मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
व्यापार चिन्हांचा कायदा
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 2
Feb 2026 - ATKT परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 2 व्यापार चिन्हांचा कायदा Feb 2026 - ATKT: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 2 नोव्हेंबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - ATKT परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - ATKT परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न Feb 2026 - ATKT परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1.व्यापार चिन्हांच्या संरक्षणाचे नियमन करणारे प्रमुख आंतरराष्ट्रीय तह आणि अभिसंधी स्पष्ट करा आणि राष्ट्रीय आणि जागतिक बौद्धिक संपदा व्यवस्थेतील त्यांच्या महत्त्वाचे विश्लेषण करा.[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: नोंदणी प्रादेशिक असते हे लक्षात घेता व्यापार चिन्हांना (trade marks) तहांची मुळात गरज का असते; मग प्रत्येक तह करत असलेल्या कामानुसार गट करून तह: मूलभूत नियमांसाठी पॅरिस अभिसंधी (राष्ट्रीय वागणूक, अग्रक्रम, चिन्हांचे स्वातंत्र्य, सुप्रसिद्ध चिन्हे), अंमलबजावणीसह किमान मानकांसाठी TRIPS, अनेक देशांसाठी एकाच अर्जासाठी माद्रिद व्यवस्था, आणि वर्गीकरण आणि प्रक्रिया यांविषयीचे तह; प्रत्येक तह व्यापार चिन्ह अधिनियम, 1999 मध्ये कसा उतरला आहे; परदेशी प्रतिष्ठा भारतात किती पोहोचते यावरील दोन प्रमुख न्यायनिवाडे; आणि तहांनी काय साध्य केले आणि ते कोठे थांबतात याचे विश्लेषण.
व्यापार चिन्हांना तहांची गरज का असते
व्यापार चिन्हाची नोंदणी प्रादेशिक असते. भारतात नोंदणी झालेले चिन्ह केवळ भारतातच हक्क देते. अनेक देशांमध्ये विक्री करणाऱ्या व्यवसायाला अन्यथा प्रत्येक देशात वेगवेगळ्या नियमांखाली स्वतंत्रपणे अर्ज करावा लागला असता, आणि तेथे आधी अर्ज करणाऱ्या कोणाकडे परदेशात आपले चिन्ह गमवावे लागले असते. तह तीन गोष्टी करतात: प्रत्येक देश परदेशी व्यक्तींना आपल्या स्वतःच्या नागरिकांप्रमाणे वागणूक देईल असे ते करतात, संरक्षण सर्वत्र साधारणपणे सारखे असावे म्हणून ते किमान मानके घालून देतात, आणि ते अर्ज दाखल करणे सोपे करतात.
औद्योगिक संपदेच्या संरक्षणासाठी पॅरिस अभिसंधी, 1883
संपूर्ण व्यवस्थेचा पाया. ती पेटंट, अभिकल्प आणि चिन्हे यांचा समावेश करते, आणि तिचे व्यापार चिन्हांविषयीचे नियम हाच अजूनही नंतरचे तह ज्यावर उभे राहतात तो आधार आहे.
- राष्ट्रीय वागणूक (national treatment), अनुच्छेद 2. संघातील कोणत्याही देशाच्या नागरिकांना इतर प्रत्येक देशात त्या देशाच्या स्वतःच्या नागरिकांइतकेच संरक्षण मिळते.
- अग्रक्रम (priority), अनुच्छेद 4. संघातील एका देशात व्यापार चिन्हाचा अर्ज दाखल करणाऱ्या व्यक्तीला इतर देशांमध्ये "औद्योगिक अभिकल्प आणि व्यापार चिन्हे यांसाठी सहा महिने" अग्रक्रमाचा हक्क (right of priority) असतो, आणि हा कालावधी "पहिला अर्ज दाखल केल्याच्या दिनांकापासून" सुरू होतो. सहा महिन्यांच्या आत नंतर दाखल केलेला अर्ज पहिल्या दिनांकाला दाखल केल्याप्रमाणे मानला जातो.
- चिन्हांचे स्वातंत्र्य, अनुच्छेद 6. एका देशात नोंदणी झालेले चिन्ह दुसऱ्या देशात नोंदणी झालेल्या त्याच चिन्हापासून स्वतंत्र असते, म्हणून एक गमावल्याने दुसरे नष्ट होत नाही.
- सुप्रसिद्ध चिन्हे (well-known marks), अनुच्छेद 6bis. संघातील देश अशा चिन्हाची नोंदणी नाकारण्याचे किंवा रद्दबातल करण्याचे (cancel), आणि त्याच्या वापराला मनाई करण्याचे, वचन देतात, "जे नोंदणीच्या किंवा वापराच्या देशातील सक्षम प्राधिकरणाने त्या देशात सुप्रसिद्ध मानलेल्या चिन्हाची गोंधळ निर्माण करण्याची शक्यता असलेली नक्कल, अनुकरण किंवा भाषांतर असते", आणि जे एकसारख्या किंवा सारख्या वस्तूंसाठी वापरले जाते. अनुच्छेद 6bis(2) रद्दबातल करण्याची मागणी करण्यासाठी नोंदणीपासून किमान पाच वर्षे देतो, आणि अनुच्छेद 6bis(3) दुर्भावनेने नोंदणी केलेल्या किंवा वापरलेल्या चिन्हाविरुद्ध कोणतीही कालमर्यादा घालत नाही.
- "जसे आहे तसे" स्वीकृती (acceptance), अनुच्छेद 6quinquies. आपल्या मूळ देशात रीतसर नोंदणी झालेले चिन्ह, नमूद केलेले अपवाद वगळता, संघातील इतर देशांमध्ये अर्जासाठी स्वीकारले पाहिजे आणि संरक्षित केले पाहिजे.
भारतीय कायद्यात. व्यापार चिन्ह अधिनियम, 1999 चे कलम 154 अभिसंधी (convention) देशांच्या नागरिकांच्या अर्जांची तरतूद करते, आणि त्यांना त्यांच्या स्वदेशातील अर्जाचा अग्रक्रम दिनांक देते.
TRIPS करार, 1994
TRIPS ने पॅरिसच्या मानकांचे रूपांतर जागतिक व्यापार संघटनेच्या विवाद निवारण व्यवस्थेचे पाठबळ असलेल्या बंधनकारक किमान मानकांमध्ये केले. त्याचा भाग II, विभाग 2, अनुच्छेद 15 ते 21, व्यापार चिन्हांविषयी आहे.
- अनुच्छेद 15(1): "एका उपक्रमाच्या वस्तू किंवा सेवा इतर उपक्रमांच्या वस्तू किंवा सेवांपासून वेगळ्या ओळखून देण्यास सक्षम असलेले कोणतेही चिन्ह, किंवा चिन्हांचे कोणतेही संयोजन, व्यापार चिन्ह होण्यास सक्षम असेल." सदस्य "नोंदणीची अट म्हणून चिन्हे दृश्यरूपाने जाणवण्याजोगी असावीत अशी आवश्यकता ठेवू शकतात". अनुच्छेद 15(3): प्रत्यक्ष वापर "अर्ज दाखल करण्याची अट असणार नाही", आणि अर्ज दाखल केल्यापासून तीन वर्षांच्या आत अभिप्रेत वापर झाला नाही एवढ्याच कारणावरून अर्ज नाकारला जाणार नाही.
- अनुच्छेद 16(1) नोंदणीकृत चिन्हाच्या मालकाला एकसारख्या किंवा सारख्या वस्तू किंवा सेवांसाठी एकसारख्या किंवा सारख्या चिन्हांचा वापर, "अशा वापरामुळे गोंधळ होण्याची शक्यता निर्माण होत असेल तेथे", रोखण्याचा अनन्य हक्क देतो, आणि पुढे म्हणतो की "एकसारख्या वस्तू किंवा सेवांसाठी एकसारख्या चिन्हाचा वापर झाल्यास, गोंधळ होण्याची शक्यता गृहीत धरली जाईल". अनुच्छेद 16(2) पॅरिसचा अनुच्छेद 6bis सेवांपर्यंत विस्तारतो, आणि "व्यापार चिन्हाच्या प्रचारामुळे प्राप्त झालेल्या ... माहितीसह, जनतेच्या संबंधित वर्गातील व्यापार चिन्हाची माहिती" विचारात घेणे आवश्यक करतो. अनुच्छेद 16(3) सुप्रसिद्ध नोंदणीकृत चिन्हांचे संरक्षण, वापरामुळे संबंध सूचित होत असेल आणि मालकाच्या हितांना हानी पोहोचत असेल तेथे, भिन्न वस्तूंपर्यंत विस्तारतो.
- अनुच्छेद 17 "वर्णनात्मक शब्दांचा रास्त वापर ... यांसारखे मर्यादित अपवाद" करू देतो.
- अनुच्छेद 18: प्रत्येक नोंदणी आणि नूतनीकरण "किमान सात वर्षांच्या मुदतीसाठी", "अनिश्चित काळपर्यंत नूतनीकरणयोग्य".
- अनुच्छेद 19(1): वैध कारणे दाखवली नाहीत तर, "वापर न केल्याचा किमान तीन वर्षांचा अखंड कालावधी" लोटल्यानंतरच वापर न केल्याबद्दल नोंदणी रद्दबातल करता येते; अनुच्छेद 19(2): मालकाच्या नियंत्रणाखाली दुसऱ्याने केलेला वापर मालकाचा वापर म्हणून गणला जातो.
- अनुच्छेद 21: व्यापार चिन्हांचा सक्तीचा परवाना (compulsory licensing) अनुज्ञेय नाही, आणि मालक व्यवसायासह किंवा व्यवसायाशिवाय चिन्हाचे अभिहस्तांकन (assignment) करू शकतो.
भारतीय कायद्यात. व्यापार आणि व्यापारी माल चिन्ह अधिनियम, 1958 ची जागा घेणारा व्यापार चिन्ह अधिनियम, 1999 TRIPS च्या आवश्यकता पूर्ण करण्यासाठी लिहिला गेला. कलम 2(1)(zb) मधील त्याची "व्यापार चिन्ह" ही व्याख्या "आलेखीय रीतीने दर्शवता येण्याजोगे आणि एका व्यक्तीच्या वस्तू किंवा सेवा इतरांच्या वस्तू किंवा सेवांपासून वेगळ्या ओळखून देण्यास सक्षम असलेले चिन्ह" यांचा समावेश करते, जी अनुच्छेद 15 चे अनुसरण करते. तो सेवांना संरक्षण देतो, जे 1958 चा अधिनियम देत नव्हता. कलम 29(3) एकसारख्या वस्तू किंवा सेवांसाठी एकसारखे चिन्ह वापरले जाते तेथे गोंधळ गृहीत धरते, जो अनुच्छेद 16(1) आहे. कलम 11(2) आणि 29(4) प्रतिष्ठा असलेल्या चिन्हाचे किंवा सुप्रसिद्ध चिन्हाचे भिन्न वस्तूंविरुद्धही संरक्षण करतात, जो अनुच्छेद 16(3) आहे. आणि कलम 48(2) नोंदणीकृत वापरकर्त्याचा (registered user) वापर मालकाचा वापर मानते, जो अनुच्छेद 19(2) आहे.
माद्रिद व्यवस्था: 1891 चा करार आणि 1989 चा प्रोटोकॉल
माद्रिद एकाच अर्जाकडून अनेक अर्जांचे काम करून घेते. आपल्या स्वदेशातील कार्यालयात मूळ अर्ज किंवा नोंदणी असलेला अर्जदार एकाच भाषेत, शुल्काच्या एकाच संचासह, एक आंतरराष्ट्रीय अर्ज दाखल करतो, आणि ज्या देशांमध्ये त्याला संरक्षण हवे आहे त्यांचे नामनिर्देशन करतो. नामनिर्देशित केलेले प्रत्येक कार्यालय निश्चित मुदतीत नकार देऊ शकते; त्याने तसे केले नाही तर ते चिन्ह तेथे स्थानिक पातळीवर नोंदणी झाल्याप्रमाणे संरक्षित होते.
भारत प्रोटोकॉलद्वारे सामील झाला. व्यापार चिन्ह (सुधारणा) अधिनियम, 2010 ने 8 जुलै 2013 पासून प्रकरण IVA, कलम 36A ते 36G समाविष्ट केले. कलम 36A हे प्रकरण माद्रिद प्रोटोकॉलखालील आंतरराष्ट्रीय अर्जांना आणि नोंदण्यांना लागू करते. कलम 36D(1) भारतातील अर्जदाराला किंवा नोंदणीकृत मालकाला (registered proprietor) सामायिक विनियमांनी विहित केलेल्या नमुन्यावर आंतरराष्ट्रीय अर्ज करू देते. कलम 36E(1) नुसार ज्यात भारताचे नामनिर्देशन केलेले आहे अशा प्रत्येक आंतरराष्ट्रीय नोंदणीची नोंद निबंधकाने (Registrar) ठेवली पाहिजे.
वर्गीकरण आणि प्रक्रिया यांविषयीचे तह
नीस करार (Nice Agreement) वस्तू आणि सेवांचे आंतरराष्ट्रीय वर्गीकरण ठरवतो, ज्यात प्रत्येक अर्ज वर्गानुसार केला जातो. व्यापार चिन्ह नियम, 2017 चा नियम 20 नुसार वस्तू आणि सेवांचे वर्गीकरण WIPO ने प्रसिद्ध केलेल्या "वस्तू आणि सेवांच्या आंतरराष्ट्रीय वर्गीकरणानुसार (नीस वर्गीकरण)" केले पाहिजे. व्हिएन्ना करार चिन्हांमधील आकृतीविषयक घटकांचे वर्गीकरण करतो, ज्यामुळे आकृतीयुक्त चिन्हांचा शोध घेणे शक्य होते. व्यापार चिन्ह कायदा तह, 1994 आणि व्यापार चिन्हांच्या कायद्याविषयीचा सिंगापूर तह, 2006 कार्यालयीन प्रक्रिया, उदाहरणार्थ अर्जातील मजकूर आणि बदलांची नोंद, सोपी आणि सुसंगत करतात.
परदेशी प्रतिष्ठा भारतात किती पोहोचते
N.R. Dongre v. Whirlpool Corporation, (1996) 5 SCC 714. व्हर्लपूलने आपली भारतीय नोंदणी व्यपगत होऊ दिली होती, आणि प्रतिवादींनी (defendants) येथे धुलाई यंत्रांसाठी "व्हर्लपूल" ची नोंदणी केली. व्हर्लपूलने आपला जगभरातील वापर, भारतातील अमेरिकेच्या दूतावासातील कर्मचाऱ्यांना केलेली विक्री आणि भारतात वितरित होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकांमधील जाहिराती (advertisements) यांवर भिस्त ठेवली. वस्तू न पोहोचताही प्रतिष्ठा सीमा ओलांडून जाऊ शकते असे ठरवून सर्वोच्च न्यायालयाने पासिंग ऑफमधील (passing off) अंतरिम मनाई हुकूम (interim injunction) कायम ठेवला. हे इथे का महत्त्वाचे आहे: पॅरिसच्या अनुच्छेद 6bis मागील कल्पनेचे हे भारतीय रूप आहे.
Toyota Jidosha Kabushiki Kaisha v. Prius Auto Industries Ltd., (2018) 2 SCC 1. 2001 पासून वाहनांच्या सुट्या भागांसाठी "प्रायस" हे आपले व्यापारी नाव म्हणून वापरणाऱ्या एका भारतीय पेढीविरुद्ध टोयोटाने दावा लावला, आणि 1997 मध्ये जपानमध्ये बाजारात आणलेल्या आपल्या "प्रायस" संकरित मोटारीची प्रतिष्ठा भारतात पसरली होती असा दावा केला. चिन्ह सर्वत्र एकाच स्रोताचे निदर्शक असते हा सार्वत्रिकतेचा सिद्धांत स्वीकारलेला नाही, कसोटी प्रादेशिक आहे, आणि प्रतिवादीने वापर सुरू केला तेव्हा भारतात आपले सुनाम (goodwill) होते हे टोयोटाने दाखवले नव्हते, असे ठरवून सर्वोच्च न्यायालयाने टोयोटाचे अपील फेटाळले. हे इथे का महत्त्वाचे आहे: तह सुप्रसिद्ध चिन्हांचे संरक्षण करतात, पण ज्या देशात संरक्षणाचा दावा केला जातो त्या देशात प्रतिष्ठा अजूनही सिद्ध केली पाहिजे.
विश्लेषण: तह काय साध्य करतात, आणि ते कोठे थांबतात
ते काय साध्य करतात. व्यवसाय अनेक देशांमध्ये पूर्वानुमान करता येण्याजोग्या अटींवर आपल्या चिन्हाचे संरक्षण करू शकतो. राष्ट्रीय वागणूक परदेशी व्यक्तींविरुद्धचा भेदभाव दूर करते. TRIPS ची किमान मानके आणि जागतिक व्यापार संघटनेची विवाद निवारण व्यवस्था नियमांना बळ देतात. आणि माद्रिद अनेक देशांमध्ये अर्ज दाखल करण्याचा खर्च कमी करते, जे लहान आणि मध्यम उद्योगांसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे आहे.
ते कोठे थांबतात. पहिले, Toyota दाखवतो त्याप्रमाणे, संरक्षण प्रादेशिकच राहते; तह नियम सुसंगत करतात पण जागतिक व्यापार चिन्ह निर्माण करत नाहीत. दुसरे, मानके किमान आहेत, म्हणून अपारंपरिक चिन्हांसारख्या बाबींवर देशांमध्ये अजूनही फरक आहेत; चिन्हे दृश्यरूपाने जाणवण्याजोगी असावीत अशी आवश्यकता ठेवण्याची मुभा TRIPS देशाला देतो, आणि म्हणूनच भारताच्या व्याख्येत आलेखीय सादरीकरण आवश्यक आहे. तिसरे, माद्रिद नोंदणी पाच वर्षांसाठी स्वदेशातील मूळ चिन्हावर अवलंबून असते, म्हणून स्वदेशातील चिन्हावरील हल्ला आंतरराष्ट्रीय नोंदणीलाही खाली आणू शकतो. आणि चौथे, तह ब्रँडचे जोरदार संरक्षण करतात, आणि टीकाकार म्हणतात की अंमलबजावणीचा खर्च विकसनशील देश उचलतात तर लाभ मुख्यतः जागतिक ब्रँडच्या मालकांना मिळतो.
निष्कर्ष
निष्कर्ष. व्यापार चिन्ह प्रादेशिक असल्यामुळे तह त्याला आंतरराष्ट्रीय पोहोच देतात. पॅरिस अभिसंधी राष्ट्रीय वागणूक, सहा महिन्यांचा अग्रक्रम आणि अनुच्छेद 6bis खाली सुप्रसिद्ध चिन्हांचे संरक्षण देते; TRIPS, अनुच्छेद 15 ते 21 मध्ये, त्यांचे रूपांतर विषयवस्तू, हक्क, किमान सात वर्षांची मुदत, वापर आणि अभिहस्तांकन यांवरील बंधनकारक किमान मानकांमध्ये करतो; भारत 8 जुलै 2013 पासून कलम 36A ते 36G द्वारे ज्यात सामील झाला तो माद्रिद प्रोटोकॉल अनेक देशांसाठी एकच अर्ज देतो; आणि नीस आणि व्हिएन्ना वर्गीकरणे आणि प्रक्रियाविषयक तह ही व्यवस्था कार्यक्षम बनवतात.
व्यापार चिन्ह अधिनियम, 1999 हे सर्व भारतीय कायद्यात उतरवतो: कलम 2(1)(zb) मधील व्याख्येत, कलम 29(3) मधील गृहीतकात, कलम 11(2) आणि 29(4) मधील सुप्रसिद्ध चिन्हांच्या संरक्षणात, आणि कलम 154 मधील अभिसंधी अग्रक्रमात. N.R. Dongre परदेशी प्रतिष्ठेचे येथे संरक्षण होऊ देतो, आणि Toyota ती येथेच सिद्ध केली पाहिजे असा आग्रह धरतो.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Intellectual Property and Information Technology (Marathi) Semester 2 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.