LL.M. Intellectual Property and Information Technology (Marathi) Semester 2: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 2, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. प्रतिलिप्यधिकार कायदा आणि इतर संबंधित हक्क (Copyrights Law and other related rights)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   प्रतिलिप्यधिकार कायदा आणि इतर संबंधित हक्क

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 3: बौद्धिक संपदा आणि माहिती तंत्रज्ञान कायदा

   प्रतिलिप्यधिकार कायदा आणि इतर संबंधित हक्क

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. प्रतिलिप्यधिकार म्हणजे काय 1
   2. कायदा प्रतिलिप्यधिकाराचे संरक्षण का करतो 6
   3. प्रतिलिप्यधिकाराचा संक्षिप्त इतिहास 9
   4. बौद्धिक संपदा हक्कांमधील प्रतिलिप्यधिकार 13
   5. प्रतिलिप्यधिकार अधिनियम, 1957 ची रचना 17
   6. अधिनियमाने तरतूद केल्याखेरीज प्रतिलिप्यधिकार नाही 20
   7. अधिनियम ज्यांवर आधारलेला आहे त्या व्याख्या 24
   8. प्रतिलिप्यधिकाराला तहांची गरज का होती 28
   9. बर्न अभिसंधी: चौकट 32
   10. बर्न: किमान हक्क 36
   11. बर्न: नैतिक हक्क आणि त्रिस्तरीय कसोटी 40
   12. बर्न: मुदत, औपचारिकता आणि परिशिष्ट 44
   13. वैश्विक प्रतिलिप्यधिकार अभिसंधी 48
   14. रोम अभिसंधी, 1961 52
   15. जिनिव्हा ध्वनिमुद्रिका अभिसंधी, 1971 56
   16. ब्रुसेल्स उपग्रह अभिसंधी, 1974 60
   17. TRIPS आणि प्रतिलिप्यधिकार 64
   18. WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह, 1996 68
   19. WIPO सादरीकरणे आणि ध्वनिमुद्रिका तह, 1996 72
   20. दृक्श्राव्य सादरीकरणांवरील बीजिंग तह, 2012 76

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. मराकेश तह, 2013 80
   2. WIPO आणि तहांची यंत्रणा 84
   3. 1957 पूर्वीचा भारतातील प्रतिलिप्यधिकार 89
   4. 1957 चा अधिनियम आणि त्याच्या सुधारणा 93
   5. प्रतिलिप्यधिकार (सुधारणा) अधिनियम, 2012 97
   6. प्रतिलिप्यधिकार नियम, 2013 आणि 2021 ची सुधारणा 101
   7. प्रतिलिप्यधिकार वकील वापरतो ते इतर कायदे 105
   8. नकारात्मक हक्कांचा संच म्हणून प्रतिलिप्यधिकार 110
   9. ज्यांत प्रतिलिप्यधिकार अस्तित्वात असतो त्या कृती 113
   10. कल्पना आणि अभिव्यक्ती यांतील द्वैत 117
   11. मौलिकता आणि कौशल्य व विवेक यांचे मानक 121
   12. स्थिरीकरण आणि अभिव्यक्तीचे स्वरूप 126
   13. प्रतिलिप्यधिकार कशाचे संरक्षण करत नाही 130
   14. प्रतिलिप्यधिकार आणि नोंदणीकृत अभिकल्प 134
   15. मालमत्ता म्हणून प्रतिलिप्यधिकार आणि त्याची प्रादेशिक व्याप्ती 138
   16. साहित्यिक कृती आणि संगणक प्रोग्राम 141
   17. संकलने, विदासंच आणि तक्ते 145
   18. नाट्य कृती 148
   19. संगीत कृती 151

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. कलात्मक कृती 154
   2. चलचित्रपट 157
   3. ध्वनिमुद्रणे 161
   4. शासकीय कृती आणि सार्वजनिक उपक्रमांच्या कृती 164
   5. प्रतिलिप्यधिकार किती काळ टिकतो 167
   6. अनामिक आणि टोपणनावाच्या कृतींमधील मुदत 170
   7. मरणोत्तर कृतींमधील मुदत 173
   8. चित्रपट आणि ध्वनिमुद्रणे यांमधील मुदत 176
   9. शासकीय आणि संस्थात्मक कृतींमधील मुदत 179
   10. सार्वजनिक क्षेत्र 182

   मॉड्यूल II

   1. कृतीचा लेखक कोण 185
   2. संयुक्त लेखकत्व 188
   3. प्रतिलिप्यधिकाराचा पहिला मालक 192
   4. नोकरीच्या ओघात केलेल्या कृती 196
   5. मागणीवरून करवून घेतलेल्या कृती 199
   6. संगीतकार, गीतकार आणि चित्रपट निर्माता 202
   7. व्याख्याने, भाषणे आणि संबोधने 206
   8. मृत्युपत्राद्वारे प्रतिलिप्यधिकाराचे संक्रमण 209

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. प्रतिलिप्यधिकाराचा परित्याग 212
   2. प्रतिलिप्यधिकाराचा अर्थ: कलम 14 215
   3. पुनरुत्पादनाचा हक्क 219
   4. प्रती वितरित करणे आणि पहिली विक्री 222
   5. सार्वजनिक सादरीकरण आणि जनतेपर्यंत पोहोचवणे 225
   6. रूपांतर आणि भाषांतर 228
   7. भाड्याने देण्याचा हक्क 231
   8. लेखकाचे विशेष हक्क 234
   9. पुनर्विक्रीतील वाट्याचा हक्क 238
   10. स्वतंत्र हक्कांचे संरक्षण 241
   11. शेजारी हक्क आणि ते स्वतंत्र का आहेत 244
   12. प्रसारण पुनरुत्पादन हक्क 248
   13. सादरकर्त्याचा हक्क 252
   14. सादरकर्त्यांचा अनन्य हक्क 256
   15. सादरकर्त्याचे नैतिक हक्क 260
   16. शेजारी हक्कांचे उल्लंघन न करणारी कृत्ये 264
   17. प्रकरण VIII साठी घेतलेल्या तरतुदी 267
   18. ध्वनिमुद्रिकांचे निर्माते 271
   19. प्रतिलिप्यधिकाराचे अभिहस्तांकन 275

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अभिहस्तांकनाची पद्धत 279
   2. स्वामित्वशुल्क आणि लेखकाचा न सोडता येणारा वाटा 283
   3. अभिहस्तांकनाविषयीचे वाद 286
   4. प्रतिलिप्यधिकाराच्या मालकाने दिलेले परवाने 289
   5. अभिहस्तांकन आणि परवाना यांची तुलना 292
   6. कायद्याच्या प्रभावाने होणारे संक्रमण 295
   7. प्रतिलिप्यधिकार नोंदवही 299
   8. नोंदवहीतील नोंदी 302
   9. नोंदवहीची अनुक्रमणिका, नमुना आणि पाहणी 306
   10. नोंदणीसाठी अर्ज कसा करावा 309
   11. नोंदणी सक्तीची नाही 313

   मॉड्यूल III

   1. ऐच्छिक आणि सक्तीचे परवाने: रचना 317
   2. जनतेपासून रोखून धरलेल्या कृतींमधील सक्तीचा परवाना 321
   3. अप्रकाशित किंवा प्रकाशित कृतींमधील सक्तीचा परवाना 325
   4. दिव्यांगांच्या लाभासाठी सक्तीचा परवाना 329
   5. कव्हर आवृत्त्यांसाठी वैधानिक परवाना 333
   6. प्रसारणासाठी वैधानिक परवाना 337
   7. भाषांतरे तयार करण्याचा आणि प्रकाशित करण्याचा परवाना 341

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. कृतींचे पुनरुत्पादन करण्याचा आणि त्या प्रकाशित करण्याचा परवाना 345
   2. प्रकरण VI खालील परवान्यांची समाप्ती 349
   3. परवान्याच्या अर्जाचा निर्णय कसा होतो 352
   4. प्रकाशनाचा अर्थ 357
   5. कृती प्रकाशित झाल्याचे केव्हा मानले जात नाही 361
   6. कृती भारतात प्रथम केव्हा प्रकाशित होते 364
   7. प्रकाशन आणि तुलनात्मक मुदत यांविषयीचे वाद 368
   8. लेखकाचे राष्ट्रीयत्व आणि अधिवास 372
   9. सामूहिक प्रशासन का अस्तित्वात आहे 375
   10. प्रतिलिप्यधिकार संस्थेची नोंदणी 379
   11. दर योजना 384
   12. प्रतिलिप्यधिकार संस्थेकडून हक्कांचे प्रशासन 388
   13. सदस्यांकडून संस्थेवर नियंत्रण 392
   14. विवरणपत्रे, अहवाल आणि पारदर्शकता अहवाल 396
   15. सादरीकरण हक्क संस्था 400
   16. भारतातील संस्था आणि थेट परवाना देणारा मालक 404
   17. प्रतिलिप्यधिकार कार्यालय 408
   18. प्रतिलिप्यधिकार निबंधक आणि उपनिबंधक 411
   19. प्रतिलिप्यधिकार मंडळ: त्याचे अस्तित्व आणि त्याचे उच्चाटन 415

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. दिवाणी न्यायालयाचे अधिकार आणि आदेशांची बजावणी 421
   2. सद्भावनेने केलेली कृती आणि लोकसेवक 424
   3. प्रतिलिप्यधिकाराचे उल्लंघन केव्हा होते 427
   4. न्यायालय भरीव साम्याचा निर्णय कसा करते 431
   5. रास्त वापर: सर्वसाधारण रचना 435
   6. खासगी वापरासाठी आणि टीकेसाठी रास्त वापर 439
   7. न्यायालये, विधिमंडळे आणि सार्वजनिक जीवन यांसाठीचे अपवाद 442
   8. शिक्षण आणि ग्रंथालये यांसाठीचे अपवाद 446
   9. संगणक प्रोग्रामसाठीचे अपवाद 450
   10. सादरीकरण आणि प्रसारण यांसाठीचे अपवाद 454
   11. कलात्मक कृती आणि सार्वजनिक ठिकाणे यांसाठीचे अपवाद 458
   12. दिव्यांग आणि क्षणिक साठवण यांसाठीचे अपवाद 462
   13. ध्वनिमुद्रणे आणि व्हिडिओ चित्रपट यांतील तपशील 466
   14. उल्लंघनकारी प्रतींची आयात 470
   15. दावा कोण लावू शकतो 474
   16. उल्लंघनासाठी दिवाणी उपाय 477
   17. उल्लंघनकारी प्रती धारण करणाऱ्या व्यक्तीविरुद्धचे हक्क 481
   18. स्थापत्य कृती आणि उपायांवरील मर्यादा 485
   19. कायदेशीर कार्यवाहीच्या निराधार धमक्या 488

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. प्रतिलिप्यधिकाराचा दावा कोठे दाखल करता येतो 492
   2. उल्लंघनाचा अपराध 496
   3. वाढीव दंड आणि संगणक प्रोग्राम 500
   4. जप्ती, प्लेट्स आणि विल्हेवाट 503
   5. तांत्रिक उपायांचे संरक्षण 507
   6. हक्क व्यवस्थापन माहितीचे संरक्षण 511
   7. खोट्या नोंदी आणि खोटी विधाने 515
   8. कंपन्यांनी केलेले अपराध आणि दखल 519
   9. प्रतिलिप्यधिकाराच्या दाव्यातील अंतरिम आदेश 523

   मॉड्यूल IV

   1. डिजिटल वातावरणातील प्रतिलिप्यधिकार 528
   2. तांत्रिक संरक्षण आणि डिजिटल हक्क व्यवस्थापन 532
   3. ऑनलाइन मध्यस्थ आणि सुरक्षित आश्रय 536
   4. संकेतस्थळ प्रवेशरोध आणि गतिशील मनाई हुकूम 541
   5. सॉफ्टवेअर प्रतिलिप्यधिकार आणि मुक्त स्रोत परवाना 545
   6. विदासंच, मजकूर व विदा उत्खनन, आणि स्क्रेपिंग 549
   7. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि प्रतिलिप्यधिकार 553
   8. स्ट्रीमिंग आणि वैधानिक परवान्याच्या मर्यादा 558
   9. वापरकर्त्यांनी निर्माण केलेला आशय, विडंबन आणि मीम्स 562

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. छायाप्रती, अभ्यास संच आणि शिक्षणाची उपलब्धता 566
   2. खासगी प्रती आणि स्वरूपांतर 570
   3. चित्रपट चाचेगिरी आणि 2023 ची चलचित्रपट सुधारणा 573
   4. नॉन-फंजिबल टोकन आणि ब्लॉकचेन 577
   5. भारत परकीय कृतींचे संरक्षण कसे करतो 581
   6. परकीय प्रसारक आणि सादरकर्ते 585
   7. विवक्षित आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या कृती 589
   8. परकीय लेखकांच्या हक्कांवर निर्बंध 593
   9. परकीय प्रसारक आणि सादरकर्ते यांच्यावर निर्बंध 596
   10. प्रकरण IX खालील आदेश आणि संसद 600
   11. आंतरराष्ट्रीय प्रतिलिप्यधिकार आदेश, 1999 603
   12. समांतर आयात आणि हक्कसमाप्ती 608
   13. सीमापार प्रतिलिप्यधिकाराची अंमलबजावणी 613
   14. पुरावा म्हणून नोंदवही 617
   15. निबंधकाकडून नोंदींची दुरुस्ती 621
   16. उच्च न्यायालयाकडून नोंदवहीची दुरुस्ती 624
   17. नोंदवहीतील नोंदींचे प्रकाशन 627
   18. नोंदणी काय सिद्ध करते आणि काय करत नाही 630
   19. दंडाधिकाऱ्याच्या आदेशांविरुद्ध अपिले 634

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. निबंधकाच्या आदेशांविरुद्ध अपिले 638
   2. अपिलांची कार्यपद्धती 642
   3. प्रतिलिप्यधिकाराचा वाद आता कोठे जातो 645
   4. भारतातील प्रतिलिप्यधिकाराच्या न्यायालयीन वादांचे स्वरूप 649

   Page 1 onwards

   653 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 653 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 173 chapters across 4 modules

   Module I. 49 chapters

   1. 1 प्रतिलिप्यधिकार म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 कायदा प्रतिलिप्यधिकाराचे संरक्षण का करतो pages 6 to 8
   3. 3 प्रतिलिप्यधिकाराचा संक्षिप्त इतिहास pages 9 to 12
   4. 4 बौद्धिक संपदा हक्कांमधील प्रतिलिप्यधिकार pages 13 to 16
   5. 5 प्रतिलिप्यधिकार अधिनियम, 1957 ची रचना pages 17 to 19
   6. 6 अधिनियमाने तरतूद केल्याखेरीज प्रतिलिप्यधिकार नाही pages 20 to 23
   7. 7 अधिनियम ज्यांवर आधारलेला आहे त्या व्याख्या pages 24 to 27
   8. 8 प्रतिलिप्यधिकाराला तहांची गरज का होती pages 28 to 31
   9. 9 बर्न अभिसंधी: चौकट pages 32 to 35
   10. 10 बर्न: किमान हक्क pages 36 to 39
   11. 11 बर्न: नैतिक हक्क आणि त्रिस्तरीय कसोटी pages 40 to 43
   12. 12 बर्न: मुदत, औपचारिकता आणि परिशिष्ट pages 44 to 47
   13. 13 वैश्विक प्रतिलिप्यधिकार अभिसंधी pages 48 to 51
   14. 14 रोम अभिसंधी, 1961 pages 52 to 55
   15. 15 जिनिव्हा ध्वनिमुद्रिका अभिसंधी, 1971 pages 56 to 59
   16. 16 ब्रुसेल्स उपग्रह अभिसंधी, 1974 pages 60 to 63
   17. 17 TRIPS आणि प्रतिलिप्यधिकार pages 64 to 67
   18. 18 WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह, 1996 pages 68 to 71
   19. 19 WIPO सादरीकरणे आणि ध्वनिमुद्रिका तह, 1996 pages 72 to 75
   20. 20 दृक्श्राव्य सादरीकरणांवरील बीजिंग तह, 2012 pages 76 to 79
   21. 21 मराकेश तह, 2013 pages 80 to 83
   22. 22 WIPO आणि तहांची यंत्रणा pages 84 to 88
   23. 23 1957 पूर्वीचा भारतातील प्रतिलिप्यधिकार pages 89 to 92
   24. 24 1957 चा अधिनियम आणि त्याच्या सुधारणा pages 93 to 96
   25. 25 प्रतिलिप्यधिकार (सुधारणा) अधिनियम, 2012 pages 97 to 100
   26. 26 प्रतिलिप्यधिकार नियम, 2013 आणि 2021 ची सुधारणा pages 101 to 104
   27. 27 प्रतिलिप्यधिकार वकील वापरतो ते इतर कायदे pages 105 to 109
   28. 28 नकारात्मक हक्कांचा संच म्हणून प्रतिलिप्यधिकार pages 110 to 112
   29. 29 ज्यांत प्रतिलिप्यधिकार अस्तित्वात असतो त्या कृती pages 113 to 116
   30. 30 कल्पना आणि अभिव्यक्ती यांतील द्वैत pages 117 to 120
   31. 31 मौलिकता आणि कौशल्य व विवेक यांचे मानक pages 121 to 125
   32. 32 स्थिरीकरण आणि अभिव्यक्तीचे स्वरूप pages 126 to 129
   33. 33 प्रतिलिप्यधिकार कशाचे संरक्षण करत नाही pages 130 to 133
   34. 34 प्रतिलिप्यधिकार आणि नोंदणीकृत अभिकल्प pages 134 to 137
   35. 35 मालमत्ता म्हणून प्रतिलिप्यधिकार आणि त्याची प्रादेशिक व्याप्ती pages 138 to 140
   36. 36 साहित्यिक कृती आणि संगणक प्रोग्राम pages 141 to 144
   37. 37 संकलने, विदासंच आणि तक्ते pages 145 to 147
   38. 38 नाट्य कृती pages 148 to 150
   39. 39 संगीत कृती pages 151 to 153
   40. 40 कलात्मक कृती pages 154 to 156
   41. 41 चलचित्रपट pages 157 to 160
   42. 42 ध्वनिमुद्रणे pages 161 to 163
   43. 43 शासकीय कृती आणि सार्वजनिक उपक्रमांच्या कृती pages 164 to 166
   44. 44 प्रतिलिप्यधिकार किती काळ टिकतो pages 167 to 169
   45. 45 अनामिक आणि टोपणनावाच्या कृतींमधील मुदत pages 170 to 172
   46. 46 मरणोत्तर कृतींमधील मुदत pages 173 to 175
   47. 47 चित्रपट आणि ध्वनिमुद्रणे यांमधील मुदत pages 176 to 178
   48. 48 शासकीय आणि संस्थात्मक कृतींमधील मुदत pages 179 to 181
   49. 49 सार्वजनिक क्षेत्र pages 182 to 184

   Module II. 38 chapters

   1. 50 कृतीचा लेखक कोण pages 185 to 187
   2. 51 संयुक्त लेखकत्व pages 188 to 191
   3. 52 प्रतिलिप्यधिकाराचा पहिला मालक pages 192 to 195
   4. 53 नोकरीच्या ओघात केलेल्या कृती pages 196 to 198
   5. 54 मागणीवरून करवून घेतलेल्या कृती pages 199 to 201
   6. 55 संगीतकार, गीतकार आणि चित्रपट निर्माता pages 202 to 205
   7. 56 व्याख्याने, भाषणे आणि संबोधने pages 206 to 208
   8. 57 मृत्युपत्राद्वारे प्रतिलिप्यधिकाराचे संक्रमण pages 209 to 211
   9. 58 प्रतिलिप्यधिकाराचा परित्याग pages 212 to 214
   10. 59 प्रतिलिप्यधिकाराचा अर्थ: कलम 14 pages 215 to 218
   11. 60 पुनरुत्पादनाचा हक्क pages 219 to 221
   12. 61 प्रती वितरित करणे आणि पहिली विक्री pages 222 to 224
   13. 62 सार्वजनिक सादरीकरण आणि जनतेपर्यंत पोहोचवणे pages 225 to 227
   14. 63 रूपांतर आणि भाषांतर pages 228 to 230
   15. 64 भाड्याने देण्याचा हक्क pages 231 to 233
   16. 65 लेखकाचे विशेष हक्क pages 234 to 237
   17. 66 पुनर्विक्रीतील वाट्याचा हक्क pages 238 to 240
   18. 67 स्वतंत्र हक्कांचे संरक्षण pages 241 to 243
   19. 68 शेजारी हक्क आणि ते स्वतंत्र का आहेत pages 244 to 247
   20. 69 प्रसारण पुनरुत्पादन हक्क pages 248 to 251
   21. 70 सादरकर्त्याचा हक्क pages 252 to 255
   22. 71 सादरकर्त्यांचा अनन्य हक्क pages 256 to 259
   23. 72 सादरकर्त्याचे नैतिक हक्क pages 260 to 263
   24. 73 शेजारी हक्कांचे उल्लंघन न करणारी कृत्ये pages 264 to 266
   25. 74 प्रकरण VIII साठी घेतलेल्या तरतुदी pages 267 to 270
   26. 75 ध्वनिमुद्रिकांचे निर्माते pages 271 to 274
   27. 76 प्रतिलिप्यधिकाराचे अभिहस्तांकन pages 275 to 278
   28. 77 अभिहस्तांकनाची पद्धत pages 279 to 282
   29. 78 स्वामित्वशुल्क आणि लेखकाचा न सोडता येणारा वाटा pages 283 to 285
   30. 79 अभिहस्तांकनाविषयीचे वाद pages 286 to 288
   31. 80 प्रतिलिप्यधिकाराच्या मालकाने दिलेले परवाने pages 289 to 291
   32. 81 अभिहस्तांकन आणि परवाना यांची तुलना pages 292 to 294
   33. 82 कायद्याच्या प्रभावाने होणारे संक्रमण pages 295 to 298
   34. 83 प्रतिलिप्यधिकार नोंदवही pages 299 to 301
   35. 84 नोंदवहीतील नोंदी pages 302 to 305
   36. 85 नोंदवहीची अनुक्रमणिका, नमुना आणि पाहणी pages 306 to 308
   37. 86 नोंदणीसाठी अर्ज कसा करावा pages 309 to 312
   38. 87 नोंदणी सक्तीची नाही pages 313 to 316

   Module III. 54 chapters

   1. 88 ऐच्छिक आणि सक्तीचे परवाने: रचना pages 317 to 320
   2. 89 जनतेपासून रोखून धरलेल्या कृतींमधील सक्तीचा परवाना pages 321 to 324
   3. 90 अप्रकाशित किंवा प्रकाशित कृतींमधील सक्तीचा परवाना pages 325 to 328
   4. 91 दिव्यांगांच्या लाभासाठी सक्तीचा परवाना pages 329 to 332
   5. 92 कव्हर आवृत्त्यांसाठी वैधानिक परवाना pages 333 to 336
   6. 93 प्रसारणासाठी वैधानिक परवाना pages 337 to 340
   7. 94 भाषांतरे तयार करण्याचा आणि प्रकाशित करण्याचा परवाना pages 341 to 344
   8. 95 कृतींचे पुनरुत्पादन करण्याचा आणि त्या प्रकाशित करण्याचा परवाना pages 345 to 348
   9. 96 प्रकरण VI खालील परवान्यांची समाप्ती pages 349 to 351
   10. 97 परवान्याच्या अर्जाचा निर्णय कसा होतो pages 352 to 356
   11. 98 प्रकाशनाचा अर्थ pages 357 to 360
   12. 99 कृती प्रकाशित झाल्याचे केव्हा मानले जात नाही pages 361 to 363
   13. 100 कृती भारतात प्रथम केव्हा प्रकाशित होते pages 364 to 367
   14. 101 प्रकाशन आणि तुलनात्मक मुदत यांविषयीचे वाद pages 368 to 371
   15. 102 लेखकाचे राष्ट्रीयत्व आणि अधिवास pages 372 to 374
   16. 103 सामूहिक प्रशासन का अस्तित्वात आहे pages 375 to 378
   17. 104 प्रतिलिप्यधिकार संस्थेची नोंदणी pages 379 to 383
   18. 105 दर योजना pages 384 to 387
   19. 106 प्रतिलिप्यधिकार संस्थेकडून हक्कांचे प्रशासन pages 388 to 391
   20. 107 सदस्यांकडून संस्थेवर नियंत्रण pages 392 to 395
   21. 108 विवरणपत्रे, अहवाल आणि पारदर्शकता अहवाल pages 396 to 399
   22. 109 सादरीकरण हक्क संस्था pages 400 to 403
   23. 110 भारतातील संस्था आणि थेट परवाना देणारा मालक pages 404 to 407
   24. 111 प्रतिलिप्यधिकार कार्यालय pages 408 to 410
   25. 112 प्रतिलिप्यधिकार निबंधक आणि उपनिबंधक pages 411 to 414
   26. 113 प्रतिलिप्यधिकार मंडळ: त्याचे अस्तित्व आणि त्याचे उच्चाटन pages 415 to 420
   27. 114 दिवाणी न्यायालयाचे अधिकार आणि आदेशांची बजावणी pages 421 to 423
   28. 115 सद्भावनेने केलेली कृती आणि लोकसेवक pages 424 to 426
   29. 116 प्रतिलिप्यधिकाराचे उल्लंघन केव्हा होते pages 427 to 430
   30. 117 न्यायालय भरीव साम्याचा निर्णय कसा करते pages 431 to 434
   31. 118 रास्त वापर: सर्वसाधारण रचना pages 435 to 438
   32. 119 खासगी वापरासाठी आणि टीकेसाठी रास्त वापर pages 439 to 441
   33. 120 न्यायालये, विधिमंडळे आणि सार्वजनिक जीवन यांसाठीचे अपवाद pages 442 to 445
   34. 121 शिक्षण आणि ग्रंथालये यांसाठीचे अपवाद pages 446 to 449
   35. 122 संगणक प्रोग्रामसाठीचे अपवाद pages 450 to 453
   36. 123 सादरीकरण आणि प्रसारण यांसाठीचे अपवाद pages 454 to 457
   37. 124 कलात्मक कृती आणि सार्वजनिक ठिकाणे यांसाठीचे अपवाद pages 458 to 461
   38. 125 दिव्यांग आणि क्षणिक साठवण यांसाठीचे अपवाद pages 462 to 465
   39. 126 ध्वनिमुद्रणे आणि व्हिडिओ चित्रपट यांतील तपशील pages 466 to 469
   40. 127 उल्लंघनकारी प्रतींची आयात pages 470 to 473
   41. 128 दावा कोण लावू शकतो pages 474 to 476
   42. 129 उल्लंघनासाठी दिवाणी उपाय pages 477 to 480
   43. 130 उल्लंघनकारी प्रती धारण करणाऱ्या व्यक्तीविरुद्धचे हक्क pages 481 to 484
   44. 131 स्थापत्य कृती आणि उपायांवरील मर्यादा pages 485 to 487
   45. 132 कायदेशीर कार्यवाहीच्या निराधार धमक्या pages 488 to 491
   46. 133 प्रतिलिप्यधिकाराचा दावा कोठे दाखल करता येतो pages 492 to 495
   47. 134 उल्लंघनाचा अपराध pages 496 to 499
   48. 135 वाढीव दंड आणि संगणक प्रोग्राम pages 500 to 502
   49. 136 जप्ती, प्लेट्स आणि विल्हेवाट pages 503 to 506
   50. 137 तांत्रिक उपायांचे संरक्षण pages 507 to 510
   51. 138 हक्क व्यवस्थापन माहितीचे संरक्षण pages 511 to 514
   52. 139 खोट्या नोंदी आणि खोटी विधाने pages 515 to 518
   53. 140 कंपन्यांनी केलेले अपराध आणि दखल pages 519 to 522
   54. 141 प्रतिलिप्यधिकाराच्या दाव्यातील अंतरिम आदेश pages 523 to 527

   Module IV. 32 chapters

   1. 142 डिजिटल वातावरणातील प्रतिलिप्यधिकार pages 528 to 531
   2. 143 तांत्रिक संरक्षण आणि डिजिटल हक्क व्यवस्थापन pages 532 to 535
   3. 144 ऑनलाइन मध्यस्थ आणि सुरक्षित आश्रय pages 536 to 540
   4. 145 संकेतस्थळ प्रवेशरोध आणि गतिशील मनाई हुकूम pages 541 to 544
   5. 146 सॉफ्टवेअर प्रतिलिप्यधिकार आणि मुक्त स्रोत परवाना pages 545 to 548
   6. 147 विदासंच, मजकूर व विदा उत्खनन, आणि स्क्रेपिंग pages 549 to 552
   7. 148 कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि प्रतिलिप्यधिकार pages 553 to 557
   8. 149 स्ट्रीमिंग आणि वैधानिक परवान्याच्या मर्यादा pages 558 to 561
   9. 150 वापरकर्त्यांनी निर्माण केलेला आशय, विडंबन आणि मीम्स pages 562 to 565
   10. 151 छायाप्रती, अभ्यास संच आणि शिक्षणाची उपलब्धता pages 566 to 569
   11. 152 खासगी प्रती आणि स्वरूपांतर pages 570 to 572
   12. 153 चित्रपट चाचेगिरी आणि 2023 ची चलचित्रपट सुधारणा pages 573 to 576
   13. 154 नॉन-फंजिबल टोकन आणि ब्लॉकचेन pages 577 to 580
   14. 155 भारत परकीय कृतींचे संरक्षण कसे करतो pages 581 to 584
   15. 156 परकीय प्रसारक आणि सादरकर्ते pages 585 to 588
   16. 157 विवक्षित आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या कृती pages 589 to 592
   17. 158 परकीय लेखकांच्या हक्कांवर निर्बंध pages 593 to 595
   18. 159 परकीय प्रसारक आणि सादरकर्ते यांच्यावर निर्बंध pages 596 to 599
   19. 160 प्रकरण IX खालील आदेश आणि संसद pages 600 to 602
   20. 161 आंतरराष्ट्रीय प्रतिलिप्यधिकार आदेश, 1999 pages 603 to 607
   21. 162 समांतर आयात आणि हक्कसमाप्ती pages 608 to 612
   22. 163 सीमापार प्रतिलिप्यधिकाराची अंमलबजावणी pages 613 to 616
   23. 164 पुरावा म्हणून नोंदवही pages 617 to 620
   24. 165 निबंधकाकडून नोंदींची दुरुस्ती pages 621 to 623
   25. 166 उच्च न्यायालयाकडून नोंदवहीची दुरुस्ती pages 624 to 626
   26. 167 नोंदवहीतील नोंदींचे प्रकाशन pages 627 to 629
   27. 168 नोंदणी काय सिद्ध करते आणि काय करत नाही pages 630 to 633
   28. 169 दंडाधिकाऱ्याच्या आदेशांविरुद्ध अपिले pages 634 to 637
   29. 170 निबंधकाच्या आदेशांविरुद्ध अपिले pages 638 to 641
   30. 171 अपिलांची कार्यपद्धती pages 642 to 644
   31. 172 प्रतिलिप्यधिकाराचा वाद आता कोठे जातो pages 645 to 648
   32. 173 भारतातील प्रतिलिप्यधिकाराच्या न्यायालयीन वादांचे स्वरूप pages 649 to 653
   Every paper that is solved: 9 papers

   • 2025-26
   • 2025-26 - Set 2
   • Feb 2026 - ATKT
   • 2024-25
   • 2023-24
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

2. व्यापार चिन्हांचा कायदा (Law of Trademarks)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   व्यापार चिन्हांचा कायदा

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 3: बौद्धिक संपदा आणि माहिती तंत्रज्ञान कायदा

   व्यापार चिन्हांचा कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. व्यापार चिन्ह म्हणजे काय 1
   2. व्यापार चिन्ह काय करते 6
   3. अधिनियमातील शब्दावली: कलम 2 10
   4. अधिनियम मान्य करत असलेले चिन्हांचे प्रकार 16
   5. अपारंपरिक चिन्हे 20
   6. विशिष्टता आणि चिन्हांची श्रेणी 24
   7. व्यापार चिन्हे आणि त्यांच्याशी संबंधित इतर हक्क 28
   8. भारतीय व्यापार चिन्ह कायदा कसा विकसित झाला 33
   9. व्यापार चिन्ह अधिनियम, 1999 ची रचना 38
   10. व्यापार चिन्ह कायदा आंतरराष्ट्रीय का आहे 42
   11. औद्योगिक संपदेच्या संरक्षणासाठी पॅरिस अभिसंधी 46
   12. पॅरिस अभिसंधीतील चिन्हांविषयीचे अनुच्छेद 50
   13. TRIPS आणि 1999 चा अधिनियम 56
   14. TRIPS विभाग 2: व्यापार चिन्हे 61
   15. माद्रिद प्रोटोकॉल 66
   16. प्रकरण IVA: भारतामार्फत आंतरराष्ट्रीय नोंदणी 71
   17. वस्तू आणि सेवा यांचे वर्गीकरण 76
   18. अभिसंधी देश, अग्रक्रम आणि परस्परता 80
   19. व्यापार चिन्ह नियम, 2017 84
   20. व्यापार चिन्हातील मालमत्ता कशी प्राप्त होते 88

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. वापर विरुद्ध नोंदणी: कोण जिंकते 93
   2. मालक असल्याचा दावा कोण करू शकतो 97
   3. व्यापार चिन्ह ही मुळात मालमत्ता आहे का 101
   4. प्रादेशिकता आणि सीमापार प्रतिष्ठा 105
   5. अर्ज कोण करू शकतो, आणि अर्ज 110
   6. योग्य कार्यालय आणि त्याचे अधिकारक्षेत्र 114
   7. अर्जात काय असले पाहिजे 118
   8. परीक्षण, आक्षेप आणि सुनावणी 122
   9. अर्जावर जलद प्रक्रिया 126
   10. स्वीकृती, जाहिरात आणि व्यापार चिन्ह पत्रिका 129
   11. अर्जातील दुरुस्ती आणि सुधारणा 133
   12. स्वीकृती मागे घेणे 136
   13. नोंदणी आणि प्रमाणपत्र 140
   14. संयुक्त मालकीची व्यापार चिन्हे 144
   15. कालावधी, नूतनीकरण, काढून टाकणे आणि पुनर्स्थापना 148
   16. मालिका चिन्हे आणि संलग्न चिन्हे 153
   17. चिन्हाच्या भागांची नोंदणी, आणि अस्वीकरणे 157
   18. बहुवर्गीय अर्ज आणि त्यांचे विभाजन 161

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II

   1. नोंदणीला विरोध: कलम 21 164
   2. विरोधाची सूचना आणि तिच्या आवश्यकता 167
   3. प्रति-निवेदन आणि पुराव्याच्या फेऱ्या 171
   4. सुनावणी, निर्णय आणि खर्च 175
   5. नोंदणीला कोणत्या कारणांवर विरोध केला जातो 179
   6. विरोध, दुरुस्ती आणि रद्दबातल करणे यांची तुलना 185
   7. नोंदणीमुळे काय मिळते: कलम 28 190
   8. नोंदणी नसलेल्या चिन्हासाठी कारवाई नाही: कलम 27 194
   9. उल्लंघन: कलम 29 ची रचना 198
   10. एकसारखी चिन्हे, समान चिन्हे, आणि गृहीतक 202
   11. सौम्यीकरण आणि प्रतिष्ठा असलेले चिन्ह 207
   12. व्यापारी नावे, जाहिरात, लेबल लावणे आणि तोंडी वापर 211
   13. नोंदणीच्या परिणामावरील मर्यादा: कलम 30 216
   14. पुरावा म्हणून नोंदणी: कलमे 31 आणि 32 220
   15. मूक संमती: कलम 33 224
   16. व्यावृत्ती: कलमे 34, 35 आणि 36 228
   17. नकाराची निरपेक्ष कारणे: कलम 9 ची रचना 232
   18. कोणतेही विशिष्ट स्वरूप नसलेली चिन्हे 236
   19. वर्णनात्मक चिन्हे आणि रूढ झालेली चिन्हे 240

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. फसवी, निंदनीय आणि प्रतिबंधित चिन्हे 244
   2. आकाराशी संबंधित अपवर्जने 249
   3. रंगाबाबतची मर्यादा 252
   4. नकाराची सापेक्ष कारणे: कलम 11 255
   5. सुप्रसिद्ध व्यापार चिन्हे 260
   6. प्रामाणिक समवर्ती वापर: कलम 12 265
   7. रासायनिक मूलद्रव्ये, INN आणि व्यक्तींची नावे 270
   8. फसवे साम्य: अधिनियमाला काय अभिप्रेत आहे 274
   9. दोन चिन्हांची तुलना कशी केली जाते 278
   10. विच्छेदनविरोधी नियम आणि प्रबळ वैशिष्ट्य 282
   11. उच्चारातील, दृश्य आणि संकल्पनात्मक साम्य 286
   12. अपूर्ण स्मरणशक्तीचा सरासरी खरेदीदार 290
   13. Cadila घटक 293
   14. औषधी आणि औषधनिर्माण चिन्हे 297
   15. वस्तू, व्यापाराचे मार्ग आणि जोडलेला मजकूर 301
   16. व्यापार चिन्ह नोंदणी कार्यालय 305
   17. व्यापार चिन्हांची नोंदवही 308
   18. निबंधकाचे अधिकार आणि तो ते कसे वापरतो 312
   19. दुरुस्ती आणि रद्दबातल करणे: कलम 57 317

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. नोंदवहीतील नोंदी सुधारणे, बदलणे आणि जुळवून घेणे 321
   2. कलम 124: वैधतेवर प्रश्न उपस्थित झाल्यास स्थगिती 325
   3. दुरुस्तीचा अर्ज आता कुठे जातो 330
   4. अभिहस्तांकन आणि संक्रमण: या शब्दांचा अर्थ 334
   5. नोंदणीकृत आणि नोंदणी नसलेल्या चिन्हांचे अभिहस्तांकन होऊ शकते का 337
   6. निर्बंध: अनेक अनन्य हक्क 341
   7. सुनामाशिवाय अभिहस्तांकन: कलम 42 345
   8. अभिहस्तांकनाच्या वेळी प्रमाणन आणि संलग्न चिन्हे 348
   9. अभिहस्तांकन आणि संक्रमण यांची नोंदणी 352
   10. स्थापन व्हायच्या कंपनीकडून प्रस्तावित वापर 356
   11. वापर न केल्यामुळे काढून टाकणे: कलम 47 361
   12. चिन्हाचा, आणि अर्जाचा, परित्याग 367
   13. चिन्हाचा वापर म्हणजे काय 371

   मॉड्यूल III

   1. व्यापार चिन्हाचा परवाना देणे 376
   2. परवानगीप्राप्त वापर आणि नोंदणीकृत वापरकर्ता 380
   3. नोंदणीकृत वापरकर्ता म्हणून नोंदणी 384
   4. बदल, रद्दबातल करणे आणि माहिती 388

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. नोंदणीकृत वापरकर्त्याचा दावा करण्याचा हक्क 392
   2. गुणवत्ता नियंत्रण, आणि चिन्हांची सौदेबाजी 396
   3. व्यवहारातील फ्रँचायझिंग आणि ब्रँड परवाना 401
   4. सामूहिक चिन्हे: प्रकरण VIII 405
   5. सामूहिक चिन्हाचे नियमन करणारे विनियम 409
   6. सामूहिक चिन्हाचे उल्लंघन आणि ते काढून टाकणे 413
   7. सेवा चिन्हे 417
   8. वस्त्र व्यापार चिन्हे आणि निरसित प्रकरण X 421
   9. उल्लंघन आणि पासिंग ऑफ यांची तुलना 425
   10. पासिंग ऑफचे पारंपरिक त्रिसूत्र 430
   11. सुनाम, आणि पासिंग ऑफ कशाचे संरक्षण करते 434
   12. चुकीचे निवेदन आणि हानी 439
   13. सौम्यीकरण, अस्पष्टीकरण आणि कलंकीकरण 444
   14. दावा कोणत्या न्यायालयात दाखल होतो: कलम 134 449
   15. दावा कोण करू शकतो, आणि कोणाविरुद्ध 453
   16. अनुतोष: कलम 135 458
   17. व्यापार चिन्हाच्या दाव्यातील अंतरिम मनाई हुकूम 462
   18. एकतर्फी आदेश, स्थानिक आयुक्त, Anton Piller आणि John Doe 467
   19. नुकसानभरपाई आणि नफ्याचा हिशेब 471

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. माल स्वाधीन करणे, नष्ट करणे आणि खोडून टाकणे 475
   2. उल्लंघनाच्या कारवाईतील बचाव 479
   3. व्यापार चिन्हाच्या दाव्यातील पुरावा 485
   4. पासिंग ऑफची कारवाई 489
   5. व्यापारी पेहराव आणि रंगरूप 493
   6. व्यापारी नावे आणि व्यवसायाची नावे 497
   7. डोमेन नावे आणि सायबरस्क्वॉटिंग 502
   8. उलट आणि विस्तारित पासिंग ऑफ 506
   9. सुनाम आणि प्रतिष्ठा सिद्ध करणे 510
   10. पासिंग ऑफच्या दाव्यातील उपाय आणि अधिकारक्षेत्र 514
   11. प्रमाणन व्यापार चिन्हे: प्रकरण IX 518
   12. प्रमाणन व्यापार चिन्हाची नोंदणी 522
   13. प्रमाणन व्यापार चिन्हाचे नियमन करणारे विनियम 526
   14. प्रमाणन व्यापार चिन्हाचे उल्लंघन 530
   15. प्रमाणन, सामूहिक आणि सामान्य चिन्हे यांची तुलना 535

   मॉड्यूल IV

   1. चिन्ह आणि व्यापारी वर्णन लावणे 539
   2. चिन्हाचे खोटेपण करणे आणि ते खोट्या रीतीने लावणे 543
   3. मुख्य अपराध: कलम 103 547

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. खोटे चिन्ह असलेल्या वस्तू विकणे: कलम 104 551
   2. दुसऱ्या दोषसिद्धीवर वाढीव शिक्षा 555
   3. चिन्ह नोंदणीकृत असल्याचे खोटे भासवणे 558
   4. जन विश्वास अधिनियम, 2023 आणि निर्गुन्हेगारीकरण 562
   5. बचाव, समपहरण आणि सूट 566
   6. कंपन्यांनी केलेले अपराध, आणि परदेशातील अपप्रेरणा 571
   7. दखल, झडती आणि जप्ती, आणि कार्यपद्धती 575
   8. कायदेशीर कार्यवाहीच्या निराधार धमक्या: कलम 142 580
   9. धमकी म्हणजे काय, आणि काय नाही 584
   10. Quia timet कारवाया आणि उल्लंघन नसल्याच्या घोषणा 588
   11. बौद्धिक संपदा अपील मंडळ 592
   12. न्यायाधिकरण सुधारणा अधिनियम, 2021 596
   13. उच्च न्यायालयाकडे अपिले: कलम 91 600
   14. कायदेशीर कार्यवाहीतील निबंधक, आणि उपस्थितीवरील प्रतिबंध 604
   15. पुनर्विलोकन, रिट आणि बौद्धिक संपदा विभाग 608
   16. इंटरनेटवरील व्यापार चिन्हे 612
   17. मध्यस्थांचे दायित्व आणि ई-कॉमर्स बाजारपेठा 616
   18. व्यवहारातील अपारंपरिक चिन्हे 620
   19. सुप्रसिद्ध चिन्हे, सौम्यीकरण आणि ब्रँडचे मूल्य 624

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. मर्चंडायझिंग, पात्र चिन्हे आणि व्यक्तिमत्त्व हक्क 628
   2. तुलनात्मक जाहिरात आणि अवहेलना 633
   3. समांतर आयात आणि ग्रे मार्केटमधील वस्तू 637
   4. व्यापार चिन्हे, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मेटाव्हर्स 641
   5. सीमेवरील उपाययोजना आणि सीमाशुल्क अंमलबजावणी 646
   6. TRIPS खालील अंमलबजावणी आणि भारतीय उपाय 652
   7. व्यापार चिन्ह अभिकर्ते आणि बजावणीसाठीचा पत्ता 658
   8. प्राधिकाराशिवाय अभिकर्त्याने नोंदवलेले चिन्ह 662
   9. निर्देशिका, सार्वजनिक निरीक्षण आणि संसदेला अहवाल 666
   10. शुल्क, व्यावृत्ती, आणि सरकारवरील बंधन 670
   11. विक्रीवरील गर्भित हमी, आणि व्यापारी रूढी 675
   12. सद्भाव, लोकसेवक आणि अडचणी दूर करणे 680
   13. अधिनियमाचा उर्वरित भाग, आणि तो कसा वाचावा 684

   Page 1 onwards

   689 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 689 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 162 chapters across 4 modules

   Module I. 38 chapters

   1. 1 व्यापार चिन्ह म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 व्यापार चिन्ह काय करते pages 6 to 9
   3. 3 अधिनियमातील शब्दावली: कलम 2 pages 10 to 15
   4. 4 अधिनियम मान्य करत असलेले चिन्हांचे प्रकार pages 16 to 19
   5. 5 अपारंपरिक चिन्हे pages 20 to 23
   6. 6 विशिष्टता आणि चिन्हांची श्रेणी pages 24 to 27
   7. 7 व्यापार चिन्हे आणि त्यांच्याशी संबंधित इतर हक्क pages 28 to 32
   8. 8 भारतीय व्यापार चिन्ह कायदा कसा विकसित झाला pages 33 to 37
   9. 9 व्यापार चिन्ह अधिनियम, 1999 ची रचना pages 38 to 41
   10. 10 व्यापार चिन्ह कायदा आंतरराष्ट्रीय का आहे pages 42 to 45
   11. 11 औद्योगिक संपदेच्या संरक्षणासाठी पॅरिस अभिसंधी pages 46 to 49
   12. 12 पॅरिस अभिसंधीतील चिन्हांविषयीचे अनुच्छेद pages 50 to 55
   13. 13 TRIPS आणि 1999 चा अधिनियम pages 56 to 60
   14. 14 TRIPS विभाग 2: व्यापार चिन्हे pages 61 to 65
   15. 15 माद्रिद प्रोटोकॉल pages 66 to 70
   16. 16 प्रकरण IVA: भारतामार्फत आंतरराष्ट्रीय नोंदणी pages 71 to 75
   17. 17 वस्तू आणि सेवा यांचे वर्गीकरण pages 76 to 79
   18. 18 अभिसंधी देश, अग्रक्रम आणि परस्परता pages 80 to 83
   19. 19 व्यापार चिन्ह नियम, 2017 pages 84 to 87
   20. 20 व्यापार चिन्हातील मालमत्ता कशी प्राप्त होते pages 88 to 92
   21. 21 वापर विरुद्ध नोंदणी: कोण जिंकते pages 93 to 96
   22. 22 मालक असल्याचा दावा कोण करू शकतो pages 97 to 100
   23. 23 व्यापार चिन्ह ही मुळात मालमत्ता आहे का pages 101 to 104
   24. 24 प्रादेशिकता आणि सीमापार प्रतिष्ठा pages 105 to 109
   25. 25 अर्ज कोण करू शकतो, आणि अर्ज pages 110 to 113
   26. 26 योग्य कार्यालय आणि त्याचे अधिकारक्षेत्र pages 114 to 117
   27. 27 अर्जात काय असले पाहिजे pages 118 to 121
   28. 28 परीक्षण, आक्षेप आणि सुनावणी pages 122 to 125
   29. 29 अर्जावर जलद प्रक्रिया pages 126 to 128
   30. 30 स्वीकृती, जाहिरात आणि व्यापार चिन्ह पत्रिका pages 129 to 132
   31. 31 अर्जातील दुरुस्ती आणि सुधारणा pages 133 to 135
   32. 32 स्वीकृती मागे घेणे pages 136 to 139
   33. 33 नोंदणी आणि प्रमाणपत्र pages 140 to 143
   34. 34 संयुक्त मालकीची व्यापार चिन्हे pages 144 to 147
   35. 35 कालावधी, नूतनीकरण, काढून टाकणे आणि पुनर्स्थापना pages 148 to 152
   36. 36 मालिका चिन्हे आणि संलग्न चिन्हे pages 153 to 156
   37. 37 चिन्हाच्या भागांची नोंदणी, आणि अस्वीकरणे pages 157 to 160
   38. 38 बहुवर्गीय अर्ज आणि त्यांचे विभाजन pages 161 to 163

   Module II. 51 chapters

   1. 39 नोंदणीला विरोध: कलम 21 pages 164 to 166
   2. 40 विरोधाची सूचना आणि तिच्या आवश्यकता pages 167 to 170
   3. 41 प्रति-निवेदन आणि पुराव्याच्या फेऱ्या pages 171 to 174
   4. 42 सुनावणी, निर्णय आणि खर्च pages 175 to 178
   5. 43 नोंदणीला कोणत्या कारणांवर विरोध केला जातो pages 179 to 184
   6. 44 विरोध, दुरुस्ती आणि रद्दबातल करणे यांची तुलना pages 185 to 189
   7. 45 नोंदणीमुळे काय मिळते: कलम 28 pages 190 to 193
   8. 46 नोंदणी नसलेल्या चिन्हासाठी कारवाई नाही: कलम 27 pages 194 to 197
   9. 47 उल्लंघन: कलम 29 ची रचना pages 198 to 201
   10. 48 एकसारखी चिन्हे, समान चिन्हे, आणि गृहीतक pages 202 to 206
   11. 49 सौम्यीकरण आणि प्रतिष्ठा असलेले चिन्ह pages 207 to 210
   12. 50 व्यापारी नावे, जाहिरात, लेबल लावणे आणि तोंडी वापर pages 211 to 215
   13. 51 नोंदणीच्या परिणामावरील मर्यादा: कलम 30 pages 216 to 219
   14. 52 पुरावा म्हणून नोंदणी: कलमे 31 आणि 32 pages 220 to 223
   15. 53 मूक संमती: कलम 33 pages 224 to 227
   16. 54 व्यावृत्ती: कलमे 34, 35 आणि 36 pages 228 to 231
   17. 55 नकाराची निरपेक्ष कारणे: कलम 9 ची रचना pages 232 to 235
   18. 56 कोणतेही विशिष्ट स्वरूप नसलेली चिन्हे pages 236 to 239
   19. 57 वर्णनात्मक चिन्हे आणि रूढ झालेली चिन्हे pages 240 to 243
   20. 58 फसवी, निंदनीय आणि प्रतिबंधित चिन्हे pages 244 to 248
   21. 59 आकाराशी संबंधित अपवर्जने pages 249 to 251
   22. 60 रंगाबाबतची मर्यादा pages 252 to 254
   23. 61 नकाराची सापेक्ष कारणे: कलम 11 pages 255 to 259
   24. 62 सुप्रसिद्ध व्यापार चिन्हे pages 260 to 264
   25. 63 प्रामाणिक समवर्ती वापर: कलम 12 pages 265 to 269
   26. 64 रासायनिक मूलद्रव्ये, INN आणि व्यक्तींची नावे pages 270 to 273
   27. 65 फसवे साम्य: अधिनियमाला काय अभिप्रेत आहे pages 274 to 277
   28. 66 दोन चिन्हांची तुलना कशी केली जाते pages 278 to 281
   29. 67 विच्छेदनविरोधी नियम आणि प्रबळ वैशिष्ट्य pages 282 to 285
   30. 68 उच्चारातील, दृश्य आणि संकल्पनात्मक साम्य pages 286 to 289
   31. 69 अपूर्ण स्मरणशक्तीचा सरासरी खरेदीदार pages 290 to 292
   32. 70 Cadila घटक pages 293 to 296
   33. 71 औषधी आणि औषधनिर्माण चिन्हे pages 297 to 300
   34. 72 वस्तू, व्यापाराचे मार्ग आणि जोडलेला मजकूर pages 301 to 304
   35. 73 व्यापार चिन्ह नोंदणी कार्यालय pages 305 to 307
   36. 74 व्यापार चिन्हांची नोंदवही pages 308 to 311
   37. 75 निबंधकाचे अधिकार आणि तो ते कसे वापरतो pages 312 to 316
   38. 76 दुरुस्ती आणि रद्दबातल करणे: कलम 57 pages 317 to 320
   39. 77 नोंदवहीतील नोंदी सुधारणे, बदलणे आणि जुळवून घेणे pages 321 to 324
   40. 78 कलम 124: वैधतेवर प्रश्न उपस्थित झाल्यास स्थगिती pages 325 to 329
   41. 79 दुरुस्तीचा अर्ज आता कुठे जातो pages 330 to 333
   42. 80 अभिहस्तांकन आणि संक्रमण: या शब्दांचा अर्थ pages 334 to 336
   43. 81 नोंदणीकृत आणि नोंदणी नसलेल्या चिन्हांचे अभिहस्तांकन होऊ शकते का pages 337 to 340
   44. 82 निर्बंध: अनेक अनन्य हक्क pages 341 to 344
   45. 83 सुनामाशिवाय अभिहस्तांकन: कलम 42 pages 345 to 347
   46. 84 अभिहस्तांकनाच्या वेळी प्रमाणन आणि संलग्न चिन्हे pages 348 to 351
   47. 85 अभिहस्तांकन आणि संक्रमण यांची नोंदणी pages 352 to 355
   48. 86 स्थापन व्हायच्या कंपनीकडून प्रस्तावित वापर pages 356 to 360
   49. 87 वापर न केल्यामुळे काढून टाकणे: कलम 47 pages 361 to 366
   50. 88 चिन्हाचा, आणि अर्जाचा, परित्याग pages 367 to 370
   51. 89 चिन्हाचा वापर म्हणजे काय pages 371 to 375

   Module III. 38 chapters

   1. 90 व्यापार चिन्हाचा परवाना देणे pages 376 to 379
   2. 91 परवानगीप्राप्त वापर आणि नोंदणीकृत वापरकर्ता pages 380 to 383
   3. 92 नोंदणीकृत वापरकर्ता म्हणून नोंदणी pages 384 to 387
   4. 93 बदल, रद्दबातल करणे आणि माहिती pages 388 to 391
   5. 94 नोंदणीकृत वापरकर्त्याचा दावा करण्याचा हक्क pages 392 to 395
   6. 95 गुणवत्ता नियंत्रण, आणि चिन्हांची सौदेबाजी pages 396 to 400
   7. 96 व्यवहारातील फ्रँचायझिंग आणि ब्रँड परवाना pages 401 to 404
   8. 97 सामूहिक चिन्हे: प्रकरण VIII pages 405 to 408
   9. 98 सामूहिक चिन्हाचे नियमन करणारे विनियम pages 409 to 412
   10. 99 सामूहिक चिन्हाचे उल्लंघन आणि ते काढून टाकणे pages 413 to 416
   11. 100 सेवा चिन्हे pages 417 to 420
   12. 101 वस्त्र व्यापार चिन्हे आणि निरसित प्रकरण X pages 421 to 424
   13. 102 उल्लंघन आणि पासिंग ऑफ यांची तुलना pages 425 to 429
   14. 103 पासिंग ऑफचे पारंपरिक त्रिसूत्र pages 430 to 433
   15. 104 सुनाम, आणि पासिंग ऑफ कशाचे संरक्षण करते pages 434 to 438
   16. 105 चुकीचे निवेदन आणि हानी pages 439 to 443
   17. 106 सौम्यीकरण, अस्पष्टीकरण आणि कलंकीकरण pages 444 to 448
   18. 107 दावा कोणत्या न्यायालयात दाखल होतो: कलम 134 pages 449 to 452
   19. 108 दावा कोण करू शकतो, आणि कोणाविरुद्ध pages 453 to 457
   20. 109 अनुतोष: कलम 135 pages 458 to 461
   21. 110 व्यापार चिन्हाच्या दाव्यातील अंतरिम मनाई हुकूम pages 462 to 466
   22. 111 एकतर्फी आदेश, स्थानिक आयुक्त, Anton Piller आणि John Doe pages 467 to 470
   23. 112 नुकसानभरपाई आणि नफ्याचा हिशेब pages 471 to 474
   24. 113 माल स्वाधीन करणे, नष्ट करणे आणि खोडून टाकणे pages 475 to 478
   25. 114 उल्लंघनाच्या कारवाईतील बचाव pages 479 to 484
   26. 115 व्यापार चिन्हाच्या दाव्यातील पुरावा pages 485 to 488
   27. 116 पासिंग ऑफची कारवाई pages 489 to 492
   28. 117 व्यापारी पेहराव आणि रंगरूप pages 493 to 496
   29. 118 व्यापारी नावे आणि व्यवसायाची नावे pages 497 to 501
   30. 119 डोमेन नावे आणि सायबरस्क्वॉटिंग pages 502 to 505
   31. 120 उलट आणि विस्तारित पासिंग ऑफ pages 506 to 509
   32. 121 सुनाम आणि प्रतिष्ठा सिद्ध करणे pages 510 to 513
   33. 122 पासिंग ऑफच्या दाव्यातील उपाय आणि अधिकारक्षेत्र pages 514 to 517
   34. 123 प्रमाणन व्यापार चिन्हे: प्रकरण IX pages 518 to 521
   35. 124 प्रमाणन व्यापार चिन्हाची नोंदणी pages 522 to 525
   36. 125 प्रमाणन व्यापार चिन्हाचे नियमन करणारे विनियम pages 526 to 529
   37. 126 प्रमाणन व्यापार चिन्हाचे उल्लंघन pages 530 to 534
   38. 127 प्रमाणन, सामूहिक आणि सामान्य चिन्हे यांची तुलना pages 535 to 538

   Module IV. 35 chapters

   1. 128 चिन्ह आणि व्यापारी वर्णन लावणे pages 539 to 542
   2. 129 चिन्हाचे खोटेपण करणे आणि ते खोट्या रीतीने लावणे pages 543 to 546
   3. 130 मुख्य अपराध: कलम 103 pages 547 to 550
   4. 131 खोटे चिन्ह असलेल्या वस्तू विकणे: कलम 104 pages 551 to 554
   5. 132 दुसऱ्या दोषसिद्धीवर वाढीव शिक्षा pages 555 to 557
   6. 133 चिन्ह नोंदणीकृत असल्याचे खोटे भासवणे pages 558 to 561
   7. 134 जन विश्वास अधिनियम, 2023 आणि निर्गुन्हेगारीकरण pages 562 to 565
   8. 135 बचाव, समपहरण आणि सूट pages 566 to 570
   9. 136 कंपन्यांनी केलेले अपराध, आणि परदेशातील अपप्रेरणा pages 571 to 574
   10. 137 दखल, झडती आणि जप्ती, आणि कार्यपद्धती pages 575 to 579
   11. 138 कायदेशीर कार्यवाहीच्या निराधार धमक्या: कलम 142 pages 580 to 583
   12. 139 धमकी म्हणजे काय, आणि काय नाही pages 584 to 587
   13. 140 Quia timet कारवाया आणि उल्लंघन नसल्याच्या घोषणा pages 588 to 591
   14. 141 बौद्धिक संपदा अपील मंडळ pages 592 to 595
   15. 142 न्यायाधिकरण सुधारणा अधिनियम, 2021 pages 596 to 599
   16. 143 उच्च न्यायालयाकडे अपिले: कलम 91 pages 600 to 603
   17. 144 कायदेशीर कार्यवाहीतील निबंधक, आणि उपस्थितीवरील प्रतिबंध pages 604 to 607
   18. 145 पुनर्विलोकन, रिट आणि बौद्धिक संपदा विभाग pages 608 to 611
   19. 146 इंटरनेटवरील व्यापार चिन्हे pages 612 to 615
   20. 147 मध्यस्थांचे दायित्व आणि ई-कॉमर्स बाजारपेठा pages 616 to 619
   21. 148 व्यवहारातील अपारंपरिक चिन्हे pages 620 to 623
   22. 149 सुप्रसिद्ध चिन्हे, सौम्यीकरण आणि ब्रँडचे मूल्य pages 624 to 627
   23. 150 मर्चंडायझिंग, पात्र चिन्हे आणि व्यक्तिमत्त्व हक्क pages 628 to 632
   24. 151 तुलनात्मक जाहिरात आणि अवहेलना pages 633 to 636
   25. 152 समांतर आयात आणि ग्रे मार्केटमधील वस्तू pages 637 to 640
   26. 153 व्यापार चिन्हे, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मेटाव्हर्स pages 641 to 645
   27. 154 सीमेवरील उपाययोजना आणि सीमाशुल्क अंमलबजावणी pages 646 to 651
   28. 155 TRIPS खालील अंमलबजावणी आणि भारतीय उपाय pages 652 to 657
   29. 156 व्यापार चिन्ह अभिकर्ते आणि बजावणीसाठीचा पत्ता pages 658 to 661
   30. 157 प्राधिकाराशिवाय अभिकर्त्याने नोंदवलेले चिन्ह pages 662 to 665
   31. 158 निर्देशिका, सार्वजनिक निरीक्षण आणि संसदेला अहवाल pages 666 to 669
   32. 159 शुल्क, व्यावृत्ती, आणि सरकारवरील बंधन pages 670 to 674
   33. 160 विक्रीवरील गर्भित हमी, आणि व्यापारी रूढी pages 675 to 679
   34. 161 सद्भाव, लोकसेवक आणि अडचणी दूर करणे pages 680 to 683
   35. 162 अधिनियमाचा उर्वरित भाग, आणि तो कसा वाचावा pages 684 to 689
   Every paper that is solved: 9 papers

   • 2025-26
   • 2025-26 - Set 2
   • Feb 2026 - ATKT
   • 2024-25
   • 2023-24
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

3. विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती (Legal Education and Research Methodology)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. विधी शिक्षण म्हणजे काय 1
   2. देशाला विधी शिक्षणाची गरज का असते: वकील आणि न्यायाधीश 5
   3. कायद्याची पदवी घडवणाऱ्या इतर कारकिर्दी 9
   4. विधी शिक्षण आणि नागरिक 12
   5. संविधानातील आणि अधिवक्ता अधिनियमातील विधी शिक्षण 16
   6. विधिज्ञ परिषद आणि नावनोंदणी यांविषयीच्या उर्वरित तरतुदी 20
   7. प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील विधी शिक्षण 25
   8. स्वातंत्र्यापूर्वीच्या भारतातील विधी शिक्षण 28
   9. विधी आयोगाचा चौदावा अहवाल 31
   10. 184 वा अहवाल आणि दर्जाविषयीचा वाद 34
   11. राष्ट्रीय विधी विद्यापीठे आणि पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम 37
   12. विधी शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 40
   13. दोन नियामक, एक अभ्यासक्रम 44
   14. LL.M. कशासाठी आहे 47
   15. विधी शिक्षण नियम 2008 50
   16. कायदा कोण शिकवू शकतो 54
   17. कायद्याचे दोन अभ्यासक्रम, आणि त्यांत कोण प्रवेश घेऊ शकतो 57
   18. काय शिकवलेच पाहिजे: अभ्यासक्रमांचा दर्जा आणि पाठ्यक्रम 60
   19. सत्र पद्धती, पायाभूत सुविधा आणि सत्रांत परीक्षा 63
   20. तपासणी, मंजुरी आणि मंजुरी मागे घेणे 66

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. अधिस्वीकृती, आणि नियमांमागील यंत्रणा 69
   2. निरंतर विधी शिक्षण 72
   3. परदेशी पदव्या आणि परदेशी विद्यापीठे 76
   4. विधी शिक्षण नियमांतील उर्वरित तरतुदी 79
   5. कायदा कसा शिकवला जातो, आणि पद्धत का महत्त्वाची आहे 82
   6. व्याख्यान पद्धती 85
   7. प्रकरण पद्धती 88
   8. समस्या पद्धती 91
   9. चर्चा, सॉक्रेटिक पद्धती, चर्चासत्र आणि शिकवणी वर्ग 94
   10. प्रकल्प आणि स्वाध्याय 98
   11. करून शिकणे: चिकित्सालयीन पद्धती, अनुकरण सराव आणि भूमिका अभिनय 101
   12. अभिरूप न्यायालय 104
   13. वर्गाबाहेर: न्यायालय भेटी, खटल्यांचे निरीक्षण आणि आंतरवासिता 107
   14. तंत्रज्ञान, ई-अध्ययन आणि ऑनलाइन वर्ग 110
   15. कायदेविषयक संशोधन आणि कायदेविषयक लेखन शिकवणे 113
   16. पद्धतीची निवड, आणि पद्धतींची सांगड 116
   17. परीक्षा कशासाठी असते 119
   18. पारंपरिक परीक्षेत काय चुकते 122
   19. सतत अंतर्गत मूल्यमापन आणि सत्र पद्धती 125

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. प्रश्नांचे प्रकार: वस्तुनिष्ठ, समस्याधारित आणि मुक्त-पुस्तक 128
   2. लेखी प्रश्नपत्रिकेपलीकडील मूल्यमापन 132
   3. चिकित्सालयीन अभ्यासक्रमांची परीक्षा 135
   4. गुण, श्रेणी आणि श्रेयांक 138
   5. गुणनियमन, पुनर्मूल्यांकन आणि पारदर्शकता 141
   6. अखिल भारतीय विधिज्ञ परीक्षा 144
   7. विधी आयोगाच्या अहवालांतील आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 मधील परीक्षा सुधारणा 148
   8. परीक्षांतील गैरप्रकार आणि शैक्षणिक सचोटी 151
   9. परीक्षा सुधारणेसाठी प्रत्यक्षात काय आवश्यक आहे 154

   मॉड्यूल II

   1. चिकित्सालयीन विधी शिक्षण म्हणजे काय 157
   2. चिकित्सालय कुठून आले 160
   3. चिकित्सालय कशासाठी आहे 163
   4. चिकित्सालयांचे प्रकार 166
   5. चार अनिवार्य चिकित्सालयीन विषय 170
   6. विधी महाविद्यालयातील विधी साहाय्य चिकित्सालय 173
   7. भारतात चिकित्सालयीन विधी शिक्षण का यशस्वी झाले नाही 177
   8. विधी साहाय्य म्हणजे काय, आणि राज्य ते का पुरवते 181

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अनुच्छेद 39A आणि घटनात्मक कर्तव्य 184
   2. 1987 च्या अधिनियमापूर्वीचे विधी साहाय्य 188
   3. विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम: यंत्रणा 192
   4. विधी साहाय्याचा हक्क कोणाला आहे 196
   5. विधी साहाय्याचा खर्च, आणि अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी 200
   6. व्यक्तीला प्रत्यक्षात विधी साहाय्य कसे मिळते 203
   7. विधी सेवा चिकित्सालय 206
   8. लोक अदालत 210
   9. स्थायी लोक अदालत 214
   10. विधी साहाय्याला हक्क बनवणारे निकाल 218
   11. विधी साहाय्य: अजूनही काय चालत नाही 223
   12. विधी साक्षरता म्हणजे काय 227
   13. विधी साक्षरता कशी पोहोचवली जाते 231
   14. कायद्याचा विद्यार्थी आणि विधी साक्षरता 235
   15. कायदेविषयक सर्वेक्षण म्हणजे काय 239
   16. कायदेविषयक सर्वेक्षण कसे केले जाते 242
   17. कायदा बदलणारी सर्वेक्षणे 246
   18. कायदा सुधारणा म्हणजे काय, आणि ती कोण करते 250
   19. भारताचा विधी आयोग 254

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अहवालापासून कायद्यापर्यंत 257
   2. कायदा सुधारणेची प्रेरक शक्ती म्हणून संशोधन 261
   3. न्यायालयांनी केलेली कायदा सुधारणा, आणि तिच्या मर्यादा 264

   मॉड्यूल III

   1. संशोधन म्हणजे काय 268
   2. कायदेविषयक संशोधन म्हणजे काय 271
   3. कायदेविषयक संशोधनाची उद्दिष्टे 274
   4. संशोधन चांगले कशामुळे ठरते 277
   5. शुद्ध आणि उपयोजित संशोधन 280
   6. वर्णनात्मक आणि विश्लेषणात्मक संशोधन 283
   7. संख्यात्मक आणि गुणात्मक संशोधन 286
   8. संकल्पनात्मक आणि अनुभवाधिष्ठित संशोधन 289
   9. सैद्धांतिक संशोधन 292
   10. सैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष 295
   11. असैद्धांतिक संशोधन 298
   12. असैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष 301
   13. कायदेविषयक तर्कातील विगमन आणि निगमन 304
   14. तुलनात्मक कायदेविषयक संशोधन 308
   15. ऐतिहासिक कायदेविषयक संशोधन 311

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. विश्लेषणात्मक आणि चिकित्सक कायदेविषयक संशोधन 314
   2. आंतरविद्याशाखीय कायदेविषयक संशोधन 317
   3. कायदेविषयक संशोधनाचे प्राथमिक स्रोत 321
   4. कायदेविषयक संशोधनाचे दुय्यम स्रोत 324
   5. विधिवेत्त्यांचे लेखन आणि कायदेविषयक नियतकालिके 327
   6. कायदेविषयक माहितीसंग्रह आणि त्यांत शोध कसा घ्यावा 331
   7. संगणक, माहिती आणि संप्रेषण तंत्रज्ञान, आणि कायदेविषयक संशोधन 334
   8. सारसंग्रह, उद्धरणसूची आणि न्यायनिवाड्याचा माग काढणे 338
   9. निरीक्षण आणि मुलाखत 341
   10. प्रश्नावली आणि अनुसूची 344
   11. प्रकरण अभ्यास 347
   12. सर्वेक्षण 350
   13. नमुना निवड: ती काय आहे आणि ती का वापरली जाते 353
   14. संभाव्यता नमुना निवड 356
   15. असंभाव्यता नमुना निवड 359
   16. मापनश्रेणी आणि मापन 363
   17. सामग्रीवरील प्रक्रिया आणि सामग्रीचे विश्लेषण 366
   18. कायद्यातील अनुभवाधिष्ठित कार्य काय करू शकत नाही 370
   19. संशोधन आणि न्यायिक प्रक्रिया 374

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. संशोधन समस्या म्हणजे काय 378
   2. संशोधन समस्या कुठून येतात 381
   3. समस्यांमधून निवड करणे 385
   4. समस्या मर्यादित करणे आणि तिची व्याख्या करणे 388
   5. संशोधन प्रश्न, ध्येये आणि उद्दिष्टे 391
   6. गृहीतक म्हणजे काय 394
   7. गृहीतक कुठून येते, आणि ते वापरण्याजोगे कशामुळे ठरते 397
   8. गृहीतकांचे प्रकार 400
   9. गृहीतकाची मांडणी 403
   10. गृहीतकाची चाचणी 406
   11. गृहीतक खोटे ठरते तेव्हा 410
   12. सैद्धांतिक संशोधनाला गृहीतकाची गरज असते का 414

   मॉड्यूल IV

   1. संशोधन आराखडा म्हणजे काय 417
   2. संशोधन आराखडा चांगला कशामुळे ठरतो 420
   3. शोधक किंवा सूत्रीकरणात्मक आराखडा 423
   4. वर्णनात्मक आणि निदानात्मक आराखडे 426
   5. प्रायोगिक आराखडा 429
   6. ऐतिहासिक आणि प्रकरण अभ्यास आराखडे 432

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. संशोधन आराखड्याचे भाग, आणि MU ची स्वतःची यादी 435
   2. प्रस्तावना 438
   3. अभ्यासाची ध्येये आणि उद्दिष्टे 441
   4. अभ्यासाची व्याप्ती, आणि त्याच्या मर्यादा 444
   5. साहित्याचा आढावा 447
   6. माहितीचे स्रोत 451
   7. संशोधन पद्धतीचा विभाग 454
   8. प्रकरणांची रचना 457
   9. नमुना निवडीचा आराखडा आणि सामग्री संकलनाचा आराखडा 460
   10. वेळ, खर्च आणि व्यावहारिक आराखडा 463
   11. रूपरेषा किंवा संशोधन प्रस्ताव 466
   12. उद्धरण: तळटीपा, APA आणि कायदेविषयक उद्धरण 469
   13. संदर्भग्रंथसूची आणि संकेतस्थळसूची 472
   14. वाङ्मयचौर्य आणि UGC विनियम 475
   15. संशोधनातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधने 480
   16. वाङ्मयचौर्यापलीकडील संशोधन नीतिमत्ता 483
   17. अहवाल लेखन 486
   18. निष्कर्ष आणि सूचना 490
   19. प्रबंधावरील तोंडी परीक्षा 494

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. संशोधन आराखड्यात काय चुकते 498

   Page 1 onwards

   501 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 501 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 150 chapters across 4 modules

   Module I. 48 chapters

   1. 1 विधी शिक्षण म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 देशाला विधी शिक्षणाची गरज का असते: वकील आणि न्यायाधीश pages 5 to 8
   3. 3 कायद्याची पदवी घडवणाऱ्या इतर कारकिर्दी pages 9 to 11
   4. 4 विधी शिक्षण आणि नागरिक pages 12 to 15
   5. 5 संविधानातील आणि अधिवक्ता अधिनियमातील विधी शिक्षण pages 16 to 19
   6. 6 विधिज्ञ परिषद आणि नावनोंदणी यांविषयीच्या उर्वरित तरतुदी pages 20 to 24
   7. 7 प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील विधी शिक्षण pages 25 to 27
   8. 8 स्वातंत्र्यापूर्वीच्या भारतातील विधी शिक्षण pages 28 to 30
   9. 9 विधी आयोगाचा चौदावा अहवाल pages 31 to 33
   10. 10 184 वा अहवाल आणि दर्जाविषयीचा वाद pages 34 to 36
   11. 11 राष्ट्रीय विधी विद्यापीठे आणि पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम pages 37 to 39
   12. 12 विधी शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 pages 40 to 43
   13. 13 दोन नियामक, एक अभ्यासक्रम pages 44 to 46
   14. 14 LL.M. कशासाठी आहे pages 47 to 49
   15. 15 विधी शिक्षण नियम 2008 pages 50 to 53
   16. 16 कायदा कोण शिकवू शकतो pages 54 to 56
   17. 17 कायद्याचे दोन अभ्यासक्रम, आणि त्यांत कोण प्रवेश घेऊ शकतो pages 57 to 59
   18. 18 काय शिकवलेच पाहिजे: अभ्यासक्रमांचा दर्जा आणि पाठ्यक्रम pages 60 to 62
   19. 19 सत्र पद्धती, पायाभूत सुविधा आणि सत्रांत परीक्षा pages 63 to 65
   20. 20 तपासणी, मंजुरी आणि मंजुरी मागे घेणे pages 66 to 68
   21. 21 अधिस्वीकृती, आणि नियमांमागील यंत्रणा pages 69 to 71
   22. 22 निरंतर विधी शिक्षण pages 72 to 75
   23. 23 परदेशी पदव्या आणि परदेशी विद्यापीठे pages 76 to 78
   24. 24 विधी शिक्षण नियमांतील उर्वरित तरतुदी pages 79 to 81
   25. 25 कायदा कसा शिकवला जातो, आणि पद्धत का महत्त्वाची आहे pages 82 to 84
   26. 26 व्याख्यान पद्धती pages 85 to 87
   27. 27 प्रकरण पद्धती pages 88 to 90
   28. 28 समस्या पद्धती pages 91 to 93
   29. 29 चर्चा, सॉक्रेटिक पद्धती, चर्चासत्र आणि शिकवणी वर्ग pages 94 to 97
   30. 30 प्रकल्प आणि स्वाध्याय pages 98 to 100
   31. 31 करून शिकणे: चिकित्सालयीन पद्धती, अनुकरण सराव आणि भूमिका अभिनय pages 101 to 103
   32. 32 अभिरूप न्यायालय pages 104 to 106
   33. 33 वर्गाबाहेर: न्यायालय भेटी, खटल्यांचे निरीक्षण आणि आंतरवासिता pages 107 to 109
   34. 34 तंत्रज्ञान, ई-अध्ययन आणि ऑनलाइन वर्ग pages 110 to 112
   35. 35 कायदेविषयक संशोधन आणि कायदेविषयक लेखन शिकवणे pages 113 to 115
   36. 36 पद्धतीची निवड, आणि पद्धतींची सांगड pages 116 to 118
   37. 37 परीक्षा कशासाठी असते pages 119 to 121
   38. 38 पारंपरिक परीक्षेत काय चुकते pages 122 to 124
   39. 39 सतत अंतर्गत मूल्यमापन आणि सत्र पद्धती pages 125 to 127
   40. 40 प्रश्नांचे प्रकार: वस्तुनिष्ठ, समस्याधारित आणि मुक्त-पुस्तक pages 128 to 131
   41. 41 लेखी प्रश्नपत्रिकेपलीकडील मूल्यमापन pages 132 to 134
   42. 42 चिकित्सालयीन अभ्यासक्रमांची परीक्षा pages 135 to 137
   43. 43 गुण, श्रेणी आणि श्रेयांक pages 138 to 140
   44. 44 गुणनियमन, पुनर्मूल्यांकन आणि पारदर्शकता pages 141 to 143
   45. 45 अखिल भारतीय विधिज्ञ परीक्षा pages 144 to 147
   46. 46 विधी आयोगाच्या अहवालांतील आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 मधील परीक्षा सुधारणा pages 148 to 150
   47. 47 परीक्षांतील गैरप्रकार आणि शैक्षणिक सचोटी pages 151 to 153
   48. 48 परीक्षा सुधारणेसाठी प्रत्यक्षात काय आवश्यक आहे pages 154 to 156

   Module II. 30 chapters

   1. 49 चिकित्सालयीन विधी शिक्षण म्हणजे काय pages 157 to 159
   2. 50 चिकित्सालय कुठून आले pages 160 to 162
   3. 51 चिकित्सालय कशासाठी आहे pages 163 to 165
   4. 52 चिकित्सालयांचे प्रकार pages 166 to 169
   5. 53 चार अनिवार्य चिकित्सालयीन विषय pages 170 to 172
   6. 54 विधी महाविद्यालयातील विधी साहाय्य चिकित्सालय pages 173 to 176
   7. 55 भारतात चिकित्सालयीन विधी शिक्षण का यशस्वी झाले नाही pages 177 to 180
   8. 56 विधी साहाय्य म्हणजे काय, आणि राज्य ते का पुरवते pages 181 to 183
   9. 57 अनुच्छेद 39A आणि घटनात्मक कर्तव्य pages 184 to 187
   10. 58 1987 च्या अधिनियमापूर्वीचे विधी साहाय्य pages 188 to 191
   11. 59 विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम: यंत्रणा pages 192 to 195
   12. 60 विधी साहाय्याचा हक्क कोणाला आहे pages 196 to 199
   13. 61 विधी साहाय्याचा खर्च, आणि अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी pages 200 to 202
   14. 62 व्यक्तीला प्रत्यक्षात विधी साहाय्य कसे मिळते pages 203 to 205
   15. 63 विधी सेवा चिकित्सालय pages 206 to 209
   16. 64 लोक अदालत pages 210 to 213
   17. 65 स्थायी लोक अदालत pages 214 to 217
   18. 66 विधी साहाय्याला हक्क बनवणारे निकाल pages 218 to 222
   19. 67 विधी साहाय्य: अजूनही काय चालत नाही pages 223 to 226
   20. 68 विधी साक्षरता म्हणजे काय pages 227 to 230
   21. 69 विधी साक्षरता कशी पोहोचवली जाते pages 231 to 234
   22. 70 कायद्याचा विद्यार्थी आणि विधी साक्षरता pages 235 to 238
   23. 71 कायदेविषयक सर्वेक्षण म्हणजे काय pages 239 to 241
   24. 72 कायदेविषयक सर्वेक्षण कसे केले जाते pages 242 to 245
   25. 73 कायदा बदलणारी सर्वेक्षणे pages 246 to 249
   26. 74 कायदा सुधारणा म्हणजे काय, आणि ती कोण करते pages 250 to 253
   27. 75 भारताचा विधी आयोग pages 254 to 256
   28. 76 अहवालापासून कायद्यापर्यंत pages 257 to 260
   29. 77 कायदा सुधारणेची प्रेरक शक्ती म्हणून संशोधन pages 261 to 263
   30. 78 न्यायालयांनी केलेली कायदा सुधारणा, आणि तिच्या मर्यादा pages 264 to 267

   Module III. 46 chapters

   1. 79 संशोधन म्हणजे काय pages 268 to 270
   2. 80 कायदेविषयक संशोधन म्हणजे काय pages 271 to 273
   3. 81 कायदेविषयक संशोधनाची उद्दिष्टे pages 274 to 276
   4. 82 संशोधन चांगले कशामुळे ठरते pages 277 to 279
   5. 83 शुद्ध आणि उपयोजित संशोधन pages 280 to 282
   6. 84 वर्णनात्मक आणि विश्लेषणात्मक संशोधन pages 283 to 285
   7. 85 संख्यात्मक आणि गुणात्मक संशोधन pages 286 to 288
   8. 86 संकल्पनात्मक आणि अनुभवाधिष्ठित संशोधन pages 289 to 291
   9. 87 सैद्धांतिक संशोधन pages 292 to 294
   10. 88 सैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष pages 295 to 297
   11. 89 असैद्धांतिक संशोधन pages 298 to 300
   12. 90 असैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष pages 301 to 303
   13. 91 कायदेविषयक तर्कातील विगमन आणि निगमन pages 304 to 307
   14. 92 तुलनात्मक कायदेविषयक संशोधन pages 308 to 310
   15. 93 ऐतिहासिक कायदेविषयक संशोधन pages 311 to 313
   16. 94 विश्लेषणात्मक आणि चिकित्सक कायदेविषयक संशोधन pages 314 to 316
   17. 95 आंतरविद्याशाखीय कायदेविषयक संशोधन pages 317 to 320
   18. 96 कायदेविषयक संशोधनाचे प्राथमिक स्रोत pages 321 to 323
   19. 97 कायदेविषयक संशोधनाचे दुय्यम स्रोत pages 324 to 326
   20. 98 विधिवेत्त्यांचे लेखन आणि कायदेविषयक नियतकालिके pages 327 to 330
   21. 99 कायदेविषयक माहितीसंग्रह आणि त्यांत शोध कसा घ्यावा pages 331 to 333
   22. 100 संगणक, माहिती आणि संप्रेषण तंत्रज्ञान, आणि कायदेविषयक संशोधन pages 334 to 337
   23. 101 सारसंग्रह, उद्धरणसूची आणि न्यायनिवाड्याचा माग काढणे pages 338 to 340
   24. 102 निरीक्षण आणि मुलाखत pages 341 to 343
   25. 103 प्रश्नावली आणि अनुसूची pages 344 to 346
   26. 104 प्रकरण अभ्यास pages 347 to 349
   27. 105 सर्वेक्षण pages 350 to 352
   28. 106 नमुना निवड: ती काय आहे आणि ती का वापरली जाते pages 353 to 355
   29. 107 संभाव्यता नमुना निवड pages 356 to 358
   30. 108 असंभाव्यता नमुना निवड pages 359 to 362
   31. 109 मापनश्रेणी आणि मापन pages 363 to 365
   32. 110 सामग्रीवरील प्रक्रिया आणि सामग्रीचे विश्लेषण pages 366 to 369
   33. 111 कायद्यातील अनुभवाधिष्ठित कार्य काय करू शकत नाही pages 370 to 373
   34. 112 संशोधन आणि न्यायिक प्रक्रिया pages 374 to 377
   35. 113 संशोधन समस्या म्हणजे काय pages 378 to 380
   36. 114 संशोधन समस्या कुठून येतात pages 381 to 384
   37. 115 समस्यांमधून निवड करणे pages 385 to 387
   38. 116 समस्या मर्यादित करणे आणि तिची व्याख्या करणे pages 388 to 390
   39. 117 संशोधन प्रश्न, ध्येये आणि उद्दिष्टे pages 391 to 393
   40. 118 गृहीतक म्हणजे काय pages 394 to 396
   41. 119 गृहीतक कुठून येते, आणि ते वापरण्याजोगे कशामुळे ठरते pages 397 to 399
   42. 120 गृहीतकांचे प्रकार pages 400 to 402
   43. 121 गृहीतकाची मांडणी pages 403 to 405
   44. 122 गृहीतकाची चाचणी pages 406 to 409
   45. 123 गृहीतक खोटे ठरते तेव्हा pages 410 to 413
   46. 124 सैद्धांतिक संशोधनाला गृहीतकाची गरज असते का pages 414 to 416

   Module IV. 26 chapters

   1. 125 संशोधन आराखडा म्हणजे काय pages 417 to 419
   2. 126 संशोधन आराखडा चांगला कशामुळे ठरतो pages 420 to 422
   3. 127 शोधक किंवा सूत्रीकरणात्मक आराखडा pages 423 to 425
   4. 128 वर्णनात्मक आणि निदानात्मक आराखडे pages 426 to 428
   5. 129 प्रायोगिक आराखडा pages 429 to 431
   6. 130 ऐतिहासिक आणि प्रकरण अभ्यास आराखडे pages 432 to 434
   7. 131 संशोधन आराखड्याचे भाग, आणि MU ची स्वतःची यादी pages 435 to 437
   8. 132 प्रस्तावना pages 438 to 440
   9. 133 अभ्यासाची ध्येये आणि उद्दिष्टे pages 441 to 443
   10. 134 अभ्यासाची व्याप्ती, आणि त्याच्या मर्यादा pages 444 to 446
   11. 135 साहित्याचा आढावा pages 447 to 450
   12. 136 माहितीचे स्रोत pages 451 to 453
   13. 137 संशोधन पद्धतीचा विभाग pages 454 to 456
   14. 138 प्रकरणांची रचना pages 457 to 459
   15. 139 नमुना निवडीचा आराखडा आणि सामग्री संकलनाचा आराखडा pages 460 to 462
   16. 140 वेळ, खर्च आणि व्यावहारिक आराखडा pages 463 to 465
   17. 141 रूपरेषा किंवा संशोधन प्रस्ताव pages 466 to 468
   18. 142 उद्धरण: तळटीपा, APA आणि कायदेविषयक उद्धरण pages 469 to 471
   19. 143 संदर्भग्रंथसूची आणि संकेतस्थळसूची pages 472 to 474
   20. 144 वाङ्मयचौर्य आणि UGC विनियम pages 475 to 479
   21. 145 संशोधनातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधने pages 480 to 482
   22. 146 वाङ्मयचौर्यापलीकडील संशोधन नीतिमत्ता pages 483 to 485
   23. 147 अहवाल लेखन pages 486 to 489
   24. 148 निष्कर्ष आणि सूचना pages 490 to 493
   25. 149 प्रबंधावरील तोंडी परीक्षा pages 494 to 497
   26. 150 संशोधन आराखड्यात काय चुकते pages 498 to 501
   Every paper that is solved: 10 papers

   • 2025-26
   • Feb 2026 - ATKT
   • 2024-25
   • Apr 2025 - ATKT
   • 2023-24
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

4. न्यायिक प्रक्रिया (Judicial Process)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   न्यायिक प्रक्रिया

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   न्यायिक प्रक्रिया

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. न्यायिक प्रक्रिया म्हणजे काय 1
   2. सामाजिक सुव्यवस्थेचे साधन म्हणून न्यायिक प्रक्रिया 6
   3. कार्डोझो आणि न्यायिक प्रक्रियेचे स्वरूप 11
   4. घोषणात्मक सिद्धांत आणि जिवंत देववाणी 15
   5. न्यायिक तर्क, गणित नव्हे 19
   6. समाजाचे कल्याण हेच कायद्याचे अंतिम कारण 23
   7. कायद्यातील पोकळी 27
   8. निर्मिती, शोध नव्हे 31
   9. तत्त्वज्ञानाची पद्धत: तर्कशास्त्राचा नियम 36
   10. इतिहासाची पद्धत 40
   11. परंपरा आणि रूढी यांची पद्धत 44
   12. समाजशास्त्राची पद्धत 48
   13. न्यायिक सर्जनशीलता आणि कायद्याची वाढ 53
   14. न्यायिक सर्जनशीलतेची साधने आणि तंत्रे 57
   15. न्यायिक सर्जनशीलतेच्या मर्यादा 62
   16. पूर्वनिर्णयाचा सिद्धांत 67
   17. निर्णयाधार (ratio decidendi) आणि प्रासंगिक विधाने (obiter dicta) 71
   18. पूर्वनिर्णय केव्हा बंधनकारक असतो, आणि केव्हा नसतो 75
   19. पूर्वनिर्णयाचे गुण आणि दोष 79

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. वेगळेपणा दाखवणे आणि निष्प्रभ ठरवणे: सर्जनशीलता म्हणून पूर्वनिर्णय 83
   2. अनुच्छेद 141 आणि भारतातील पूर्वनिर्णयबंधन (stare decisis) 87
   3. सर्वोच्च न्यायालय स्वतःच्या निर्णयांपासून केव्हा दूर जाते 91
   4. संहिताकरणाद्वारे कायद्याचा विकास 95

   मॉड्यूल II

   1. न्यायिक प्रक्रियेचे विशेष आयाम 99
   2. न्यायिक पुनर्विलोकन म्हणजे काय 103
   3. भारतातील न्यायिक पुनर्विलोकनाचा घटनात्मक आधार 107
   4. न्यायिक पुनर्विलोकनाची कारणे 111
   5. संविधानाचे मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन 115
   6. न्यायिक पुनर्विलोकनाचे तत्त्वज्ञान आणि मर्यादित शासन 119
   7. घटनात्मक न्यायनिर्णयनातील न्यायालयांची भूमिका 123
   8. सत्तेवरील अंकुश म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन 127
   9. न्यायिक सक्रियता म्हणजे काय 131
   10. न्यायिक सक्रियतेचे प्रकार 135
   11. न्यायिक सक्रियतेची व्याप्ती आणि आवश्यकता 139
   12. न्यायिक सक्रियतेच्या मर्यादा आणि अतिक्रमणाचा आरोप 143
   13. न्यायिक सक्रियता आणि न्यायिक संयम 147

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. न्यायिक उत्तरदायित्व 151
   2. न्यायालयांचे संस्थात्मक दायित्व: व्याप्ती आणि मर्यादा 155
   3. कार्यकारी मंडळाचे उत्तरदायित्व 159
   4. भारतातील न्यायिक प्रक्रिया 163
   5. न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य 167
   6. स्वातंत्र्याच्या घटनात्मक हमी 171
   7. न्यायाधीशांची नियुक्ती 175
   8. पहिले न्यायाधीश प्रकरण 178
   9. दुसरे न्यायाधीश प्रकरण 181
   10. तिसरे न्यायाधीश प्रकरण 184
   11. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 187
   12. न्यायिक प्रक्रियेचे राजकीय स्वरूप 191
   13. संरचनात्मक असुरक्षितता आणि राजकीय कार्यकारी मंडळ 195
   14. भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाची न्यायिक सर्जनशीलता 199
   15. घटनात्मक उद्दिष्टे आणि मूल्ये यांच्या पाठपुराव्यातील न्यायिक प्रक्रिया 203
   16. न्यायिक सक्रियतेचे नवे आयाम, आणि संरचनात्मक आव्हाने 207
   17. न्यायिक सक्रियतेतून उभारलेले घटनात्मक विधिशास्त्र 211
   18. जनहित याचिका म्हणजे काय 215

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. याचिका करण्याची पात्रता (locus standi) आणि पत्राधारित अधिकारक्षेत्र 219
   2. न्याय साध्य करण्यासाठी नवे आयाम निर्माण करणारा न्यायिक बाहू म्हणून जनहित याचिका 223
   3. जनहित याचिकेचा दुरुपयोग, आणि उपाय 227
   4. जिवंत दस्तऐवज म्हणून संविधान 231
   5. सर्जनशील कायदेनिर्मिती आणि नवे सामाजिक-आर्थिक हक्क 235
   6. तांत्रिकतेपेक्षा सार: अनुच्छेद 14 आणि 21 239
   7. व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि सामूहिक कल्याण 243
   8. वंचितांसाठी न्यायिक सक्रियता 248
   9. कारागृह प्रकरणे आणि व्यक्तीची प्रतिष्ठा 252

   मॉड्यूल III

   1. न्याय म्हणजे काय 256
   2. धर्म: शब्दाचा अर्थ 260
   3. धर्माचे स्रोत 264
   4. कायदेविषयक सुव्यवस्थेचा पाया म्हणून धर्म 268
   5. भारतातील न्यायाचा पाया म्हणून धर्म 271
   6. धर्माचे पैलू 275
   7. राजधर्म: राज्यकर्त्याचे कर्तव्य 278
   8. आजच्या भारतीय कायदेव्यवस्थेतील धर्म 282

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. धर्माचे प्रयोजन 286
   2. धर्म म्हणजे पंथ नव्हे 290
   3. धर्म, नैसर्गिक न्याय आणि कायद्याचे राज्य 294
   4. ग्रीक विचारातील न्याय: प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल 298
   5. उदारमतवादी करारवादी परंपरा 302
   6. रॉल्स आणि न्याय्यता म्हणून न्याय 306
   7. उदारमतवादी नैतिक परंपरा: कांट 310
   8. उदारमतवादी उपयुक्ततावादी परंपरा: बेंथम आणि मिल 314
   9. उदारमतवादी न्यायाचे टीकाकार 318

   मॉड्यूल IV

   1. कायदा आणि न्याय यांच्यातील संबंध 322
   2. न्यायाचे समानता सिद्धांत 326
   3. न्यायाचे अवलंबित्व सिद्धांत 330
   4. न्यायाचे कायद्यापासून स्वातंत्र्य 334
   5. न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेला परस्परसंबंध 338
   6. भारतीय घटनात्मक व्यवस्थेतील कायदा आणि न्याय 342
   7. न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेली सर्वोच्च न्यायालयाची प्रकरणे 346

   Page 1 onwards

   350 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 350 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 87 chapters across 4 modules

   Module I. 23 chapters

   1. 1 न्यायिक प्रक्रिया म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 सामाजिक सुव्यवस्थेचे साधन म्हणून न्यायिक प्रक्रिया pages 6 to 10
   3. 3 कार्डोझो आणि न्यायिक प्रक्रियेचे स्वरूप pages 11 to 14
   4. 4 घोषणात्मक सिद्धांत आणि जिवंत देववाणी pages 15 to 18
   5. 5 न्यायिक तर्क, गणित नव्हे pages 19 to 22
   6. 6 समाजाचे कल्याण हेच कायद्याचे अंतिम कारण pages 23 to 26
   7. 7 कायद्यातील पोकळी pages 27 to 30
   8. 8 निर्मिती, शोध नव्हे pages 31 to 35
   9. 9 तत्त्वज्ञानाची पद्धत: तर्कशास्त्राचा नियम pages 36 to 39
   10. 10 इतिहासाची पद्धत pages 40 to 43
   11. 11 परंपरा आणि रूढी यांची पद्धत pages 44 to 47
   12. 12 समाजशास्त्राची पद्धत pages 48 to 52
   13. 13 न्यायिक सर्जनशीलता आणि कायद्याची वाढ pages 53 to 56
   14. 14 न्यायिक सर्जनशीलतेची साधने आणि तंत्रे pages 57 to 61
   15. 15 न्यायिक सर्जनशीलतेच्या मर्यादा pages 62 to 66
   16. 16 पूर्वनिर्णयाचा सिद्धांत pages 67 to 70
   17. 17 निर्णयाधार (ratio decidendi) आणि प्रासंगिक विधाने (obiter dicta) pages 71 to 74
   18. 18 पूर्वनिर्णय केव्हा बंधनकारक असतो, आणि केव्हा नसतो pages 75 to 78
   19. 19 पूर्वनिर्णयाचे गुण आणि दोष pages 79 to 82
   20. 20 वेगळेपणा दाखवणे आणि निष्प्रभ ठरवणे: सर्जनशीलता म्हणून पूर्वनिर्णय pages 83 to 86
   21. 21 अनुच्छेद 141 आणि भारतातील पूर्वनिर्णयबंधन (stare decisis) pages 87 to 90
   22. 22 सर्वोच्च न्यायालय स्वतःच्या निर्णयांपासून केव्हा दूर जाते pages 91 to 94
   23. 23 संहिताकरणाद्वारे कायद्याचा विकास pages 95 to 98

   Module II. 40 chapters

   1. 24 न्यायिक प्रक्रियेचे विशेष आयाम pages 99 to 102
   2. 25 न्यायिक पुनर्विलोकन म्हणजे काय pages 103 to 106
   3. 26 भारतातील न्यायिक पुनर्विलोकनाचा घटनात्मक आधार pages 107 to 110
   4. 27 न्यायिक पुनर्विलोकनाची कारणे pages 111 to 114
   5. 28 संविधानाचे मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन pages 115 to 118
   6. 29 न्यायिक पुनर्विलोकनाचे तत्त्वज्ञान आणि मर्यादित शासन pages 119 to 122
   7. 30 घटनात्मक न्यायनिर्णयनातील न्यायालयांची भूमिका pages 123 to 126
   8. 31 सत्तेवरील अंकुश म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन pages 127 to 130
   9. 32 न्यायिक सक्रियता म्हणजे काय pages 131 to 134
   10. 33 न्यायिक सक्रियतेचे प्रकार pages 135 to 138
   11. 34 न्यायिक सक्रियतेची व्याप्ती आणि आवश्यकता pages 139 to 142
   12. 35 न्यायिक सक्रियतेच्या मर्यादा आणि अतिक्रमणाचा आरोप pages 143 to 146
   13. 36 न्यायिक सक्रियता आणि न्यायिक संयम pages 147 to 150
   14. 37 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 151 to 154
   15. 38 न्यायालयांचे संस्थात्मक दायित्व: व्याप्ती आणि मर्यादा pages 155 to 158
   16. 39 कार्यकारी मंडळाचे उत्तरदायित्व pages 159 to 162
   17. 40 भारतातील न्यायिक प्रक्रिया pages 163 to 166
   18. 41 न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य pages 167 to 170
   19. 42 स्वातंत्र्याच्या घटनात्मक हमी pages 171 to 174
   20. 43 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 175 to 177
   21. 44 पहिले न्यायाधीश प्रकरण pages 178 to 180
   22. 45 दुसरे न्यायाधीश प्रकरण pages 181 to 183
   23. 46 तिसरे न्यायाधीश प्रकरण pages 184 to 186
   24. 47 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 187 to 190
   25. 48 न्यायिक प्रक्रियेचे राजकीय स्वरूप pages 191 to 194
   26. 49 संरचनात्मक असुरक्षितता आणि राजकीय कार्यकारी मंडळ pages 195 to 198
   27. 50 भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाची न्यायिक सर्जनशीलता pages 199 to 202
   28. 51 घटनात्मक उद्दिष्टे आणि मूल्ये यांच्या पाठपुराव्यातील न्यायिक प्रक्रिया pages 203 to 206
   29. 52 न्यायिक सक्रियतेचे नवे आयाम, आणि संरचनात्मक आव्हाने pages 207 to 210
   30. 53 न्यायिक सक्रियतेतून उभारलेले घटनात्मक विधिशास्त्र pages 211 to 214
   31. 54 जनहित याचिका म्हणजे काय pages 215 to 218
   32. 55 याचिका करण्याची पात्रता (locus standi) आणि पत्राधारित अधिकारक्षेत्र pages 219 to 222
   33. 56 न्याय साध्य करण्यासाठी नवे आयाम निर्माण करणारा न्यायिक बाहू म्हणून जनहित याचिका pages 223 to 226
   34. 57 जनहित याचिकेचा दुरुपयोग, आणि उपाय pages 227 to 230
   35. 58 जिवंत दस्तऐवज म्हणून संविधान pages 231 to 234
   36. 59 सर्जनशील कायदेनिर्मिती आणि नवे सामाजिक-आर्थिक हक्क pages 235 to 238
   37. 60 तांत्रिकतेपेक्षा सार: अनुच्छेद 14 आणि 21 pages 239 to 242
   38. 61 व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि सामूहिक कल्याण pages 243 to 247
   39. 62 वंचितांसाठी न्यायिक सक्रियता pages 248 to 251
   40. 63 कारागृह प्रकरणे आणि व्यक्तीची प्रतिष्ठा pages 252 to 255

   Module III. 17 chapters

   1. 64 न्याय म्हणजे काय pages 256 to 259
   2. 65 धर्म: शब्दाचा अर्थ pages 260 to 263
   3. 66 धर्माचे स्रोत pages 264 to 267
   4. 67 कायदेविषयक सुव्यवस्थेचा पाया म्हणून धर्म pages 268 to 270
   5. 68 भारतातील न्यायाचा पाया म्हणून धर्म pages 271 to 274
   6. 69 धर्माचे पैलू pages 275 to 277
   7. 70 राजधर्म: राज्यकर्त्याचे कर्तव्य pages 278 to 281
   8. 71 आजच्या भारतीय कायदेव्यवस्थेतील धर्म pages 282 to 285
   9. 72 धर्माचे प्रयोजन pages 286 to 289
   10. 73 धर्म म्हणजे पंथ नव्हे pages 290 to 293
   11. 74 धर्म, नैसर्गिक न्याय आणि कायद्याचे राज्य pages 294 to 297
   12. 75 ग्रीक विचारातील न्याय: प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल pages 298 to 301
   13. 76 उदारमतवादी करारवादी परंपरा pages 302 to 305
   14. 77 रॉल्स आणि न्याय्यता म्हणून न्याय pages 306 to 309
   15. 78 उदारमतवादी नैतिक परंपरा: कांट pages 310 to 313
   16. 79 उदारमतवादी उपयुक्ततावादी परंपरा: बेंथम आणि मिल pages 314 to 317
   17. 80 उदारमतवादी न्यायाचे टीकाकार pages 318 to 321

   Module IV. 7 chapters

   1. 81 कायदा आणि न्याय यांच्यातील संबंध pages 322 to 325
   2. 82 न्यायाचे समानता सिद्धांत pages 326 to 329
   3. 83 न्यायाचे अवलंबित्व सिद्धांत pages 330 to 333
   4. 84 न्यायाचे कायद्यापासून स्वातंत्र्य pages 334 to 337
   5. 85 न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेला परस्परसंबंध pages 338 to 341
   6. 86 भारतीय घटनात्मक व्यवस्थेतील कायदा आणि न्याय pages 342 to 345
   7. 87 न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेली सर्वोच्च न्यायालयाची प्रकरणे pages 346 to 350
   Every paper that is solved: 10 papers

   • 2025-26
   • Feb 2026 - ATKT
   • 2024-25
   • Apr 2025 - ATKT
   • 2023-24
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

Questions