मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
प्रतिलिप्यधिकार कायदा आणि इतर संबंधित हक्क
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 2
2023-24 परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 2 प्रतिलिप्यधिकार कायदा आणि इतर संबंधित हक्क 2023-24: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 30 ऑक्टोबर 2026.
ही आवृत्ती सुधारित: 31 ऑक्टोबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2023-24 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2023-24 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न 2023-24 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
प्रश्नपत्रिकेवर छापलेल्या सूचना
- N.B. 1) Attempt any four questions. 2) Figures to the right indicate full marks. 3) Cite relevant case laws where necessary.
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1.प्रतिलिप्यधिकार हा हक्कांचा संच आहे. चर्चा करा.[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: हे विधान सिद्ध करायचे प्रतिपादन आहे, पुन्हा उच्चारायचे वाक्य नाही. ते चार प्रकारे सिद्ध करा. हक्क कलम (section) 14 मध्ये स्वतंत्रपणे नमूद केलेले आहेत, आणि ते कृतीच्या वर्गानुसार बदलतात. कलम 18 खाली हक्कानुसार, प्रदेशानुसार आणि मुदतीनुसार त्यांचे स्वतंत्रपणे अभिहस्तांकन (assignment) करता येते. त्यांची हक्कसमाप्ती आणि मर्यादा स्वतंत्रपणे होतात, म्हणून कलम 52 आणि सक्तीचे परवाने काहींवर लागू होतात आणि इतरांवर नाही. आणि त्यांची मालकी स्वतंत्र असू शकते, म्हणून एकाच कृतीचे एकाच वेळी अनेक हक्कधारक असू शकतात. मग मुळीच आर्थिक नसलेल्या दोन काड्या जोडा, नैतिक हक्क आणि 2012 चा स्वामित्वशुल्काचा (royalty) हक्क. तीन निर्णय मांडा आणि रूपक कोठे कमी पडते यावर शेवट करा, कारण चर्चेला मर्यादा हवी.
विधान, आणि ते कोठून येते
कलम 14 तरतूद करते की अधिनियमाच्या (Act) प्रयोजनांसाठी "प्रतिलिप्यधिकार" (copyright) म्हणजे, अधिनियमाच्या तरतुदींच्या अधीन राहून, एखाद्या कृतीच्या किंवा तिच्या कोणत्याही भरीव भागाच्या संदर्भात ते पुढे नमूद करत असलेली कोणतीही कृत्ये करण्याचा किंवा करण्यास प्राधिकृत करण्याचा अनन्य हक्क (exclusive right).
म्हणून जमिनीच्या मालकी हक्काप्रमाणे अधिनियम कृतीत एकच मालकी हक्क देत नाही. विशिष्ट कृत्यांवर नियंत्रण ठेवण्याच्या परवानग्यांचा एक निश्चित संच तो देतो. रूपकाचा संपूर्ण आशय हाच आहे: प्रतिलिप्यधिकार हा एक हक्क नसून स्वतंत्र हक्कांचा संग्रह आहे, ज्यातील प्रत्येकाचा स्वतंत्रपणे व्यवहार करता येतो.
पहिला पुरावा: हक्क स्वतंत्रपणे नमूद केलेले आहेत, आणि वर्गानुसार बदलतात
संगणक प्रोग्रामखेरीज साहित्यिक, नाट्य आणि संगीत कृतींसाठी कलम 14(a) सात कृत्ये नमूद करते: इलेक्ट्रॉनिक साठवणीसह कोणत्याही भौतिक स्वरूपात पुनरुत्पादन; आधीच प्रसारात नसलेल्या प्रती जनतेला देणे; सार्वजनिक सादरीकरण किंवा जनतेपर्यंत पोहोचवणे (communication to the public); चलचित्रपट किंवा ध्वनिमुद्रण बनवणे; भाषांतर; रूपांतर; आणि भाषांतर किंवा रूपांतराच्या संदर्भात यांपैकी कोणतेही कृत्य करणे.
संगणक प्रोग्रामसाठी कलम 14(b) व्यावसायिकरीत्या भाड्याने देणे जोडते, आणि भाड्याने देण्याचा मुख्य विषय प्रोग्राम नसेल तेथील परंतुकाच्या (proviso) अधीन.
कलात्मक कृतींसाठी कलम 14(c) मितींच्या पलीकडे जाणाऱ्या पुनरुत्पादनाचा, म्हणजे द्विमितीय कृतीचे त्रिमितीय चित्रण आणि उलट, समावेश करते.
चलचित्रपटांसाठी कलम 14(d) फक्त तीन हक्क देते: कोणत्याही प्रतिमेच्या छायाचित्रासह प्रत बनवणे, व्यावसायिकरीत्या भाड्याने देणे आणि विक्री, आणि जनतेपर्यंत पोहोचवणे.
ध्वनिमुद्रणांसाठी कलम 14(e) तीन हक्क देते: ते सामावून घेणारे दुसरे मुद्रण बनवणे, व्यावसायिकरीत्या भाड्याने देणे आणि विक्री, आणि जनतेपर्यंत पोहोचवणे.
हे फरक अपघाती नाहीत. चित्रपटाला भाषांतराचा किंवा रूपांतराचा हक्क नाही, कारण अधिनियम मूळ कथेचे नव्हे तर मुद्रणाचे संरक्षण करतो, आणि कथेचा स्वतःचा प्रतिलिप्यधिकार असतो. ध्वनिमुद्रणाला सार्वजनिक सादरीकरणाचा हक्क म्हणून असा नाही, फक्त जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचा हक्क आहे. प्रतिलिप्यधिकार "नक्कल करण्याचा हक्क" देतो असे म्हणणाऱ्या परीक्षार्थीने संपूर्ण संच एका काडीत कोंबला आहे.
दुसरा पुरावा: काड्यांचे स्वतंत्रपणे अभिहस्तांकन करता येते
कलम 18 तरतूद करते की विद्यमान कृतीतील प्रतिलिप्यधिकाराचा मालक, किंवा भावी कृतीचा संभाव्य मालक, प्रतिलिप्यधिकाराचे पूर्णतः किंवा अंशतः, सर्वसाधारणपणे किंवा मर्यादांच्या अधीन, आणि संपूर्ण मुदतीसाठी किंवा तिच्या कोणत्याही भागासाठी अभिहस्तांकन करू शकतो.
कलम 19 स्वरूप बंधनकारक करते: लेखी, अभिहस्तांकन करणाऱ्याची स्वाक्षरी, कृतीची ओळख, आणि अभिहस्तांकित हक्क, कालावधी आणि प्रादेशिक व्याप्ती, स्वामित्वशुल्काच्या रकमेसह, नमूद करणे. कालावधी नमूद नसेल तर तो पाच वर्षे; प्रदेश नमूद नसेल तर तो भारत; आणि अभिहस्तांकितीने एक वर्षाच्या आत हक्क वापरले नाहीत तर, अन्यथा मान्य केले नसल्यास, अभिहस्तांकन व्यपगत होते.
म्हणून लेखक कादंबरीचे चित्रपट हक्क एका व्यक्तीला, मराठी भाषांतराचे हक्क दुसऱ्याला, ध्वनिपुस्तकाचे हक्क तिसऱ्याला विकू शकतो आणि छपाईचे हक्क स्वतःकडे ठेवू शकतो, प्रत्येक वेगळ्या मुदतीसाठी आणि प्रदेशासाठी. व्यवहारात संचाचा अर्थ हाच आहे, आणि म्हणूनच उद्योग काड्यांना स्वतंत्रपणे नावे देतो: यांत्रिक, सादरीकरणाचे, समक्रमणाचे, मुद्रणाचे, पुनर्मुद्रणाचे आणि इलेक्ट्रॉनिक हक्क.
कलम 30 परवान्यांसाठी तेच करते, जे मालकी हक्क हस्तांतरित न करता परवानगी देतात, आणि कलम 21 लेखकाला निबंधकाला सूचना देऊन सर्व किंवा कोणतेही हक्क सोडू देते, जे पुन्हा दाखवते की ते वेगळे करता येतात.
तिसरा पुरावा: काड्यांच्या मर्यादा स्वतंत्र आहेत
कलम 52 कृतीला प्रतिलिप्यधिकारातून बाहेर काढत नाही; ते विशिष्ट कृत्यांना उल्लंघनातून बाहेर काढते, आणि ही कृत्ये वेगवेगळी आहेत. कलम 52(1)(a) खालील रास्त वापर (fair dealing) कोणत्याही कृतीला लागू होतो पण संगणक प्रोग्रामला नाही, ज्याची खंड (aa) ते (ad) मध्ये स्वतःची व्यवस्था आहे. खंड (i) शिकवण्याच्या ओघात शिक्षकाने किंवा विद्यार्थ्याने केलेले पुनरुत्पादन वगळतो पण सार्वजनिक सादरीकरण नाही, जे खंड (j) स्वतंत्रपणे आणि केवळ संस्थेपुरत्या मर्यादित श्रोतृवर्गासाठी वगळतो. खंड (za) प्रामाणिक धार्मिक विधीतील सादरीकरण आणि जनतेपर्यंत पोहोचवणे वगळतो, ज्याचे स्पष्टीकरण (Explanation) ते विवाहाची मिरवणूक आणि विवाहाशी संबंधित सामाजिक समारंभ यांपर्यंत विस्तारते, पण इतर काहीच वगळत नाही.
परवान्यांचेही तसेच आहे. कलम 31C नवी आवृत्ती (cover version) बनवू देते, जी कलम 14(a)(iv) मधील मुद्रणाच्या हक्काचा वापर आहे, आणि ते इतर कशालाच स्पर्श करत नाही. कलम 31D प्रसारणाला परवानगी देते, जे जनतेपर्यंत पोहोचवण्याच्या हक्काचा वापर आहे, आणि प्रसारणासाठी आवश्यक त्यापलीकडे पुनरुत्पादनाला परवानगी देत नाही. प्रत्येक सक्तीचा किंवा वैधानिक परवाना एकच काडी निवडतो.
हक्कसमाप्तीही काडीनुसार चालते. कलम 14(a)(ii) "आधीच प्रसारात नसलेल्या प्रती" देण्याचा हक्क देते, म्हणून एकदा एखादी प्रत कायदेशीररीत्या प्रसारात आली की त्या प्रतीतील वितरणाचा हक्क संपतो, तर पुनरुत्पादनाचे आणि सादरीकरणाचे हक्क अबाधित राहतात.
चौथा पुरावा: काड्यांची मालकी स्वतंत्र असू शकते
कलम 17 लेखकाला त्याच्या परंतुकांच्या अधीन पहिला मालक बनवते, आणि त्यांपैकी एक एकाच कृतीची मालकी सुरुवातीलाच दोन व्यक्तींमध्ये विभागते. परंतुक (a) वृत्तपत्र, मासिक किंवा नियतकालिकाच्या मालकाला पगारी पत्रकाराच्या लेखातील प्रतिलिप्यधिकार, अशा नियतकालिकातील प्रकाशनाशी किंवा त्या प्रयोजनासाठीच्या पुनरुत्पादनाशी प्रतिलिप्यधिकार संबंधित असेल तेवढ्यापुरता देते, आणि इतर सर्व बाबतीत लेखक पहिला मालक आहे अशी तरतूद करते. एक लेख, दोन मालक, वापरानुसार विभागलेले.
कलम 13(4) कृतींमध्येही हाच परिणाम घडवते: चलचित्रपटातील किंवा ध्वनिमुद्रणातील प्रतिलिप्यधिकार ज्या कृतींपासून ते बनवले त्यांतील स्वतंत्र प्रतिलिप्यधिकारावर परिणाम करत नाही, म्हणून मुद्रित चित्रपट-गाण्यात गीत, संगीतरचना, मुद्रण आणि चित्रपट यांत चार प्रतिलिप्यधिकार असतात, आणि प्रत्येकाची स्वतंत्र मालकी आणि अभिहस्तांकन शक्य असते.
Indian Performing Right Society Limited v. Eastern Indian Motion Pictures Association, (1977) 2 SCC 820, कलम 17 च्या परंतुकांनी संचाचे विभाजन कसे होते ते दाखवतो. सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) ठरवले की चित्रपट बनवण्याच्या प्रयोजनासाठी निर्माता मूल्यवान प्रतिफलासाठी (consideration) संगीतकाराला किंवा गीतकाराला काम सोपवतो तेथे, अशा प्रकारे रचलेल्या संगीताच्या किंवा गीताच्या प्रतिलिप्यधिकाराचा पहिला मालक निर्माता होतो, आणि चित्रपटाचे प्रदर्शन रोखण्याइतका कोणताही प्रतिलिप्यधिकार संगीतकाराकडे किंवा गीतकाराकडे राहत नाही. संगीतकाराने लेखकत्व राखले आणि आर्थिक काड्या गमावल्या.
आर्थिक नसलेल्या काड्या
दोन हक्क संच पूर्ण करतात, आणि दोन्हीपैकी एकही हस्तांतरणीय नाही.
कलम 57 लेखकाला, त्याच्या प्रतिलिप्यधिकारापासून स्वतंत्रपणे आणि त्याच्या अभिहस्तांकनानंतरही, लेखकत्वाचा दावा करण्याचा हक्क आणि त्याच्या सन्मानाला किंवा प्रतिष्ठेला बाधक अशी कोणतीही विकृती, विद्रूपीकरण किंवा फेरबदल रोखण्याचा किंवा त्यासाठी नुकसानभरपाई (damages) मागण्याचा हक्क देते. Amar Nath Sehgal v. Union of India, 2005 (30) PTC 253 (Del), ने ठरवले की कांस्य भित्तिशिल्पाचा नाश हे विद्रूपीकरणाचे टोकाचे रूप होते, केंद्र सरकारकडे प्रतिलिप्यधिकाराचे अभिहस्तांकन झाल्यानंतरही हा हक्क टिकला, आणि नुकसानभरपाई देऊन अवशेष शिल्पकाराला परत करण्याचा निर्देश दिला.
2012 मध्ये समाविष्ट केलेली कलम 18(1) ची परंतुके आणि कलम 19 ची पोटकलमे (sub-sections) (9) आणि (10) चित्रपटात किंवा ध्वनिमुद्रणात समाविष्ट केलेल्या साहित्यिक किंवा संगीत कृतीच्या लेखकाला स्वामित्वशुल्कातील समान वाटा देतात, चित्रपटातील कृतीसाठी चित्रपटगृहाखेरीज इतर कोणत्याही वापरातून आणि ध्वनिमुद्रणातील कृतीसाठी कोणत्याही वापरातून, जो अभिहस्तांकित करता येत नाही किंवा सोडता येत नाही आणि संविदेने (contract) काढून घेतल्यास शून्य (void) ठरतो. हा मुद्दाम व्यापारयोग्य संचाबाहेर ठेवलेला आर्थिक हक्क आहे.
| काडी | तरतूद | स्वतंत्रपणे अभिहस्तांतरणीय |
|---|---|---|
| इलेक्ट्रॉनिक साठवणीसह पुनरुत्पादन | कलम 14(a)(i) | होय |
| जनतेला प्रती देणे | कलम 14(a)(ii) | होय, आणि पहिल्या प्रसारावर समाप्त |
| सार्वजनिक सादरीकरण | कलम 14(a)(iii) | होय |
| काडी | तरतूद | स्वतंत्रपणे अभिहस्तांतरणीय |
|---|---|---|
| जनतेपर्यंत पोहोचवणे | कलमे 14(a)(iii), (c)(ii), (d)(iii), (e)(iii) | होय |
| चित्रपट आणि मुद्रण बनवणे | कलम 14(a)(iv) | होय |
| भाषांतर | कलम 14(a)(v) | होय |
| रूपांतर | कलम 14(a)(vi) | होय |
| व्यावसायिकरीत्या भाड्याने देणे | कलमे 14(b)(ii), (d)(ii), (e)(ii) | होय |
| नैतिक हक्क | कलम 57 | नाही |
| लेखकाचा स्वामित्वशुल्कातील वाटा | कलमे 18 आणि 19 | फक्त वारसांना किंवा प्रतिलिप्यधिकार संस्थेला |
रूपक कोठे कमी पडते
चर्चेने प्रतिमेत काय बरोबर आहे तसेच काय चूक आहे हेही सांगितले पाहिजे.
संच बंदिस्त आहे. कलम 14 आणि 16 तो संपूर्ण करतात: अधिनियमाच्या तरतुदींखाली आणि त्यांनुसार असल्याखेरीज कोणत्याही व्यक्तीला प्रतिलिप्यधिकाराचा हक्क नाही, म्हणून कोणत्याही विद्यमान काडीत न बसणारा नवा वापर मुक्त असतो. म्हणूनच प्रत्येक तांत्रिक वाद हा विद्यमान खंड त्या कृतीला लागू होतो का याविषयीचा युक्तिवाद असतो, आणि म्हणूनच पोकळी भरून काढणारा अपहाराचा कोणताही सर्वसाधारण सिद्धांत भारतात नाही.
काड्या समान नाहीत. पुनरुत्पादन आणि जनतेपर्यंत पोहोचवणे यांच्यातच आज जवळजवळ सर्व व्यावसायिक मूल्य आहे; भाषांतर आणि रूपांतराच्या हक्कांचा क्वचितच स्वतंत्र वापर होतो; आणि पुरवठा डिजिटल झाल्यावर पारडे निर्णायकपणे जनतेपर्यंत पोहोचवण्याकडे झुकले.
व्यवहारात काड्या परस्परावलंबी आहेत. गाणे स्ट्रीम करण्यात सर्व्हरवरील पुनरुत्पादन, उपलब्ध करून देणे आणि ते वाजवल्यावर पोहोचवणे यांचा समावेश होतो, म्हणून एकाचा परवाना आणि इतरांचा नाही हे व्यावसायिकदृष्ट्या निरुपयोगी आहे. संचाची सैद्धांतिक विभाज्यता अव्यवहार्य असल्यानेच उद्योगाचे सर्वसमावेशक परवाने अस्तित्वात आहेत.
आणि कलम 13 संपूर्ण संचच निष्फळ करू शकते. Eastern Book Company v. D.B. Modak, (2008) 1 SCC 1, च्या अर्थाने, म्हणजे क्षुल्लक किंवा यांत्रिक नसलेल्या कौशल्य आणि विवेक (skill and judgment) यांच्या वापराच्या अर्थाने, कृती मौलिक नसेल तर संचच नसतो.
निष्कर्ष. हे विधान अचूक आहे आणि ते कलम 14 च्या रचनेविषयीचे विधान आहे. प्रतिलिप्यधिकार हा कृतीतील एकच मालकी हक्क नसून विशिष्ट कृत्यांवर नियंत्रण ठेवण्याच्या स्वतंत्रपणे नमूद केलेल्या हक्कांचा बंदिस्त संच आहे, जे कृतीच्या वर्गानुसार बदलतात, कलम 18 आणि 19 खाली हक्क, प्रदेश आणि मुदत यांनुसार स्वतंत्रपणे अभिहस्तांकित करता येतात किंवा त्यांचा परवाना देता येतो, कलम 52 आणि सक्तीच्या व वैधानिक परवान्यांनी स्वतंत्रपणे मर्यादित होतात, आणि त्यांची मालकी स्वतंत्र असू शकते, हे कलम 17 चे पहिले परंतुक आणि कलम 13(4) दोन्ही दाखवतात. आर्थिक काड्यांत अधिनियम व्यापार करता न येणाऱ्या दोन काड्या जोडतो: अभिहस्तांकनानंतरही टिकणारे कलम 57 मधील नैतिक हक्क, आणि 2012 मध्ये निर्माण झालेला लेखकाचा स्वामित्वशुल्कातील समान वाटा. रूपकाच्या मर्यादा अशा की संच बंदिस्त आहे, म्हणून नमूद नसलेला वापर मुक्त आहे; काड्यांचे मूल्य अत्यंत असमान आहे; आणि त्या कायदेशीरदृष्ट्या विभाज्य असल्या तरी व्यावसायिकदृष्ट्या अविभाज्य आहेत.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Intellectual Property and Information Technology (Marathi) Semester 2 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.