LL.B. 3 Years (Marathi) Semester 6: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 6, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions. मसुदा लेखन, अभिवचन आणि अभिहस्तांतरण III (Drafting Pleading and Conveyancing III) has no solved papers, so it is not included.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU law student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. कराधान कायदा (Law of Taxation)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कराधान कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   कराधान कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. दोन आयकर अधिनियम: 1961 आणि 2025 1
   2. प्राचीन भारतातील कराधान 7
   3. ब्रिटिश राजवटीतील आयकर, 1860 ते 1947 10
   4. 1961 च्या अधिनियमापासून 2025 च्या अधिनियमापर्यंत 14
   5. संपत्ती कर अधिनियम, 1957 18
   6. उत्पादन शुल्कापासून GST पर्यंत अप्रत्यक्ष कर 24
   7. महाराष्ट्र मूल्यवर्धित कर अधिनियम, 2002 30
   8. केंद्रीय विक्रीकर अधिनियम, 1956 38
   9. कायद्याच्या प्राधिकाराशिवाय कोणताही कर नाही 45
   10. कोण कशावर कर लावू शकतो: कराधानाच्या नोंदी 50
   11. संविधानातील GST 55
   12. संघराज्य आणि राज्ये यांच्यातील महसुलाची विभागणी 60
   13. कर लावण्याच्या अधिकारावरील मर्यादा 64
   14. करविषयक कायदे, मूलभूत हक्क आणि धन विधेयक 69
   15. कर म्हणजे काय: कर, शुल्क, उपकर आणि अधिभार 75
   16. करविषयक कायद्याचा अर्थ लावणे 80
   17. आयकराची आकारणी आणि वार्षिक वित्त अधिनियम 85
   18. व्यक्ती 89
   19. करनिर्धारिती 94
   20. मागील वर्ष, करनिर्धारण वर्ष आणि कर वर्ष 97

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. उत्पन्न 101
   2. भांडवली आणि महसुली जमा 106
   3. एकूण सकल उत्पन्न, एकूण उत्पन्न आणि करपात्र उत्पन्न 112
   4. कृषी उत्पन्न 116
   5. करचुकवेगिरी, कर टाळणे आणि कर नियोजन 121
   6. सर्वसाधारण कर-टाळणीविरोधी नियम 127
   7. हस्तांतरण मूल्यनिर्धारण आणि स्वतंत्र व्यवहार किंमत 132
   8. कर टाळण्याविरुद्धच्या इतर तरतुदी 136

   मॉड्यूल II

   1. एकल व्यक्तीचा निवासी दर्जा 140
   2. हिंदू अविभक्त कुटुंब, भागीदारी संस्था, कंपनी आणि इतरांचा निवासी दर्जा 145
   3. एकूण उत्पन्नाची व्याप्ती 151
   4. भारतात उपार्जित होते किंवा उद्भवते असे मानले जाणारे उत्पन्न 157
   5. निवासी दर्जा: सोडवलेली उदाहरणे 164
   6. एकूण उत्पन्नात समाविष्ट न होणारी उत्पन्ने 170
   7. एकल व्यक्ती आणि हिंदू अविभक्त कुटुंबांची करमुक्त उत्पन्ने 176
   8. कर्मचाऱ्यांच्या करमुक्त जमा 181
   9. एकूण सकल उत्पन्नातून वजावटी: योजना 187

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. बचत, विमा आणि निवृत्तिवेतनासाठी वजावटी 191
   2. अपंगत्व आणि वैद्यकीय उपचारांसाठी वजावटी 196
   3. शिक्षण, गृह आणि वाहन कर्जावरील व्याजासाठी वजावटी 200
   4. देणग्या, अंशदाने आणि भाड्यासाठी वजावटी 203
   5. ठेवींवरील व्याज, स्वामित्वधन आणि लेखकांसाठी वजावटी 207
   6. उपक्रम, सहकारी संस्था आणि व्यवसायांसाठी वजावटी 210
   7. कर सवलत आणि अनुतोष 214
   8. दुहेरी कराधानापासून अनुतोष 218
   9. मानीव उत्पन्न: स्पष्टीकरण नसलेल्या जमा, गुंतवणुकी आणि खर्च 223
   10. उत्पन्नाची जोडणी: उत्पन्नाचे हस्तांतरण आणि मागे घेता येणारी हस्तांतरणे 228
   11. उत्पन्नाची जोडणी: जोडीदार, अल्पवयीन मूल आणि मुलाची पत्नी 232
   12. उत्पन्नाची जोडणी: सोडवलेली उदाहरणे 237
   13. तोट्यांचे समायोजन 241
   14. तोटे पुढे नेणे 245
   15. मालकीतील बदलानंतर आणि झडतीनंतरचे तोटे 248
   16. तोट्यांचे समायोजन आणि ते पुढे नेणे: सोडवलेली उदाहरणे 252
   17. उत्पन्नाची पाच शीर्षे 255
   18. वेतन: आकारणी आणि नियोक्ता-कर्मचारी संबंध 258
   19. भत्ते 262

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अनुलाभ 266
   2. वेतनाऐवजी मिळणारा नफा आणि सेवानिवृत्ती लाभ 271
   3. वेतनातून वजावटी 275
   4. वेतनापासून उत्पन्न: सोडवलेली उदाहरणे 278
   5. घरमालमत्ता: आकारणी 281
   6. वार्षिक मूल्य 285
   7. घरमालमत्तेच्या उत्पन्नातून वजावटी 289
   8. थकीत भाडे, सहमालक आणि मानीव मालक 292
   9. घरमालमत्तेपासून उत्पन्न: सोडवलेली उदाहरणे 295
   10. धंदा किंवा पेशा: आकारणी 298
   11. धंद्याच्या उत्पन्नाची गणना: अनुज्ञेय वजावटी 303
   12. घसारा 312
   13. कशाची वजावट मिळत नाही 319
   14. मानीव नफा, परकीय चलन आणि विशेष खर्च 326
   15. संशोधन, प्रारंभिक खर्च आणि इतर विशेष वजावटी 331
   16. विशेष धंदे: विमा, खनिज तेल, बँका आणि अनिवासी 335
   17. गृहीत उत्पन्नावर कराधान 339
   18. लेखापुस्तके आणि कर लेखापरीक्षा 343
   19. धंदा आणि पेशा: सोडवलेली उदाहरणे 347

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. भांडवली मालमत्ता आणि हस्तांतरण 350
   2. भांडवली नफा: आकारणी 355
   3. हस्तांतरण न मानले जाणारे व्यवहार 361
   4. भांडवली नफ्याची गणना 366
   5. विशेष प्रकरणे: घसारायोग्य मालमत्ता, एकरकमी विक्री आणि मानीव मूल्ये 371
   6. भांडवली नफ्यावरील सूट 375
   7. मूल्यांकन अधिकाऱ्याकडे संदर्भ 380
   8. भांडवली नफ्यावरील कराचे दर 383
   9. भांडवली नफा: सोडवलेली उदाहरणे 387
   10. इतर स्रोतांपासून उत्पन्न 390
   11. भेटी आणि प्रतिफलाशिवाय मिळालेल्या जमा 394
   12. इतर स्रोत: वजावटी आणि नाकारलेले खर्च 398
   13. दोन कर व्यवस्था 402
   14. दर, अधिभार आणि उपकर 406
   15. कंपन्या आणि सहकारी संस्थांसाठी कर व्यवस्था, आणि किमान पर्यायी कर 410
   16. एकूण उत्पन्न आणि कर दायित्वाची गणना: सोडवलेली उदाहरणे 415
   17. भागीदारी संस्था, संघ आणि त्यांचे सदस्य 418
   18. एकत्रीकरण 423

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. निर्विलयन 428
   2. एकरकमी विक्री, रूपांतरण आणि धंद्याची इतर पुनर्रचना 432
   3. विलीनीकरण आणि संपादन: सोडवलेली उदाहरणे 436
   4. स्रोतावरील कर: योजना 439
   5. वेतनातून कापला जाणारा कर 443
   6. इतर रकमांतून कापला जाणारा कर 446
   7. स्रोतावर गोळा केला जाणारा कर 451
   8. प्रमाणपत्रे, विवरणे आणि कसूर करणारा कर कपात करणारा 454
   9. आगाऊ कर 458
   10. कसुरीसाठी व्याज आणि शुल्क 462
   11. कराचे संकलन आणि वसुली 466

   मॉड्यूल III

   1. PAN आणि उत्पन्नाचे विवरणपत्र 475
   2. स्वयं-करनिर्धारण आणि अद्ययावत विवरणपत्र 484
   3. करनिर्धारणापूर्वीची चौकशी 491
   4. करनिर्धारण: प्रक्रिया आणि छाननी 497
   5. करनिर्धारणाचे प्रकार 504
   6. सर्वोत्तम विवेकानुसार करनिर्धारण 509
   7. करनिर्धारणातून सुटलेले उत्पन्न 514

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. कालमर्यादा, दुरुस्ती आणि मागणीची नोटीस 521
   2. झडतीच्या प्रकरणांतील एकत्रित कालावधीचे करनिर्धारण 527
   3. आयकर प्राधिकारी 533
   4. आयकर प्राधिकाऱ्यांचे अधिकारक्षेत्र 539
   5. आयकर प्राधिकाऱ्यांचे अधिकार 544
   6. झडती, जप्ती आणि सर्वेक्षण 550
   7. सह आयुक्त आणि आयुक्त (अपील) यांच्याकडे अपील 558
   8. आयकर अपील न्यायाधिकरण 564
   9. उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाकडे अपील 570
   10. आयुक्तांकडून पुनरीक्षण 575
   11. विवाद निवारण मंडळ आणि विवाद निवारण समिती 580
   12. तक्रारींचे निवारण 585
   13. कमी दाखवलेल्या आणि चुकीच्या दाखवलेल्या उत्पन्नासाठी दंड 590
   14. इतर दंड 596
   15. दंडाची कार्यपद्धती, माफी आणि मुदत 601
   16. अपराध 606
   17. खटला: कंपन्या, गृहीतके, मंजुरी आणि विशेष न्यायालये 612
   18. आयकर अधिनियम आणि आयकर नियम 617
   19. आगाऊ निर्णय 621

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. चेहराविरहित करनिर्धारण आणि ई-कार्यवाही 626
   2. परतावे 631
   3. कायदेशीर प्रतिनिधी, प्रतिनिधी करनिर्धारिती आणि मृत्युपत्र व्यवस्थापक 637
   4. उत्तराधिकार, वाटणी, अवसायन आणि संचालकांचे दायित्व 643
   5. नोंदणीकृत ना-नफा संस्था 649
   6. रोख व्यवहार आणि इलेक्ट्रॉनिक पद्धती 656
   7. विशेष कर व्यवस्था: अनिवासी, निधी आणि न्यास 661
   8. जहाज कंपन्यांसाठी टनभार कर योजना 666
   9. संकीर्ण तरतुदी 670

   मॉड्यूल IV

   1. GST: तो का आहे आणि त्याची रचना कशी आहे 676
   2. GST व्याख्या I: वस्तू, सेवा, धंदा आणि प्रतिफल 681
   3. GST व्याख्या II: व्यक्ती, ठिकाणे, उलाढाल आणि जमा 686
   4. GST अधिकारी आणि त्यांचे अधिकार 691
   5. पुरवठ्याची व्याप्ती 696
   6. संयुक्त आणि मिश्र पुरवठा 701
   7. आकारणी, संकलन आणि उलट आकारणी 704
   8. एकत्रित आकारणी योजना 708

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. सूट, दर आणि 2025 चे दर सुसूत्रीकरण 712
   2. पुरवठ्याची वेळ 719
   3. पुरवठ्याचे मूल्य 723
   4. इनपुट कर जमा: पात्रता आणि अटी 727
   5. विभागणी आणि अडवलेली जमा 732
   6. विशेष परिस्थितीतील जमा, जॉब वर्क आणि वितरण 737
   7. नोंदणी: कोणी नोंदणी करावी आणि कशी 741
   8. प्रासंगिक आणि अनिवासी व्यक्ती, सुधारणा आणि रद्दबातल 746
   9. आंतरराज्य आणि राज्यांतर्गत पुरवठा 750
   10. वस्तूंच्या पुरवठ्याचे ठिकाण 753
   11. सेवांच्या पुरवठ्याचे ठिकाण 756
   12. शून्य-दर पुरवठा आणि पर्यटकांना परतावा 760
   13. IGST ची तडजोड आणि IGST अधिनियमाचा उर्वरित भाग 763
   14. महाराष्ट्र वस्तू आणि सेवा कर अधिनियम 767
   15. कर बीजक, लेखे आणि विवरणपत्रे 771
   16. कर आणि व्याजाचा भरणा आणि इलेक्ट्रॉनिक खातेवह्या 776
   17. GST खालील करनिर्धारण 781
   18. लेखापरीक्षा, मागण्या आणि कमी भरलेल्या कराची वसुली 785
   19. GST खालील आगाऊ निर्णय 790

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. GST खालील परतावे 794
   2. तपासणी, झडती, जप्ती आणि अटक 799
   3. वसुली, आणि विशेष प्रकरणांतील दायित्व 804
   4. GST अपील, पुनरीक्षण आणि अपील न्यायाधिकरण 809
   5. GST अपराध आणि दंड 818
   6. GST च्या संक्रमणकालीन आणि संकीर्ण तरतुदी 828
   7. व्यवसाय कर: आकारणी आणि तो कोण भरतो 837
   8. नियोक्ते, नोंदणी आणि नावनोंदणी 843
   9. विवरणपत्रे, करनिर्धारण, भरणा आणि वसुली 848
   10. प्राधिकारी, अपील, अपराध आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 855

   Page 1 onwards

   861 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 861 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 176 chapters across 4 modules

   Module I. 28 chapters

   1. 1 दोन आयकर अधिनियम: 1961 आणि 2025 pages 1 to 6
   2. 2 प्राचीन भारतातील कराधान pages 7 to 9
   3. 3 ब्रिटिश राजवटीतील आयकर, 1860 ते 1947 pages 10 to 13
   4. 4 1961 च्या अधिनियमापासून 2025 च्या अधिनियमापर्यंत pages 14 to 17
   5. 5 संपत्ती कर अधिनियम, 1957 pages 18 to 23
   6. 6 उत्पादन शुल्कापासून GST पर्यंत अप्रत्यक्ष कर pages 24 to 29
   7. 7 महाराष्ट्र मूल्यवर्धित कर अधिनियम, 2002 pages 30 to 37
   8. 8 केंद्रीय विक्रीकर अधिनियम, 1956 pages 38 to 44
   9. 9 कायद्याच्या प्राधिकाराशिवाय कोणताही कर नाही pages 45 to 49
   10. 10 कोण कशावर कर लावू शकतो: कराधानाच्या नोंदी pages 50 to 54
   11. 11 संविधानातील GST pages 55 to 59
   12. 12 संघराज्य आणि राज्ये यांच्यातील महसुलाची विभागणी pages 60 to 63
   13. 13 कर लावण्याच्या अधिकारावरील मर्यादा pages 64 to 68
   14. 14 करविषयक कायदे, मूलभूत हक्क आणि धन विधेयक pages 69 to 74
   15. 15 कर म्हणजे काय: कर, शुल्क, उपकर आणि अधिभार pages 75 to 79
   16. 16 करविषयक कायद्याचा अर्थ लावणे pages 80 to 84
   17. 17 आयकराची आकारणी आणि वार्षिक वित्त अधिनियम pages 85 to 88
   18. 18 व्यक्ती pages 89 to 93
   19. 19 करनिर्धारिती pages 94 to 96
   20. 20 मागील वर्ष, करनिर्धारण वर्ष आणि कर वर्ष pages 97 to 100
   21. 21 उत्पन्न pages 101 to 105
   22. 22 भांडवली आणि महसुली जमा pages 106 to 111
   23. 23 एकूण सकल उत्पन्न, एकूण उत्पन्न आणि करपात्र उत्पन्न pages 112 to 115
   24. 24 कृषी उत्पन्न pages 116 to 120
   25. 25 करचुकवेगिरी, कर टाळणे आणि कर नियोजन pages 121 to 126
   26. 26 सर्वसाधारण कर-टाळणीविरोधी नियम pages 127 to 131
   27. 27 हस्तांतरण मूल्यनिर्धारण आणि स्वतंत्र व्यवहार किंमत pages 132 to 135
   28. 28 कर टाळण्याविरुद्धच्या इतर तरतुदी pages 136 to 139

   Module II. 76 chapters

   1. 29 एकल व्यक्तीचा निवासी दर्जा pages 140 to 144
   2. 30 हिंदू अविभक्त कुटुंब, भागीदारी संस्था, कंपनी आणि इतरांचा निवासी दर्जा pages 145 to 150
   3. 31 एकूण उत्पन्नाची व्याप्ती pages 151 to 156
   4. 32 भारतात उपार्जित होते किंवा उद्भवते असे मानले जाणारे उत्पन्न pages 157 to 163
   5. 33 निवासी दर्जा: सोडवलेली उदाहरणे pages 164 to 169
   6. 34 एकूण उत्पन्नात समाविष्ट न होणारी उत्पन्ने pages 170 to 175
   7. 35 एकल व्यक्ती आणि हिंदू अविभक्त कुटुंबांची करमुक्त उत्पन्ने pages 176 to 180
   8. 36 कर्मचाऱ्यांच्या करमुक्त जमा pages 181 to 186
   9. 37 एकूण सकल उत्पन्नातून वजावटी: योजना pages 187 to 190
   10. 38 बचत, विमा आणि निवृत्तिवेतनासाठी वजावटी pages 191 to 195
   11. 39 अपंगत्व आणि वैद्यकीय उपचारांसाठी वजावटी pages 196 to 199
   12. 40 शिक्षण, गृह आणि वाहन कर्जावरील व्याजासाठी वजावटी pages 200 to 202
   13. 41 देणग्या, अंशदाने आणि भाड्यासाठी वजावटी pages 203 to 206
   14. 42 ठेवींवरील व्याज, स्वामित्वधन आणि लेखकांसाठी वजावटी pages 207 to 209
   15. 43 उपक्रम, सहकारी संस्था आणि व्यवसायांसाठी वजावटी pages 210 to 213
   16. 44 कर सवलत आणि अनुतोष pages 214 to 217
   17. 45 दुहेरी कराधानापासून अनुतोष pages 218 to 222
   18. 46 मानीव उत्पन्न: स्पष्टीकरण नसलेल्या जमा, गुंतवणुकी आणि खर्च pages 223 to 227
   19. 47 उत्पन्नाची जोडणी: उत्पन्नाचे हस्तांतरण आणि मागे घेता येणारी हस्तांतरणे pages 228 to 231
   20. 48 उत्पन्नाची जोडणी: जोडीदार, अल्पवयीन मूल आणि मुलाची पत्नी pages 232 to 236
   21. 49 उत्पन्नाची जोडणी: सोडवलेली उदाहरणे pages 237 to 240
   22. 50 तोट्यांचे समायोजन pages 241 to 244
   23. 51 तोटे पुढे नेणे pages 245 to 247
   24. 52 मालकीतील बदलानंतर आणि झडतीनंतरचे तोटे pages 248 to 251
   25. 53 तोट्यांचे समायोजन आणि ते पुढे नेणे: सोडवलेली उदाहरणे pages 252 to 254
   26. 54 उत्पन्नाची पाच शीर्षे pages 255 to 257
   27. 55 वेतन: आकारणी आणि नियोक्ता-कर्मचारी संबंध pages 258 to 261
   28. 56 भत्ते pages 262 to 265
   29. 57 अनुलाभ pages 266 to 270
   30. 58 वेतनाऐवजी मिळणारा नफा आणि सेवानिवृत्ती लाभ pages 271 to 274
   31. 59 वेतनातून वजावटी pages 275 to 277
   32. 60 वेतनापासून उत्पन्न: सोडवलेली उदाहरणे pages 278 to 280
   33. 61 घरमालमत्ता: आकारणी pages 281 to 284
   34. 62 वार्षिक मूल्य pages 285 to 288
   35. 63 घरमालमत्तेच्या उत्पन्नातून वजावटी pages 289 to 291
   36. 64 थकीत भाडे, सहमालक आणि मानीव मालक pages 292 to 294
   37. 65 घरमालमत्तेपासून उत्पन्न: सोडवलेली उदाहरणे pages 295 to 297
   38. 66 धंदा किंवा पेशा: आकारणी pages 298 to 302
   39. 67 धंद्याच्या उत्पन्नाची गणना: अनुज्ञेय वजावटी pages 303 to 311
   40. 68 घसारा pages 312 to 318
   41. 69 कशाची वजावट मिळत नाही pages 319 to 325
   42. 70 मानीव नफा, परकीय चलन आणि विशेष खर्च pages 326 to 330
   43. 71 संशोधन, प्रारंभिक खर्च आणि इतर विशेष वजावटी pages 331 to 334
   44. 72 विशेष धंदे: विमा, खनिज तेल, बँका आणि अनिवासी pages 335 to 338
   45. 73 गृहीत उत्पन्नावर कराधान pages 339 to 342
   46. 74 लेखापुस्तके आणि कर लेखापरीक्षा pages 343 to 346
   47. 75 धंदा आणि पेशा: सोडवलेली उदाहरणे pages 347 to 349
   48. 76 भांडवली मालमत्ता आणि हस्तांतरण pages 350 to 354
   49. 77 भांडवली नफा: आकारणी pages 355 to 360
   50. 78 हस्तांतरण न मानले जाणारे व्यवहार pages 361 to 365
   51. 79 भांडवली नफ्याची गणना pages 366 to 370
   52. 80 विशेष प्रकरणे: घसारायोग्य मालमत्ता, एकरकमी विक्री आणि मानीव मूल्ये pages 371 to 374
   53. 81 भांडवली नफ्यावरील सूट pages 375 to 379
   54. 82 मूल्यांकन अधिकाऱ्याकडे संदर्भ pages 380 to 382
   55. 83 भांडवली नफ्यावरील कराचे दर pages 383 to 386
   56. 84 भांडवली नफा: सोडवलेली उदाहरणे pages 387 to 389
   57. 85 इतर स्रोतांपासून उत्पन्न pages 390 to 393
   58. 86 भेटी आणि प्रतिफलाशिवाय मिळालेल्या जमा pages 394 to 397
   59. 87 इतर स्रोत: वजावटी आणि नाकारलेले खर्च pages 398 to 401
   60. 88 दोन कर व्यवस्था pages 402 to 405
   61. 89 दर, अधिभार आणि उपकर pages 406 to 409
   62. 90 कंपन्या आणि सहकारी संस्थांसाठी कर व्यवस्था, आणि किमान पर्यायी कर pages 410 to 414
   63. 91 एकूण उत्पन्न आणि कर दायित्वाची गणना: सोडवलेली उदाहरणे pages 415 to 417
   64. 92 भागीदारी संस्था, संघ आणि त्यांचे सदस्य pages 418 to 422
   65. 93 एकत्रीकरण pages 423 to 427
   66. 94 निर्विलयन pages 428 to 431
   67. 95 एकरकमी विक्री, रूपांतरण आणि धंद्याची इतर पुनर्रचना pages 432 to 435
   68. 96 विलीनीकरण आणि संपादन: सोडवलेली उदाहरणे pages 436 to 438
   69. 97 स्रोतावरील कर: योजना pages 439 to 442
   70. 98 वेतनातून कापला जाणारा कर pages 443 to 445
   71. 99 इतर रकमांतून कापला जाणारा कर pages 446 to 450
   72. 100 स्रोतावर गोळा केला जाणारा कर pages 451 to 453
   73. 101 प्रमाणपत्रे, विवरणे आणि कसूर करणारा कर कपात करणारा pages 454 to 457
   74. 102 आगाऊ कर pages 458 to 461
   75. 103 कसुरीसाठी व्याज आणि शुल्क pages 462 to 465
   76. 104 कराचे संकलन आणि वसुली pages 466 to 474

   Module III. 35 chapters

   1. 105 PAN आणि उत्पन्नाचे विवरणपत्र pages 475 to 483
   2. 106 स्वयं-करनिर्धारण आणि अद्ययावत विवरणपत्र pages 484 to 490
   3. 107 करनिर्धारणापूर्वीची चौकशी pages 491 to 496
   4. 108 करनिर्धारण: प्रक्रिया आणि छाननी pages 497 to 503
   5. 109 करनिर्धारणाचे प्रकार pages 504 to 508
   6. 110 सर्वोत्तम विवेकानुसार करनिर्धारण pages 509 to 513
   7. 111 करनिर्धारणातून सुटलेले उत्पन्न pages 514 to 520
   8. 112 कालमर्यादा, दुरुस्ती आणि मागणीची नोटीस pages 521 to 526
   9. 113 झडतीच्या प्रकरणांतील एकत्रित कालावधीचे करनिर्धारण pages 527 to 532
   10. 114 आयकर प्राधिकारी pages 533 to 538
   11. 115 आयकर प्राधिकाऱ्यांचे अधिकारक्षेत्र pages 539 to 543
   12. 116 आयकर प्राधिकाऱ्यांचे अधिकार pages 544 to 549
   13. 117 झडती, जप्ती आणि सर्वेक्षण pages 550 to 557
   14. 118 सह आयुक्त आणि आयुक्त (अपील) यांच्याकडे अपील pages 558 to 563
   15. 119 आयकर अपील न्यायाधिकरण pages 564 to 569
   16. 120 उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाकडे अपील pages 570 to 574
   17. 121 आयुक्तांकडून पुनरीक्षण pages 575 to 579
   18. 122 विवाद निवारण मंडळ आणि विवाद निवारण समिती pages 580 to 584
   19. 123 तक्रारींचे निवारण pages 585 to 589
   20. 124 कमी दाखवलेल्या आणि चुकीच्या दाखवलेल्या उत्पन्नासाठी दंड pages 590 to 595
   21. 125 इतर दंड pages 596 to 600
   22. 126 दंडाची कार्यपद्धती, माफी आणि मुदत pages 601 to 605
   23. 127 अपराध pages 606 to 611
   24. 128 खटला: कंपन्या, गृहीतके, मंजुरी आणि विशेष न्यायालये pages 612 to 616
   25. 129 आयकर अधिनियम आणि आयकर नियम pages 617 to 620
   26. 130 आगाऊ निर्णय pages 621 to 625
   27. 131 चेहराविरहित करनिर्धारण आणि ई-कार्यवाही pages 626 to 630
   28. 132 परतावे pages 631 to 636
   29. 133 कायदेशीर प्रतिनिधी, प्रतिनिधी करनिर्धारिती आणि मृत्युपत्र व्यवस्थापक pages 637 to 642
   30. 134 उत्तराधिकार, वाटणी, अवसायन आणि संचालकांचे दायित्व pages 643 to 648
   31. 135 नोंदणीकृत ना-नफा संस्था pages 649 to 655
   32. 136 रोख व्यवहार आणि इलेक्ट्रॉनिक पद्धती pages 656 to 660
   33. 137 विशेष कर व्यवस्था: अनिवासी, निधी आणि न्यास pages 661 to 665
   34. 138 जहाज कंपन्यांसाठी टनभार कर योजना pages 666 to 669
   35. 139 संकीर्ण तरतुदी pages 670 to 675

   Module IV. 37 chapters

   1. 140 GST: तो का आहे आणि त्याची रचना कशी आहे pages 676 to 680
   2. 141 GST व्याख्या I: वस्तू, सेवा, धंदा आणि प्रतिफल pages 681 to 685
   3. 142 GST व्याख्या II: व्यक्ती, ठिकाणे, उलाढाल आणि जमा pages 686 to 690
   4. 143 GST अधिकारी आणि त्यांचे अधिकार pages 691 to 695
   5. 144 पुरवठ्याची व्याप्ती pages 696 to 700
   6. 145 संयुक्त आणि मिश्र पुरवठा pages 701 to 703
   7. 146 आकारणी, संकलन आणि उलट आकारणी pages 704 to 707
   8. 147 एकत्रित आकारणी योजना pages 708 to 711
   9. 148 सूट, दर आणि 2025 चे दर सुसूत्रीकरण pages 712 to 718
   10. 149 पुरवठ्याची वेळ pages 719 to 722
   11. 150 पुरवठ्याचे मूल्य pages 723 to 726
   12. 151 इनपुट कर जमा: पात्रता आणि अटी pages 727 to 731
   13. 152 विभागणी आणि अडवलेली जमा pages 732 to 736
   14. 153 विशेष परिस्थितीतील जमा, जॉब वर्क आणि वितरण pages 737 to 740
   15. 154 नोंदणी: कोणी नोंदणी करावी आणि कशी pages 741 to 745
   16. 155 प्रासंगिक आणि अनिवासी व्यक्ती, सुधारणा आणि रद्दबातल pages 746 to 749
   17. 156 आंतरराज्य आणि राज्यांतर्गत पुरवठा pages 750 to 752
   18. 157 वस्तूंच्या पुरवठ्याचे ठिकाण pages 753 to 755
   19. 158 सेवांच्या पुरवठ्याचे ठिकाण pages 756 to 759
   20. 159 शून्य-दर पुरवठा आणि पर्यटकांना परतावा pages 760 to 762
   21. 160 IGST ची तडजोड आणि IGST अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 763 to 766
   22. 161 महाराष्ट्र वस्तू आणि सेवा कर अधिनियम pages 767 to 770
   23. 162 कर बीजक, लेखे आणि विवरणपत्रे pages 771 to 775
   24. 163 कर आणि व्याजाचा भरणा आणि इलेक्ट्रॉनिक खातेवह्या pages 776 to 780
   25. 164 GST खालील करनिर्धारण pages 781 to 784
   26. 165 लेखापरीक्षा, मागण्या आणि कमी भरलेल्या कराची वसुली pages 785 to 789
   27. 166 GST खालील आगाऊ निर्णय pages 790 to 793
   28. 167 GST खालील परतावे pages 794 to 798
   29. 168 तपासणी, झडती, जप्ती आणि अटक pages 799 to 803
   30. 169 वसुली, आणि विशेष प्रकरणांतील दायित्व pages 804 to 808
   31. 170 GST अपील, पुनरीक्षण आणि अपील न्यायाधिकरण pages 809 to 817
   32. 171 GST अपराध आणि दंड pages 818 to 827
   33. 172 GST च्या संक्रमणकालीन आणि संकीर्ण तरतुदी pages 828 to 836
   34. 173 व्यवसाय कर: आकारणी आणि तो कोण भरतो pages 837 to 842
   35. 174 नियोक्ते, नोंदणी आणि नावनोंदणी pages 843 to 847
   36. 175 विवरणपत्रे, करनिर्धारण, भरणा आणि वसुली pages 848 to 854
   37. 176 प्राधिकारी, अपील, अपराध आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 855 to 861
   Every paper that is solved: 24 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 75/25
   • May 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 60/40
   • Jun 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • Jun 2019
   • Nov 2019
   • Jun 2018
   • Jun 2018 - Set 2
   • May 2017
   • May 2017 - ATKT
   • May 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

2. स्त्रिया आणि बालके यांच्याशी संबंधित कायदा (Law Relating to Women and Children)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   स्त्रिया आणि बालके यांच्याशी संबंधित कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   स्त्रिया आणि बालके यांच्याशी संबंधित कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I स्त्रियांचा सामाजिक, संविधानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दर्जा

   1. स्वातंत्र्यापूर्वी भारतातील स्त्रियांचा दर्जा 1
   2. सामाजिक आणि कायदेशीर असमानता: स्त्रियांना सोसाव्या लागलेल्या अक्षमता 7
   3. भारतातील समाजसुधारणेची चळवळ 13
   4. सुधारणेचे कायदे, 1829 ते 1947 18
   5. राष्ट्रीय चळवळीतील स्त्रिया आणि मताधिकारासाठीचा लढा 24
   6. कराची काँग्रेस, मूलभूत हक्कांचा ठराव आणि स्त्री-पुरुष समानता 28
   7. उद्देशिका आणि स्त्रिया 32
   8. अनुच्छेद 14: कायद्यापुढे समानता, आणि स्त्रियांना वेगळी वागणूक देणारे कायदे 36
   9. अनुच्छेद 15(1) आणि (2): लिंगाच्या कारणावरून भेदभाव नाही 41
   10. अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 46
   11. अनुच्छेद 16: सार्वजनिक सेवायोजनात आणि सशस्त्र दलांत स्त्रिया 51
   12. अनुच्छेद 21: जीवित, प्रतिष्ठा, खासगीपणा आणि निवडीचा हक्क 56
   13. मार्गदर्शक तत्त्वे आणि स्त्रिया 63
   14. पंचायती आणि नगरपालिकांमध्ये स्त्रियांसाठी आरक्षण 69
   15. संसदेत आणि विधानसभांत स्त्रियांसाठी आरक्षण: एकशे सहावी सुधारणा 74
   16. लिंगभाव न्याय आणि संविधान: महत्त्वाच्या निकालांचे मूल्यमापन 79
   17. भारतातील व्यक्तिगत कायदे, आणि ते स्त्रियांना असमान वागणूक का देतात 84
   18. हिंदू विवाह आणि स्त्रिया: अटी, विधी आणि नोंदणी 94

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू स्त्रियांचा सामाजिक, संविधानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दर्जा

   1. द्विविवाह, शून्य आणि शून्यकरणीय विवाह, आणि दुसरी पत्नी आणि तिचे अपत्य 102
   2. हिंदू विवाह अधिनियमाखाली घटस्फोट: कारणे, पत्नीची स्वतःची कारणे आणि परस्पर संमती 112
   3. हिंदू पत्नीसाठी पोटगी आणि निर्वाहभत्ता 124
   4. मुस्लिम विवाह आणि स्त्रिया: निकाह, मेहर, बहुपत्नीत्व आणि मुता 132
   5. वयात येण्याचा पर्याय, आणि 1939 च्या अधिनियमाखाली मुस्लिम पत्नीची कारणे 141
   6. तलाक, खुला आणि मुबारत, तिहेरी तलाक आणि 2019 चा अधिनियम 149
   7. मुस्लिम स्त्रियांची पोटगी: मेहर, इद्दत, शाह बानो आणि 1986 चा अधिनियम 161
   8. ख्रिस्ती आणि पारशी स्त्रिया: विवाह, घटस्फोट आणि निर्वाहभत्ता 171
   9. भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेच्या कलम 144 खाली पोटगी: धर्मनिरपेक्ष उपाय 180
   10. उत्तराधिकार आणि हिंदू स्त्री: मर्यादित संपदेपासून सहदायिकेपर्यंत 189
   11. उत्तराधिकार आणि मुस्लिम, ख्रिस्ती आणि पारशी स्त्रिया 198
   12. विशेष विवाह अधिनियम, 1954: अटी, सूचना, आक्षेप आणि नोंदणी 206
   13. विशेष विवाह अधिनियम, 1954: उत्तराधिकार, शून्य विवाह, घटस्फोट आणि निर्वाहभत्ता 214
   14. लिंगभाव न्यायाच्या दिशेने समान नागरी संहिता 222
   15. प्रत्यक्षातील समान नागरी संहिता: गोवा, उत्तराखंड आणि विधि आयोग 230

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू स्त्रियांचा सामाजिक, संविधानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दर्जा

   1. स्त्रिया आणि तीन नवे फौजदारी कायदे 237
   2. बलात्कार: कलम 63 मधील अपराध 243
   3. बलात्काराची शिक्षा: कलमे 64 ते 66, 70 आणि 71 249
   4. विभक्त पतीने, अधिकारपदावरील व्यक्तीने किंवा फसवणुकीने केलेला संभोग: कलमे 67 ते 69 257
   5. पीडितेच्या ओळखीचे संरक्षण: कलमे 72 आणि 73 263
   6. विनयभंग, लैंगिक छळ, लपून पाहणे आणि पाठलाग: कलमे 74 ते 79 269
   7. हुंडाबळी आणि क्रूरता: कलमे 80, 85 आणि 86 276
   8. विवाहाशी संबंधित अपराध: कलमे 81 ते 84 आणि 87 284
   9. गर्भपात, ॲसिड हल्ले, मुलींची आयात आणि मानवी तस्करी 291
   10. स्त्रिया आणि फौजदारी प्रक्रिया: भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेतील संरक्षक तरतुदी 298
   11. स्त्रिया आणि पुराव्याचा कायदा: भारतीय साक्ष्य अधिनियमातील गृहीतके आणि संरक्षणे 306
   12. CEDAW: अभिसमय कसा अस्तित्वात आला आणि त्याची रचना कशी आहे 312
   13. CEDAW चे अनुच्छेद 1 ते 6: भेदभावाची व्याख्या आणि राज्यांनी काय केले पाहिजे 317
   14. CEDAW चे अनुच्छेद 7 ते 16: सार्वजनिक जीवन, नागरिकत्व, शिक्षण, काम, आरोग्य आणि कुटुंब 323
   15. CEDAW समिती, अहवाल आणि सर्वसाधारण शिफारशी 329
   16. CEDAW चा वैकल्पिक प्रोटोकॉल, 1999 335
   17. भारत आणि CEDAW: घोषणापत्रे, आरक्षण आणि न्यायालये 340

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II स्त्री कल्याणाचे कायदे

   1. लिंग निवड, आणि PCPNDT अधिनियम का करण्यात आला 346
   2. PCPNDT अधिनियम: कशाचे नियमन होते आणि कशाला प्रतिबंध आहे 351
   3. PCPNDT अधिनियम: पर्यवेक्षी मंडळे आणि समुचित प्राधिकारी 360
   4. PCPNDT अधिनियम: नोंदणी, अपराध, शास्ती आणि अंमलबजावणी 368
   5. गर्भपात आणि कायदा: संहितेतील अपराध आणि MTP अधिनियमातील अपवाद 379
   6. MTP अधिनियम: गर्भधारणा केव्हा समाप्त करता येते 387
   7. MTP अधिनियम: स्थळ, आणीबाणी, खासगीपणा, नियम आणि संरक्षण 395
   8. न्यायालयांसमोर MTP अधिनियम: प्रजननविषयक स्वायत्तता 402
   9. महिलांचे अशोभनीय प्रदर्शन (प्रतिबंध) अधिनियम, 1986 410
   10. अशोभनीयता, अश्लीलता आणि न्यायालये 417
   11. 2013 पूर्वी कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ: Vishaka आणि मार्गदर्शक तत्त्वे 426
   12. POSH अधिनियम: कोणाला संरक्षण आहे, कामाचे ठिकाण कोणते, छळ म्हणजे काय 433
   13. POSH अधिनियम: अंतर्गत समिती आणि स्थानिक समिती 439
   14. POSH अधिनियम: तक्रार, समेट, चौकशी आणि अंतरिम अनुतोष 445
   15. POSH अधिनियम: अहवाल, कारवाई, खोट्या तक्रारी, भरपाई, गोपनीयता आणि अपील 451
   16. POSH अधिनियम: नियोक्त्याची कर्तव्ये, शास्ती आणि अंमलबजावणी 457
   17. हुंडा: समस्या, आणि कायद्याला हुंडा म्हणजे काय अभिप्रेत आहे 465
   18. हुंडा प्रतिबंधक अधिनियम: अपराध, पत्नीची मालमत्ता आणि अधिकारी 471

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू स्त्री कल्याणाचे कायदे

   1. न्यायालयांसमोर हुंड्याचा कायदा, आणि तो किती परिणामकारक ठरला आहे 479
   2. भारताला कौटुंबिक हिंसाचारावर दिवाणी कायद्याची गरज का होती 486
   3. कौटुंबिक हिंसाचार अधिनियम: पीडित व्यक्ती, उत्तरवादी, कौटुंबिक नाते आणि सामायिक घर 491
   4. कौटुंबिक हिंसाचार म्हणजे काय: कलम 3 498
   5. कौटुंबिक हिंसाचार अधिनियम: संरक्षण अधिकारी, सेवा पुरवठादार आणि प्रत्येकाची कर्तव्ये 504
   6. कौटुंबिक हिंसाचार अधिनियम: अर्ज, सूचना, समुपदेशन, कार्यपद्धती आणि अपील 509
   7. राहण्याचा हक्क आणि निवासाचे आदेश: कलमे 17 आणि 19 515
   8. संरक्षण, आर्थिक, ताबा, भरपाई आणि अंतरिम आदेश 523
   9. कौटुंबिक हिंसाचार अधिनियम: भंग, शास्ती, व्यावृत्ती खंड आणि अधिनियमाची कामगिरी 530
   10. मानवी तस्करी, वेश्याव्यवसाय आणि अनैतिक व्यापार (प्रतिबंध) अधिनियमाची रचना 535
   11. ITPA मधील अपराध: कुंटणखाने, कमाई, फूस लावणे, डांबून ठेवणे आणि गिऱ्हाईक शोधणे 540
   12. ITPA ची यंत्रणा: पोलीस, झडती, सुटका, संरक्षण गृहे आणि विशेष न्यायालये 547
   13. न्यायालयांसमोर मानवी तस्करी आणि लैंगिक व्यवसाय, आणि व्यापक कायदा 554
   14. प्रसूती लाभ अधिनियम, 1961: त्याचे उद्देश, त्याची रचना आणि त्याचे निरसन 562

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू स्त्री कल्याणाचे कायदे

   1. 21 नोव्हेंबर 2025 पासून प्रसूती लाभ: सामाजिक सुरक्षा संहितेचे प्रकरण VI 570
   2. कारखाने अधिनियम, 1948 खाली स्त्री कामगार, आणि त्याचे निरसन 578
   3. व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखाली स्त्री कामगार, आणि कामाच्या ठिकाणी स्त्रियांसमोरची आव्हाने 586
   4. राष्ट्रीय महिला आयोग: तो का अस्तित्वात आहे आणि त्याची रचना कशी होते 595
   5. राष्ट्रीय महिला आयोगाची कार्ये आणि अधिकार, आणि तो किती चांगले काम करतो 600

   मॉड्यूल III बालकाचा सामाजिक, संविधानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दर्जा

   1. बालक कोण? भारतीय कायद्यातील बालपणाची अनेक वये 607
   2. विलंबित बालहत्या: मुलगी आणि पोषणातील पक्षपात 613
   3. स्त्री भ्रूणहत्या आणि बालिकाहत्या 618
   4. मुलगी: तिला सामोरा जावा लागणारा भेदभाव, टप्प्याटप्प्याने, आणि प्रत्येक टप्प्यावरचा कायदा 623
   5. बालमजुरी: सामाजिक-कायदेशीर समस्या 629
   6. बालकांच्या रोजगाराचे नियमन: 1881 पासून 1986 पर्यंत 634
   7. राष्ट्रीय श्रम आयोग आणि बालमजुरी 639
   8. संविधानातील बालक: अनुच्छेद 15(3), मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कर्तव्ये 643
   9. अनुच्छेद 21A: शिक्षणाचा मूलभूत हक्क 648

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू बालकाचा सामाजिक, संविधानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दर्जा

   1. अनुच्छेद 23 आणि 24: मानवी तस्करी, सक्तीचे श्रम आणि धोकादायक कामातील बालके 653
   2. अनुच्छेद 28, 29 आणि 350A: शाळेतील धर्म, संस्कृती आणि मातृभाषा 659
   3. अनुच्छेद 243G आणि अकरावी अनुसूची: पंचायत आणि बालक 665
   4. बालकांच्या शिक्षणाची राज्याची जबाबदारी 669
   5. बालकांसाठी संविधानिक संरक्षणे, आणि न्यायालयांनी त्यांचे काय केले 674
   6. बालके आणि फौजदारी जबाबदारी: संहितेची कलमे 20 आणि 21 679
   7. संहितेतील बालकांविरुद्धचे अपराध 684
   8. बाल न्याय अधिनियम, 2015: त्यातील बालकांचे दोन प्रकार आणि त्याची तत्त्वे 690
   9. कायद्याशी संघर्ष असलेले बालक: बाल न्याय मंडळ, पकडणे आणि जामीन 695
   10. कायद्याशी संघर्ष असलेले बालक: चौकशी, प्राथमिक मूल्यमापन आणि आदेश 705
   11. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक: बाल कल्याण समिती 713
   12. पुनर्वसन: पुनर्स्थापना, संस्था, संगोपन, प्रायोजकत्व आणि नंतरची काळजी 721
   13. बाल न्याय अधिनियमाखाली बालकांविरुद्धचे अपराध 726
   14. POCSO अधिनियम, 2012: अपराध 732
   15. POCSO अधिनियम, 2012: कळवणे, जबाब, विशेष न्यायालये आणि संपरीक्षा 739

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू बालकाचा सामाजिक, संविधानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दर्जा

   1. हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियमाखाली दत्तक: आवश्यक बाबी, आणि कोण दत्तक घेऊ शकतो, देऊ शकतो आणि दत्तक जाऊ शकतो 745
   2. हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियमाखाली दत्तक: परिणाम, पुरावा आणि प्रतिबंधित प्रदाने 751
   3. हिंदू कायद्याबाहेरील दत्तक: बाल न्याय अधिनियम 756
   4. हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियमाखाली पोटगी: पत्नी, अपत्ये, वृद्ध आईवडील, विधवा सून आणि अवलंबित 761
   5. हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियम, 1956 766
   6. मुस्लिम कायद्याखाली आणि पालक आणि पाल्य अधिनियमाखाली पालकत्व आणि ताबा 771
   7. अपत्याची औरसता 776
   8. अपकृत्यांच्या कायद्यातील बालक 781
   9. संविदा आणि भागीदारी कायद्यातील बालक 788
   10. बालकांविषयी आंतरराष्ट्रीय चिंता: 1924 आणि 1959 ची घोषणापत्रे 793
   11. बालकांच्या हक्कांविषयीचा संयुक्त राष्ट्रांचा अभिसमय, 1989: रचना आणि चार सर्वसाधारण तत्त्वे 797
   12. CRC: बालकाचे हक्क 801
   13. CRC: समिती, वैकल्पिक प्रोटोकॉल आणि भारत 805
   14. ILO आणि किमान वय अभिसमय, 1973 809
   15. UNICEF आणि बालकांचे कल्याण 813
   16. UNESCO आणि बालकांचे शिक्षण 816

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV बालकांच्या संरक्षणासाठी विशेष कायदे

   1. बालविवाह: समस्या, आणि बालविवाह निर्बंध अधिनियम, 1929 819
   2. बालविवाह प्रतिबंध अधिनियम: शून्यकरणीय आणि शून्य बालविवाह, आणि मुलीचे संरक्षण 825
   3. बालविवाह प्रतिबंध अधिनियम: अपराध, मनाई हुकूम आणि बालविवाह प्रतिबंधक अधिकारी 832
   4. न्यायालयांसमोर बालविवाह, आणि व्यक्तिगत कायद्याचा प्रश्न 840
   5. RTE अधिनियम, 2009: हक्क, बालक आणि शेजारची शाळा 853
   6. RTE अधिनियम: शासने, स्थानिक प्राधिकरणे आणि पालक यांची कर्तव्ये 862
   7. RTE अधिनियम: प्रवेश, पंचवीस टक्के जागा, कॅपिटेशन शुल्क, चाळणी आणि अडवून ठेवणे 871
   8. RTE अधिनियम: बालकाचे संरक्षण, मान्यता, मानके आणि शिक्षक 881
   9. RTE अधिनियम: अभ्यासक्रम, देखरेख आणि तक्रारनिवारण 892
   10. न्यायालयांसमोर शिक्षणाचा हक्क 901
   11. अन्नाचा हक्क, आणि राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अधिनियम का करण्यात आला 912
   12. NFSA: कुटुंबे, स्त्रिया आणि बालके यांचे हक्क 921
   13. NFSA: तक्रारनिवारण, आबंधने, पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व 931
   14. बाल आणि कुमार कामगार अधिनियम, 1986 आणि त्याची 2016 मधील फेररचना 943
   15. प्रतिबंध आणि त्याचे अपवाद: कलमे 3, 3A, 4 आणि 5 954
   16. कुमारांच्या कामाचे नियमन: कलमे 6 ते 13 964

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू बालकांच्या संरक्षणासाठी विशेष कायदे

   1. शास्ती, पुनर्वसन आणि अंमलबजावणी: कलमे 14 ते 19 974
   2. बाल हक्क संरक्षण आयोग: रचना आणि सदस्यत्व 986
   3. आयोगांची कार्ये आणि अधिकार, आणि बाल न्यायालये 996
   4. तरुण व्यक्ती (हानिकारक प्रकाशने) अधिनियम, 1956, त्याचे निरसन, आणि त्यानंतरचा कायदा 1007
   5. अनैतिक व्यापार (प्रतिबंध) अधिनियम आणि बालके 1017
   6. मुंबई भिक्षाप्रतिबंधक अधिनियम, 1959: भीक मागणे म्हणजे काय, आणि स्थानबद्धता 1030
   7. मुंबई भिक्षाप्रतिबंधक अधिनियम: इतरांना भीक मागायला लावणे, संस्था, आणि भीक मागणारे बालक 1042
   8. भीक मागणे, संविधान आणि न्यायालये 1056
   9. स्त्रिया आणि बालके यांचे हक्क कोण अंमलात आणते: न्यायालये, आयोग आणि स्वयंसेवी संस्था 1069

   Page 1 onwards

   1,085 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 1,085 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 152 chapters across 4 modules

   Module I. स्त्रियांचा सामाजिक, संविधानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दर्जा 50 chapters

   1. 1 स्वातंत्र्यापूर्वी भारतातील स्त्रियांचा दर्जा pages 1 to 6
   2. 2 सामाजिक आणि कायदेशीर असमानता: स्त्रियांना सोसाव्या लागलेल्या अक्षमता pages 7 to 12
   3. 3 भारतातील समाजसुधारणेची चळवळ pages 13 to 17
   4. 4 सुधारणेचे कायदे, 1829 ते 1947 pages 18 to 23
   5. 5 राष्ट्रीय चळवळीतील स्त्रिया आणि मताधिकारासाठीचा लढा pages 24 to 27
   6. 6 कराची काँग्रेस, मूलभूत हक्कांचा ठराव आणि स्त्री-पुरुष समानता pages 28 to 31
   7. 7 उद्देशिका आणि स्त्रिया pages 32 to 35
   8. 8 अनुच्छेद 14: कायद्यापुढे समानता, आणि स्त्रियांना वेगळी वागणूक देणारे कायदे pages 36 to 40
   9. 9 अनुच्छेद 15(1) आणि (2): लिंगाच्या कारणावरून भेदभाव नाही pages 41 to 45
   10. 10 अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 46 to 50
   11. 11 अनुच्छेद 16: सार्वजनिक सेवायोजनात आणि सशस्त्र दलांत स्त्रिया pages 51 to 55
   12. 12 अनुच्छेद 21: जीवित, प्रतिष्ठा, खासगीपणा आणि निवडीचा हक्क pages 56 to 62
   13. 13 मार्गदर्शक तत्त्वे आणि स्त्रिया pages 63 to 68
   14. 14 पंचायती आणि नगरपालिकांमध्ये स्त्रियांसाठी आरक्षण pages 69 to 73
   15. 15 संसदेत आणि विधानसभांत स्त्रियांसाठी आरक्षण: एकशे सहावी सुधारणा pages 74 to 78
   16. 16 लिंगभाव न्याय आणि संविधान: महत्त्वाच्या निकालांचे मूल्यमापन pages 79 to 83
   17. 17 भारतातील व्यक्तिगत कायदे, आणि ते स्त्रियांना असमान वागणूक का देतात pages 84 to 93
   18. 18 हिंदू विवाह आणि स्त्रिया: अटी, विधी आणि नोंदणी pages 94 to 101
   19. 19 द्विविवाह, शून्य आणि शून्यकरणीय विवाह, आणि दुसरी पत्नी आणि तिचे अपत्य pages 102 to 111
   20. 20 हिंदू विवाह अधिनियमाखाली घटस्फोट: कारणे, पत्नीची स्वतःची कारणे आणि परस्पर संमती pages 112 to 123
   21. 21 हिंदू पत्नीसाठी पोटगी आणि निर्वाहभत्ता pages 124 to 131
   22. 22 मुस्लिम विवाह आणि स्त्रिया: निकाह, मेहर, बहुपत्नीत्व आणि मुता pages 132 to 140
   23. 23 वयात येण्याचा पर्याय, आणि 1939 च्या अधिनियमाखाली मुस्लिम पत्नीची कारणे pages 141 to 148
   24. 24 तलाक, खुला आणि मुबारत, तिहेरी तलाक आणि 2019 चा अधिनियम pages 149 to 160
   25. 25 मुस्लिम स्त्रियांची पोटगी: मेहर, इद्दत, शाह बानो आणि 1986 चा अधिनियम pages 161 to 170
   26. 26 ख्रिस्ती आणि पारशी स्त्रिया: विवाह, घटस्फोट आणि निर्वाहभत्ता pages 171 to 179
   27. 27 भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेच्या कलम 144 खाली पोटगी: धर्मनिरपेक्ष उपाय pages 180 to 188
   28. 28 उत्तराधिकार आणि हिंदू स्त्री: मर्यादित संपदेपासून सहदायिकेपर्यंत pages 189 to 197
   29. 29 उत्तराधिकार आणि मुस्लिम, ख्रिस्ती आणि पारशी स्त्रिया pages 198 to 205
   30. 30 विशेष विवाह अधिनियम, 1954: अटी, सूचना, आक्षेप आणि नोंदणी pages 206 to 213
   31. 31 विशेष विवाह अधिनियम, 1954: उत्तराधिकार, शून्य विवाह, घटस्फोट आणि निर्वाहभत्ता pages 214 to 221
   32. 32 लिंगभाव न्यायाच्या दिशेने समान नागरी संहिता pages 222 to 229
   33. 33 प्रत्यक्षातील समान नागरी संहिता: गोवा, उत्तराखंड आणि विधि आयोग pages 230 to 236
   34. 34 स्त्रिया आणि तीन नवे फौजदारी कायदे pages 237 to 242
   35. 35 बलात्कार: कलम 63 मधील अपराध pages 243 to 248
   36. 36 बलात्काराची शिक्षा: कलमे 64 ते 66, 70 आणि 71 pages 249 to 256
   37. 37 विभक्त पतीने, अधिकारपदावरील व्यक्तीने किंवा फसवणुकीने केलेला संभोग: कलमे 67 ते 69 pages 257 to 262
   38. 38 पीडितेच्या ओळखीचे संरक्षण: कलमे 72 आणि 73 pages 263 to 268
   39. 39 विनयभंग, लैंगिक छळ, लपून पाहणे आणि पाठलाग: कलमे 74 ते 79 pages 269 to 275
   40. 40 हुंडाबळी आणि क्रूरता: कलमे 80, 85 आणि 86 pages 276 to 283
   41. 41 विवाहाशी संबंधित अपराध: कलमे 81 ते 84 आणि 87 pages 284 to 290
   42. 42 गर्भपात, ॲसिड हल्ले, मुलींची आयात आणि मानवी तस्करी pages 291 to 297
   43. 43 स्त्रिया आणि फौजदारी प्रक्रिया: भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेतील संरक्षक तरतुदी pages 298 to 305
   44. 44 स्त्रिया आणि पुराव्याचा कायदा: भारतीय साक्ष्य अधिनियमातील गृहीतके आणि संरक्षणे pages 306 to 311
   45. 45 CEDAW: अभिसमय कसा अस्तित्वात आला आणि त्याची रचना कशी आहे pages 312 to 316
   46. 46 CEDAW चे अनुच्छेद 1 ते 6: भेदभावाची व्याख्या आणि राज्यांनी काय केले पाहिजे pages 317 to 322
   47. 47 CEDAW चे अनुच्छेद 7 ते 16: सार्वजनिक जीवन, नागरिकत्व, शिक्षण, काम, आरोग्य आणि कुटुंब pages 323 to 328
   48. 48 CEDAW समिती, अहवाल आणि सर्वसाधारण शिफारशी pages 329 to 334
   49. 49 CEDAW चा वैकल्पिक प्रोटोकॉल, 1999 pages 335 to 339
   50. 50 भारत आणि CEDAW: घोषणापत्रे, आरक्षण आणि न्यायालये pages 340 to 345

   Module II. स्त्री कल्याणाचे कायदे 37 chapters

   1. 51 लिंग निवड, आणि PCPNDT अधिनियम का करण्यात आला pages 346 to 350
   2. 52 PCPNDT अधिनियम: कशाचे नियमन होते आणि कशाला प्रतिबंध आहे pages 351 to 359
   3. 53 PCPNDT अधिनियम: पर्यवेक्षी मंडळे आणि समुचित प्राधिकारी pages 360 to 367
   4. 54 PCPNDT अधिनियम: नोंदणी, अपराध, शास्ती आणि अंमलबजावणी pages 368 to 378
   5. 55 गर्भपात आणि कायदा: संहितेतील अपराध आणि MTP अधिनियमातील अपवाद pages 379 to 386
   6. 56 MTP अधिनियम: गर्भधारणा केव्हा समाप्त करता येते pages 387 to 394
   7. 57 MTP अधिनियम: स्थळ, आणीबाणी, खासगीपणा, नियम आणि संरक्षण pages 395 to 401
   8. 58 न्यायालयांसमोर MTP अधिनियम: प्रजननविषयक स्वायत्तता pages 402 to 409
   9. 59 महिलांचे अशोभनीय प्रदर्शन (प्रतिबंध) अधिनियम, 1986 pages 410 to 416
   10. 60 अशोभनीयता, अश्लीलता आणि न्यायालये pages 417 to 425
   11. 61 2013 पूर्वी कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ: Vishaka आणि मार्गदर्शक तत्त्वे pages 426 to 432
   12. 62 POSH अधिनियम: कोणाला संरक्षण आहे, कामाचे ठिकाण कोणते, छळ म्हणजे काय pages 433 to 438
   13. 63 POSH अधिनियम: अंतर्गत समिती आणि स्थानिक समिती pages 439 to 444
   14. 64 POSH अधिनियम: तक्रार, समेट, चौकशी आणि अंतरिम अनुतोष pages 445 to 450
   15. 65 POSH अधिनियम: अहवाल, कारवाई, खोट्या तक्रारी, भरपाई, गोपनीयता आणि अपील pages 451 to 456
   16. 66 POSH अधिनियम: नियोक्त्याची कर्तव्ये, शास्ती आणि अंमलबजावणी pages 457 to 464
   17. 67 हुंडा: समस्या, आणि कायद्याला हुंडा म्हणजे काय अभिप्रेत आहे pages 465 to 470
   18. 68 हुंडा प्रतिबंधक अधिनियम: अपराध, पत्नीची मालमत्ता आणि अधिकारी pages 471 to 478
   19. 69 न्यायालयांसमोर हुंड्याचा कायदा, आणि तो किती परिणामकारक ठरला आहे pages 479 to 485
   20. 70 भारताला कौटुंबिक हिंसाचारावर दिवाणी कायद्याची गरज का होती pages 486 to 490
   21. 71 कौटुंबिक हिंसाचार अधिनियम: पीडित व्यक्ती, उत्तरवादी, कौटुंबिक नाते आणि सामायिक घर pages 491 to 497
   22. 72 कौटुंबिक हिंसाचार म्हणजे काय: कलम 3 pages 498 to 503
   23. 73 कौटुंबिक हिंसाचार अधिनियम: संरक्षण अधिकारी, सेवा पुरवठादार आणि प्रत्येकाची कर्तव्ये pages 504 to 508
   24. 74 कौटुंबिक हिंसाचार अधिनियम: अर्ज, सूचना, समुपदेशन, कार्यपद्धती आणि अपील pages 509 to 514
   25. 75 राहण्याचा हक्क आणि निवासाचे आदेश: कलमे 17 आणि 19 pages 515 to 522
   26. 76 संरक्षण, आर्थिक, ताबा, भरपाई आणि अंतरिम आदेश pages 523 to 529
   27. 77 कौटुंबिक हिंसाचार अधिनियम: भंग, शास्ती, व्यावृत्ती खंड आणि अधिनियमाची कामगिरी pages 530 to 534
   28. 78 मानवी तस्करी, वेश्याव्यवसाय आणि अनैतिक व्यापार (प्रतिबंध) अधिनियमाची रचना pages 535 to 539
   29. 79 ITPA मधील अपराध: कुंटणखाने, कमाई, फूस लावणे, डांबून ठेवणे आणि गिऱ्हाईक शोधणे pages 540 to 546
   30. 80 ITPA ची यंत्रणा: पोलीस, झडती, सुटका, संरक्षण गृहे आणि विशेष न्यायालये pages 547 to 553
   31. 81 न्यायालयांसमोर मानवी तस्करी आणि लैंगिक व्यवसाय, आणि व्यापक कायदा pages 554 to 561
   32. 82 प्रसूती लाभ अधिनियम, 1961: त्याचे उद्देश, त्याची रचना आणि त्याचे निरसन pages 562 to 569
   33. 83 21 नोव्हेंबर 2025 पासून प्रसूती लाभ: सामाजिक सुरक्षा संहितेचे प्रकरण VI pages 570 to 577
   34. 84 कारखाने अधिनियम, 1948 खाली स्त्री कामगार, आणि त्याचे निरसन pages 578 to 585
   35. 85 व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखाली स्त्री कामगार, आणि कामाच्या ठिकाणी स्त्रियांसमोरची आव्हाने pages 586 to 594
   36. 86 राष्ट्रीय महिला आयोग: तो का अस्तित्वात आहे आणि त्याची रचना कशी होते pages 595 to 599
   37. 87 राष्ट्रीय महिला आयोगाची कार्ये आणि अधिकार, आणि तो किती चांगले काम करतो pages 600 to 606

   Module III. बालकाचा सामाजिक, संविधानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दर्जा 40 chapters

   1. 88 बालक कोण? भारतीय कायद्यातील बालपणाची अनेक वये pages 607 to 612
   2. 89 विलंबित बालहत्या: मुलगी आणि पोषणातील पक्षपात pages 613 to 617
   3. 90 स्त्री भ्रूणहत्या आणि बालिकाहत्या pages 618 to 622
   4. 91 मुलगी: तिला सामोरा जावा लागणारा भेदभाव, टप्प्याटप्प्याने, आणि प्रत्येक टप्प्यावरचा कायदा pages 623 to 628
   5. 92 बालमजुरी: सामाजिक-कायदेशीर समस्या pages 629 to 633
   6. 93 बालकांच्या रोजगाराचे नियमन: 1881 पासून 1986 पर्यंत pages 634 to 638
   7. 94 राष्ट्रीय श्रम आयोग आणि बालमजुरी pages 639 to 642
   8. 95 संविधानातील बालक: अनुच्छेद 15(3), मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कर्तव्ये pages 643 to 647
   9. 96 अनुच्छेद 21A: शिक्षणाचा मूलभूत हक्क pages 648 to 652
   10. 97 अनुच्छेद 23 आणि 24: मानवी तस्करी, सक्तीचे श्रम आणि धोकादायक कामातील बालके pages 653 to 658
   11. 98 अनुच्छेद 28, 29 आणि 350A: शाळेतील धर्म, संस्कृती आणि मातृभाषा pages 659 to 664
   12. 99 अनुच्छेद 243G आणि अकरावी अनुसूची: पंचायत आणि बालक pages 665 to 668
   13. 100 बालकांच्या शिक्षणाची राज्याची जबाबदारी pages 669 to 673
   14. 101 बालकांसाठी संविधानिक संरक्षणे, आणि न्यायालयांनी त्यांचे काय केले pages 674 to 678
   15. 102 बालके आणि फौजदारी जबाबदारी: संहितेची कलमे 20 आणि 21 pages 679 to 683
   16. 103 संहितेतील बालकांविरुद्धचे अपराध pages 684 to 689
   17. 104 बाल न्याय अधिनियम, 2015: त्यातील बालकांचे दोन प्रकार आणि त्याची तत्त्वे pages 690 to 694
   18. 105 कायद्याशी संघर्ष असलेले बालक: बाल न्याय मंडळ, पकडणे आणि जामीन pages 695 to 704
   19. 106 कायद्याशी संघर्ष असलेले बालक: चौकशी, प्राथमिक मूल्यमापन आणि आदेश pages 705 to 712
   20. 107 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक: बाल कल्याण समिती pages 713 to 720
   21. 108 पुनर्वसन: पुनर्स्थापना, संस्था, संगोपन, प्रायोजकत्व आणि नंतरची काळजी pages 721 to 725
   22. 109 बाल न्याय अधिनियमाखाली बालकांविरुद्धचे अपराध pages 726 to 731
   23. 110 POCSO अधिनियम, 2012: अपराध pages 732 to 738
   24. 111 POCSO अधिनियम, 2012: कळवणे, जबाब, विशेष न्यायालये आणि संपरीक्षा pages 739 to 744
   25. 112 हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियमाखाली दत्तक: आवश्यक बाबी, आणि कोण दत्तक घेऊ शकतो, देऊ शकतो आणि दत्तक जाऊ शकतो pages 745 to 750
   26. 113 हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियमाखाली दत्तक: परिणाम, पुरावा आणि प्रतिबंधित प्रदाने pages 751 to 755
   27. 114 हिंदू कायद्याबाहेरील दत्तक: बाल न्याय अधिनियम pages 756 to 760
   28. 115 हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियमाखाली पोटगी: पत्नी, अपत्ये, वृद्ध आईवडील, विधवा सून आणि अवलंबित pages 761 to 765
   29. 116 हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियम, 1956 pages 766 to 770
   30. 117 मुस्लिम कायद्याखाली आणि पालक आणि पाल्य अधिनियमाखाली पालकत्व आणि ताबा pages 771 to 775
   31. 118 अपत्याची औरसता pages 776 to 780
   32. 119 अपकृत्यांच्या कायद्यातील बालक pages 781 to 787
   33. 120 संविदा आणि भागीदारी कायद्यातील बालक pages 788 to 792
   34. 121 बालकांविषयी आंतरराष्ट्रीय चिंता: 1924 आणि 1959 ची घोषणापत्रे pages 793 to 796
   35. 122 बालकांच्या हक्कांविषयीचा संयुक्त राष्ट्रांचा अभिसमय, 1989: रचना आणि चार सर्वसाधारण तत्त्वे pages 797 to 800
   36. 123 CRC: बालकाचे हक्क pages 801 to 804
   37. 124 CRC: समिती, वैकल्पिक प्रोटोकॉल आणि भारत pages 805 to 808
   38. 125 ILO आणि किमान वय अभिसमय, 1973 pages 809 to 812
   39. 126 UNICEF आणि बालकांचे कल्याण pages 813 to 815
   40. 127 UNESCO आणि बालकांचे शिक्षण pages 816 to 818

   Module IV. बालकांच्या संरक्षणासाठी विशेष कायदे 25 chapters

   1. 128 बालविवाह: समस्या, आणि बालविवाह निर्बंध अधिनियम, 1929 pages 819 to 824
   2. 129 बालविवाह प्रतिबंध अधिनियम: शून्यकरणीय आणि शून्य बालविवाह, आणि मुलीचे संरक्षण pages 825 to 831
   3. 130 बालविवाह प्रतिबंध अधिनियम: अपराध, मनाई हुकूम आणि बालविवाह प्रतिबंधक अधिकारी pages 832 to 839
   4. 131 न्यायालयांसमोर बालविवाह, आणि व्यक्तिगत कायद्याचा प्रश्न pages 840 to 852
   5. 132 RTE अधिनियम, 2009: हक्क, बालक आणि शेजारची शाळा pages 853 to 861
   6. 133 RTE अधिनियम: शासने, स्थानिक प्राधिकरणे आणि पालक यांची कर्तव्ये pages 862 to 870
   7. 134 RTE अधिनियम: प्रवेश, पंचवीस टक्के जागा, कॅपिटेशन शुल्क, चाळणी आणि अडवून ठेवणे pages 871 to 880
   8. 135 RTE अधिनियम: बालकाचे संरक्षण, मान्यता, मानके आणि शिक्षक pages 881 to 891
   9. 136 RTE अधिनियम: अभ्यासक्रम, देखरेख आणि तक्रारनिवारण pages 892 to 900
   10. 137 न्यायालयांसमोर शिक्षणाचा हक्क pages 901 to 911
   11. 138 अन्नाचा हक्क, आणि राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अधिनियम का करण्यात आला pages 912 to 920
   12. 139 NFSA: कुटुंबे, स्त्रिया आणि बालके यांचे हक्क pages 921 to 930
   13. 140 NFSA: तक्रारनिवारण, आबंधने, पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व pages 931 to 942
   14. 141 बाल आणि कुमार कामगार अधिनियम, 1986 आणि त्याची 2016 मधील फेररचना pages 943 to 953
   15. 142 प्रतिबंध आणि त्याचे अपवाद: कलमे 3, 3A, 4 आणि 5 pages 954 to 963
   16. 143 कुमारांच्या कामाचे नियमन: कलमे 6 ते 13 pages 964 to 973
   17. 144 शास्ती, पुनर्वसन आणि अंमलबजावणी: कलमे 14 ते 19 pages 974 to 985
   18. 145 बाल हक्क संरक्षण आयोग: रचना आणि सदस्यत्व pages 986 to 995
   19. 146 आयोगांची कार्ये आणि अधिकार, आणि बाल न्यायालये pages 996 to 1,006
   20. 147 तरुण व्यक्ती (हानिकारक प्रकाशने) अधिनियम, 1956, त्याचे निरसन, आणि त्यानंतरचा कायदा pages 1,007 to 1,016
   21. 148 अनैतिक व्यापार (प्रतिबंध) अधिनियम आणि बालके pages 1,017 to 1,029
   22. 149 मुंबई भिक्षाप्रतिबंधक अधिनियम, 1959: भीक मागणे म्हणजे काय, आणि स्थानबद्धता pages 1,030 to 1,041
   23. 150 मुंबई भिक्षाप्रतिबंधक अधिनियम: इतरांना भीक मागायला लावणे, संस्था, आणि भीक मागणारे बालक pages 1,042 to 1,055
   24. 151 भीक मागणे, संविधान आणि न्यायालये pages 1,056 to 1,068
   25. 152 स्त्रिया आणि बालके यांचे हक्क कोण अंमलात आणते: न्यायालये, आयोग आणि स्वयंसेवी संस्था pages 1,069 to 1,085
   Every paper that is solved: 29 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • May 2025 - 60/40
   • May 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • Nov 2024 - 60/40
   • Dec 2023 - 60/40
   • May 2023
   • May 2023 - 60/40
   • May 2022
   • Nov 2022 - 60/40
   • Jun 2019
   • Dec 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • Nov 2017
   • May 2016
   • May 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

3. विमा कायदा (Law of Insurance)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   विमा कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   विमा कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. विमा म्हणजे काय 1
   2. विम्याचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये 8
   3. विम्याची व्याप्ती 14
   4. विम्याची सुरुवात कशी झाली: जगभरातील इतिहास 20
   5. विमा भारतात कसा आला 24
   6. विम्याची गरज आणि महत्त्व 29
   7. भारतातील आणि जगभरातील विम्याचे भविष्य 34
   8. जोखीम: तिचा अर्थ आणि स्वरूप 39
   9. जोखीम आणि विमा यांचा परस्परसंबंध 43
   10. जोखीम व्यवस्थापन 48
   11. विम्याचे प्रकार 52
   12. विमापत्रांचे प्रकार 56
   13. संविदा म्हणून विमा: संविदा कायदा कसा लागू होतो 60
   14. विमा आणि पैज, क्षतिपूर्ती आणि हमी यांतील फरक 66
   15. प्रस्ताव, त्याची स्वीकृती आणि तात्पुरती विमा पावती 70
   16. प्रतिफल: विमा हप्ता 75
   17. पुनर्विमा 80
   18. दुहेरी विमा 85
   19. विमा कायद्याची सर्वसाधारण तत्त्वे 89
   20. परम सद्भावना: Uberrima Fides 92

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. चुकीचे निवेदन, अप्रकटीकरण आणि कपट 97
   2. कलम 45: आयुर्विमापत्रावर केव्हापासून प्रश्न उपस्थित करता येत नाही 103
   3. विमायोग्य हितसंबंध 108
   4. क्षतिपूर्तीचे तत्त्व 112
   5. प्रत्यासन 116
   6. अंशदान 120
   7. Causa Proxima: निकटचे कारण 124
   8. हानी कमी करणे: विमा नसल्याप्रमाणे वागण्याचे कर्तव्य 128
   9. विमापत्र 132
   10. विमापत्रातील वॉरंटी, अटी आणि अपवाद 142
   11. विमापत्राचा अर्थ कसा लावला जातो: अर्थान्वयनाचे नियम 152
   12. विमापत्राचे अभिहस्तांकन 159
   13. नामनिर्देशन 167
   14. ग्राहक संरक्षण अधिनियम, 2019 खाली सेवा म्हणून विमा 175
   15. विमा सेवेतील त्रुटी, अनुचित प्रथा आणि अनुचित अटी 183

   मॉड्यूल II

   1. भारतातील विम्याची नियामक चौकट 192
   2. IRDAI: स्थापना, सदस्यरचना आणि संरचना 199

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. IRDAI ची कर्तव्ये, अधिकार आणि कार्ये 206
   2. IRDAI ची भूमिका: नियम, विनियम आणि सल्लागार समिती 212
   3. IRDAI चा निधी आणि त्याचे उत्तरदायित्व 218
   4. विमाकर्त्याची नोंदणी 224
   5. विमाकर्त्याचे भांडवल आणि भांडवली रचना 230
   6. लेखे, लेखापरीक्षा आणि बीमांकक 235
   7. विवरणपत्रे, तपासणी आणि माहिती मागवण्याचा प्राधिकरणाचा अधिकार 242
   8. मालमत्तेची गुंतवणूक आणि सक्षमता मार्जिन 248
   9. व्यवस्थापनावरील नियंत्रण आणि प्रशासक 255
   10. ग्रामीण आणि सामाजिक क्षेत्रातील आबंधने 264
   11. विमाकर्त्याचे एकत्रीकरण, हस्तांतरण आणि समापन 268
   12. अभिकर्ते, दलाल आणि इतर मध्यस्थ 275
   13. आयुर्विमा परिषद आणि सर्वसाधारण विमा परिषद 282
   14. विमा अधिनियमाखालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील 287
   15. विमा अधिनियमातील नियम, विनियम आणि समारोपाच्या तरतुदी 294
   16. आयुर्विम्याचे राष्ट्रीयीकरण कसे झाले 300
   17. भारतीय आयुर्विमा महामंडळ 307
   18. आयुर्विमा महामंडळाचे प्रशासन कसे चालते 313
   19. महामंडळाचा निधी, लेखे आणि अधिशेष 321

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. सर्वसाधारण विम्याचे राष्ट्रीयीकरण कसे झाले 327
   2. सर्वसाधारण विमा महामंडळ आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील विमाकर्ते 333
   3. खासगीकरण आणि मल्होत्रा समिती 340
   4. जागतिकीकरण आणि विम्यातील परकीय गुंतवणूक 345
   5. सबका बीमा सबकी रक्षा अधिनियम, 2025 350
   6. जीवन, वैयक्तिक अपघात आणि रुग्णालयात दाखल होणे यांविषयीचा विमा 355
   7. आयुर्विम्याचे स्वरूप 359
   8. आयुर्विम्याची तत्त्वे 364
   9. आयुर्विम्याची व्याप्ती आणि विमा उतरवलेल्या घटना 370
   10. आयुर्विमापत्रांचे प्रकार 375
   11. आयुर्विमा संविदा: विमा हप्ता, व्यपगत होणे, पुनरुज्जीवन आणि समर्पण 380
   12. मालमत्ता म्हणून आयुर्विमापत्र 388
   13. आयुर्विमापत्राखाली रक्कम मिळण्यास कोण हक्कदार आहे 394
   14. आयुर्विमा दाव्यांचा निपटारा 399
   15. वैयक्तिक अपघात विमा 405
   16. रुग्णालयात दाखल होणे आणि मेडिक्लेम 412
   17. आजार आणि गंभीर आजार विमा 418
   18. मोटार विमा: ठळक वैशिष्ट्ये, स्वरूप आणि व्याप्ती 423

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. कोणाला लागू होतो, आणि विमापत्रात काय समाविष्ट असलेच पाहिजे 432
   2. विम्याचे प्रमाणपत्र आणि त्याचे हस्तांतरण 437
   3. मालकाचे त्रयस्थ पक्ष दायित्व 442
   4. माहिती देण्याचे कर्तव्य, आणि त्रयस्थ पक्षाचे हक्क 447
   5. निवाड्यांची पूर्तता करण्याचे विमाकर्त्याचे कर्तव्य, आणि त्याचे बचाव 453
   6. विमा कंपनीकडून तडजोड 460
   7. दावा न्यायाधिकरण: स्थापना आणि अधिकारक्षेत्र 464
   8. न्यायाधिकरणासमोर दावा करणे 468
   9. न्यायाधिकरणाची प्रक्रिया, अधिकार आणि निवाडा 473
   10. भरपाईचे मूल्यमापन 479
   11. दोषाशिवाय दायित्व, धडक देऊन पळून जाणे, आणि मोटार वाहन अपघात निधी 485

   मॉड्यूल III

   1. सागरी विम्याचे स्वरूप आणि व्याप्ती 491
   2. सागरी विमा अधिनियम, 1963: ठळक वैशिष्ट्ये 496
   3. सागरी विम्यातील विमायोग्य हितसंबंध 501
   4. विमायोग्य मूल्य 506
   5. सागरी विम्यातील प्रकटीकरण आणि निवेदने 510
   6. सागरी विमापत्रांचे वर्गीकरण 515

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. समुद्रयोग्यता आणि मालवहनयोग्यता 520
   2. जहाज, माल आणि भाडे यांचा विमा 524
   3. सागरी विमापत्र 530
   4. सागरी विम्यातील अटी आणि व्यक्त वॉरंटी 535
   5. प्रवास: बदल, मार्गविचलन आणि विलंब 539
   6. सागरी विमापत्राचे अभिहस्तांकन 544
   7. समुद्री संकटे आणि निकटचे कारण 548
   8. संपूर्ण हानी आणि परित्याग 553
   9. आंशिक हानी: विशिष्ट सरासरी, सामान्य सरासरी आणि बचाव 558
   10. क्षतिपूर्तीचे मोजमाप: जहाजाची आणि भाड्याची हानी 563
   11. समुद्रातील प्रत्यासन, अंशदान आणि कमी विमा 568
   12. विमा हप्त्याचा परतावा, आणि समारोपाच्या तरतुदी 572
   13. मालमत्ता विमा 577
   14. स्फोट, भूकंप आणि पूर यांना संरक्षण देणारी विमापत्रे 584
   15. मालमत्तेची अपघाती हानी आणि नुकसान यांना संरक्षण देणारी विमापत्रे 589
   16. बांधकामातील जोखमींना संरक्षण देणारी विमापत्रे 595
   17. घरफोडी आणि चोरी विमा 602
   18. दंगल, संप, नागरी अशांतता आणि द्वेषबुद्धीने केलेले नुकसान 609
   19. पृष्ठांकने 615

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. अग्निविमा: स्वरूप आणि व्याप्ती 622
   2. प्रमाणित अग्नी आणि विशेष संकटे विमापत्र, आणि भारत उत्पादने 628
   3. अग्निविम्याची मूलभूत तत्त्वे 635
   4. अग्निविम्यातील अटी आणि वॉरंटी 642
   5. पक्षकारांचे हक्क आणि कर्तव्ये 648
   6. अग्निविम्याचा दावा आणि सर्वेक्षक 654
   7. सर्वसाधारण विम्याचे इतर कायदेशीर पैलू 661

   मॉड्यूल IV

   1. सामाजिक विमा: अर्थ, व्याप्ती आणि वैशिष्ट्ये 669
   2. सामाजिक विम्याची गरज, आणि त्याच्या मर्यादा 674
   3. भारतातील कृषी विमा 679
   4. भारतातील पीक विमा: प्रधानमंत्री पीक विमा योजना 687
   5. पीक विम्याचे जोखीम मूल्यांकन 693
   6. पीक विम्याचे दावे 699
   7. पीक विम्याशी संबंधित समस्या 706
   8. भारतातील पशुधन विमा 712
   9. सार्वजनिक दायित्व विमा: विमा उतरवण्याचे कर्तव्य 718
   10. सार्वजनिक दायित्व विमा अधिनियमाखालील दावे 727
   11. विमा वादांमध्ये ग्राहक आयोगांची भूमिका 738

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. विमा लोकपाल 746
   2. विमा लोकपालाकडे तक्रार करणे 756
   3. कर्मचारी राज्य विमा 765
   4. ESI लाभ, आणि कर्मचारी विमा न्यायालय 774
   5. कर्मचाऱ्याची भरपाई: दायित्व आणि रक्कम 786
   6. कर्मचाऱ्याची भरपाई: दावे आणि प्रक्रिया 797
   7. गरीब, आजारी आणि वृद्ध यांच्यासाठी आरोग्य विमाछत्र 810
   8. अकाली मृत्यूविरुद्ध विमाछत्र, आणि कमावत्या व्यक्तीचे कुटुंब 817
   9. वृद्धापकाळ आणि निवृत्तिवेतनधारक 826
   10. दिव्यांगजन आणि अशक्त व्यक्तींसाठी विमा 835
   11. साथरोग, आपत्ती किंवा नैसर्गिक संकटामुळे मृत्यू झाल्यास मिळणारे साहाय्य 844
   12. असंघटित, गिग आणि प्लॅटफॉर्म कामगारांसाठी विमा 853
   13. बेरोजगारी विमा 861
   14. खलाशी आणि त्यांचा विमा 868
   15. सर्कस कामगार आणि इतर विशेष वर्ग 877
   16. व्यावसायिक निष्काळजीपणा विमा 885
   17. अंशदायी निष्काळजीपणाचा परिणाम 893
   18. सक्तीचा विमा 901
   19. संबंधित कायदे एका दृष्टिक्षेपात 910

   Page 1 onwards

   918 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 918 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 147 chapters across 4 modules

   Module I. 35 chapters

   1. 1 विमा म्हणजे काय pages 1 to 7
   2. 2 विम्याचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये pages 8 to 13
   3. 3 विम्याची व्याप्ती pages 14 to 19
   4. 4 विम्याची सुरुवात कशी झाली: जगभरातील इतिहास pages 20 to 23
   5. 5 विमा भारतात कसा आला pages 24 to 28
   6. 6 विम्याची गरज आणि महत्त्व pages 29 to 33
   7. 7 भारतातील आणि जगभरातील विम्याचे भविष्य pages 34 to 38
   8. 8 जोखीम: तिचा अर्थ आणि स्वरूप pages 39 to 42
   9. 9 जोखीम आणि विमा यांचा परस्परसंबंध pages 43 to 47
   10. 10 जोखीम व्यवस्थापन pages 48 to 51
   11. 11 विम्याचे प्रकार pages 52 to 55
   12. 12 विमापत्रांचे प्रकार pages 56 to 59
   13. 13 संविदा म्हणून विमा: संविदा कायदा कसा लागू होतो pages 60 to 65
   14. 14 विमा आणि पैज, क्षतिपूर्ती आणि हमी यांतील फरक pages 66 to 69
   15. 15 प्रस्ताव, त्याची स्वीकृती आणि तात्पुरती विमा पावती pages 70 to 74
   16. 16 प्रतिफल: विमा हप्ता pages 75 to 79
   17. 17 पुनर्विमा pages 80 to 84
   18. 18 दुहेरी विमा pages 85 to 88
   19. 19 विमा कायद्याची सर्वसाधारण तत्त्वे pages 89 to 91
   20. 20 परम सद्भावना: Uberrima Fides pages 92 to 96
   21. 21 चुकीचे निवेदन, अप्रकटीकरण आणि कपट pages 97 to 102
   22. 22 कलम 45: आयुर्विमापत्रावर केव्हापासून प्रश्न उपस्थित करता येत नाही pages 103 to 107
   23. 23 विमायोग्य हितसंबंध pages 108 to 111
   24. 24 क्षतिपूर्तीचे तत्त्व pages 112 to 115
   25. 25 प्रत्यासन pages 116 to 119
   26. 26 अंशदान pages 120 to 123
   27. 27 Causa Proxima: निकटचे कारण pages 124 to 127
   28. 28 हानी कमी करणे: विमा नसल्याप्रमाणे वागण्याचे कर्तव्य pages 128 to 131
   29. 29 विमापत्र pages 132 to 141
   30. 30 विमापत्रातील वॉरंटी, अटी आणि अपवाद pages 142 to 151
   31. 31 विमापत्राचा अर्थ कसा लावला जातो: अर्थान्वयनाचे नियम pages 152 to 158
   32. 32 विमापत्राचे अभिहस्तांकन pages 159 to 166
   33. 33 नामनिर्देशन pages 167 to 174
   34. 34 ग्राहक संरक्षण अधिनियम, 2019 खाली सेवा म्हणून विमा pages 175 to 182
   35. 35 विमा सेवेतील त्रुटी, अनुचित प्रथा आणि अनुचित अटी pages 183 to 191

   Module II. 50 chapters

   1. 36 भारतातील विम्याची नियामक चौकट pages 192 to 198
   2. 37 IRDAI: स्थापना, सदस्यरचना आणि संरचना pages 199 to 205
   3. 38 IRDAI ची कर्तव्ये, अधिकार आणि कार्ये pages 206 to 211
   4. 39 IRDAI ची भूमिका: नियम, विनियम आणि सल्लागार समिती pages 212 to 217
   5. 40 IRDAI चा निधी आणि त्याचे उत्तरदायित्व pages 218 to 223
   6. 41 विमाकर्त्याची नोंदणी pages 224 to 229
   7. 42 विमाकर्त्याचे भांडवल आणि भांडवली रचना pages 230 to 234
   8. 43 लेखे, लेखापरीक्षा आणि बीमांकक pages 235 to 241
   9. 44 विवरणपत्रे, तपासणी आणि माहिती मागवण्याचा प्राधिकरणाचा अधिकार pages 242 to 247
   10. 45 मालमत्तेची गुंतवणूक आणि सक्षमता मार्जिन pages 248 to 254
   11. 46 व्यवस्थापनावरील नियंत्रण आणि प्रशासक pages 255 to 263
   12. 47 ग्रामीण आणि सामाजिक क्षेत्रातील आबंधने pages 264 to 267
   13. 48 विमाकर्त्याचे एकत्रीकरण, हस्तांतरण आणि समापन pages 268 to 274
   14. 49 अभिकर्ते, दलाल आणि इतर मध्यस्थ pages 275 to 281
   15. 50 आयुर्विमा परिषद आणि सर्वसाधारण विमा परिषद pages 282 to 286
   16. 51 विमा अधिनियमाखालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील pages 287 to 293
   17. 52 विमा अधिनियमातील नियम, विनियम आणि समारोपाच्या तरतुदी pages 294 to 299
   18. 53 आयुर्विम्याचे राष्ट्रीयीकरण कसे झाले pages 300 to 306
   19. 54 भारतीय आयुर्विमा महामंडळ pages 307 to 312
   20. 55 आयुर्विमा महामंडळाचे प्रशासन कसे चालते pages 313 to 320
   21. 56 महामंडळाचा निधी, लेखे आणि अधिशेष pages 321 to 326
   22. 57 सर्वसाधारण विम्याचे राष्ट्रीयीकरण कसे झाले pages 327 to 332
   23. 58 सर्वसाधारण विमा महामंडळ आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील विमाकर्ते pages 333 to 339
   24. 59 खासगीकरण आणि मल्होत्रा समिती pages 340 to 344
   25. 60 जागतिकीकरण आणि विम्यातील परकीय गुंतवणूक pages 345 to 349
   26. 61 सबका बीमा सबकी रक्षा अधिनियम, 2025 pages 350 to 354
   27. 62 जीवन, वैयक्तिक अपघात आणि रुग्णालयात दाखल होणे यांविषयीचा विमा pages 355 to 358
   28. 63 आयुर्विम्याचे स्वरूप pages 359 to 363
   29. 64 आयुर्विम्याची तत्त्वे pages 364 to 369
   30. 65 आयुर्विम्याची व्याप्ती आणि विमा उतरवलेल्या घटना pages 370 to 374
   31. 66 आयुर्विमापत्रांचे प्रकार pages 375 to 379
   32. 67 आयुर्विमा संविदा: विमा हप्ता, व्यपगत होणे, पुनरुज्जीवन आणि समर्पण pages 380 to 387
   33. 68 मालमत्ता म्हणून आयुर्विमापत्र pages 388 to 393
   34. 69 आयुर्विमापत्राखाली रक्कम मिळण्यास कोण हक्कदार आहे pages 394 to 398
   35. 70 आयुर्विमा दाव्यांचा निपटारा pages 399 to 404
   36. 71 वैयक्तिक अपघात विमा pages 405 to 411
   37. 72 रुग्णालयात दाखल होणे आणि मेडिक्लेम pages 412 to 417
   38. 73 आजार आणि गंभीर आजार विमा pages 418 to 422
   39. 74 मोटार विमा: ठळक वैशिष्ट्ये, स्वरूप आणि व्याप्ती pages 423 to 431
   40. 75 कोणाला लागू होतो, आणि विमापत्रात काय समाविष्ट असलेच पाहिजे pages 432 to 436
   41. 76 विम्याचे प्रमाणपत्र आणि त्याचे हस्तांतरण pages 437 to 441
   42. 77 मालकाचे त्रयस्थ पक्ष दायित्व pages 442 to 446
   43. 78 माहिती देण्याचे कर्तव्य, आणि त्रयस्थ पक्षाचे हक्क pages 447 to 452
   44. 79 निवाड्यांची पूर्तता करण्याचे विमाकर्त्याचे कर्तव्य, आणि त्याचे बचाव pages 453 to 459
   45. 80 विमा कंपनीकडून तडजोड pages 460 to 463
   46. 81 दावा न्यायाधिकरण: स्थापना आणि अधिकारक्षेत्र pages 464 to 467
   47. 82 न्यायाधिकरणासमोर दावा करणे pages 468 to 472
   48. 83 न्यायाधिकरणाची प्रक्रिया, अधिकार आणि निवाडा pages 473 to 478
   49. 84 भरपाईचे मूल्यमापन pages 479 to 484
   50. 85 दोषाशिवाय दायित्व, धडक देऊन पळून जाणे, आणि मोटार वाहन अपघात निधी pages 485 to 490

   Module III. 32 chapters

   1. 86 सागरी विम्याचे स्वरूप आणि व्याप्ती pages 491 to 495
   2. 87 सागरी विमा अधिनियम, 1963: ठळक वैशिष्ट्ये pages 496 to 500
   3. 88 सागरी विम्यातील विमायोग्य हितसंबंध pages 501 to 505
   4. 89 विमायोग्य मूल्य pages 506 to 509
   5. 90 सागरी विम्यातील प्रकटीकरण आणि निवेदने pages 510 to 514
   6. 91 सागरी विमापत्रांचे वर्गीकरण pages 515 to 519
   7. 92 समुद्रयोग्यता आणि मालवहनयोग्यता pages 520 to 523
   8. 93 जहाज, माल आणि भाडे यांचा विमा pages 524 to 529
   9. 94 सागरी विमापत्र pages 530 to 534
   10. 95 सागरी विम्यातील अटी आणि व्यक्त वॉरंटी pages 535 to 538
   11. 96 प्रवास: बदल, मार्गविचलन आणि विलंब pages 539 to 543
   12. 97 सागरी विमापत्राचे अभिहस्तांकन pages 544 to 547
   13. 98 समुद्री संकटे आणि निकटचे कारण pages 548 to 552
   14. 99 संपूर्ण हानी आणि परित्याग pages 553 to 557
   15. 100 आंशिक हानी: विशिष्ट सरासरी, सामान्य सरासरी आणि बचाव pages 558 to 562
   16. 101 क्षतिपूर्तीचे मोजमाप: जहाजाची आणि भाड्याची हानी pages 563 to 567
   17. 102 समुद्रातील प्रत्यासन, अंशदान आणि कमी विमा pages 568 to 571
   18. 103 विमा हप्त्याचा परतावा, आणि समारोपाच्या तरतुदी pages 572 to 576
   19. 104 मालमत्ता विमा pages 577 to 583
   20. 105 स्फोट, भूकंप आणि पूर यांना संरक्षण देणारी विमापत्रे pages 584 to 588
   21. 106 मालमत्तेची अपघाती हानी आणि नुकसान यांना संरक्षण देणारी विमापत्रे pages 589 to 594
   22. 107 बांधकामातील जोखमींना संरक्षण देणारी विमापत्रे pages 595 to 601
   23. 108 घरफोडी आणि चोरी विमा pages 602 to 608
   24. 109 दंगल, संप, नागरी अशांतता आणि द्वेषबुद्धीने केलेले नुकसान pages 609 to 614
   25. 110 पृष्ठांकने pages 615 to 621
   26. 111 अग्निविमा: स्वरूप आणि व्याप्ती pages 622 to 627
   27. 112 प्रमाणित अग्नी आणि विशेष संकटे विमापत्र, आणि भारत उत्पादने pages 628 to 634
   28. 113 अग्निविम्याची मूलभूत तत्त्वे pages 635 to 641
   29. 114 अग्निविम्यातील अटी आणि वॉरंटी pages 642 to 647
   30. 115 पक्षकारांचे हक्क आणि कर्तव्ये pages 648 to 653
   31. 116 अग्निविम्याचा दावा आणि सर्वेक्षक pages 654 to 660
   32. 117 सर्वसाधारण विम्याचे इतर कायदेशीर पैलू pages 661 to 668

   Module IV. 30 chapters

   1. 118 सामाजिक विमा: अर्थ, व्याप्ती आणि वैशिष्ट्ये pages 669 to 673
   2. 119 सामाजिक विम्याची गरज, आणि त्याच्या मर्यादा pages 674 to 678
   3. 120 भारतातील कृषी विमा pages 679 to 686
   4. 121 भारतातील पीक विमा: प्रधानमंत्री पीक विमा योजना pages 687 to 692
   5. 122 पीक विम्याचे जोखीम मूल्यांकन pages 693 to 698
   6. 123 पीक विम्याचे दावे pages 699 to 705
   7. 124 पीक विम्याशी संबंधित समस्या pages 706 to 711
   8. 125 भारतातील पशुधन विमा pages 712 to 717
   9. 126 सार्वजनिक दायित्व विमा: विमा उतरवण्याचे कर्तव्य pages 718 to 726
   10. 127 सार्वजनिक दायित्व विमा अधिनियमाखालील दावे pages 727 to 737
   11. 128 विमा वादांमध्ये ग्राहक आयोगांची भूमिका pages 738 to 745
   12. 129 विमा लोकपाल pages 746 to 755
   13. 130 विमा लोकपालाकडे तक्रार करणे pages 756 to 764
   14. 131 कर्मचारी राज्य विमा pages 765 to 773
   15. 132 ESI लाभ, आणि कर्मचारी विमा न्यायालय pages 774 to 785
   16. 133 कर्मचाऱ्याची भरपाई: दायित्व आणि रक्कम pages 786 to 796
   17. 134 कर्मचाऱ्याची भरपाई: दावे आणि प्रक्रिया pages 797 to 809
   18. 135 गरीब, आजारी आणि वृद्ध यांच्यासाठी आरोग्य विमाछत्र pages 810 to 816
   19. 136 अकाली मृत्यूविरुद्ध विमाछत्र, आणि कमावत्या व्यक्तीचे कुटुंब pages 817 to 825
   20. 137 वृद्धापकाळ आणि निवृत्तिवेतनधारक pages 826 to 834
   21. 138 दिव्यांगजन आणि अशक्त व्यक्तींसाठी विमा pages 835 to 843
   22. 139 साथरोग, आपत्ती किंवा नैसर्गिक संकटामुळे मृत्यू झाल्यास मिळणारे साहाय्य pages 844 to 852
   23. 140 असंघटित, गिग आणि प्लॅटफॉर्म कामगारांसाठी विमा pages 853 to 860
   24. 141 बेरोजगारी विमा pages 861 to 867
   25. 142 खलाशी आणि त्यांचा विमा pages 868 to 876
   26. 143 सर्कस कामगार आणि इतर विशेष वर्ग pages 877 to 884
   27. 144 व्यावसायिक निष्काळजीपणा विमा pages 885 to 892
   28. 145 अंशदायी निष्काळजीपणाचा परिणाम pages 893 to 900
   29. 146 सक्तीचा विमा pages 901 to 909
   30. 147 संबंधित कायदे एका दृष्टिक्षेपात pages 910 to 918
   Every paper that is solved: 23 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • May 2023
   • May 2023 - 60/40
   • Nov 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Jun 2019
   • May 2017
   • Nov 2017
   • Nov 2016
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

4. कायदा आणि वैद्यकशास्त्र (Law and Medicine)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कायदा आणि वैद्यकशास्त्र

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   कायदा आणि वैद्यकशास्त्र

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. आरोग्याचा हक्क म्हणजे काय 1
   2. राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमधील आरोग्य 6
   3. आरोग्यविषयक कायदा कोण करते: सातवी अनुसूची, पंचायती आणि नगरपालिका 11
   4. अनुच्छेद 21 आरोग्याचा हक्क बनतो 16
   5. आपत्कालीन वैद्यकीय उपचार हा मूलभूत हक्क 21
   6. हक्क कुठपर्यंत पोहोचतो: साधनसंपत्ती, धोरण आणि उपाय 26
   7. भारतातील आरोग्य सेवा पुरवठा व्यवस्था: एक आढावा 30
   8. प्राथमिक आरोग्य सेवा: उपकेंद्रे, प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि दवाखाने 35
   9. जिल्हा रुग्णालये आणि वैद्यकीय महाविद्यालये असलेली रुग्णालये 39
   10. खासगी क्षेत्र: कॉर्पोरेट रुग्णालये, बहुविशेषोपचार रुग्णालये आणि नर्सिंग होम 43
   11. लहान आस्थापनेच्या मर्यादा 48
   12. नवी आस्थापना सुरू करणे (1): रुग्णालय किंवा नर्सिंग होमची नोंदणी 52
   13. नवी आस्थापना सुरू करणे (2): इतर परवाने आणि परवानग्या 57
   14. मानके का महत्त्वाची आहेत: प्रमाणन, अधिस्वीकृती आणि ISO 62
   15. NABH आणि रुग्णालय अधिस्वीकृती 66
   16. वैद्यकीय व्यवसायावर कायद्याचे नियंत्रण का असते 70
   17. राष्ट्रीय वैद्यकीय आयोग: रचना आणि सदस्य 75
   18. आयोगाचे आणि वैद्यकीय सल्लागार परिषदेचे अधिकार आणि कार्ये 80

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. NEET आणि राष्ट्रीय निर्गम परीक्षा 84
   2. चार स्वायत्त मंडळे 91
   3. नीतिमत्ता आणि वैद्यकीय नोंदणी मंडळ, राज्य वैद्यकीय परिषदा आणि नोंदवह्या 97
   4. NMC अधिनियमाखाली नवी वैद्यकीय महाविद्यालये आणि अर्हतांना मान्यता 104
   5. वित्त, शासनाचे नियंत्रण आणि NMC अधिनियमाचा उर्वरित भाग 110
   6. वैद्यकीय नीतिमत्ता संहिता: 2002 चे विनियम आणि स्थगित ठेवलेली 2023 ची संहिता 118
   7. 2002 चे विनियम (1): डॉक्टरची सर्वसाधारण कर्तव्ये 125
   8. 2002 चे विनियम (2): रुग्णांप्रती, सल्लामसलतीत, सहकाऱ्यांप्रती आणि जनतेप्रती कर्तव्ये 131
   9. 2002 चे विनियम (3): अनैतिक कृत्ये 137
   10. 2002 चे विनियम (4): गैरवर्तन, शिक्षा आणि शिस्तभंगाची कारवाई 143
   11. भारतीय वैद्यक केंद्रीय परिषद अधिनियम, 1970 149
   12. NCISM अधिनियम, 2020 (1): आयोग, मंडळे आणि परीक्षा 157
   13. NCISM अधिनियम, 2020 (2): संस्था, नोंदवह्या, मान्यता आणि उर्वरित भाग 164
   14. होमिओपॅथी केंद्रीय परिषद अधिनियम, 1973 171
   15. NCH अधिनियम, 2020 (1): आयोग, मंडळे आणि परीक्षा 177
   16. NCH अधिनियम, 2020 (2): संस्था, नोंदवह्या, मान्यता आणि उर्वरित भाग 182

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. नोंदणी का महत्त्वाची आहे: व्यवसाय करण्याचा हक्क आणि अपात्र व्यक्तीने व्यवसाय करण्याचा अपराध 187
   2. मान्यताप्राप्त वैद्यकीय अर्हता: MCI अधिनियमाची अनुसूची 1 आणि तिची जागा कशाने घेतली 193
   3. डॉक्टरकडे असू शकणारे अभ्यासक्रम 198
   4. आचारसंहितांद्वारे स्वनियमन 203
   5. नोंदणीकृत वैद्यकीय व्यावसायिकाचे हक्क 207
   6. नोंदणीकृत वैद्यकीय व्यावसायिकाची कर्तव्ये 211
   7. अनैतिक कृत्ये आणि गैरवर्तन: शिस्तभंगाची प्रक्रिया 215
   8. आयुष मंत्रालय आणि त्याचा उद्देश 219
   9. आयुर्वेद, सिद्ध, युनानी आणि सोवा-रिग्पा 223
   10. होमिओपॅथी 227
   11. योग आणि निसर्गोपचार 231
   12. आधुनिक वैद्यकशास्त्र (ॲलोपॅथी) आणि त्याचे मान्यताप्राप्त अभ्यासक्रम 235
   13. परदेशातील पदव्या असलेले डॉक्टर 240
   14. क्रॉसपॅथी: स्वतःच्या पद्धतीबाहेर व्यवसाय करणे 245
   15. मिक्सोपॅथी आणि एकात्मिक वैद्यक 250

   मॉड्यूल II

   1. डॉक्टर आणि रुग्ण: कायदा या नात्याकडे कसे पाहतो 255

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. संमती: ती का महत्त्वाची आहे आणि तिच्याशिवाय काय होते 261
   2. फौजदारी कायद्यातील संमती: संहितेची कलमे 25 ते 31 265
   3. संमतीचे प्रकार 270
   4. माहितीपूर्ण संमती: भारतीय मानक 274
   5. मुलांसाठी आणि निर्णय घेऊ न शकणाऱ्या व्यक्तींसाठी संमती 278
   6. विशेष अधिनियमांखालील संमती 283
   7. आपत्कालीन परिस्थितीत संमतीशिवाय उपचार 287
   8. माहितीपूर्ण नकार: "नाही" म्हणण्याचा हक्क 291
   9. उपचारात्मक विशेषाधिकार 294
   10. डॉक्टरने लेखी नोंद का ठेवली पाहिजे 297
   11. वैद्यकीय अभिलेख: प्रकार, मालकी, पाहण्याचा हक्क आणि जतन 301
   12. वैद्यकीय व्यवसायातील प्रमाणपत्रे 304
   13. गोपनीयता: रुग्णाची गुपिते राखण्याचे कर्तव्य 308
   14. गुपित केव्हा उघड करता येते किंवा केलेच पाहिजे 312
   15. विशेषाधिकारित संवाद: पुराव्याचा कायदा कशाचे संरक्षण करतो 316
   16. रुग्णाचा स्वनिर्णयाचा हक्क 320
   17. इच्छामरण: अर्थ आणि प्रकार 324
   18. Rathinam पासून Aruna Shanbaug पर्यंत: सन्मानाने मरण्याच्या हक्काकडे जाणारा मार्ग 328
   19. Common Cause (2018): निष्क्रिय इच्छामरण कायदेशीर ठरले 332

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. आजच्या भारतातील इच्छामरण: 2023 चे बदल, Harish Rana आणि फौजदारी कायदा 337
   2. लिव्हिंग विल (आगाऊ वैद्यकीय निर्देश): ते काय आहे आणि ते कोण करू शकते 343
   3. लिव्हिंग विल कसे केले जाते आणि त्याचे पालन कसे होते 348
   4. पुनरुज्जीवन करू नका (DNR) विनंत्या 353
   5. व्यावसायिक जबाबदाऱ्या (1): डॉक्टर रुग्णाला काय देणे लागतो 358
   6. व्यावसायिक जबाबदाऱ्या (2): कायदा, जनता आणि व्यवसाय यांच्याप्रती कर्तव्ये 363

   मॉड्यूल III

   1. कायद्यात निष्काळजीपणा म्हणजे काय 369
   2. काळजीचे मानक: Bolam, Bolitho आणि भारतीय न्यायालये 375
   3. Jacob Mathew आणि Kusum Sharma: वैद्यकीय निष्काळजीपणाची तत्त्वे 381
   4. वैद्यकीय निष्काळजीपणा सिद्ध करणे: भार आणि तज्ज्ञ पुरावा 387
   5. वैद्यकीय प्रकरणांतील res ipsa loquitur 392
   6. रुग्णालयांचे दायित्व: प्रतिनिधिक आणि प्रत्यक्ष 396
   7. वैद्यकीय प्रकरणांतील सहभागी निष्काळजीपणा 401
   8. वेगवेगळ्या उपायांची तुलना 406
   9. भरपाई: न्यायालये ती कशी मोजतात 410

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. सार्वजनिक कायद्यातील उपाय: प्राधिलेख, घटनात्मक भरपाई आणि मानवी हक्क आयोग 415
   2. वैद्यकीय व्यवसायातील चुका: निर्णयातील चूक आणि निष्काळजीपणा 419
   3. चुका टाळणे: रुग्ण सुरक्षा व्यवस्था 424
   4. वैद्यकीय अपघात: कोणाचीही चूक नसताना काही बिघडते तेव्हा 428
   5. ग्राहक कायद्याखालील वैद्यकीय सेवा: V.P. Shantha आणि त्यानंतर 432
   6. ग्राहक, सेवा आणि कमतरता: व्याख्या 436
   7. तीन ग्राहक आयोग 440
   8. डॉक्टर किंवा रुग्णालयाविरुद्ध तक्रार: कार्यपद्धती आणि आदेश 444
   9. अपिले, मुदत, अंमलबजावणी आणि दंड 449
   10. वैद्यकीय प्रकरणांतील मध्यस्थी आणि उत्पादन दायित्व 454
   11. ग्राहक संरक्षण अधिनियम, 2019 चा उर्वरित भाग, थोडक्यात 458
   12. डॉक्टर आणि रुग्णालयांविरुद्ध हिंसा: समस्या आणि सर्वसाधारण कायदा 463
   13. महाराष्ट्र वैद्यकीय सेवा व्यक्ती आणि वैद्यकीय सेवा संस्था अधिनियम, 2010 467
   14. साथीच्या काळातील हिंसा: 2020 मध्ये सुधारित साथीचे रोग अधिनियम 474
   15. निष्काळजीपणा गुन्हा केव्हा ठरतो: संहितेचे कलम 106 481
   16. डॉक्टरवर खटला चालवणे: Jacob Mathew संरक्षक तरतुदी 487
   17. वैद्यकीय व्यवसायाशी संबंधित इतर फौजदारी तरतुदी 493

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. फौजदारी कायद्याचा वापर: FIR, तक्रार आणि न्यायालये 499

   मॉड्यूल IV

   1. वैद्यकीय चाचण्या: त्या काय आहेत आणि कायदा का हस्तक्षेप करतो 504
   2. न्युरेम्बर्ग संहिता, 1947 509
   3. हेलसिंकी घोषणापत्र 514
   4. उत्तम वैद्यकीय चाचणी पद्धती 520
   5. भारतातील वैद्यकीय चाचण्यांचा कायदा 526
   6. नीतिमत्ता समित्या आणि चाचणी सहभागींची माहितीपूर्ण संमती 532
   7. चाचणीतील इजा आणि मृत्यू: वैद्यकीय व्यवस्थापन आणि भरपाई 539
   8. औषधे, त्यांचा दर्जा आणि त्यांची किंमत: नियमनाची पार्श्वभूमी 544
   9. रस्ते अपघातातील पीडित: उपचार करण्याचे कर्तव्य आणि सुवर्ण तास 550
   10. सद्भावनेने मदत करणाऱ्या व्यक्ती: मदत करणाऱ्यांचे संरक्षण 554
   11. रस्ते अपघातानंतर रुग्णालयाचे वैद्यकीय-कायदेशीर काम 560
   12. लैंगिक अत्याचार (1): पीडितेची वैद्यकीय तपासणी आणि देखभाल 567
   13. लैंगिक अत्याचार (2): आरोपी, पुरावा आणि गोपनीयता 574
   14. औषधे आणि जादुई उपाय अधिनियम, 1954: उद्देश आणि व्याख्या 580
   15. चार प्रतिबंध: कलमे 3 ते 6 584
   16. DMR अधिनियमाखालील अंमलबजावणी, दंड आणि सूट 588
   17. आजच्या दिशाभूल करणाऱ्या आरोग्यविषयक जाहिराती 592

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. अवयव प्रत्यारोपण: भारताला कायद्याची गरज का होती 597
   2. व्याख्या आणि मेंदूच्या खोडाचा मृत्यू 602
   3. अवयव काढण्याचा प्राधिकार: जिवंत दाते, मृत दाते, बेवारस मृतदेह आणि शवविच्छेदन प्रकरणे 607
   4. कोण कोणाला दान करू शकते: जवळचे नातेवाईक, असंबंधित दाते, अदलाबदल आणि प्राधिकार समिती 612
   5. रुग्णालये, समुचित प्राधिकारी, सल्लागार समित्या आणि नोंदवही 618
   6. प्रत्यारोपण अधिनियमाखालील अपिले, अपराध आणि दंड 624
   7. लिंगनिवड आणि स्त्रीभ्रूणहत्या: समस्या आणि कायद्याचा प्रतिसाद 629
   8. व्याख्या आणि जनुकीय केंद्रे, प्रयोगशाळा आणि क्लिनिक यांचे नियमन 634
   9. प्रसवपूर्व निदानाला केव्हा परवानगी आहे, संमती, आणि लिंग सांगण्यावरील बंदी 639
   10. पर्यवेक्षी मंडळे आणि समुचित प्राधिकारी 644
   11. नोंदणी, अभिलेख आणि जाहिरातीवरील बंदी 649
   12. अपराध, दंड आणि प्रमुख न्यायनिवाडे 654
   13. सामूहिक आपत्ती: त्या काय आहेत आणि वैद्यकशास्त्राने काय केले पाहिजे 661
   14. राष्ट्रीय प्राधिकरण, राष्ट्रीय कार्यकारी समिती आणि राष्ट्रीय योजना 668
   15. राज्य, जिल्हा आणि नागरी प्राधिकरणे आणि त्यांच्या योजना 672
   16. शासनांचे उपाय, राष्ट्रीय संस्था आणि प्रतिसाद दले 677

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. आपत्ती निधी आणि अपराध 682
   2. आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियमाचा उर्वरित भाग 686
   3. साथीच्या काळातील आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम: COVID-19 आणि न्यायालये 690
   4. वैद्यकीय विमा: तो काय आहे आणि कसा चालतो 695
   5. आरोग्य विम्याचे नियमन 699
   6. आरोग्य विम्याचे दावे: विवाद आणि उपाय 704
   7. सार्वजनिक आरोग्य विमा: PM-JAY, CGHS, ESI आणि महाराष्ट्राची योजना 710

   Page 1 onwards

   714 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 714 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 142 chapters across 4 modules

   Module I. 49 chapters

   1. 1 आरोग्याचा हक्क म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमधील आरोग्य pages 6 to 10
   3. 3 आरोग्यविषयक कायदा कोण करते: सातवी अनुसूची, पंचायती आणि नगरपालिका pages 11 to 15
   4. 4 अनुच्छेद 21 आरोग्याचा हक्क बनतो pages 16 to 20
   5. 5 आपत्कालीन वैद्यकीय उपचार हा मूलभूत हक्क pages 21 to 25
   6. 6 हक्क कुठपर्यंत पोहोचतो: साधनसंपत्ती, धोरण आणि उपाय pages 26 to 29
   7. 7 भारतातील आरोग्य सेवा पुरवठा व्यवस्था: एक आढावा pages 30 to 34
   8. 8 प्राथमिक आरोग्य सेवा: उपकेंद्रे, प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि दवाखाने pages 35 to 38
   9. 9 जिल्हा रुग्णालये आणि वैद्यकीय महाविद्यालये असलेली रुग्णालये pages 39 to 42
   10. 10 खासगी क्षेत्र: कॉर्पोरेट रुग्णालये, बहुविशेषोपचार रुग्णालये आणि नर्सिंग होम pages 43 to 47
   11. 11 लहान आस्थापनेच्या मर्यादा pages 48 to 51
   12. 12 नवी आस्थापना सुरू करणे (1): रुग्णालय किंवा नर्सिंग होमची नोंदणी pages 52 to 56
   13. 13 नवी आस्थापना सुरू करणे (2): इतर परवाने आणि परवानग्या pages 57 to 61
   14. 14 मानके का महत्त्वाची आहेत: प्रमाणन, अधिस्वीकृती आणि ISO pages 62 to 65
   15. 15 NABH आणि रुग्णालय अधिस्वीकृती pages 66 to 69
   16. 16 वैद्यकीय व्यवसायावर कायद्याचे नियंत्रण का असते pages 70 to 74
   17. 17 राष्ट्रीय वैद्यकीय आयोग: रचना आणि सदस्य pages 75 to 79
   18. 18 आयोगाचे आणि वैद्यकीय सल्लागार परिषदेचे अधिकार आणि कार्ये pages 80 to 83
   19. 19 NEET आणि राष्ट्रीय निर्गम परीक्षा pages 84 to 90
   20. 20 चार स्वायत्त मंडळे pages 91 to 96
   21. 21 नीतिमत्ता आणि वैद्यकीय नोंदणी मंडळ, राज्य वैद्यकीय परिषदा आणि नोंदवह्या pages 97 to 103
   22. 22 NMC अधिनियमाखाली नवी वैद्यकीय महाविद्यालये आणि अर्हतांना मान्यता pages 104 to 109
   23. 23 वित्त, शासनाचे नियंत्रण आणि NMC अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 110 to 117
   24. 24 वैद्यकीय नीतिमत्ता संहिता: 2002 चे विनियम आणि स्थगित ठेवलेली 2023 ची संहिता pages 118 to 124
   25. 25 2002 चे विनियम (1): डॉक्टरची सर्वसाधारण कर्तव्ये pages 125 to 130
   26. 26 2002 चे विनियम (2): रुग्णांप्रती, सल्लामसलतीत, सहकाऱ्यांप्रती आणि जनतेप्रती कर्तव्ये pages 131 to 136
   27. 27 2002 चे विनियम (3): अनैतिक कृत्ये pages 137 to 142
   28. 28 2002 चे विनियम (4): गैरवर्तन, शिक्षा आणि शिस्तभंगाची कारवाई pages 143 to 148
   29. 29 भारतीय वैद्यक केंद्रीय परिषद अधिनियम, 1970 pages 149 to 156
   30. 30 NCISM अधिनियम, 2020 (1): आयोग, मंडळे आणि परीक्षा pages 157 to 163
   31. 31 NCISM अधिनियम, 2020 (2): संस्था, नोंदवह्या, मान्यता आणि उर्वरित भाग pages 164 to 170
   32. 32 होमिओपॅथी केंद्रीय परिषद अधिनियम, 1973 pages 171 to 176
   33. 33 NCH अधिनियम, 2020 (1): आयोग, मंडळे आणि परीक्षा pages 177 to 181
   34. 34 NCH अधिनियम, 2020 (2): संस्था, नोंदवह्या, मान्यता आणि उर्वरित भाग pages 182 to 186
   35. 35 नोंदणी का महत्त्वाची आहे: व्यवसाय करण्याचा हक्क आणि अपात्र व्यक्तीने व्यवसाय करण्याचा अपराध pages 187 to 192
   36. 36 मान्यताप्राप्त वैद्यकीय अर्हता: MCI अधिनियमाची अनुसूची 1 आणि तिची जागा कशाने घेतली pages 193 to 197
   37. 37 डॉक्टरकडे असू शकणारे अभ्यासक्रम pages 198 to 202
   38. 38 आचारसंहितांद्वारे स्वनियमन pages 203 to 206
   39. 39 नोंदणीकृत वैद्यकीय व्यावसायिकाचे हक्क pages 207 to 210
   40. 40 नोंदणीकृत वैद्यकीय व्यावसायिकाची कर्तव्ये pages 211 to 214
   41. 41 अनैतिक कृत्ये आणि गैरवर्तन: शिस्तभंगाची प्रक्रिया pages 215 to 218
   42. 42 आयुष मंत्रालय आणि त्याचा उद्देश pages 219 to 222
   43. 43 आयुर्वेद, सिद्ध, युनानी आणि सोवा-रिग्पा pages 223 to 226
   44. 44 होमिओपॅथी pages 227 to 230
   45. 45 योग आणि निसर्गोपचार pages 231 to 234
   46. 46 आधुनिक वैद्यकशास्त्र (ॲलोपॅथी) आणि त्याचे मान्यताप्राप्त अभ्यासक्रम pages 235 to 239
   47. 47 परदेशातील पदव्या असलेले डॉक्टर pages 240 to 244
   48. 48 क्रॉसपॅथी: स्वतःच्या पद्धतीबाहेर व्यवसाय करणे pages 245 to 249
   49. 49 मिक्सोपॅथी आणि एकात्मिक वैद्यक pages 250 to 254

   Module II. 26 chapters

   1. 50 डॉक्टर आणि रुग्ण: कायदा या नात्याकडे कसे पाहतो pages 255 to 260
   2. 51 संमती: ती का महत्त्वाची आहे आणि तिच्याशिवाय काय होते pages 261 to 264
   3. 52 फौजदारी कायद्यातील संमती: संहितेची कलमे 25 ते 31 pages 265 to 269
   4. 53 संमतीचे प्रकार pages 270 to 273
   5. 54 माहितीपूर्ण संमती: भारतीय मानक pages 274 to 277
   6. 55 मुलांसाठी आणि निर्णय घेऊ न शकणाऱ्या व्यक्तींसाठी संमती pages 278 to 282
   7. 56 विशेष अधिनियमांखालील संमती pages 283 to 286
   8. 57 आपत्कालीन परिस्थितीत संमतीशिवाय उपचार pages 287 to 290
   9. 58 माहितीपूर्ण नकार: "नाही" म्हणण्याचा हक्क pages 291 to 293
   10. 59 उपचारात्मक विशेषाधिकार pages 294 to 296
   11. 60 डॉक्टरने लेखी नोंद का ठेवली पाहिजे pages 297 to 300
   12. 61 वैद्यकीय अभिलेख: प्रकार, मालकी, पाहण्याचा हक्क आणि जतन pages 301 to 303
   13. 62 वैद्यकीय व्यवसायातील प्रमाणपत्रे pages 304 to 307
   14. 63 गोपनीयता: रुग्णाची गुपिते राखण्याचे कर्तव्य pages 308 to 311
   15. 64 गुपित केव्हा उघड करता येते किंवा केलेच पाहिजे pages 312 to 315
   16. 65 विशेषाधिकारित संवाद: पुराव्याचा कायदा कशाचे संरक्षण करतो pages 316 to 319
   17. 66 रुग्णाचा स्वनिर्णयाचा हक्क pages 320 to 323
   18. 67 इच्छामरण: अर्थ आणि प्रकार pages 324 to 327
   19. 68 Rathinam पासून Aruna Shanbaug पर्यंत: सन्मानाने मरण्याच्या हक्काकडे जाणारा मार्ग pages 328 to 331
   20. 69 Common Cause (2018): निष्क्रिय इच्छामरण कायदेशीर ठरले pages 332 to 336
   21. 70 आजच्या भारतातील इच्छामरण: 2023 चे बदल, Harish Rana आणि फौजदारी कायदा pages 337 to 342
   22. 71 लिव्हिंग विल (आगाऊ वैद्यकीय निर्देश): ते काय आहे आणि ते कोण करू शकते pages 343 to 347
   23. 72 लिव्हिंग विल कसे केले जाते आणि त्याचे पालन कसे होते pages 348 to 352
   24. 73 पुनरुज्जीवन करू नका (DNR) विनंत्या pages 353 to 357
   25. 74 व्यावसायिक जबाबदाऱ्या (1): डॉक्टर रुग्णाला काय देणे लागतो pages 358 to 362
   26. 75 व्यावसायिक जबाबदाऱ्या (2): कायदा, जनता आणि व्यवसाय यांच्याप्रती कर्तव्ये pages 363 to 368

   Module III. 27 chapters

   1. 76 कायद्यात निष्काळजीपणा म्हणजे काय pages 369 to 374
   2. 77 काळजीचे मानक: Bolam, Bolitho आणि भारतीय न्यायालये pages 375 to 380
   3. 78 Jacob Mathew आणि Kusum Sharma: वैद्यकीय निष्काळजीपणाची तत्त्वे pages 381 to 386
   4. 79 वैद्यकीय निष्काळजीपणा सिद्ध करणे: भार आणि तज्ज्ञ पुरावा pages 387 to 391
   5. 80 वैद्यकीय प्रकरणांतील res ipsa loquitur pages 392 to 395
   6. 81 रुग्णालयांचे दायित्व: प्रतिनिधिक आणि प्रत्यक्ष pages 396 to 400
   7. 82 वैद्यकीय प्रकरणांतील सहभागी निष्काळजीपणा pages 401 to 405
   8. 83 वेगवेगळ्या उपायांची तुलना pages 406 to 409
   9. 84 भरपाई: न्यायालये ती कशी मोजतात pages 410 to 414
   10. 85 सार्वजनिक कायद्यातील उपाय: प्राधिलेख, घटनात्मक भरपाई आणि मानवी हक्क आयोग pages 415 to 418
   11. 86 वैद्यकीय व्यवसायातील चुका: निर्णयातील चूक आणि निष्काळजीपणा pages 419 to 423
   12. 87 चुका टाळणे: रुग्ण सुरक्षा व्यवस्था pages 424 to 427
   13. 88 वैद्यकीय अपघात: कोणाचीही चूक नसताना काही बिघडते तेव्हा pages 428 to 431
   14. 89 ग्राहक कायद्याखालील वैद्यकीय सेवा: V.P. Shantha आणि त्यानंतर pages 432 to 435
   15. 90 ग्राहक, सेवा आणि कमतरता: व्याख्या pages 436 to 439
   16. 91 तीन ग्राहक आयोग pages 440 to 443
   17. 92 डॉक्टर किंवा रुग्णालयाविरुद्ध तक्रार: कार्यपद्धती आणि आदेश pages 444 to 448
   18. 93 अपिले, मुदत, अंमलबजावणी आणि दंड pages 449 to 453
   19. 94 वैद्यकीय प्रकरणांतील मध्यस्थी आणि उत्पादन दायित्व pages 454 to 457
   20. 95 ग्राहक संरक्षण अधिनियम, 2019 चा उर्वरित भाग, थोडक्यात pages 458 to 462
   21. 96 डॉक्टर आणि रुग्णालयांविरुद्ध हिंसा: समस्या आणि सर्वसाधारण कायदा pages 463 to 466
   22. 97 महाराष्ट्र वैद्यकीय सेवा व्यक्ती आणि वैद्यकीय सेवा संस्था अधिनियम, 2010 pages 467 to 473
   23. 98 साथीच्या काळातील हिंसा: 2020 मध्ये सुधारित साथीचे रोग अधिनियम pages 474 to 480
   24. 99 निष्काळजीपणा गुन्हा केव्हा ठरतो: संहितेचे कलम 106 pages 481 to 486
   25. 100 डॉक्टरवर खटला चालवणे: Jacob Mathew संरक्षक तरतुदी pages 487 to 492
   26. 101 वैद्यकीय व्यवसायाशी संबंधित इतर फौजदारी तरतुदी pages 493 to 498
   27. 102 फौजदारी कायद्याचा वापर: FIR, तक्रार आणि न्यायालये pages 499 to 503

   Module IV. 40 chapters

   1. 103 वैद्यकीय चाचण्या: त्या काय आहेत आणि कायदा का हस्तक्षेप करतो pages 504 to 508
   2. 104 न्युरेम्बर्ग संहिता, 1947 pages 509 to 513
   3. 105 हेलसिंकी घोषणापत्र pages 514 to 519
   4. 106 उत्तम वैद्यकीय चाचणी पद्धती pages 520 to 525
   5. 107 भारतातील वैद्यकीय चाचण्यांचा कायदा pages 526 to 531
   6. 108 नीतिमत्ता समित्या आणि चाचणी सहभागींची माहितीपूर्ण संमती pages 532 to 538
   7. 109 चाचणीतील इजा आणि मृत्यू: वैद्यकीय व्यवस्थापन आणि भरपाई pages 539 to 543
   8. 110 औषधे, त्यांचा दर्जा आणि त्यांची किंमत: नियमनाची पार्श्वभूमी pages 544 to 549
   9. 111 रस्ते अपघातातील पीडित: उपचार करण्याचे कर्तव्य आणि सुवर्ण तास pages 550 to 553
   10. 112 सद्भावनेने मदत करणाऱ्या व्यक्ती: मदत करणाऱ्यांचे संरक्षण pages 554 to 559
   11. 113 रस्ते अपघातानंतर रुग्णालयाचे वैद्यकीय-कायदेशीर काम pages 560 to 566
   12. 114 लैंगिक अत्याचार (1): पीडितेची वैद्यकीय तपासणी आणि देखभाल pages 567 to 573
   13. 115 लैंगिक अत्याचार (2): आरोपी, पुरावा आणि गोपनीयता pages 574 to 579
   14. 116 औषधे आणि जादुई उपाय अधिनियम, 1954: उद्देश आणि व्याख्या pages 580 to 583
   15. 117 चार प्रतिबंध: कलमे 3 ते 6 pages 584 to 587
   16. 118 DMR अधिनियमाखालील अंमलबजावणी, दंड आणि सूट pages 588 to 591
   17. 119 आजच्या दिशाभूल करणाऱ्या आरोग्यविषयक जाहिराती pages 592 to 596
   18. 120 अवयव प्रत्यारोपण: भारताला कायद्याची गरज का होती pages 597 to 601
   19. 121 व्याख्या आणि मेंदूच्या खोडाचा मृत्यू pages 602 to 606
   20. 122 अवयव काढण्याचा प्राधिकार: जिवंत दाते, मृत दाते, बेवारस मृतदेह आणि शवविच्छेदन प्रकरणे pages 607 to 611
   21. 123 कोण कोणाला दान करू शकते: जवळचे नातेवाईक, असंबंधित दाते, अदलाबदल आणि प्राधिकार समिती pages 612 to 617
   22. 124 रुग्णालये, समुचित प्राधिकारी, सल्लागार समित्या आणि नोंदवही pages 618 to 623
   23. 125 प्रत्यारोपण अधिनियमाखालील अपिले, अपराध आणि दंड pages 624 to 628
   24. 126 लिंगनिवड आणि स्त्रीभ्रूणहत्या: समस्या आणि कायद्याचा प्रतिसाद pages 629 to 633
   25. 127 व्याख्या आणि जनुकीय केंद्रे, प्रयोगशाळा आणि क्लिनिक यांचे नियमन pages 634 to 638
   26. 128 प्रसवपूर्व निदानाला केव्हा परवानगी आहे, संमती, आणि लिंग सांगण्यावरील बंदी pages 639 to 643
   27. 129 पर्यवेक्षी मंडळे आणि समुचित प्राधिकारी pages 644 to 648
   28. 130 नोंदणी, अभिलेख आणि जाहिरातीवरील बंदी pages 649 to 653
   29. 131 अपराध, दंड आणि प्रमुख न्यायनिवाडे pages 654 to 660
   30. 132 सामूहिक आपत्ती: त्या काय आहेत आणि वैद्यकशास्त्राने काय केले पाहिजे pages 661 to 667
   31. 133 राष्ट्रीय प्राधिकरण, राष्ट्रीय कार्यकारी समिती आणि राष्ट्रीय योजना pages 668 to 671
   32. 134 राज्य, जिल्हा आणि नागरी प्राधिकरणे आणि त्यांच्या योजना pages 672 to 676
   33. 135 शासनांचे उपाय, राष्ट्रीय संस्था आणि प्रतिसाद दले pages 677 to 681
   34. 136 आपत्ती निधी आणि अपराध pages 682 to 685
   35. 137 आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 686 to 689
   36. 138 साथीच्या काळातील आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम: COVID-19 आणि न्यायालये pages 690 to 694
   37. 139 वैद्यकीय विमा: तो काय आहे आणि कसा चालतो pages 695 to 698
   38. 140 आरोग्य विम्याचे नियमन pages 699 to 703
   39. 141 आरोग्य विम्याचे दावे: विवाद आणि उपाय pages 704 to 709
   40. 142 सार्वजनिक आरोग्य विमा: PM-JAY, CGHS, ESI आणि महाराष्ट्राची योजना pages 710 to 714
   Every paper that is solved: 24 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 60/40
   • May 2023 - 60/40
   • May 2023 - Set 2 60/40
   • May 2022
   • Nov 2022 - 60/40
   • May 2019
   • Jun 2018
   • Jun 2018 - Set 2
   • Dec 2017
   • May 2017
   • May 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2013
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

5. कायद्यांचा संघर्ष (Conflict of Laws)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कायद्यांचा संघर्ष

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   कायद्यांचा संघर्ष

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायदा म्हणजे काय 1
   2. विषयाचे नाव आणि स्वरूप 6
   3. सार्वजनिक आंतरराष्ट्रीय कायद्याची रूपरेषा: स्रोत, राज्ये आणि तह 10
   4. खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायद्याची व्याप्ती 18
   5. कायद्यांच्या संघर्षाचा इतिहास 24
   6. स्टॅट्यूट सिद्धांत 30
   7. सौजन्याचा सिद्धांत 34
   8. निहित हक्कांचा सिद्धांत 39
   9. स्थानिक कायद्याचा सिद्धांत 43
   10. सॅव्हिनीचा कायदेशीर संबंधाच्या आसनाचा सिद्धांत आणि मॅन्सिनीचा राष्ट्रीयत्वाचा सिद्धांत 46
   11. आधुनिक अमेरिकन दृष्टिकोन 50
   12. सिद्धांतांची तुलना, आणि भारतीय भूमिका 54
   13. खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे स्रोत 58
   14. भारतीय कायद्यांमधील खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायदा 63
   15. वर्गीकरण म्हणजे काय 68
   16. वर्गीकरणाचे सिद्धांत 74
   17. निकालांमधील वर्गीकरण 80
   18. जोडणारा घटक 88
   19. जोडणाऱ्या घटकाचा अर्थ कोणता कायदा लावतो, आणि केव्हा 93

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. संघर्षाच्या प्रकरणातील विश्लेषणाचे टप्पे 99
   2. मालमत्ता आणि lex situs 103
   3. जंगम मालमत्ता: वस्तूंचे हस्तांतरण आणि कर्जांचे अभिहस्तांकन 108
   4. lex causae 114
   5. renvoi: समस्या 118
   6. renvoi चे प्रकार आणि त्यावरील टीका 123
   7. निकालांमधील renvoi 129
   8. renvoi कोठे लागू होते, कोठे होत नाही, आणि भारतीय भूमिका 136
   9. lex causae ची व्याप्ती 141
   10. परदेशी कायदा सिद्ध करणे 146
   11. परदेशी दंडात्मक, महसुली आणि इतर सार्वजनिक कायदे 151
   12. सार्वजनिक धोरण आणि परदेशी दर्जा 156
   13. मूलतत्त्व आणि प्रक्रिया 161
   14. मुदत, अग्रक्रम आणि इतर सीमारेषेवरील प्रश्न 166
   15. Depecage 171
   16. आनुषंगिक प्रश्न 175
   17. राज्यकृतीचा सिद्धांत 180
   18. राज्यकृती, राज्याची उन्मुक्ती आणि न्यायिक निर्णयास अयोग्यता यांतील फरक 186

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II

   1. खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील अधिकारक्षेत्र 191
   2. अधिकारक्षेत्राचे प्रकार 196
   3. व्यक्तिबंधी आणि वस्तुबंधी कारवाया 200
   4. actor sequitur forum rei 204
   5. परदेशातील जमीन आणि Mocambique नियम 210
   6. परदेशी राज्यांची उन्मुक्ती 216
   7. राजनैतिक अधिकारी, वाणिज्यदूत आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना यांची उन्मुक्ती 225
   8. कॉमन लॉ खालील व्यक्तिबंधी अधिकारक्षेत्र: उपस्थिती आणि अधीनता 231
   9. अधिकारक्षेत्राबाहेर समन्सची बजावणी 236
   10. forum non conveniens 242
   11. समांतर कार्यवाही आणि दावाविरोधी मनाई हुकूम 248
   12. भारतातील व्यक्तिबंधी अधिकारक्षेत्र 255
   13. वस्तुबंधी कारवाया: ॲडमिरल्टी अधिकारक्षेत्राचे स्वरूप 263
   14. ॲडमिरल्टी अधिनियम, 2017: अधिकारक्षेत्र आणि सागरी मागण्या 270
   15. ॲडमिरल्टी अधिनियम, 2017: धारणाधिकार, अग्रक्रम आणि प्रक्रिया 276
   16. ब्रसेल्स अभिसंधीपासून ब्रसेल्स I पुनर्रचनेपर्यंत 280
   17. ब्रसेल्स Ia: व्याप्ती आणि अधिवासाचा सर्वसाधारण नियम 286
   18. ब्रसेल्स Ia: विशेष अधिकारक्षेत्र 291
   19. ब्रसेल्स Ia: विमा, ग्राहक, कर्मचारी आणि अनन्य अधिकारक्षेत्र 295

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. ब्रसेल्स Ia: न्यायालयाची निवड, उपस्थिती आणि समांतर कार्यवाही 300
   2. ब्रसेल्स Ia: exequatur शिवाय मान्यता आणि अंमलबजावणी 306
   3. ब्रसेल्स I (2001) आणि पुनर्रचना (2012) यांची तुलना 311
   4. Mareva मनाई हुकूम 316
   5. जगभर लागू होणारा Mareva आणि त्याचे आंतरराष्ट्रीय पैलू 322
   6. भारतीय कायद्यातील अधिकारक्षेत्र खंड 328
   7. भारतातील परदेशी अधिकारक्षेत्र खंड 333
   8. कॉमन लॉ मधील आणि 2005 च्या हेग अभिसंधीखालील अधिकारक्षेत्र खंड 337
   9. परदेशी निकालांना मान्यता का दिली जाते 342
   10. मान्यता आणि अंमलबजावणीवरील मर्यादा 349
   11. कलम 13: परदेशी निकाल केव्हा निर्णायक असतो 356
   12. कलम 13, खंड (a) ते (c): अधिकारक्षेत्र, गुणदोष आणि भारतीय कायदा 362
   13. कलम 13, खंड (d) ते (f): नैसर्गिक न्याय, कपट आणि भारतीय कायद्याचा भंग 368
   14. कलम 14 आणि परदेशी निकाल सिद्ध करणे 374
   15. कलम 44A: व्यतिकारी राज्यक्षेत्रातील हुकूमनाम्याची बजावणी 379
   16. परदेशी निकालावर दावा 384
   17. वस्तुबंधी निकाल: पुरावा अधिनियमाचे कलम 41 आणि साक्ष्य अधिनियमाचे कलम 35 391

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. ब्रसेल्स अभिसंधी, 1968: व्याप्ती आणि अधिकारक्षेत्र 397
   2. ब्रसेल्स अभिसंधी, 1968: मान्यता आणि अंमलबजावणी 405

   मॉड्यूल III

   1. निर्णायक घटक म्हणून अधिवास 414
   2. अधिवासाची संकल्पना 421
   3. मूळ अधिवास 426
   4. निवडलेला अधिवास: निवास आणि हेतू 431
   5. निवडलेला अधिवास: विशेष प्रकरणे आणि त्याग 437
   6. विवाहित स्त्रियांचा अधिवास 443
   7. अल्पवयीन आणि विकल मनाच्या व्यक्तींचा अधिवास 447
   8. व्यापारी अधिवास आणि निगमांचा अधिवास 453
   9. भारतीय उत्तराधिकार अधिनियमातील अधिवास: कलम 4 ते 9 458
   10. नवा अधिवास प्राप्त करणे: कलम 10 ते 13 462
   11. अवलंबित अधिवास: कलम 14 ते 19 466
   12. संविधानातील आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालांमधील अधिवास 470
   13. राष्ट्रीयत्व आणि नेहमीचे निवासस्थान 476
   14. परदेशी घटक असलेल्या कौटुंबिक बाबी: भारतीय चौकट 481
   15. वैवाहिक प्रकरणांमधील भारतीय न्यायालयांचे अधिकारक्षेत्र 486
   16. वैवाहिक प्रकरणांमधील कायद्याची निवड 491

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. परदेशी घटक असलेला उत्तराधिकार 495
   2. विवाह: औपचारिक आणि मूलभूत वैधता 501
   3. औपचारिक वैधता: lex loci celebrationis आणि त्याचे अपवाद 508
   4. विवाह करण्याची क्षमता 515
   5. बहुविवाह 523
   6. परदेशी विवाह अधिनियम, 1969: कलम 1 ते 16 531
   7. परदेशी विवाह अधिनियम, 1969: कलम 17 ते 30 537
   8. अनिवासी भारतीयांचे विवाह 544
   9. वैवाहिक प्रकरणे: अनुतोष 549
   10. इंग्लिश कायद्यातील परदेशी घटस्फोटांची मान्यता 556
   11. भारतातील परदेशी घटस्फोटांची मान्यता 561
   12. औरसता 567
   13. वैधीकरण 572
   14. परदेशी घटक असलेले दत्तक 576
   15. भारतातील आंतरदेशीय दत्तक 581
   16. आंतरदेशीय दत्तकाविषयीची हेग अभिसंधी, 1993 587
   17. परदेशी घटक असलेले पालकत्व 593
   18. सीमापार मुलांचा ताबा आणि कल्याणाचे तत्त्व 601
   19. आंतरराष्ट्रीय बाल अपनयन आणि भारतीय न्यायालये 606

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. बाल अपनयनाविषयीची हेग अभिसंधी, 1980 612
   2. खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायद्यावरील हेग परिषद 618
   3. हेग अभिसंधी आणि भारत 623
   4. न्यायालयाच्या निवडीविषयीची हेग अभिसंधी, 2005 आणि निकालांविषयीची अभिसंधी, 2019 628

   मॉड्यूल IV

   1. संविदेचा योग्य कायदा 634
   2. कायद्याची व्यक्त निवड आणि तिच्या मर्यादा 638
   3. गर्भित निवड आणि सर्वांत जवळचा व खरा संबंध 642
   4. संविदा करण्याची क्षमता 647
   5. संविदांची औपचारिक आणि मूलभूत वैधता 652
   6. अर्थ लावणे, पालन आणि समाप्ती 658
   7. भारतीय कायद्यातील आंतरराष्ट्रीय संविदा 665
   8. रोम अभिसंधीपासून रोम I पर्यंत 670
   9. रोम I: निवडीचे स्वातंत्र्य 675
   10. रोम I: निवड नसताना लागू होणारा कायदा 680
   11. रोम I: वाहतूक, ग्राहक, विमा आणि रोजगार संविदा 684
   12. रोम I: अधिभावी बंधनकारक तरतुदी, सार्वजनिक धोरण आणि लागू कायद्याची व्याप्ती 688
   13. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी करार आणि विनिमय संविदा 692

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. विनिमय नियंत्रण आणि संविदा 698
   2. परदेशी चलनातील बंधने: हिशेबाचे चलन आणि प्रदानाचे चलन 705
   3. परदेशी संलेख आणि परक्राम्य संलेख अधिनियम 712
   4. परक्राम्य संलेख: इंग्लिश नियम आणि जिनिव्हा अभिसंधी 717
   5. कॉमन लॉ खालील अपकृत्ये: दुहेरी कारवाईयोग्यतेचा नियम 724
   6. 1995 नंतरची अपकृत्ये, आणि भारतीय भूमिका 733
   7. जहाजांवरील, हवेतील आणि सीमापार अपकृत्ये 738
   8. रोम II: व्याप्ती आणि सर्वसाधारण नियम 744
   9. रोम II: विशेष अपकृत्ये 749
   10. रोम II: अन्याय्य लाभ, negotiorum gestio, culpa in contrahendo आणि समान नियम 754

   Page 1 onwards

   759 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 759 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2011, 2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 137 chapters across 4 modules

   Module I. 37 chapters

   1. 1 खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायदा म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 विषयाचे नाव आणि स्वरूप pages 6 to 9
   3. 3 सार्वजनिक आंतरराष्ट्रीय कायद्याची रूपरेषा: स्रोत, राज्ये आणि तह pages 10 to 17
   4. 4 खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायद्याची व्याप्ती pages 18 to 23
   5. 5 कायद्यांच्या संघर्षाचा इतिहास pages 24 to 29
   6. 6 स्टॅट्यूट सिद्धांत pages 30 to 33
   7. 7 सौजन्याचा सिद्धांत pages 34 to 38
   8. 8 निहित हक्कांचा सिद्धांत pages 39 to 42
   9. 9 स्थानिक कायद्याचा सिद्धांत pages 43 to 45
   10. 10 सॅव्हिनीचा कायदेशीर संबंधाच्या आसनाचा सिद्धांत आणि मॅन्सिनीचा राष्ट्रीयत्वाचा सिद्धांत pages 46 to 49
   11. 11 आधुनिक अमेरिकन दृष्टिकोन pages 50 to 53
   12. 12 सिद्धांतांची तुलना, आणि भारतीय भूमिका pages 54 to 57
   13. 13 खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे स्रोत pages 58 to 62
   14. 14 भारतीय कायद्यांमधील खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायदा pages 63 to 67
   15. 15 वर्गीकरण म्हणजे काय pages 68 to 73
   16. 16 वर्गीकरणाचे सिद्धांत pages 74 to 79
   17. 17 निकालांमधील वर्गीकरण pages 80 to 87
   18. 18 जोडणारा घटक pages 88 to 92
   19. 19 जोडणाऱ्या घटकाचा अर्थ कोणता कायदा लावतो, आणि केव्हा pages 93 to 98
   20. 20 संघर्षाच्या प्रकरणातील विश्लेषणाचे टप्पे pages 99 to 102
   21. 21 मालमत्ता आणि lex situs pages 103 to 107
   22. 22 जंगम मालमत्ता: वस्तूंचे हस्तांतरण आणि कर्जांचे अभिहस्तांकन pages 108 to 113
   23. 23 lex causae pages 114 to 117
   24. 24 renvoi: समस्या pages 118 to 122
   25. 25 renvoi चे प्रकार आणि त्यावरील टीका pages 123 to 128
   26. 26 निकालांमधील renvoi pages 129 to 135
   27. 27 renvoi कोठे लागू होते, कोठे होत नाही, आणि भारतीय भूमिका pages 136 to 140
   28. 28 lex causae ची व्याप्ती pages 141 to 145
   29. 29 परदेशी कायदा सिद्ध करणे pages 146 to 150
   30. 30 परदेशी दंडात्मक, महसुली आणि इतर सार्वजनिक कायदे pages 151 to 155
   31. 31 सार्वजनिक धोरण आणि परदेशी दर्जा pages 156 to 160
   32. 32 मूलतत्त्व आणि प्रक्रिया pages 161 to 165
   33. 33 मुदत, अग्रक्रम आणि इतर सीमारेषेवरील प्रश्न pages 166 to 170
   34. 34 Depecage pages 171 to 174
   35. 35 आनुषंगिक प्रश्न pages 175 to 179
   36. 36 राज्यकृतीचा सिद्धांत pages 180 to 185
   37. 37 राज्यकृती, राज्याची उन्मुक्ती आणि न्यायिक निर्णयास अयोग्यता यांतील फरक pages 186 to 190

   Module II. 38 chapters

   1. 38 खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील अधिकारक्षेत्र pages 191 to 195
   2. 39 अधिकारक्षेत्राचे प्रकार pages 196 to 199
   3. 40 व्यक्तिबंधी आणि वस्तुबंधी कारवाया pages 200 to 203
   4. 41 actor sequitur forum rei pages 204 to 209
   5. 42 परदेशातील जमीन आणि Mocambique नियम pages 210 to 215
   6. 43 परदेशी राज्यांची उन्मुक्ती pages 216 to 224
   7. 44 राजनैतिक अधिकारी, वाणिज्यदूत आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना यांची उन्मुक्ती pages 225 to 230
   8. 45 कॉमन लॉ खालील व्यक्तिबंधी अधिकारक्षेत्र: उपस्थिती आणि अधीनता pages 231 to 235
   9. 46 अधिकारक्षेत्राबाहेर समन्सची बजावणी pages 236 to 241
   10. 47 forum non conveniens pages 242 to 247
   11. 48 समांतर कार्यवाही आणि दावाविरोधी मनाई हुकूम pages 248 to 254
   12. 49 भारतातील व्यक्तिबंधी अधिकारक्षेत्र pages 255 to 262
   13. 50 वस्तुबंधी कारवाया: ॲडमिरल्टी अधिकारक्षेत्राचे स्वरूप pages 263 to 269
   14. 51 ॲडमिरल्टी अधिनियम, 2017: अधिकारक्षेत्र आणि सागरी मागण्या pages 270 to 275
   15. 52 ॲडमिरल्टी अधिनियम, 2017: धारणाधिकार, अग्रक्रम आणि प्रक्रिया pages 276 to 279
   16. 53 ब्रसेल्स अभिसंधीपासून ब्रसेल्स I पुनर्रचनेपर्यंत pages 280 to 285
   17. 54 ब्रसेल्स Ia: व्याप्ती आणि अधिवासाचा सर्वसाधारण नियम pages 286 to 290
   18. 55 ब्रसेल्स Ia: विशेष अधिकारक्षेत्र pages 291 to 294
   19. 56 ब्रसेल्स Ia: विमा, ग्राहक, कर्मचारी आणि अनन्य अधिकारक्षेत्र pages 295 to 299
   20. 57 ब्रसेल्स Ia: न्यायालयाची निवड, उपस्थिती आणि समांतर कार्यवाही pages 300 to 305
   21. 58 ब्रसेल्स Ia: exequatur शिवाय मान्यता आणि अंमलबजावणी pages 306 to 310
   22. 59 ब्रसेल्स I (2001) आणि पुनर्रचना (2012) यांची तुलना pages 311 to 315
   23. 60 Mareva मनाई हुकूम pages 316 to 321
   24. 61 जगभर लागू होणारा Mareva आणि त्याचे आंतरराष्ट्रीय पैलू pages 322 to 327
   25. 62 भारतीय कायद्यातील अधिकारक्षेत्र खंड pages 328 to 332
   26. 63 भारतातील परदेशी अधिकारक्षेत्र खंड pages 333 to 336
   27. 64 कॉमन लॉ मधील आणि 2005 च्या हेग अभिसंधीखालील अधिकारक्षेत्र खंड pages 337 to 341
   28. 65 परदेशी निकालांना मान्यता का दिली जाते pages 342 to 348
   29. 66 मान्यता आणि अंमलबजावणीवरील मर्यादा pages 349 to 355
   30. 67 कलम 13: परदेशी निकाल केव्हा निर्णायक असतो pages 356 to 361
   31. 68 कलम 13, खंड (a) ते (c): अधिकारक्षेत्र, गुणदोष आणि भारतीय कायदा pages 362 to 367
   32. 69 कलम 13, खंड (d) ते (f): नैसर्गिक न्याय, कपट आणि भारतीय कायद्याचा भंग pages 368 to 373
   33. 70 कलम 14 आणि परदेशी निकाल सिद्ध करणे pages 374 to 378
   34. 71 कलम 44A: व्यतिकारी राज्यक्षेत्रातील हुकूमनाम्याची बजावणी pages 379 to 383
   35. 72 परदेशी निकालावर दावा pages 384 to 390
   36. 73 वस्तुबंधी निकाल: पुरावा अधिनियमाचे कलम 41 आणि साक्ष्य अधिनियमाचे कलम 35 pages 391 to 396
   37. 74 ब्रसेल्स अभिसंधी, 1968: व्याप्ती आणि अधिकारक्षेत्र pages 397 to 404
   38. 75 ब्रसेल्स अभिसंधी, 1968: मान्यता आणि अंमलबजावणी pages 405 to 413

   Module III. 39 chapters

   1. 76 निर्णायक घटक म्हणून अधिवास pages 414 to 420
   2. 77 अधिवासाची संकल्पना pages 421 to 425
   3. 78 मूळ अधिवास pages 426 to 430
   4. 79 निवडलेला अधिवास: निवास आणि हेतू pages 431 to 436
   5. 80 निवडलेला अधिवास: विशेष प्रकरणे आणि त्याग pages 437 to 442
   6. 81 विवाहित स्त्रियांचा अधिवास pages 443 to 446
   7. 82 अल्पवयीन आणि विकल मनाच्या व्यक्तींचा अधिवास pages 447 to 452
   8. 83 व्यापारी अधिवास आणि निगमांचा अधिवास pages 453 to 457
   9. 84 भारतीय उत्तराधिकार अधिनियमातील अधिवास: कलम 4 ते 9 pages 458 to 461
   10. 85 नवा अधिवास प्राप्त करणे: कलम 10 ते 13 pages 462 to 465
   11. 86 अवलंबित अधिवास: कलम 14 ते 19 pages 466 to 469
   12. 87 संविधानातील आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालांमधील अधिवास pages 470 to 475
   13. 88 राष्ट्रीयत्व आणि नेहमीचे निवासस्थान pages 476 to 480
   14. 89 परदेशी घटक असलेल्या कौटुंबिक बाबी: भारतीय चौकट pages 481 to 485
   15. 90 वैवाहिक प्रकरणांमधील भारतीय न्यायालयांचे अधिकारक्षेत्र pages 486 to 490
   16. 91 वैवाहिक प्रकरणांमधील कायद्याची निवड pages 491 to 494
   17. 92 परदेशी घटक असलेला उत्तराधिकार pages 495 to 500
   18. 93 विवाह: औपचारिक आणि मूलभूत वैधता pages 501 to 507
   19. 94 औपचारिक वैधता: lex loci celebrationis आणि त्याचे अपवाद pages 508 to 514
   20. 95 विवाह करण्याची क्षमता pages 515 to 522
   21. 96 बहुविवाह pages 523 to 530
   22. 97 परदेशी विवाह अधिनियम, 1969: कलम 1 ते 16 pages 531 to 536
   23. 98 परदेशी विवाह अधिनियम, 1969: कलम 17 ते 30 pages 537 to 543
   24. 99 अनिवासी भारतीयांचे विवाह pages 544 to 548
   25. 100 वैवाहिक प्रकरणे: अनुतोष pages 549 to 555
   26. 101 इंग्लिश कायद्यातील परदेशी घटस्फोटांची मान्यता pages 556 to 560
   27. 102 भारतातील परदेशी घटस्फोटांची मान्यता pages 561 to 566
   28. 103 औरसता pages 567 to 571
   29. 104 वैधीकरण pages 572 to 575
   30. 105 परदेशी घटक असलेले दत्तक pages 576 to 580
   31. 106 भारतातील आंतरदेशीय दत्तक pages 581 to 586
   32. 107 आंतरदेशीय दत्तकाविषयीची हेग अभिसंधी, 1993 pages 587 to 592
   33. 108 परदेशी घटक असलेले पालकत्व pages 593 to 600
   34. 109 सीमापार मुलांचा ताबा आणि कल्याणाचे तत्त्व pages 601 to 605
   35. 110 आंतरराष्ट्रीय बाल अपनयन आणि भारतीय न्यायालये pages 606 to 611
   36. 111 बाल अपनयनाविषयीची हेग अभिसंधी, 1980 pages 612 to 617
   37. 112 खाजगी आंतरराष्ट्रीय कायद्यावरील हेग परिषद pages 618 to 622
   38. 113 हेग अभिसंधी आणि भारत pages 623 to 627
   39. 114 न्यायालयाच्या निवडीविषयीची हेग अभिसंधी, 2005 आणि निकालांविषयीची अभिसंधी, 2019 pages 628 to 633

   Module IV. 23 chapters

   1. 115 संविदेचा योग्य कायदा pages 634 to 637
   2. 116 कायद्याची व्यक्त निवड आणि तिच्या मर्यादा pages 638 to 641
   3. 117 गर्भित निवड आणि सर्वांत जवळचा व खरा संबंध pages 642 to 646
   4. 118 संविदा करण्याची क्षमता pages 647 to 651
   5. 119 संविदांची औपचारिक आणि मूलभूत वैधता pages 652 to 657
   6. 120 अर्थ लावणे, पालन आणि समाप्ती pages 658 to 664
   7. 121 भारतीय कायद्यातील आंतरराष्ट्रीय संविदा pages 665 to 669
   8. 122 रोम अभिसंधीपासून रोम I पर्यंत pages 670 to 674
   9. 123 रोम I: निवडीचे स्वातंत्र्य pages 675 to 679
   10. 124 रोम I: निवड नसताना लागू होणारा कायदा pages 680 to 683
   11. 125 रोम I: वाहतूक, ग्राहक, विमा आणि रोजगार संविदा pages 684 to 687
   12. 126 रोम I: अधिभावी बंधनकारक तरतुदी, सार्वजनिक धोरण आणि लागू कायद्याची व्याप्ती pages 688 to 691
   13. 127 आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी करार आणि विनिमय संविदा pages 692 to 697
   14. 128 विनिमय नियंत्रण आणि संविदा pages 698 to 704
   15. 129 परदेशी चलनातील बंधने: हिशेबाचे चलन आणि प्रदानाचे चलन pages 705 to 711
   16. 130 परदेशी संलेख आणि परक्राम्य संलेख अधिनियम pages 712 to 716
   17. 131 परक्राम्य संलेख: इंग्लिश नियम आणि जिनिव्हा अभिसंधी pages 717 to 723
   18. 132 कॉमन लॉ खालील अपकृत्ये: दुहेरी कारवाईयोग्यतेचा नियम pages 724 to 732
   19. 133 1995 नंतरची अपकृत्ये, आणि भारतीय भूमिका pages 733 to 737
   20. 134 जहाजांवरील, हवेतील आणि सीमापार अपकृत्ये pages 738 to 743
   21. 135 रोम II: व्याप्ती आणि सर्वसाधारण नियम pages 744 to 748
   22. 136 रोम II: विशेष अपकृत्ये pages 749 to 753
   23. 137 रोम II: अन्याय्य लाभ, negotiorum gestio, culpa in contrahendo आणि समान नियम pages 754 to 759
   Every paper that is solved: 20 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 60/40
   • May 2023 - 60/40
   • Nov 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • 2018-19
   • May 2019
   • Jun 2018
   • May 2017
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011

6. बँकिंग आणि परक्राम्य संलेख कायदा (Law of Banking and Negotiable Instruments)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   बँकिंग आणि परक्राम्य संलेख कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   बँकिंग आणि परक्राम्य संलेख कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. बँकिंग म्हणजे काय 1
   2. बँकिंगचा विकास कसा झाला: सोनार आणि हुंडीपासून रिझर्व्ह बँकेपर्यंत 6
   3. बँकर कोण आणि ग्राहक कोण 12
   4. बँकर आणि ग्राहक यांच्यातील संबंध 17
   5. बँकरची कर्तव्ये 23
   6. बँकरचे अधिकार: धारणाधिकार, वजावट आणि विनियोजन 30
   7. गार्निशी आदेश आणि बँक खात्यांची जप्ती 36
   8. बँक खाती आणि ग्राहकांचे विशेष वर्ग 41
   9. भारतीय बँकिंग व्यवस्थेची रचना 46
   10. सामाजिक नियंत्रण आणि बँकांचे राष्ट्रीयीकरण 51
   11. 1991 नंतरचे बँकिंग: सुधारणा 57
   12. सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका आणि भारतीय स्टेट बँक 62
   13. सहकारी बँका 67
   14. व्यापारी बँका: सार्वजनिक, खाजगी आणि परदेशी 71
   15. प्रादेशिक ग्रामीण बँका आणि स्थानिक क्षेत्र बँका 75
   16. लघु वित्त बँका आणि पेमेंट्स बँका 79
   17. विकास वित्त संस्था 83
   18. बिगर बँकिंग वित्तीय कंपन्या 87
   19. व्यापारी बँकांची कार्ये 91
   20. बँका कर्ज कसे देतात: अग्रिमे आणि तारणे 94

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. अर्थव्यवस्थेतील वित्तीय संस्थांची भूमिका 99
   2. डिजिटल बँकिंग आणि प्रदान प्रणाली 102
   3. नादारी आणि दिवाळखोरी संहिता का: तिचा उद्देश 107
   4. संहितेची रचना आणि संस्था 111
   5. संहितेखालील वित्तीय संस्था आणि वित्तीय धनको 115
   6. माहिती उपयोगिता 120

   मॉड्यूल II

   1. भारतातील वित्तीय संस्थांचे नियमन करणारे कायदे 125
   2. बँकिंग विनियमन अधिनियम: त्याची रचना आणि लागूपणा 129
   3. बँकिंग विनियमन अधिनियमातील महत्त्वाच्या व्याख्या 134
   4. बँकिंग कंपनी काय करू शकते आणि काय करू शकत नाही 139
   5. बँकिंग कंपनीचे व्यवस्थापन 144
   6. भांडवल, भाग, लाभांश आणि राखीव निधी 149
   7. कर्जे आणि अग्रिमे यांवरील निर्बंध 155
   8. बँकिंग कंपन्या आणि शाखा यांचे परवाने 160
   9. भारतातील मालमत्ता, दावा न केलेल्या ठेवी आणि विवरणपत्रे 166
   10. बँकिंग कंपन्यांचे लेखे आणि लेखापरीक्षा 173
   11. रिझर्व्ह बँकेची तपासणी आणि निदेश 180
   12. व्यवस्थापनावरील रिझर्व्ह बँकेचे नियंत्रण 188

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. बँकिंग कंपन्यांच्या उपक्रमांचे संपादन 195
   2. अधिस्थगन, पुनर्रचना आणि एकत्रीकरण 201
   3. बँकिंग कंपन्यांचे समापन 208
   4. समापन कार्यवाहीचा जलद निपटारा 216
   5. नामनिर्देशन: ठेवी, सुरक्षित अभिरक्षा आणि लॉकर 223
   6. बँकिंग विनियमन अधिनियमाखालील अपराध आणि दंड 230
   7. खाजगी बँकिंग कंपन्या आणि उर्वरित तरतुदी 237
   8. बँकिंग विनियमन अधिनियमाखालील सहकारी बँका 241
   9. बँकिंग कायदे (सुधारणा) अधिनियम, 2025 248
   10. रिझर्व्ह बँक: उगम आणि स्थापना 253
   11. व्याख्या, आणि बँक अनुसूचित कशामुळे ठरते 257
   12. केंद्रीय मंडळ आणि स्थानिक मंडळे 262
   13. रिझर्व्ह बँकेचा व्यवसाय 267
   14. सरकारची बँकर म्हणून रिझर्व्ह बँक 273
   15. चलन आणि कायद्याने मान्य चलन 277
   16. निर्गम विभाग, राखीव निधी आणि लेखे 283
   17. मौद्रिक धोरण आणि मौद्रिक धोरण समिती 288
   18. पत माहिती, आणि नाणे बाजाराचे नियमन 294
   19. रिझर्व्ह बँक अधिनियमाखालील NBFC: नोंदणी आणि नियमन 300

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. NBFC: पर्यवेक्षण, अंमलबजावणी आणि ठेवीदार 309
   2. अनिगमित संस्थांनी घेतलेल्या ठेवी 315
   3. रिझर्व्ह बँक अधिनियमाखालील अपराध आणि दंड 319
   4. रिझर्व्ह बँकेची कार्ये आणि अधिकार, एकत्रितपणे 324
   5. बँकिंग विनियमन (कंपनी) नियम, 1949 330
   6. रिझर्व्ह बँक नियमन कसे करते: अधिसूचना, निदेश आणि मास्टर निदेश 335
   7. रोख राखीव प्रमाण 340
   8. वैधानिक तरलता प्रमाण 345
   9. CRR आणि SLR यांची तुलना, आणि मौद्रिक धोरणातील त्यांचे स्थान 349
   10. बँकांना भांडवलाची गरज का असते: बेसल समिती आणि बेसल I 353
   11. बेसल II: तीन स्तंभ 361
   12. बेसल III: भांडवलविषयक आवश्यकता 368
   13. बेसल III: तरलता, लीव्हरेज आणि पुढे काय 376

   मॉड्यूल III

   1. सेबी का: प्रतिभूती बाजार आणि त्याचा नियामक 384
   2. सेबी मंडळाची स्थापना 389
   3. सेबीची कार्ये आणि अधिकार 394
   4. मध्यस्थांची नोंदणी, आणि बाजाराचा गैरवापर 402

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. सेबी, बँकिंग कंपन्या आणि NBFC 409
   2. सेबी अधिनियमाखालील दंड आणि न्यायनिर्णयन 414
   3. प्रतिभूती अपील न्यायाधिकरण 421
   4. सेबी अधिनियमाखालील अपराध, विशेष न्यायालये आणि वसुली 427
   5. सेबीचे वित्त आणि उर्वरित तरतुदी 433
   6. FERA पासून FEMA पर्यंत 439
   7. FEMA मधील महत्त्वाच्या व्याख्या 444
   8. परकीय चलनातील व्यवहार आणि परकीय चलन धारण करणे 449
   9. चालू खात्यावरील व्यवहार 453
   10. भांडवली खात्यावरील व्यवहार आणि परकीय गुंतवणूक 457
   11. वस्तू आणि सेवांची निर्यात, आणि परकीय चलनाची प्राप्ती 462
   12. FEMA खालील प्राधिकृत व्यक्ती आणि रिझर्व्ह बँक 467
   13. उल्लंघने, दंड आणि शमन 471
   14. FEMA खालील न्यायनिर्णयन आणि अपिले 477
   15. अंमलबजावणी संचालनालय, आणि FEMA च्या उर्वरित तरतुदी 482
   16. SARFAESI का: त्याची रचना आणि व्याप्ती 488
   17. SARFAESI ज्यांवर चालतो त्या व्याख्या 495
   18. मालमत्ता पुनर्रचना कंपन्या आणि प्रतिभूतीकरण 501
   19. मालमत्ता पुनर्रचना कंपन्यांवरील रिझर्व्ह बँकेचे अधिकार 508

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. तारण हितसंबंधाची अंमलबजावणी: मागणी नोटीस 512
   2. ताबा घेणे, विक्री, व्यवस्थापन ताब्यात घेणे आणि विमोचन 518
   3. दंडाधिकाऱ्याची मदत, आणि भाडेकरू 525
   4. कर्जदाराचे उपाय: DRT, DRAT आणि रिट न्यायालय 532
   5. केंद्रीय नोंदणी कार्यालय आणि तारणी धनकोंचा अग्रक्रम 539
   6. अपराध, दंड आणि SARFAESI च्या उर्वरित तरतुदी 545
   7. बँकर वही पुरावा अधिनियम, 1891 551
   8. बँकर वही पुरावा अधिनियम, 2026: बँकरच्या वह्या आणि प्रमाणित प्रती 558
   9. बँकर वही पुरावा अधिनियम, 2026: बँक अधिकारी, न्यायालय आणि निरसन 564

   मॉड्यूल IV

   1. परक्राम्य संलेख म्हणजे काय 569
   2. वचनचिठ्ठ्या 573
   3. विनिमयपत्रे 577
   4. धनादेश 581
   5. वचनचिठ्ठी, विनिमयपत्र आणि धनादेश यांची तुलना 584
   6. रक्कम, दिनांक आणि परिपक्वता 587
   7. धारक आणि यथाविधी धारक 591
   8. प्रतिफल आणि परक्राम्य संलेख 595

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. परक्रामण आणि पृष्ठांकन 599
   2. पक्षकारांचे दायित्व 604
   3. स्वीकृतीसाठी आणि दर्शनासाठी सादरीकरण 609
   4. प्रदानासाठी सादरीकरण 613
   5. यथाविधी प्रदान, आणि व्याज 617
   6. अनादर आणि अनादराची सूचना 621
   7. टिप्पणी, निषेधपत्र आणि प्रतिष्ठेखातर स्वीकृती व प्रदान 626
   8. दायित्वातून मुक्ती 631
   9. विशेष गृहीतके आणि पुराव्याचे नियम 635
   10. धनादेशांचे रेखांकन 639
   11. प्रदान करणाऱ्या आणि वसुली करणाऱ्या बँकरचे संरक्षण 643
   12. विदेशी संलेख आणि हुंड्या 647
   13. अपराध म्हणून धनादेशाचा अनादर: कलम 138 651
   14. धारकाच्या बाजूचे गृहीतक, आणि बचाव 657
   15. कंपन्यांनी केलेले अपराध: कलम 141 662
   16. फिर्याद, न्यायालय आणि खटला 666
   17. अंतरिम भरपाई आणि अपिलासाठीची अनामत रक्कम 672
   18. कर्ज वसुली न्यायाधिकरणे का 677
   19. कर्ज वसुली न्यायाधिकरण: स्थापना आणि रचना 681

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कर्ज वसुली अपील न्यायाधिकरण 685
   2. न्यायाधिकरणांची अधिकारिता, अधिकार आणि प्राधिकार 689
   3. न्यायाधिकरणाकडे अर्ज, आणि त्याची कार्यपद्धती 693
   4. अपील न्यायाधिकरणाकडे अपिले 699
   5. वसुली प्रमाणपत्र आणि वसुली अधिकारी 703
   6. वसुलीचा नकाशा: दिवाणी दावा, DRT, SARFAESI, IBC आणि लोक अदालत 709

   Page 1 onwards

   713 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 713 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

   Module I. 26 chapters

   1. 1 बँकिंग म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 बँकिंगचा विकास कसा झाला: सोनार आणि हुंडीपासून रिझर्व्ह बँकेपर्यंत pages 6 to 11
   3. 3 बँकर कोण आणि ग्राहक कोण pages 12 to 16
   4. 4 बँकर आणि ग्राहक यांच्यातील संबंध pages 17 to 22
   5. 5 बँकरची कर्तव्ये pages 23 to 29
   6. 6 बँकरचे अधिकार: धारणाधिकार, वजावट आणि विनियोजन pages 30 to 35
   7. 7 गार्निशी आदेश आणि बँक खात्यांची जप्ती pages 36 to 40
   8. 8 बँक खाती आणि ग्राहकांचे विशेष वर्ग pages 41 to 45
   9. 9 भारतीय बँकिंग व्यवस्थेची रचना pages 46 to 50
   10. 10 सामाजिक नियंत्रण आणि बँकांचे राष्ट्रीयीकरण pages 51 to 56
   11. 11 1991 नंतरचे बँकिंग: सुधारणा pages 57 to 61
   12. 12 सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका आणि भारतीय स्टेट बँक pages 62 to 66
   13. 13 सहकारी बँका pages 67 to 70
   14. 14 व्यापारी बँका: सार्वजनिक, खाजगी आणि परदेशी pages 71 to 74
   15. 15 प्रादेशिक ग्रामीण बँका आणि स्थानिक क्षेत्र बँका pages 75 to 78
   16. 16 लघु वित्त बँका आणि पेमेंट्स बँका pages 79 to 82
   17. 17 विकास वित्त संस्था pages 83 to 86
   18. 18 बिगर बँकिंग वित्तीय कंपन्या pages 87 to 90
   19. 19 व्यापारी बँकांची कार्ये pages 91 to 93
   20. 20 बँका कर्ज कसे देतात: अग्रिमे आणि तारणे pages 94 to 98
   21. 21 अर्थव्यवस्थेतील वित्तीय संस्थांची भूमिका pages 99 to 101
   22. 22 डिजिटल बँकिंग आणि प्रदान प्रणाली pages 102 to 106
   23. 23 नादारी आणि दिवाळखोरी संहिता का: तिचा उद्देश pages 107 to 110
   24. 24 संहितेची रचना आणि संस्था pages 111 to 114
   25. 25 संहितेखालील वित्तीय संस्था आणि वित्तीय धनको pages 115 to 119
   26. 26 माहिती उपयोगिता pages 120 to 124

   Module II. 44 chapters

   1. 27 भारतातील वित्तीय संस्थांचे नियमन करणारे कायदे pages 125 to 128
   2. 28 बँकिंग विनियमन अधिनियम: त्याची रचना आणि लागूपणा pages 129 to 133
   3. 29 बँकिंग विनियमन अधिनियमातील महत्त्वाच्या व्याख्या pages 134 to 138
   4. 30 बँकिंग कंपनी काय करू शकते आणि काय करू शकत नाही pages 139 to 143
   5. 31 बँकिंग कंपनीचे व्यवस्थापन pages 144 to 148
   6. 32 भांडवल, भाग, लाभांश आणि राखीव निधी pages 149 to 154
   7. 33 कर्जे आणि अग्रिमे यांवरील निर्बंध pages 155 to 159
   8. 34 बँकिंग कंपन्या आणि शाखा यांचे परवाने pages 160 to 165
   9. 35 भारतातील मालमत्ता, दावा न केलेल्या ठेवी आणि विवरणपत्रे pages 166 to 172
   10. 36 बँकिंग कंपन्यांचे लेखे आणि लेखापरीक्षा pages 173 to 179
   11. 37 रिझर्व्ह बँकेची तपासणी आणि निदेश pages 180 to 187
   12. 38 व्यवस्थापनावरील रिझर्व्ह बँकेचे नियंत्रण pages 188 to 194
   13. 39 बँकिंग कंपन्यांच्या उपक्रमांचे संपादन pages 195 to 200
   14. 40 अधिस्थगन, पुनर्रचना आणि एकत्रीकरण pages 201 to 207
   15. 41 बँकिंग कंपन्यांचे समापन pages 208 to 215
   16. 42 समापन कार्यवाहीचा जलद निपटारा pages 216 to 222
   17. 43 नामनिर्देशन: ठेवी, सुरक्षित अभिरक्षा आणि लॉकर pages 223 to 229
   18. 44 बँकिंग विनियमन अधिनियमाखालील अपराध आणि दंड pages 230 to 236
   19. 45 खाजगी बँकिंग कंपन्या आणि उर्वरित तरतुदी pages 237 to 240
   20. 46 बँकिंग विनियमन अधिनियमाखालील सहकारी बँका pages 241 to 247
   21. 47 बँकिंग कायदे (सुधारणा) अधिनियम, 2025 pages 248 to 252
   22. 48 रिझर्व्ह बँक: उगम आणि स्थापना pages 253 to 256
   23. 49 व्याख्या, आणि बँक अनुसूचित कशामुळे ठरते pages 257 to 261
   24. 50 केंद्रीय मंडळ आणि स्थानिक मंडळे pages 262 to 266
   25. 51 रिझर्व्ह बँकेचा व्यवसाय pages 267 to 272
   26. 52 सरकारची बँकर म्हणून रिझर्व्ह बँक pages 273 to 276
   27. 53 चलन आणि कायद्याने मान्य चलन pages 277 to 282
   28. 54 निर्गम विभाग, राखीव निधी आणि लेखे pages 283 to 287
   29. 55 मौद्रिक धोरण आणि मौद्रिक धोरण समिती pages 288 to 293
   30. 56 पत माहिती, आणि नाणे बाजाराचे नियमन pages 294 to 299
   31. 57 रिझर्व्ह बँक अधिनियमाखालील NBFC: नोंदणी आणि नियमन pages 300 to 308
   32. 58 NBFC: पर्यवेक्षण, अंमलबजावणी आणि ठेवीदार pages 309 to 314
   33. 59 अनिगमित संस्थांनी घेतलेल्या ठेवी pages 315 to 318
   34. 60 रिझर्व्ह बँक अधिनियमाखालील अपराध आणि दंड pages 319 to 323
   35. 61 रिझर्व्ह बँकेची कार्ये आणि अधिकार, एकत्रितपणे pages 324 to 329
   36. 62 बँकिंग विनियमन (कंपनी) नियम, 1949 pages 330 to 334
   37. 63 रिझर्व्ह बँक नियमन कसे करते: अधिसूचना, निदेश आणि मास्टर निदेश pages 335 to 339
   38. 64 रोख राखीव प्रमाण pages 340 to 344
   39. 65 वैधानिक तरलता प्रमाण pages 345 to 348
   40. 66 CRR आणि SLR यांची तुलना, आणि मौद्रिक धोरणातील त्यांचे स्थान pages 349 to 352
   41. 67 बँकांना भांडवलाची गरज का असते: बेसल समिती आणि बेसल I pages 353 to 360
   42. 68 बेसल II: तीन स्तंभ pages 361 to 367
   43. 69 बेसल III: भांडवलविषयक आवश्यकता pages 368 to 375
   44. 70 बेसल III: तरलता, लीव्हरेज आणि पुढे काय pages 376 to 383

   Module III. 32 chapters

   1. 71 सेबी का: प्रतिभूती बाजार आणि त्याचा नियामक pages 384 to 388
   2. 72 सेबी मंडळाची स्थापना pages 389 to 393
   3. 73 सेबीची कार्ये आणि अधिकार pages 394 to 401
   4. 74 मध्यस्थांची नोंदणी, आणि बाजाराचा गैरवापर pages 402 to 408
   5. 75 सेबी, बँकिंग कंपन्या आणि NBFC pages 409 to 413
   6. 76 सेबी अधिनियमाखालील दंड आणि न्यायनिर्णयन pages 414 to 420
   7. 77 प्रतिभूती अपील न्यायाधिकरण pages 421 to 426
   8. 78 सेबी अधिनियमाखालील अपराध, विशेष न्यायालये आणि वसुली pages 427 to 432
   9. 79 सेबीचे वित्त आणि उर्वरित तरतुदी pages 433 to 438
   10. 80 FERA पासून FEMA पर्यंत pages 439 to 443
   11. 81 FEMA मधील महत्त्वाच्या व्याख्या pages 444 to 448
   12. 82 परकीय चलनातील व्यवहार आणि परकीय चलन धारण करणे pages 449 to 452
   13. 83 चालू खात्यावरील व्यवहार pages 453 to 456
   14. 84 भांडवली खात्यावरील व्यवहार आणि परकीय गुंतवणूक pages 457 to 461
   15. 85 वस्तू आणि सेवांची निर्यात, आणि परकीय चलनाची प्राप्ती pages 462 to 466
   16. 86 FEMA खालील प्राधिकृत व्यक्ती आणि रिझर्व्ह बँक pages 467 to 470
   17. 87 उल्लंघने, दंड आणि शमन pages 471 to 476
   18. 88 FEMA खालील न्यायनिर्णयन आणि अपिले pages 477 to 481
   19. 89 अंमलबजावणी संचालनालय, आणि FEMA च्या उर्वरित तरतुदी pages 482 to 487
   20. 90 SARFAESI का: त्याची रचना आणि व्याप्ती pages 488 to 494
   21. 91 SARFAESI ज्यांवर चालतो त्या व्याख्या pages 495 to 500
   22. 92 मालमत्ता पुनर्रचना कंपन्या आणि प्रतिभूतीकरण pages 501 to 507
   23. 93 मालमत्ता पुनर्रचना कंपन्यांवरील रिझर्व्ह बँकेचे अधिकार pages 508 to 511
   24. 94 तारण हितसंबंधाची अंमलबजावणी: मागणी नोटीस pages 512 to 517
   25. 95 ताबा घेणे, विक्री, व्यवस्थापन ताब्यात घेणे आणि विमोचन pages 518 to 524
   26. 96 दंडाधिकाऱ्याची मदत, आणि भाडेकरू pages 525 to 531
   27. 97 कर्जदाराचे उपाय: DRT, DRAT आणि रिट न्यायालय pages 532 to 538
   28. 98 केंद्रीय नोंदणी कार्यालय आणि तारणी धनकोंचा अग्रक्रम pages 539 to 544
   29. 99 अपराध, दंड आणि SARFAESI च्या उर्वरित तरतुदी pages 545 to 550
   30. 100 बँकर वही पुरावा अधिनियम, 1891 pages 551 to 557
   31. 101 बँकर वही पुरावा अधिनियम, 2026: बँकरच्या वह्या आणि प्रमाणित प्रती pages 558 to 563
   32. 102 बँकर वही पुरावा अधिनियम, 2026: बँक अधिकारी, न्यायालय आणि निरसन pages 564 to 568

   Module IV. 33 chapters

   1. 103 परक्राम्य संलेख म्हणजे काय pages 569 to 572
   2. 104 वचनचिठ्ठ्या pages 573 to 576
   3. 105 विनिमयपत्रे pages 577 to 580
   4. 106 धनादेश pages 581 to 583
   5. 107 वचनचिठ्ठी, विनिमयपत्र आणि धनादेश यांची तुलना pages 584 to 586
   6. 108 रक्कम, दिनांक आणि परिपक्वता pages 587 to 590
   7. 109 धारक आणि यथाविधी धारक pages 591 to 594
   8. 110 प्रतिफल आणि परक्राम्य संलेख pages 595 to 598
   9. 111 परक्रामण आणि पृष्ठांकन pages 599 to 603
   10. 112 पक्षकारांचे दायित्व pages 604 to 608
   11. 113 स्वीकृतीसाठी आणि दर्शनासाठी सादरीकरण pages 609 to 612
   12. 114 प्रदानासाठी सादरीकरण pages 613 to 616
   13. 115 यथाविधी प्रदान, आणि व्याज pages 617 to 620
   14. 116 अनादर आणि अनादराची सूचना pages 621 to 625
   15. 117 टिप्पणी, निषेधपत्र आणि प्रतिष्ठेखातर स्वीकृती व प्रदान pages 626 to 630
   16. 118 दायित्वातून मुक्ती pages 631 to 634
   17. 119 विशेष गृहीतके आणि पुराव्याचे नियम pages 635 to 638
   18. 120 धनादेशांचे रेखांकन pages 639 to 642
   19. 121 प्रदान करणाऱ्या आणि वसुली करणाऱ्या बँकरचे संरक्षण pages 643 to 646
   20. 122 विदेशी संलेख आणि हुंड्या pages 647 to 650
   21. 123 अपराध म्हणून धनादेशाचा अनादर: कलम 138 pages 651 to 656
   22. 124 धारकाच्या बाजूचे गृहीतक, आणि बचाव pages 657 to 661
   23. 125 कंपन्यांनी केलेले अपराध: कलम 141 pages 662 to 665
   24. 126 फिर्याद, न्यायालय आणि खटला pages 666 to 671
   25. 127 अंतरिम भरपाई आणि अपिलासाठीची अनामत रक्कम pages 672 to 676
   26. 128 कर्ज वसुली न्यायाधिकरणे का pages 677 to 680
   27. 129 कर्ज वसुली न्यायाधिकरण: स्थापना आणि रचना pages 681 to 684
   28. 130 कर्ज वसुली अपील न्यायाधिकरण pages 685 to 688
   29. 131 न्यायाधिकरणांची अधिकारिता, अधिकार आणि प्राधिकार pages 689 to 692
   30. 132 न्यायाधिकरणाकडे अर्ज, आणि त्याची कार्यपद्धती pages 693 to 698
   31. 133 अपील न्यायाधिकरणाकडे अपिले pages 699 to 702
   32. 134 वसुली प्रमाणपत्र आणि वसुली अधिकारी pages 703 to 708
   33. 135 वसुलीचा नकाशा: दिवाणी दावा, DRT, SARFAESI, IBC आणि लोक अदालत pages 709 to 713
   Every paper that is solved: 28 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • May 2025 - 60/40
   • May 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • Nov 2024 - 60/40
   • May 2023
   • May 2023 - 60/40
   • Nov 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • 2018-19
   • Jun 2019
   • 2017-18
   • May 2016
   • Nov 2016
   • May 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

7. बौद्धिक संपदा कायदे (Intellectual Property Laws)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   बौद्धिक संपदा कायदे

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   बौद्धिक संपदा कायदे

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. बौद्धिक संपदा म्हणजे काय 1
   2. अमूर्त गोष्टीतील मालमत्ता 5
   3. बौद्धिक संपदा हक्कांचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये 9
   4. कायदा बौद्धिक संपदेचे संरक्षण का करतो: सिद्धांत 13
   5. बौद्धिक संपदा हक्कांचा उगम आणि विकास 17
   6. भारतात बौद्धिक संपदा कायद्याचा विकास कसा झाला 21
   7. बौद्धिक संपदेचे प्रकार 26
   8. पेटंट: रूपरेषा 30
   9. व्यापार चिन्हे: रूपरेषा 33
   10. प्रतिलिप्यधिकार: रूपरेषा 36
   11. औद्योगिक अभिकल्प 38
   12. व्यापारी गुपिते आणि अप्रकट माहिती 43
   13. भौगोलिक मानांकने 48
   14. एकात्मिक परिपथांचे मांडणी-अभिकल्प 52
   15. बौद्धिक संपदा हक्कांचे आर्थिक विश्लेषण 55
   16. मालमत्ता म्हणून बौद्धिक संपदा 58
   17. बौद्धिक संपदा हक्कांचे फायदे 61
   18. बौद्धिक संपदा हक्कांचे तोटे 63
   19. बौद्धिक संपदा आंतरराष्ट्रीय का झाली 66
   20. पॅरिस अभिसंधी, 1883 69

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. भारतीय कायद्यातील पॅरिस अभिसंधी 74
   2. बर्न अभिसंधी, 1886 77
   3. GATT आणि जागतिक व्यापार संघटना 81
   4. TRIPS करार: तत्त्वे आणि मानके 84
   5. TRIPS करार: अंमलबजावणी, वाद आणि संक्रमणकाळ 89
   6. TRIPS आणि भारत 93
   7. जागतिक बौद्धिक संपदा संघटना 96
   8. भारत सामील झालेले इतर तह, आणि सामील न झालेले तह 99

   मॉड्यूल II

   1. पेटंट म्हणजे काय, आणि त्यामागील सौदा 102
   2. 1970 पूर्वीचा भारतातील पेटंट कायदा 105
   3. पेटंट अधिनियम, 1970 आणि त्याची रचना 108
   4. दुरुस्त्या, 1999 ते 2026 112
   5. शोध म्हणजे काय 116
   6. शोध नसलेल्या गोष्टी: कलम 3(a) ते (c) 119
   7. कलम 3(d): ज्ञात पदार्थांची नवी रूपे आणि सदाहरितीकरण 122
   8. कलम 3 चा उर्वरित भाग: खंड (e) ते (p) 125
   9. अणुऊर्जा, सजीव पदार्थ आणि जैवतंत्रज्ञान 129
   10. उत्पादन पेटंट आणि प्रक्रिया पेटंट 132

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. नवीनता 135
   2. शोधात्मक पायरी 137
   3. औद्योगिक उपयोजनाची क्षमता 140
   4. पूर्वज्ञान आणि पूर्वानुमान 142
   5. त्या क्षेत्रातील कुशल व्यक्ती आणि उघडपणाची कसोटी 146
   6. तात्पुरते आणि संपूर्ण विनिर्देश 148
   7. दावे, अग्रक्रम दिनांक आणि विभागीय अर्ज 151
   8. अर्जात किंवा विनिर्देशात सुधारणा करणे 154
   9. मंजुरीपूर्व विरोध 157
   10. मंजुरीनंतरचा विरोध आणि चुकीच्या मार्गाने मिळवणे 160
   11. विरोधाची कारणे सविस्तर 163
   12. कोण अर्ज करू शकतो, आणि अर्ज 166
   13. अर्जाचे प्रकाशन आणि तपासणी 169
   14. पेटंटची मंजुरी आणि त्यावर मोहोर लावणे 172
   15. मुदत, नूतनीकरण, व्यपगत होणे, पुनर्स्थापना आणि भर पेटंट 175
   16. गोपनीयतेचे निदेश आणि परदेशात अर्ज करणे 179
   17. पेटंटधारकाचे हक्क 183
   18. पेटंटचा वापर आणि सक्तीचे परवाने 186
   19. सक्तीच्या परवान्याच्या अटी आणि विशेष परवाने 191

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. सरकारकडून शोधांचा वापर आणि संपादन 196
   2. पेटंटचे समर्पण 201
   3. पेटंट रद्द करणे 203
   4. पेटंटचे अभिहस्तांकन आणि संक्रमण, आणि नोंदवही 208
   5. पेटंटचे परवाने 212
   6. पेटंट कायद्यातील रास्त वापर: प्रयोग, बोलार आणि समांतर आयात 216
   7. पेटंटचे उल्लंघन म्हणजे काय 220
   8. उल्लंघनासाठी दावे 225
   9. उल्लंघनाच्या दाव्यातील बचाव 230
   10. उल्लंघनावरील उपाय 234
   11. पेटंट अभिकर्ते 240
   12. पेटंट कार्यालय, नियंत्रक आणि अपिले 244
   13. पेटंट अधिनियमाखालील गुन्हे आणि दंड 248
   14. अभिसंधी अर्ज आणि PCT मार्ग 252
   15. पेटंट अधिनियमाचा उर्वरित भाग 257

   मॉड्यूल III

   1. व्यापार चिन्ह म्हणजे काय 261
   2. व्यापार चिन्ह काय करते, आणि चांगले चिन्ह कशामुळे ठरते 265
   3. भारतीय व्यापार चिन्ह कायदा कसा विकसित झाला 268

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. नोंदणी कार्यालय, नोंदवही आणि वर्गीकरण 272
   2. व्यापार चिन्हांच्या संरक्षणाची गरज 275
   3. नोंदणीकृत आणि नोंदणी नसलेली व्यापार चिन्हे 278
   4. पारंपरिक आणि अपारंपरिक व्यापार चिन्हे 282
   5. सेवा चिन्हे 285
   6. सामूहिक चिन्हे 288
   7. प्रमाणन व्यापार चिन्हे 291
   8. सुप्रसिद्ध व्यापार चिन्हे 295
   9. व्यापार चिन्हाच्या नोंदणीसाठी अर्ज करणे 299
   10. तपासणी, स्वीकृती आणि जाहिरात 303
   11. नोंदणी, कालावधी, नूतनीकरण आणि पुनर्स्थापना 306
   12. माद्रिद प्रोटोकॉलखाली आंतरराष्ट्रीय नोंदणी 310
   13. नकाराची निरपेक्ष कारणे 314
   14. नकाराची सापेक्ष कारणे आणि प्रामाणिक समवर्ती वापर 318
   15. फसवे साम्य: दोन चिन्हांची तुलना कशी केली जाते 322
   16. नोंदणीला विरोध 326
   17. नोंदणीकृत मालकाचे हक्क आणि त्यांच्या मर्यादा 329
   18. व्यापार चिन्हांचे अभिहस्तांकन आणि संक्रमण 333
   19. परवाने, परवानगीप्राप्त वापर आणि नोंदणीकृत वापरकर्ते 337

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. नोंदणीकृत व्यापार चिन्हाचे उल्लंघन 341
   2. पासिंग ऑफ 345
   3. उल्लंघन आणि पासिंग ऑफ यांची तुलना 350
   4. उल्लंघन आणि पासिंग ऑफ यांवरील उपाय 354
   5. उल्लंघन आणि पासिंग ऑफ यांविरुद्धचे बचाव 358
   6. गुन्हे, दंड आणि खोटी व्यापारी वर्णने 363
   7. दुरुस्ती, नोंदी सुधारणे आणि वापर न केल्यामुळे काढून टाकणे 368
   8. अपिले, आणि अपील मंडळाचा अंत 373
   9. व्यापार चिन्ह अधिनियमाचा उर्वरित भाग 376

   मॉड्यूल IV

   1. भारतातील प्रतिलिप्यधिकार कायद्याचा विकास 380
   2. प्रतिलिप्यधिकार अधिनियम, 1957: रचना आणि व्याख्या 383
   3. प्रतिलिप्यधिकाराचे स्वरूप: हक्कांचा संच 387
   4. प्रतिलिप्यधिकाराची व्याप्ती: कल्पना, अभिव्यक्ती आणि मौलिकता 390
   5. प्रतिलिप्यधिकाराचा कालावधी 394
   6. साहित्यिक कलाकृती, संगणक प्रोग्राम आणि संकलने 397
   7. नाट्य आणि संगीत कलाकृती 401
   8. कलात्मक कलाकृती आणि स्थापत्य कलाकृती 404
   9. ध्वनिमुद्रणे आणि चलचित्रपट 408

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. शेजारी हक्क आणि प्रसारण संस्थांचे हक्क 411
   2. कलाकारांचे हक्क 414
   3. ध्वनिमुद्रण निर्मात्यांचे हक्क 418
   4. प्रतिलिप्यधिकारातील लेखकत्व 421
   5. प्रतिलिप्यधिकाराची मालकी: पहिला मालक आणि अपवाद 424
   6. आर्थिक हक्क 428
   7. नैतिक हक्क: लेखकाचे विशेष हक्क 431
   8. प्रतिलिप्यधिकाराचे अभिहस्तांकन आणि संक्रमण 435
   9. परवाने: स्वेच्छा, सक्तीचे आणि वैधानिक 439
   10. रास्त वापर आणि कलम 52 मधील अपवाद 444
   11. शिक्षण, ग्रंथालये आणि दिव्यांग व्यक्ती यांच्यासाठीचे अपवाद 450
   12. प्रतिलिप्यधिकाराचे उल्लंघन 456
   13. उल्लंघनावरील दिवाणी उपाय 463
   14. गुन्हे आणि फौजदारी उपाय 469
   15. प्रतिलिप्यधिकार संस्था 474
   16. प्रतिलिप्यधिकार मंडळ: त्याचे अधिकार, आणि ते कुठे गेले 479
   17. प्रतिलिप्यधिकार कार्यालय आणि प्रतिलिप्यधिकाराची नोंदणी 484
   18. डिजिटल वातावरणातील प्रतिलिप्यधिकाराचे प्रश्न 489
   19. मध्यस्थ, संकेतस्थळ अवरोधन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता 493

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. आंतरराष्ट्रीय प्रतिलिप्यधिकार आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 500

   Page 1 onwards

   504 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 504 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 132 chapters across 4 modules

   Module I. 28 chapters

   1. 1 बौद्धिक संपदा म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 अमूर्त गोष्टीतील मालमत्ता pages 5 to 8
   3. 3 बौद्धिक संपदा हक्कांचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये pages 9 to 12
   4. 4 कायदा बौद्धिक संपदेचे संरक्षण का करतो: सिद्धांत pages 13 to 16
   5. 5 बौद्धिक संपदा हक्कांचा उगम आणि विकास pages 17 to 20
   6. 6 भारतात बौद्धिक संपदा कायद्याचा विकास कसा झाला pages 21 to 25
   7. 7 बौद्धिक संपदेचे प्रकार pages 26 to 29
   8. 8 पेटंट: रूपरेषा pages 30 to 32
   9. 9 व्यापार चिन्हे: रूपरेषा pages 33 to 35
   10. 10 प्रतिलिप्यधिकार: रूपरेषा pages 36 to 37
   11. 11 औद्योगिक अभिकल्प pages 38 to 42
   12. 12 व्यापारी गुपिते आणि अप्रकट माहिती pages 43 to 47
   13. 13 भौगोलिक मानांकने pages 48 to 51
   14. 14 एकात्मिक परिपथांचे मांडणी-अभिकल्प pages 52 to 54
   15. 15 बौद्धिक संपदा हक्कांचे आर्थिक विश्लेषण pages 55 to 57
   16. 16 मालमत्ता म्हणून बौद्धिक संपदा pages 58 to 60
   17. 17 बौद्धिक संपदा हक्कांचे फायदे pages 61 to 62
   18. 18 बौद्धिक संपदा हक्कांचे तोटे pages 63 to 65
   19. 19 बौद्धिक संपदा आंतरराष्ट्रीय का झाली pages 66 to 68
   20. 20 पॅरिस अभिसंधी, 1883 pages 69 to 73
   21. 21 भारतीय कायद्यातील पॅरिस अभिसंधी pages 74 to 76
   22. 22 बर्न अभिसंधी, 1886 pages 77 to 80
   23. 23 GATT आणि जागतिक व्यापार संघटना pages 81 to 83
   24. 24 TRIPS करार: तत्त्वे आणि मानके pages 84 to 88
   25. 25 TRIPS करार: अंमलबजावणी, वाद आणि संक्रमणकाळ pages 89 to 92
   26. 26 TRIPS आणि भारत pages 93 to 95
   27. 27 जागतिक बौद्धिक संपदा संघटना pages 96 to 98
   28. 28 भारत सामील झालेले इतर तह, आणि सामील न झालेले तह pages 99 to 101

   Module II. 44 chapters

   1. 29 पेटंट म्हणजे काय, आणि त्यामागील सौदा pages 102 to 104
   2. 30 1970 पूर्वीचा भारतातील पेटंट कायदा pages 105 to 107
   3. 31 पेटंट अधिनियम, 1970 आणि त्याची रचना pages 108 to 111
   4. 32 दुरुस्त्या, 1999 ते 2026 pages 112 to 115
   5. 33 शोध म्हणजे काय pages 116 to 118
   6. 34 शोध नसलेल्या गोष्टी: कलम 3(a) ते (c) pages 119 to 121
   7. 35 कलम 3(d): ज्ञात पदार्थांची नवी रूपे आणि सदाहरितीकरण pages 122 to 124
   8. 36 कलम 3 चा उर्वरित भाग: खंड (e) ते (p) pages 125 to 128
   9. 37 अणुऊर्जा, सजीव पदार्थ आणि जैवतंत्रज्ञान pages 129 to 131
   10. 38 उत्पादन पेटंट आणि प्रक्रिया पेटंट pages 132 to 134
   11. 39 नवीनता pages 135 to 136
   12. 40 शोधात्मक पायरी pages 137 to 139
   13. 41 औद्योगिक उपयोजनाची क्षमता pages 140 to 141
   14. 42 पूर्वज्ञान आणि पूर्वानुमान pages 142 to 145
   15. 43 त्या क्षेत्रातील कुशल व्यक्ती आणि उघडपणाची कसोटी pages 146 to 147
   16. 44 तात्पुरते आणि संपूर्ण विनिर्देश pages 148 to 150
   17. 45 दावे, अग्रक्रम दिनांक आणि विभागीय अर्ज pages 151 to 153
   18. 46 अर्जात किंवा विनिर्देशात सुधारणा करणे pages 154 to 156
   19. 47 मंजुरीपूर्व विरोध pages 157 to 159
   20. 48 मंजुरीनंतरचा विरोध आणि चुकीच्या मार्गाने मिळवणे pages 160 to 162
   21. 49 विरोधाची कारणे सविस्तर pages 163 to 165
   22. 50 कोण अर्ज करू शकतो, आणि अर्ज pages 166 to 168
   23. 51 अर्जाचे प्रकाशन आणि तपासणी pages 169 to 171
   24. 52 पेटंटची मंजुरी आणि त्यावर मोहोर लावणे pages 172 to 174
   25. 53 मुदत, नूतनीकरण, व्यपगत होणे, पुनर्स्थापना आणि भर पेटंट pages 175 to 178
   26. 54 गोपनीयतेचे निदेश आणि परदेशात अर्ज करणे pages 179 to 182
   27. 55 पेटंटधारकाचे हक्क pages 183 to 185
   28. 56 पेटंटचा वापर आणि सक्तीचे परवाने pages 186 to 190
   29. 57 सक्तीच्या परवान्याच्या अटी आणि विशेष परवाने pages 191 to 195
   30. 58 सरकारकडून शोधांचा वापर आणि संपादन pages 196 to 200
   31. 59 पेटंटचे समर्पण pages 201 to 202
   32. 60 पेटंट रद्द करणे pages 203 to 207
   33. 61 पेटंटचे अभिहस्तांकन आणि संक्रमण, आणि नोंदवही pages 208 to 211
   34. 62 पेटंटचे परवाने pages 212 to 215
   35. 63 पेटंट कायद्यातील रास्त वापर: प्रयोग, बोलार आणि समांतर आयात pages 216 to 219
   36. 64 पेटंटचे उल्लंघन म्हणजे काय pages 220 to 224
   37. 65 उल्लंघनासाठी दावे pages 225 to 229
   38. 66 उल्लंघनाच्या दाव्यातील बचाव pages 230 to 233
   39. 67 उल्लंघनावरील उपाय pages 234 to 239
   40. 68 पेटंट अभिकर्ते pages 240 to 243
   41. 69 पेटंट कार्यालय, नियंत्रक आणि अपिले pages 244 to 247
   42. 70 पेटंट अधिनियमाखालील गुन्हे आणि दंड pages 248 to 251
   43. 71 अभिसंधी अर्ज आणि PCT मार्ग pages 252 to 256
   44. 72 पेटंट अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 257 to 260

   Module III. 31 chapters

   1. 73 व्यापार चिन्ह म्हणजे काय pages 261 to 264
   2. 74 व्यापार चिन्ह काय करते, आणि चांगले चिन्ह कशामुळे ठरते pages 265 to 267
   3. 75 भारतीय व्यापार चिन्ह कायदा कसा विकसित झाला pages 268 to 271
   4. 76 नोंदणी कार्यालय, नोंदवही आणि वर्गीकरण pages 272 to 274
   5. 77 व्यापार चिन्हांच्या संरक्षणाची गरज pages 275 to 277
   6. 78 नोंदणीकृत आणि नोंदणी नसलेली व्यापार चिन्हे pages 278 to 281
   7. 79 पारंपरिक आणि अपारंपरिक व्यापार चिन्हे pages 282 to 284
   8. 80 सेवा चिन्हे pages 285 to 287
   9. 81 सामूहिक चिन्हे pages 288 to 290
   10. 82 प्रमाणन व्यापार चिन्हे pages 291 to 294
   11. 83 सुप्रसिद्ध व्यापार चिन्हे pages 295 to 298
   12. 84 व्यापार चिन्हाच्या नोंदणीसाठी अर्ज करणे pages 299 to 302
   13. 85 तपासणी, स्वीकृती आणि जाहिरात pages 303 to 305
   14. 86 नोंदणी, कालावधी, नूतनीकरण आणि पुनर्स्थापना pages 306 to 309
   15. 87 माद्रिद प्रोटोकॉलखाली आंतरराष्ट्रीय नोंदणी pages 310 to 313
   16. 88 नकाराची निरपेक्ष कारणे pages 314 to 317
   17. 89 नकाराची सापेक्ष कारणे आणि प्रामाणिक समवर्ती वापर pages 318 to 321
   18. 90 फसवे साम्य: दोन चिन्हांची तुलना कशी केली जाते pages 322 to 325
   19. 91 नोंदणीला विरोध pages 326 to 328
   20. 92 नोंदणीकृत मालकाचे हक्क आणि त्यांच्या मर्यादा pages 329 to 332
   21. 93 व्यापार चिन्हांचे अभिहस्तांकन आणि संक्रमण pages 333 to 336
   22. 94 परवाने, परवानगीप्राप्त वापर आणि नोंदणीकृत वापरकर्ते pages 337 to 340
   23. 95 नोंदणीकृत व्यापार चिन्हाचे उल्लंघन pages 341 to 344
   24. 96 पासिंग ऑफ pages 345 to 349
   25. 97 उल्लंघन आणि पासिंग ऑफ यांची तुलना pages 350 to 353
   26. 98 उल्लंघन आणि पासिंग ऑफ यांवरील उपाय pages 354 to 357
   27. 99 उल्लंघन आणि पासिंग ऑफ यांविरुद्धचे बचाव pages 358 to 362
   28. 100 गुन्हे, दंड आणि खोटी व्यापारी वर्णने pages 363 to 367
   29. 101 दुरुस्ती, नोंदी सुधारणे आणि वापर न केल्यामुळे काढून टाकणे pages 368 to 372
   30. 102 अपिले, आणि अपील मंडळाचा अंत pages 373 to 375
   31. 103 व्यापार चिन्ह अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 376 to 379

   Module IV. 29 chapters

   1. 104 भारतातील प्रतिलिप्यधिकार कायद्याचा विकास pages 380 to 382
   2. 105 प्रतिलिप्यधिकार अधिनियम, 1957: रचना आणि व्याख्या pages 383 to 386
   3. 106 प्रतिलिप्यधिकाराचे स्वरूप: हक्कांचा संच pages 387 to 389
   4. 107 प्रतिलिप्यधिकाराची व्याप्ती: कल्पना, अभिव्यक्ती आणि मौलिकता pages 390 to 393
   5. 108 प्रतिलिप्यधिकाराचा कालावधी pages 394 to 396
   6. 109 साहित्यिक कलाकृती, संगणक प्रोग्राम आणि संकलने pages 397 to 400
   7. 110 नाट्य आणि संगीत कलाकृती pages 401 to 403
   8. 111 कलात्मक कलाकृती आणि स्थापत्य कलाकृती pages 404 to 407
   9. 112 ध्वनिमुद्रणे आणि चलचित्रपट pages 408 to 410
   10. 113 शेजारी हक्क आणि प्रसारण संस्थांचे हक्क pages 411 to 413
   11. 114 कलाकारांचे हक्क pages 414 to 417
   12. 115 ध्वनिमुद्रण निर्मात्यांचे हक्क pages 418 to 420
   13. 116 प्रतिलिप्यधिकारातील लेखकत्व pages 421 to 423
   14. 117 प्रतिलिप्यधिकाराची मालकी: पहिला मालक आणि अपवाद pages 424 to 427
   15. 118 आर्थिक हक्क pages 428 to 430
   16. 119 नैतिक हक्क: लेखकाचे विशेष हक्क pages 431 to 434
   17. 120 प्रतिलिप्यधिकाराचे अभिहस्तांकन आणि संक्रमण pages 435 to 438
   18. 121 परवाने: स्वेच्छा, सक्तीचे आणि वैधानिक pages 439 to 443
   19. 122 रास्त वापर आणि कलम 52 मधील अपवाद pages 444 to 449
   20. 123 शिक्षण, ग्रंथालये आणि दिव्यांग व्यक्ती यांच्यासाठीचे अपवाद pages 450 to 455
   21. 124 प्रतिलिप्यधिकाराचे उल्लंघन pages 456 to 462
   22. 125 उल्लंघनावरील दिवाणी उपाय pages 463 to 468
   23. 126 गुन्हे आणि फौजदारी उपाय pages 469 to 473
   24. 127 प्रतिलिप्यधिकार संस्था pages 474 to 478
   25. 128 प्रतिलिप्यधिकार मंडळ: त्याचे अधिकार, आणि ते कुठे गेले pages 479 to 483
   26. 129 प्रतिलिप्यधिकार कार्यालय आणि प्रतिलिप्यधिकाराची नोंदणी pages 484 to 488
   27. 130 डिजिटल वातावरणातील प्रतिलिप्यधिकाराचे प्रश्न pages 489 to 492
   28. 131 मध्यस्थ, संकेतस्थळ अवरोधन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता pages 493 to 499
   29. 132 आंतरराष्ट्रीय प्रतिलिप्यधिकार आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 500 to 504
   Every paper that is solved: 30 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • Nov 2024 - 60/40
   • May 2023
   • May 2023 - 60/40
   • Nov 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • 2018-19
   • Dec 2019
   • Jun 2019
   • May 2017
   • Nov 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • May 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

8. पुराव्याचा कायदा (Law of Evidence)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   पुराव्याचा कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   पुराव्याचा कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I सर्वसाधारण प्रस्तावना आणि तथ्यांची संबद्धता

   1. पुराव्याचा कायदा आता साक्ष्य अधिनियम आहे 1
   2. पुराव्याचा कायदा काय करतो 7
   3. अधिनियम कुठे लागू होतो 12
   4. न्यायालय, तथ्य आणि वादतथ्ये 18
   5. संबद्धता आणि ग्राह्यता 24
   6. दस्तऐवज आणि पुरावा 29
   7. सिद्ध, असिद्ध आणि सिद्ध न झालेले 33
   8. गृहीत धरू शकेल, गृहीत धरील आणि निर्णायक पुरावा 37
   9. पुराव्याचे प्रकार 41
   10. Res Gestae 46
   11. प्रसंग, कारण, परिणाम आणि संधी 52
   12. हेतू आणि पूर्वतयारी 56
   13. वर्तन 61
   14. स्पष्टीकरण देणारी, प्रस्तावना करणारी किंवा ओळख पटवणारी तथ्ये 68
   15. कटातील सहभागीने सांगितलेल्या किंवा केलेल्या गोष्टी 74
   16. अन्यथा संबद्ध नसलेली तथ्ये, आणि अन्यत्र उपस्थिती 81
   17. नुकसानभरपाई, हक्क आणि रूढी 86
   18. मनाची आणि शरीराची अवस्था 90
   19. अपघात, उद्देश आणि व्यवसायाचा क्रम 96
   20. कबुली म्हणजे काय 101

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू सर्वसाधारण प्रस्तावना आणि तथ्यांची संबद्धता

   1. कबुली कोण देऊ शकतो 105
   2. कबुली सिद्ध करणे 110
   3. कबुली निर्णायक नसते 115
   4. कबुलीजबाब म्हणजे काय 119
   5. प्रलोभन, धमकी, बळजबरी किंवा वचन यांमुळे दिलेले कबुलीजबाब 124
   6. पोलीस अधिकाऱ्याला दिलेला कबुलीजबाब 129
   7. शोध लागण्यास कारणीभूत ठरलेली माहिती 134
   8. सहआरोपीचा कबुलीजबाब 139
   9. न्यायिक, न्यायबाह्य आणि मागे घेतलेले कबुलीजबाब 144
   10. साक्षीसाठी बोलावता येत नाही अशा व्यक्तींची निवेदने 150
   11. मृत्युपूर्व जबानी 155
   12. मृत्युपूर्व जबानी नोंदवणे आणि तिचे मूल्यमापन करणे 161
   13. व्यवसायाच्या ओघात किंवा स्वतःच्या हिताविरुद्ध केलेली निवेदने 166
   14. सार्वजनिक हक्क, नातेसंबंध आणि कौटुंबिक बाबी यांविषयीची निवेदने 170
   15. पूर्वीच्या कार्यवाहीत दिलेला पुरावा 175
   16. हिशेबाची पुस्तके आणि सार्वजनिक अभिलेख 179
   17. नकाशे, अधिनियम, कायद्याची पुस्तके आणि संपूर्ण निवेदन 184
   18. दुसरा दावा किंवा दुसरी संपरीक्षा रोखणारे निकाल 188
   19. in rem निकाल 192

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू सर्वसाधारण प्रस्तावना आणि तथ्यांची संबद्धता

   1. इतर निकाल, आणि कपट किंवा अक्षमता 197
   2. तज्ज्ञांचा अभिप्राय 202
   3. इलेक्ट्रॉनिक पुराव्याचा परीक्षक 207
   4. हस्ताक्षर आणि स्वाक्षरी यांविषयीचा अभिप्राय 211
   5. रूढी, प्रथा आणि नातेसंबंध यांविषयीचे अभिप्राय 217
   6. दिवाणी प्रकरणांतील चारित्र्य 221
   7. फौजदारी प्रकरणांतील चारित्र्य 225
   8. लैंगिक अपराधांच्या प्रकरणांतील चारित्र्य आणि लैंगिक पूर्वेतिहास 230
   9. माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमातील व्याख्या: संगणक, डेटा आणि अभिलेख 237
   10. माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमातील व्याख्या: स्वाक्षऱ्या, प्रमाणपत्रे आणि मध्यस्थ 243

   मॉड्यूल II सिद्धता आणि सिद्ध करण्याचा भार

   1. न्यायिक दखल घेतली जाणारी तथ्ये 249
   2. कबूल केलेली तथ्ये 255
   3. मौखिक पुरावा आणि ऐकीव पुराव्याचा नियम 259
   4. प्राथमिक पुरावा 265
   5. दुय्यम पुरावा 270
   6. दुय्यम पुरावा केव्हा देता येतो 275

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू सिद्धता आणि सिद्ध करण्याचा भार

   1. स्वाक्षरी आणि हस्ताक्षर सिद्ध करणे 281
   2. साक्षांकित दस्तऐवज सिद्ध करणे 286
   3. इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल अभिलेख 292
   4. कलम 63 खालील प्रमाणपत्र 297
   5. न्यायालये प्रमाणपत्राच्या नियमाचा अर्थ कसा लावतात 304
   6. पुरावा म्हणून रेकॉर्डिंग, सीसीटीव्ही आणि संदेश 309
   7. इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल स्वाक्षऱ्या 314
   8. सार्वजनिक आणि खाजगी दस्तऐवज 318
   9. प्रमाणित प्रती आणि शासकीय दस्तऐवज 321
   10. गृहीतके कशी काम करतात 325
   11. दस्तऐवजांविषयीची गृहीतके 329
   12. इलेक्ट्रॉनिक अभिलेखांविषयीची गृहीतके 335
   13. हजर न केलेले दस्तऐवज आणि तीस वर्षे जुने दस्तऐवज 339
   14. विशिष्ट अपराधांविषयीचे गृहीतक 343
   15. विवाहकाळात झालेला जन्म आणि औरसता 346
   16. विवाहित स्त्रीच्या आत्महत्येस अपप्रेरणा 351
   17. हुंडाबळी 355
   18. न्यायालय गृहीत धरू शकेल 360
   19. बलात्काराच्या खटल्यांमध्ये संमतीचा अभाव 365

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू सिद्धता आणि सिद्ध करण्याचा भार

   1. अटी लेखी असतात तेव्हा 368
   2. लेखाविरुद्ध तोंडी करार चालत नाही 373
   3. दस्तऐवजांतील संदिग्धता 378
   4. दस्तऐवजाशी संबंध नसलेले त्रयस्थ आणि मृत्युपत्रे 382
   5. सिद्ध करण्याचा भार 386
   6. फौजदारी संपरीक्षेतील सिद्ध करण्याचा भार 391
   7. विशेषतः माहितीत असलेली तथ्ये 396
   8. जिवंत की मृत: तीस वर्षे आणि सात वर्षे 400
   9. नातेसंबंध, मालकी आणि सक्रिय विश्वास 404
   10. विबंध 408
   11. विबंधाचे प्रकार आणि मर्यादा 412
   12. भाडेकरू, अनुज्ञप्तिधारक, स्वीकारकर्ते आणि उपनिहिती यांचा विबंध 417

   मॉड्यूल III साक्षीदार

   1. साक्ष कोण देऊ शकतो 420
   2. बाल साक्षीदार 424
   3. तोंडी संवाद साधू न शकणारे साक्षीदार 428
   4. साक्षीदार म्हणून पती आणि पत्नी 432
   5. साक्षीदार म्हणून न्यायाधीश आणि दंडाधिकारी 436

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू साक्षीदार

   1. राज्यकारभाराच्या बाबी आणि शासकीय पत्रव्यवहार 439
   2. खबरी आणि व्यावसायिक नात्याने कळवलेली माहिती 444
   3. साक्षीदाराने हजर करणे आवश्यक नसलेले दस्तऐवज, आणि स्वतःला गुन्ह्यात गुंतवणारी उत्तरे 449
   4. सहअपराध्याचा पुरावा 453
   5. साक्षीदारांची संख्या 458
   6. साक्षीदारांचा क्रम, आणि ग्राह्यतेविषयी न्यायाधीशाचा निर्णय 461
   7. सरतपासणी, उलटतपासणी आणि फेरतपासणी 465
   8. स्मृती ताजी करणे 468
   9. न्यायालयात दस्तऐवज सादर करणे 473
   10. सूचक प्रश्न 478
   11. लेखी बाबी आणि पूर्वीची निवेदने 482
   12. उलटतपासणीत विचारता येणारे प्रश्न 488
   13. अशोभनीय, निंदनीय आणि अपमानास्पद प्रश्न 494
   14. फितूर साक्षीदार 499
   15. साक्षीदाराच्या विश्वासार्हतेला आव्हान देणे 504
   16. पुष्टी 509
   17. प्रश्न विचारण्याचा न्यायाधीशाचा अधिकार 515
   18. पुरावा अयोग्यरीत्या दाखल करून घेणे आणि नाकारणे 522

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV न्यायसहायक पुरावा

   1. न्यायसहायक विज्ञान म्हणजे काय 526
   2. न्यायसहायक विज्ञानाच्या शाखा 530
   3. न्यायसहायक पुरावा आणि त्याचे प्रकार 534
   4. गुन्ह्याचे ठिकाण आणि ताब्याची साखळी 538
   5. डीएनए पुरावा 543
   6. बोटांचे ठसे आणि इतर ठसे 549
   7. अग्निशस्त्रे आणि प्रक्षेपणशास्त्र 554
   8. वादग्रस्त दस्तऐवज 558
   9. डिजिटल न्यायसहायक विज्ञान 562
   10. वैद्यकीय पुरावा आणि शवविच्छेदन 566
   11. फौजदारी प्रकरणांतील न्यायसहायक पुरावा 570
   12. दिवाणी प्रकरणांतील न्यायसहायक पुरावा 574
   13. अधिनियमाखालील न्यायसहायक पुरावा 578
   14. वैज्ञानिक चाचण्या आणि स्वतःविरुद्ध साक्ष न देण्याचा हक्क 582
   15. तज्ज्ञ साक्षीदार कोण असतो 587
   16. तज्ज्ञांच्या अभिप्रायाची ग्राह्यता आणि वजन 592
   17. वैद्यकीय पुरावा आणि प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदाराचा पुरावा यांतील विसंगती 596

   Page 1 onwards

   599 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 599 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 126 chapters across 4 modules

   Module I. सर्वसाधारण प्रस्तावना आणि तथ्यांची संबद्धता 49 chapters

   1. 1 पुराव्याचा कायदा आता साक्ष्य अधिनियम आहे pages 1 to 6
   2. 2 पुराव्याचा कायदा काय करतो pages 7 to 11
   3. 3 अधिनियम कुठे लागू होतो pages 12 to 17
   4. 4 न्यायालय, तथ्य आणि वादतथ्ये pages 18 to 23
   5. 5 संबद्धता आणि ग्राह्यता pages 24 to 28
   6. 6 दस्तऐवज आणि पुरावा pages 29 to 32
   7. 7 सिद्ध, असिद्ध आणि सिद्ध न झालेले pages 33 to 36
   8. 8 गृहीत धरू शकेल, गृहीत धरील आणि निर्णायक पुरावा pages 37 to 40
   9. 9 पुराव्याचे प्रकार pages 41 to 45
   10. 10 Res Gestae pages 46 to 51
   11. 11 प्रसंग, कारण, परिणाम आणि संधी pages 52 to 55
   12. 12 हेतू आणि पूर्वतयारी pages 56 to 60
   13. 13 वर्तन pages 61 to 67
   14. 14 स्पष्टीकरण देणारी, प्रस्तावना करणारी किंवा ओळख पटवणारी तथ्ये pages 68 to 73
   15. 15 कटातील सहभागीने सांगितलेल्या किंवा केलेल्या गोष्टी pages 74 to 80
   16. 16 अन्यथा संबद्ध नसलेली तथ्ये, आणि अन्यत्र उपस्थिती pages 81 to 85
   17. 17 नुकसानभरपाई, हक्क आणि रूढी pages 86 to 89
   18. 18 मनाची आणि शरीराची अवस्था pages 90 to 95
   19. 19 अपघात, उद्देश आणि व्यवसायाचा क्रम pages 96 to 100
   20. 20 कबुली म्हणजे काय pages 101 to 104
   21. 21 कबुली कोण देऊ शकतो pages 105 to 109
   22. 22 कबुली सिद्ध करणे pages 110 to 114
   23. 23 कबुली निर्णायक नसते pages 115 to 118
   24. 24 कबुलीजबाब म्हणजे काय pages 119 to 123
   25. 25 प्रलोभन, धमकी, बळजबरी किंवा वचन यांमुळे दिलेले कबुलीजबाब pages 124 to 128
   26. 26 पोलीस अधिकाऱ्याला दिलेला कबुलीजबाब pages 129 to 133
   27. 27 शोध लागण्यास कारणीभूत ठरलेली माहिती pages 134 to 138
   28. 28 सहआरोपीचा कबुलीजबाब pages 139 to 143
   29. 29 न्यायिक, न्यायबाह्य आणि मागे घेतलेले कबुलीजबाब pages 144 to 149
   30. 30 साक्षीसाठी बोलावता येत नाही अशा व्यक्तींची निवेदने pages 150 to 154
   31. 31 मृत्युपूर्व जबानी pages 155 to 160
   32. 32 मृत्युपूर्व जबानी नोंदवणे आणि तिचे मूल्यमापन करणे pages 161 to 165
   33. 33 व्यवसायाच्या ओघात किंवा स्वतःच्या हिताविरुद्ध केलेली निवेदने pages 166 to 169
   34. 34 सार्वजनिक हक्क, नातेसंबंध आणि कौटुंबिक बाबी यांविषयीची निवेदने pages 170 to 174
   35. 35 पूर्वीच्या कार्यवाहीत दिलेला पुरावा pages 175 to 178
   36. 36 हिशेबाची पुस्तके आणि सार्वजनिक अभिलेख pages 179 to 183
   37. 37 नकाशे, अधिनियम, कायद्याची पुस्तके आणि संपूर्ण निवेदन pages 184 to 187
   38. 38 दुसरा दावा किंवा दुसरी संपरीक्षा रोखणारे निकाल pages 188 to 191
   39. 39 in rem निकाल pages 192 to 196
   40. 40 इतर निकाल, आणि कपट किंवा अक्षमता pages 197 to 201
   41. 41 तज्ज्ञांचा अभिप्राय pages 202 to 206
   42. 42 इलेक्ट्रॉनिक पुराव्याचा परीक्षक pages 207 to 210
   43. 43 हस्ताक्षर आणि स्वाक्षरी यांविषयीचा अभिप्राय pages 211 to 216
   44. 44 रूढी, प्रथा आणि नातेसंबंध यांविषयीचे अभिप्राय pages 217 to 220
   45. 45 दिवाणी प्रकरणांतील चारित्र्य pages 221 to 224
   46. 46 फौजदारी प्रकरणांतील चारित्र्य pages 225 to 229
   47. 47 लैंगिक अपराधांच्या प्रकरणांतील चारित्र्य आणि लैंगिक पूर्वेतिहास pages 230 to 236
   48. 48 माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमातील व्याख्या: संगणक, डेटा आणि अभिलेख pages 237 to 242
   49. 49 माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमातील व्याख्या: स्वाक्षऱ्या, प्रमाणपत्रे आणि मध्यस्थ pages 243 to 248

   Module II. सिद्धता आणि सिद्ध करण्याचा भार 37 chapters

   1. 50 न्यायिक दखल घेतली जाणारी तथ्ये pages 249 to 254
   2. 51 कबूल केलेली तथ्ये pages 255 to 258
   3. 52 मौखिक पुरावा आणि ऐकीव पुराव्याचा नियम pages 259 to 264
   4. 53 प्राथमिक पुरावा pages 265 to 269
   5. 54 दुय्यम पुरावा pages 270 to 274
   6. 55 दुय्यम पुरावा केव्हा देता येतो pages 275 to 280
   7. 56 स्वाक्षरी आणि हस्ताक्षर सिद्ध करणे pages 281 to 285
   8. 57 साक्षांकित दस्तऐवज सिद्ध करणे pages 286 to 291
   9. 58 इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल अभिलेख pages 292 to 296
   10. 59 कलम 63 खालील प्रमाणपत्र pages 297 to 303
   11. 60 न्यायालये प्रमाणपत्राच्या नियमाचा अर्थ कसा लावतात pages 304 to 308
   12. 61 पुरावा म्हणून रेकॉर्डिंग, सीसीटीव्ही आणि संदेश pages 309 to 313
   13. 62 इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल स्वाक्षऱ्या pages 314 to 317
   14. 63 सार्वजनिक आणि खाजगी दस्तऐवज pages 318 to 320
   15. 64 प्रमाणित प्रती आणि शासकीय दस्तऐवज pages 321 to 324
   16. 65 गृहीतके कशी काम करतात pages 325 to 328
   17. 66 दस्तऐवजांविषयीची गृहीतके pages 329 to 334
   18. 67 इलेक्ट्रॉनिक अभिलेखांविषयीची गृहीतके pages 335 to 338
   19. 68 हजर न केलेले दस्तऐवज आणि तीस वर्षे जुने दस्तऐवज pages 339 to 342
   20. 69 विशिष्ट अपराधांविषयीचे गृहीतक pages 343 to 345
   21. 70 विवाहकाळात झालेला जन्म आणि औरसता pages 346 to 350
   22. 71 विवाहित स्त्रीच्या आत्महत्येस अपप्रेरणा pages 351 to 354
   23. 72 हुंडाबळी pages 355 to 359
   24. 73 न्यायालय गृहीत धरू शकेल pages 360 to 364
   25. 74 बलात्काराच्या खटल्यांमध्ये संमतीचा अभाव pages 365 to 367
   26. 75 अटी लेखी असतात तेव्हा pages 368 to 372
   27. 76 लेखाविरुद्ध तोंडी करार चालत नाही pages 373 to 377
   28. 77 दस्तऐवजांतील संदिग्धता pages 378 to 381
   29. 78 दस्तऐवजाशी संबंध नसलेले त्रयस्थ आणि मृत्युपत्रे pages 382 to 385
   30. 79 सिद्ध करण्याचा भार pages 386 to 390
   31. 80 फौजदारी संपरीक्षेतील सिद्ध करण्याचा भार pages 391 to 395
   32. 81 विशेषतः माहितीत असलेली तथ्ये pages 396 to 399
   33. 82 जिवंत की मृत: तीस वर्षे आणि सात वर्षे pages 400 to 403
   34. 83 नातेसंबंध, मालकी आणि सक्रिय विश्वास pages 404 to 407
   35. 84 विबंध pages 408 to 411
   36. 85 विबंधाचे प्रकार आणि मर्यादा pages 412 to 416
   37. 86 भाडेकरू, अनुज्ञप्तिधारक, स्वीकारकर्ते आणि उपनिहिती यांचा विबंध pages 417 to 419

   Module III. साक्षीदार 23 chapters

   1. 87 साक्ष कोण देऊ शकतो pages 420 to 423
   2. 88 बाल साक्षीदार pages 424 to 427
   3. 89 तोंडी संवाद साधू न शकणारे साक्षीदार pages 428 to 431
   4. 90 साक्षीदार म्हणून पती आणि पत्नी pages 432 to 435
   5. 91 साक्षीदार म्हणून न्यायाधीश आणि दंडाधिकारी pages 436 to 438
   6. 92 राज्यकारभाराच्या बाबी आणि शासकीय पत्रव्यवहार pages 439 to 443
   7. 93 खबरी आणि व्यावसायिक नात्याने कळवलेली माहिती pages 444 to 448
   8. 94 साक्षीदाराने हजर करणे आवश्यक नसलेले दस्तऐवज, आणि स्वतःला गुन्ह्यात गुंतवणारी उत्तरे pages 449 to 452
   9. 95 सहअपराध्याचा पुरावा pages 453 to 457
   10. 96 साक्षीदारांची संख्या pages 458 to 460
   11. 97 साक्षीदारांचा क्रम, आणि ग्राह्यतेविषयी न्यायाधीशाचा निर्णय pages 461 to 464
   12. 98 सरतपासणी, उलटतपासणी आणि फेरतपासणी pages 465 to 467
   13. 99 स्मृती ताजी करणे pages 468 to 472
   14. 100 न्यायालयात दस्तऐवज सादर करणे pages 473 to 477
   15. 101 सूचक प्रश्न pages 478 to 481
   16. 102 लेखी बाबी आणि पूर्वीची निवेदने pages 482 to 487
   17. 103 उलटतपासणीत विचारता येणारे प्रश्न pages 488 to 493
   18. 104 अशोभनीय, निंदनीय आणि अपमानास्पद प्रश्न pages 494 to 498
   19. 105 फितूर साक्षीदार pages 499 to 503
   20. 106 साक्षीदाराच्या विश्वासार्हतेला आव्हान देणे pages 504 to 508
   21. 107 पुष्टी pages 509 to 514
   22. 108 प्रश्न विचारण्याचा न्यायाधीशाचा अधिकार pages 515 to 521
   23. 109 पुरावा अयोग्यरीत्या दाखल करून घेणे आणि नाकारणे pages 522 to 525

   Module IV. न्यायसहायक पुरावा 17 chapters

   1. 110 न्यायसहायक विज्ञान म्हणजे काय pages 526 to 529
   2. 111 न्यायसहायक विज्ञानाच्या शाखा pages 530 to 533
   3. 112 न्यायसहायक पुरावा आणि त्याचे प्रकार pages 534 to 537
   4. 113 गुन्ह्याचे ठिकाण आणि ताब्याची साखळी pages 538 to 542
   5. 114 डीएनए पुरावा pages 543 to 548
   6. 115 बोटांचे ठसे आणि इतर ठसे pages 549 to 553
   7. 116 अग्निशस्त्रे आणि प्रक्षेपणशास्त्र pages 554 to 557
   8. 117 वादग्रस्त दस्तऐवज pages 558 to 561
   9. 118 डिजिटल न्यायसहायक विज्ञान pages 562 to 565
   10. 119 वैद्यकीय पुरावा आणि शवविच्छेदन pages 566 to 569
   11. 120 फौजदारी प्रकरणांतील न्यायसहायक पुरावा pages 570 to 573
   12. 121 दिवाणी प्रकरणांतील न्यायसहायक पुरावा pages 574 to 577
   13. 122 अधिनियमाखालील न्यायसहायक पुरावा pages 578 to 581
   14. 123 वैज्ञानिक चाचण्या आणि स्वतःविरुद्ध साक्ष न देण्याचा हक्क pages 582 to 586
   15. 124 तज्ज्ञ साक्षीदार कोण असतो pages 587 to 591
   16. 125 तज्ज्ञांच्या अभिप्रायाची ग्राह्यता आणि वजन pages 592 to 595
   17. 126 वैद्यकीय पुरावा आणि प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदाराचा पुरावा यांतील विसंगती pages 596 to 599
   Every paper that is solved: 32 papers

   • Apr 2026 - BSA 60/40
   • Apr 2026 - BSA 75/25
   • Apr 2026 - Evidence 60/40
   • Apr 2025 - BSA 60/40
   • Apr 2025 - BSA 75/25
   • Apr 2025 - Evidence 60/40
   • Oct 2025 - BSA 75/25
   • Oct 2025 - Evidence 60/40
   • Apr 2024 - Evidence 60/40
   • Oct 2024 - Evidence 60/40
   • May 2023 - Evidence
   • May 2023 - Evidence 60/40
   • Nov 2023 - Evidence 60/40
   • 2021-22 - Evidence
   • Nov 2022 - Evidence 60/40
   • Jun 2019 - Evidence
   • Nov 2019 - Evidence
   • Jun 2018 - Evidence
   • Dec 2017 - Evidence
   • May 2017 - Evidence
   • May 2016 - Evidence
   • Nov 2016 - Evidence
   • Apr 2015 - Evidence
   • Oct 2015 - Evidence
   • Apr 2014 - Evidence
   • Nov 2014 - Evidence
   • Nov 2013 - Evidence
   • Dec 2012 - Evidence
   • May 2012 - Evidence
   • Apr 2011 - Evidence
   • Nov 2011 - Evidence
   • Nov 2010 - Evidence

9. मसुदा लेखन, अभिवचन आणि अभिहस्तांतरण III (Drafting Pleading and Conveyancing III)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   मसुदा लेखन, अभिवचन आणि अभिहस्तांतरण III

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 6

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   मसुदा लेखन, अभिवचन आणि अभिहस्तांतरण III

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I दिवाणी अभिवचने: वादपत्र, संक्षिप्त दावा, लेखी कैफियत, आणि दावा दाखल करण्यापासून बजावणीपर्यंत नेणारे अर्ज

   1. हा तिसरा अभ्यासक्रम कोणती भर घालतो: दस्तऐवजांपासून अभिवचनांपर्यंत 1
   2. कोणते न्यायालय? मुंबईतील दिवाणी न्यायालये आणि त्यांच्या मर्यादा 8
   3. प्रत्येक अभिवचन पाळत असलेले नियम: आदेश VI 15
   4. वादपत्रात काय असले पाहिजे: आदेश VII, आणि परत केलेले किंवा नाकारलेले वादपत्र 23
   5. वादपत्र, शीर्षकानुसार 31
   6. एक संपूर्ण वादपत्र: सदनिकेच्या विक्रीच्या कराराच्या विशिष्ट पालनासाठी दावा 39
   7. वाणिज्यिक दावा: दावापूर्व मध्यस्थी, सत्यतेचे निवेदन, आणि वाणिज्यिक वादपत्रासोबत जोडलेली इतर पाने 52
   8. संक्षिप्त दावा: आदेश XXXVII, आणि तो कोणत्या मागण्यांसाठी वापरता येतो 60
   9. वचनचिठ्ठी आणि अनादरित धनादेश यांवरील संक्षिप्त दाव्याचे एक संपूर्ण वादपत्र 66
   10. निकालासाठी समन्स: नियम 3(4) खालील वादीचे समन्स आणि प्रतिज्ञापत्र 73
   11. बचावाच्या परवानगीसाठीचे एक संपूर्ण प्रतिज्ञापत्र 80
   12. नोटीस ऑफ मोशन: ती काय आहे, ती कोठे टिकून आहे, आणि उच्च न्यायालयात तिची जागा घेणारा अंतरिम अर्ज 87
   13. समर्थनार्थ प्रतिज्ञापत्र: आदेश XIX, माहिती विरुद्ध विश्वास, आणि प्रतिज्ञापत्रकर्ता शपथ कशी घेतो 93
   14. तात्पुरत्या मनाई हुकमासाठी, समर्थनार्थ प्रतिज्ञापत्रासह, एक संपूर्ण नोटीस ऑफ मोशन 99

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू दिवाणी अभिवचने: वादपत्र, संक्षिप्त दावा, लेखी कैफियत, आणि दावा दाखल करण्यापासून बजावणीपर्यंत नेणारे अर्ज

   1. लेखी कैफियत: आदेश VIII, कालमर्यादा, आणि विनिर्दिष्टपणे नाकारण्याचे कर्तव्य 107
   2. बचाव आणि ते कसे मांडावेत: प्राथमिक आक्षेप, परिच्छेदनिहाय उत्तर, मुजरा आणि प्रतिदावा 113
   3. प्रतिदाव्यासह एक संपूर्ण लेखी कैफियत 119
   4. प्रतिवादीची प्रतिज्ञापत्रे: लेखी कैफियतीच्या समर्थनार्थ, मोशनला उत्तर म्हणून, आणि सत्यतेचे निवेदन 128
   5. अंतर्वर्ती अर्ज: ते काय आहेत, आणि त्या प्रत्येकात समान असलेली रचना 135
   6. तात्पुरते मनाई हुकूम: आदेश XXXIX, तीन कसोट्या, आणि एकतर्फी आदेश 140
   7. नियम 126 आवश्यक करत असलेल्या हमीपत्रासह, उच्च न्यायालयातील एक संपूर्ण अंतरिम अर्ज 147
   8. प्रापक, निकालापूर्वी जप्ती आणि कमिशन: आदेश XL, XXXVIII आणि XXVI 154
   9. दाव्यातील त्रुटी दूर करणारे अर्ज: दुरुस्ती, पक्षकारांचा समावेश, पुनर्स्थापना आणि एकतर्फी हुकूमनामा रद्द करणे 160
   10. चेंबर समन्स: ते काय आहे, ते कशासाठी वापरले जाते, आणि ते कोठे टिकून आहे 166
   11. वादपत्रात दुरुस्ती करण्यासाठी आणि पक्षकाराचा समावेश करण्यासाठी, समर्थनार्थ प्रतिज्ञापत्रासह, एक संपूर्ण चेंबर समन्स 172
   12. पुरसीस: महाराष्ट्रातील न्यायालयात पक्षकार दाखल करत असलेले लहान निवेदन 180
   13. प्रेसिपी: निबंधक कार्यालयाकडे, आणि न्यायालयाकडे, काहीतरी मागणे 188

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू दिवाणी अभिवचने: वादपत्र, संक्षिप्त दावा, लेखी कैफियत, आणि दावा दाखल करण्यापासून बजावणीपर्यंत नेणारे अर्ज

   1. बजावणी: हुकूमनाम्याची अंमलबजावणी कशी होते, कोणते न्यायालय ती करते, आणि किती कालावधीत 198
   2. आदेश XXI नियम 11(2) खालील एक संपूर्ण बजावणी अर्ज 213

   मॉड्यूल II फौजदारी अभिवचने: फिर्यादी, धनादेशाचे प्रकरण, जामिनाचे सर्व प्रकार, सत्र न्यायालयातील अपील आणि पुनरीक्षण, आणि अंतर्निहित अधिकार

   1. नव्या संहितांखालील फौजदारी अभिवचने: कोणता कायदा लागू होतो, कोणते न्यायालय, आणि राज्याच्या वतीने कोण बोलतो 224
   2. फौजदारी फिर्याद: दखल, फिर्यादीची तपासणी, आणि आरोपीचा म्हणणे मांडण्याचा नवा हक्क 231
   3. पोलीस कारवाई करत नाहीत तेव्हा: प्रथम खबरी अहवाल, पोलीस अधीक्षक, आणि कलम 175(3) खालील अर्ज 238
   4. फौजदारी मानहानीची एक संपूर्ण फिर्याद 245
   5. प्रतिज्ञापत्रासह, कलम 175(3) खालील एक संपूर्ण अर्ज 254
   6. कलम 138: अपराध, गृहीतक, आणि अनादरापासून फिर्यादीपर्यंतचे वेळापत्रक 262
   7. कलम 138, परंतुक (b) खालील एक संपूर्ण मागणी नोटीस 268
   8. कलम 138 खालील फिर्याद: ती कोण दाखल करतो, कोठे, कोणाविरुद्ध, आणि किती कालावधीत 274
   9. कलम 145 खालील पुराव्याच्या प्रतिज्ञापत्रासह, कलम 138 खालील एक संपूर्ण फिर्याद 282
   10. फिर्यादीनंतर: अंतरिम भरपाई, अपिलातील ठेव, आणि शमन 291
   11. संकीर्ण फौजदारी अर्ज: उपस्थितीतून सूट, परदेश प्रवास, आणि मालमत्ता परत करणे 298
   12. तीन संपूर्ण संकीर्ण अर्ज 305

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू फौजदारी अभिवचने: फिर्यादी, धनादेशाचे प्रकरण, जामिनाचे सर्व प्रकार, सत्र न्यायालयातील अपील आणि पुनरीक्षण, आणि अंतर्निहित अधिकार

   1. जामीन: शब्दावली, कलमे, डिफॉल्ट जामीन, आणि न्यायालय कशाचा विचार करते 312
   2. सत्र न्यायालयातील एक संपूर्ण जामीन अर्ज, आणि उच्च न्यायालयात काय बदलते 321
   3. अटकपूर्व जामीन: कलम 482, संहितेने काय ठेवले आणि काय वगळले, आणि महाराष्ट्राने काय जोडले होते 327
   4. एक संपूर्ण अटकपूर्व जामीन अर्ज 334
   5. सत्र न्यायालयातील फौजदारी अपील: दंडाधिकाऱ्याने केलेल्या दोषसिद्धीविरुद्ध, आणि पीडिताचे अपील 339
   6. शिक्षा स्थगित करण्याच्या अर्जासह, सत्र न्यायालयाकडे अपिलाचे एक संपूर्ण ज्ञापन 345
   7. एका संपूर्ण पुनरीक्षण अर्जासह, सत्र न्यायालयासमोरील फौजदारी पुनरीक्षण 352
   8. ट्रान्झिट जामीन: प्रकरण दुसऱ्या राज्यात नोंदवले गेले असेल तेव्हाचे संरक्षण 360
   9. एक संपूर्ण ट्रान्झिट अटकपूर्व जामीन अर्ज 365
   10. अंतर्निहित अधिकार: नागरिक सुरक्षा संहितेचे कलम 528 (फौजदारी प्रक्रिया संहितेचे कलम 482), आणि उच्च न्यायालय केव्हा रद्द करते 370
   11. कलम 528 खाली प्रथम खबरी अहवाल रद्द करण्यासाठी एक संपूर्ण अर्ज 377
   12. तडजोडीवरून रद्द करणे: वैवाहिक तडजोडीनंतरचा एक संपूर्ण अर्ज 383

   मॉड्यूल III अपिले, पुनरीक्षणे, पुनर्विलोकने आणि दुरुस्त्या: दिवाणी, फौजदारी आणि ग्राहक, आणि मुंबईतील स्पीकिंग टू द मिनिट्सची पद्धत

   1. दिवाणी अपिले आणि पुनरीक्षणे: उपायांचा नकाशा, आणि प्रत्येकासाठीचा कालावधी 396

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू अपिले, पुनरीक्षणे, पुनर्विलोकने आणि दुरुस्त्या: दिवाणी, फौजदारी आणि ग्राहक, आणि मुंबईतील स्पीकिंग टू द मिनिट्सची पद्धत

   1. अपिलाचे ज्ञापन: आदेश XLI, अपिलाची कारणे, ठेव आणि स्थगिती 403
   2. स्थगितीच्या अर्जासह, उच्च न्यायालयाकडे प्रथम अपिलाचे एक संपूर्ण ज्ञापन 409
   3. आदेशाविरुद्ध अपील: आदेश XLIII, आणि मनाई हुकूम नाकारल्याविरुद्धचे एक संपूर्ण अपील 416
   4. द्वितीय अपील: कलम 100, आणि कायद्याचा सारभूत प्रश्न कसा मांडावा 424
   5. दिवाणी पुनरीक्षण: कलम 115, आणि परंतुकाने काय काढून घेतले 431
   6. उच्च न्यायालयातील एक संपूर्ण दिवाणी पुनरीक्षण अर्ज 437
   7. उच्च न्यायालयातील फौजदारी अपिले: दोषसिद्धीविरुद्ध, दोषमुक्तीविरुद्ध, आणि पीडिताचे 443
   8. शिक्षा स्थगित करण्याच्या अर्जासह, दोषसिद्धीविरुद्ध उच्च न्यायालयाकडे एक संपूर्ण फौजदारी अपील 448
   9. दोषमुक्तीविरुद्ध अपील: परवानगी, विशेष परवानगी, आणि पीडिताचे अपील 454
   10. एका संपूर्ण पुनरीक्षण अर्जासह, उच्च न्यायालयातील फौजदारी पुनरीक्षण 461
   11. पुनर्विलोकन: ते काय नाही, आणि आदेश XLVII खालील दिवाणी पुनर्विलोकन 468
   12. एक संपूर्ण दिवाणी पुनर्विलोकन याचिका 472
   13. फौजदारी बाबींत आणि संविधानाखाली पुनर्विलोकन: कलम 403, अनुच्छेद 137, आणि उपचारात्मक याचिका 477
   14. अनुच्छेद 137 खालील एक संपूर्ण पुनर्विलोकन याचिका 483
   15. निकालाची किंवा आदेशाची दुरुस्ती: दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 152 आणि नागरिक सुरक्षा संहितेचे कलम 403 488

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू अपिले, पुनरीक्षणे, पुनर्विलोकने आणि दुरुस्त्या: दिवाणी, फौजदारी आणि ग्राहक, आणि मुंबईतील स्पीकिंग टू द मिनिट्सची पद्धत

   1. दुरुस्तीसाठीचे संपूर्ण अर्ज, दिवाणी आणि फौजदारी 493
   2. स्पीकिंग टू द मिनिट्स: नियम 297, अपील शाखेची टीप, आणि ते पुनर्विलोकन का नाही 498
   3. ग्राहक संरक्षण अधिनियम, 2019 खालील अपिले आणि पुनरीक्षणे: जिल्हा आयोगापासून सर्वोच्च न्यायालयापर्यंतची शिडी 504
   4. कलम 51 खाली राष्ट्रीय आयोगाकडे एक संपूर्ण अपील 509
   5. कलम 58(1)(b) खाली राष्ट्रीय आयोगाकडे एक संपूर्ण पुनरीक्षण याचिका 515

   मॉड्यूल IV विधिमंडळासाठी आणि न्यायपीठासाठी मसुदा लेखन: विधेयके, सुधारणा विधेयके, निकाल आणि आदेश

   1. विधेयक कायदा कसे बनते: संसद आणि महाराष्ट्र विधिमंडळ 520
   2. विधेयकाची रचना, भागानुसार, आणि त्यासोबत जाणारे कागद 525
   3. मसुदाकाराचे नियम: शब्द, व्याख्या, परंतुके, स्पष्टीकरणे, आणि सामान्य खंड अधिनियम 530
   4. एक संपूर्ण विधेयक: उद्देश आणि कारणे यांच्या निवेदनासह एक आदर्श राज्य विधेयक 535
   5. सुधारणा विधेयके: प्रतिस्थापित करणे, समाविष्ट करणे, वगळणे, आणि मूळ अधिनियम 542
   6. एक संपूर्ण सुधारणा विधेयक 546
   7. निकाल: निकाल म्हणजे काय, आणि संहिता त्याच्याकडून काय अपेक्षा करतात 550
   8. दिवाणी निकाल कसा लिहिला जातो: वादप्रश्न, मुद्दे, निष्कर्ष, कारणे आणि कार्यकारी आदेश 555
   9. एक संपूर्ण दिवाणी निकाल 559

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू विधिमंडळासाठी आणि न्यायपीठासाठी मसुदा लेखन: विधेयके, सुधारणा विधेयके, निकाल आणि आदेश

   1. फौजदारी निकाल कसा लिहिला जातो: निर्धारणाचे मुद्दे, कारणे, आणि शिक्षेवरील सुनावणी 566
   2. कलम 138 प्रकरणातील एक संपूर्ण फौजदारी निकाल 574
   3. आदेश: अंतरिम आदेश, सकारण आदेश, आणि रोजनामा 585
   4. संपूर्ण आदेशांचा एक संच: नोटीस ऑफ मोशनवर, जामीन अर्जावर, आणि रोजनाम्यात 592
   5. बावीस दस्तऐवज: परीक्षक ज्या चुकांवर गुण कापतो, आणि प्रत्येकीसाठीची दुरुस्ती 603

   Page 1 onwards

   616 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 616 pages.

   Every chapter in the notes: 88 chapters across 4 modules

   Module I. दिवाणी अभिवचने: वादपत्र, संक्षिप्त दावा, लेखी कैफियत, आणि दावा दाखल करण्यापासून बजावणीपर्यंत नेणारे अर्ज 29 chapters

   1. 1 हा तिसरा अभ्यासक्रम कोणती भर घालतो: दस्तऐवजांपासून अभिवचनांपर्यंत pages 1 to 7
   2. 2 कोणते न्यायालय? मुंबईतील दिवाणी न्यायालये आणि त्यांच्या मर्यादा pages 8 to 14
   3. 3 प्रत्येक अभिवचन पाळत असलेले नियम: आदेश VI pages 15 to 22
   4. 4 वादपत्रात काय असले पाहिजे: आदेश VII, आणि परत केलेले किंवा नाकारलेले वादपत्र pages 23 to 30
   5. 5 वादपत्र, शीर्षकानुसार pages 31 to 38
   6. 6 एक संपूर्ण वादपत्र: सदनिकेच्या विक्रीच्या कराराच्या विशिष्ट पालनासाठी दावा pages 39 to 51
   7. 7 वाणिज्यिक दावा: दावापूर्व मध्यस्थी, सत्यतेचे निवेदन, आणि वाणिज्यिक वादपत्रासोबत जोडलेली इतर पाने pages 52 to 59
   8. 8 संक्षिप्त दावा: आदेश XXXVII, आणि तो कोणत्या मागण्यांसाठी वापरता येतो pages 60 to 65
   9. 9 वचनचिठ्ठी आणि अनादरित धनादेश यांवरील संक्षिप्त दाव्याचे एक संपूर्ण वादपत्र pages 66 to 72
   10. 10 निकालासाठी समन्स: नियम 3(4) खालील वादीचे समन्स आणि प्रतिज्ञापत्र pages 73 to 79
   11. 11 बचावाच्या परवानगीसाठीचे एक संपूर्ण प्रतिज्ञापत्र pages 80 to 86
   12. 12 नोटीस ऑफ मोशन: ती काय आहे, ती कोठे टिकून आहे, आणि उच्च न्यायालयात तिची जागा घेणारा अंतरिम अर्ज pages 87 to 92
   13. 13 समर्थनार्थ प्रतिज्ञापत्र: आदेश XIX, माहिती विरुद्ध विश्वास, आणि प्रतिज्ञापत्रकर्ता शपथ कशी घेतो pages 93 to 98
   14. 14 तात्पुरत्या मनाई हुकमासाठी, समर्थनार्थ प्रतिज्ञापत्रासह, एक संपूर्ण नोटीस ऑफ मोशन pages 99 to 106
   15. 15 लेखी कैफियत: आदेश VIII, कालमर्यादा, आणि विनिर्दिष्टपणे नाकारण्याचे कर्तव्य pages 107 to 112
   16. 16 बचाव आणि ते कसे मांडावेत: प्राथमिक आक्षेप, परिच्छेदनिहाय उत्तर, मुजरा आणि प्रतिदावा pages 113 to 118
   17. 17 प्रतिदाव्यासह एक संपूर्ण लेखी कैफियत pages 119 to 127
   18. 18 प्रतिवादीची प्रतिज्ञापत्रे: लेखी कैफियतीच्या समर्थनार्थ, मोशनला उत्तर म्हणून, आणि सत्यतेचे निवेदन pages 128 to 134
   19. 19 अंतर्वर्ती अर्ज: ते काय आहेत, आणि त्या प्रत्येकात समान असलेली रचना pages 135 to 139
   20. 20 तात्पुरते मनाई हुकूम: आदेश XXXIX, तीन कसोट्या, आणि एकतर्फी आदेश pages 140 to 146
   21. 21 नियम 126 आवश्यक करत असलेल्या हमीपत्रासह, उच्च न्यायालयातील एक संपूर्ण अंतरिम अर्ज pages 147 to 153
   22. 22 प्रापक, निकालापूर्वी जप्ती आणि कमिशन: आदेश XL, XXXVIII आणि XXVI pages 154 to 159
   23. 23 दाव्यातील त्रुटी दूर करणारे अर्ज: दुरुस्ती, पक्षकारांचा समावेश, पुनर्स्थापना आणि एकतर्फी हुकूमनामा रद्द करणे pages 160 to 165
   24. 24 चेंबर समन्स: ते काय आहे, ते कशासाठी वापरले जाते, आणि ते कोठे टिकून आहे pages 166 to 171
   25. 25 वादपत्रात दुरुस्ती करण्यासाठी आणि पक्षकाराचा समावेश करण्यासाठी, समर्थनार्थ प्रतिज्ञापत्रासह, एक संपूर्ण चेंबर समन्स pages 172 to 179
   26. 26 पुरसीस: महाराष्ट्रातील न्यायालयात पक्षकार दाखल करत असलेले लहान निवेदन pages 180 to 187
   27. 27 प्रेसिपी: निबंधक कार्यालयाकडे, आणि न्यायालयाकडे, काहीतरी मागणे pages 188 to 197
   28. 28 बजावणी: हुकूमनाम्याची अंमलबजावणी कशी होते, कोणते न्यायालय ती करते, आणि किती कालावधीत pages 198 to 212
   29. 29 आदेश XXI नियम 11(2) खालील एक संपूर्ण बजावणी अर्ज pages 213 to 223

   Module II. फौजदारी अभिवचने: फिर्यादी, धनादेशाचे प्रकरण, जामिनाचे सर्व प्रकार, सत्र न्यायालयातील अपील आणि पुनरीक्षण, आणि अंतर्निहित अधिकार 24 chapters

   1. 30 नव्या संहितांखालील फौजदारी अभिवचने: कोणता कायदा लागू होतो, कोणते न्यायालय, आणि राज्याच्या वतीने कोण बोलतो pages 224 to 230
   2. 31 फौजदारी फिर्याद: दखल, फिर्यादीची तपासणी, आणि आरोपीचा म्हणणे मांडण्याचा नवा हक्क pages 231 to 237
   3. 32 पोलीस कारवाई करत नाहीत तेव्हा: प्रथम खबरी अहवाल, पोलीस अधीक्षक, आणि कलम 175(3) खालील अर्ज pages 238 to 244
   4. 33 फौजदारी मानहानीची एक संपूर्ण फिर्याद pages 245 to 253
   5. 34 प्रतिज्ञापत्रासह, कलम 175(3) खालील एक संपूर्ण अर्ज pages 254 to 261
   6. 35 कलम 138: अपराध, गृहीतक, आणि अनादरापासून फिर्यादीपर्यंतचे वेळापत्रक pages 262 to 267
   7. 36 कलम 138, परंतुक (b) खालील एक संपूर्ण मागणी नोटीस pages 268 to 273
   8. 37 कलम 138 खालील फिर्याद: ती कोण दाखल करतो, कोठे, कोणाविरुद्ध, आणि किती कालावधीत pages 274 to 281
   9. 38 कलम 145 खालील पुराव्याच्या प्रतिज्ञापत्रासह, कलम 138 खालील एक संपूर्ण फिर्याद pages 282 to 290
   10. 39 फिर्यादीनंतर: अंतरिम भरपाई, अपिलातील ठेव, आणि शमन pages 291 to 297
   11. 40 संकीर्ण फौजदारी अर्ज: उपस्थितीतून सूट, परदेश प्रवास, आणि मालमत्ता परत करणे pages 298 to 304
   12. 41 तीन संपूर्ण संकीर्ण अर्ज pages 305 to 311
   13. 42 जामीन: शब्दावली, कलमे, डिफॉल्ट जामीन, आणि न्यायालय कशाचा विचार करते pages 312 to 320
   14. 43 सत्र न्यायालयातील एक संपूर्ण जामीन अर्ज, आणि उच्च न्यायालयात काय बदलते pages 321 to 326
   15. 44 अटकपूर्व जामीन: कलम 482, संहितेने काय ठेवले आणि काय वगळले, आणि महाराष्ट्राने काय जोडले होते pages 327 to 333
   16. 45 एक संपूर्ण अटकपूर्व जामीन अर्ज pages 334 to 338
   17. 46 सत्र न्यायालयातील फौजदारी अपील: दंडाधिकाऱ्याने केलेल्या दोषसिद्धीविरुद्ध, आणि पीडिताचे अपील pages 339 to 344
   18. 47 शिक्षा स्थगित करण्याच्या अर्जासह, सत्र न्यायालयाकडे अपिलाचे एक संपूर्ण ज्ञापन pages 345 to 351
   19. 48 एका संपूर्ण पुनरीक्षण अर्जासह, सत्र न्यायालयासमोरील फौजदारी पुनरीक्षण pages 352 to 359
   20. 49 ट्रान्झिट जामीन: प्रकरण दुसऱ्या राज्यात नोंदवले गेले असेल तेव्हाचे संरक्षण pages 360 to 364
   21. 50 एक संपूर्ण ट्रान्झिट अटकपूर्व जामीन अर्ज pages 365 to 369
   22. 51 अंतर्निहित अधिकार: नागरिक सुरक्षा संहितेचे कलम 528 (फौजदारी प्रक्रिया संहितेचे कलम 482), आणि उच्च न्यायालय केव्हा रद्द करते pages 370 to 376
   23. 52 कलम 528 खाली प्रथम खबरी अहवाल रद्द करण्यासाठी एक संपूर्ण अर्ज pages 377 to 382
   24. 53 तडजोडीवरून रद्द करणे: वैवाहिक तडजोडीनंतरचा एक संपूर्ण अर्ज pages 383 to 395

   Module III. अपिले, पुनरीक्षणे, पुनर्विलोकने आणि दुरुस्त्या: दिवाणी, फौजदारी आणि ग्राहक, आणि मुंबईतील स्पीकिंग टू द मिनिट्सची पद्धत 21 chapters

   1. 54 दिवाणी अपिले आणि पुनरीक्षणे: उपायांचा नकाशा, आणि प्रत्येकासाठीचा कालावधी pages 396 to 402
   2. 55 अपिलाचे ज्ञापन: आदेश XLI, अपिलाची कारणे, ठेव आणि स्थगिती pages 403 to 408
   3. 56 स्थगितीच्या अर्जासह, उच्च न्यायालयाकडे प्रथम अपिलाचे एक संपूर्ण ज्ञापन pages 409 to 415
   4. 57 आदेशाविरुद्ध अपील: आदेश XLIII, आणि मनाई हुकूम नाकारल्याविरुद्धचे एक संपूर्ण अपील pages 416 to 423
   5. 58 द्वितीय अपील: कलम 100, आणि कायद्याचा सारभूत प्रश्न कसा मांडावा pages 424 to 430
   6. 59 दिवाणी पुनरीक्षण: कलम 115, आणि परंतुकाने काय काढून घेतले pages 431 to 436
   7. 60 उच्च न्यायालयातील एक संपूर्ण दिवाणी पुनरीक्षण अर्ज pages 437 to 442
   8. 61 उच्च न्यायालयातील फौजदारी अपिले: दोषसिद्धीविरुद्ध, दोषमुक्तीविरुद्ध, आणि पीडिताचे pages 443 to 447
   9. 62 शिक्षा स्थगित करण्याच्या अर्जासह, दोषसिद्धीविरुद्ध उच्च न्यायालयाकडे एक संपूर्ण फौजदारी अपील pages 448 to 453
   10. 63 दोषमुक्तीविरुद्ध अपील: परवानगी, विशेष परवानगी, आणि पीडिताचे अपील pages 454 to 460
   11. 64 एका संपूर्ण पुनरीक्षण अर्जासह, उच्च न्यायालयातील फौजदारी पुनरीक्षण pages 461 to 467
   12. 65 पुनर्विलोकन: ते काय नाही, आणि आदेश XLVII खालील दिवाणी पुनर्विलोकन pages 468 to 471
   13. 66 एक संपूर्ण दिवाणी पुनर्विलोकन याचिका pages 472 to 476
   14. 67 फौजदारी बाबींत आणि संविधानाखाली पुनर्विलोकन: कलम 403, अनुच्छेद 137, आणि उपचारात्मक याचिका pages 477 to 482
   15. 68 अनुच्छेद 137 खालील एक संपूर्ण पुनर्विलोकन याचिका pages 483 to 487
   16. 69 निकालाची किंवा आदेशाची दुरुस्ती: दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 152 आणि नागरिक सुरक्षा संहितेचे कलम 403 pages 488 to 492
   17. 70 दुरुस्तीसाठीचे संपूर्ण अर्ज, दिवाणी आणि फौजदारी pages 493 to 497
   18. 71 स्पीकिंग टू द मिनिट्स: नियम 297, अपील शाखेची टीप, आणि ते पुनर्विलोकन का नाही pages 498 to 503
   19. 72 ग्राहक संरक्षण अधिनियम, 2019 खालील अपिले आणि पुनरीक्षणे: जिल्हा आयोगापासून सर्वोच्च न्यायालयापर्यंतची शिडी pages 504 to 508
   20. 73 कलम 51 खाली राष्ट्रीय आयोगाकडे एक संपूर्ण अपील pages 509 to 514
   21. 74 कलम 58(1)(b) खाली राष्ट्रीय आयोगाकडे एक संपूर्ण पुनरीक्षण याचिका pages 515 to 519

   Module IV. विधिमंडळासाठी आणि न्यायपीठासाठी मसुदा लेखन: विधेयके, सुधारणा विधेयके, निकाल आणि आदेश 14 chapters

   1. 75 विधेयक कायदा कसे बनते: संसद आणि महाराष्ट्र विधिमंडळ pages 520 to 524
   2. 76 विधेयकाची रचना, भागानुसार, आणि त्यासोबत जाणारे कागद pages 525 to 529
   3. 77 मसुदाकाराचे नियम: शब्द, व्याख्या, परंतुके, स्पष्टीकरणे, आणि सामान्य खंड अधिनियम pages 530 to 534
   4. 78 एक संपूर्ण विधेयक: उद्देश आणि कारणे यांच्या निवेदनासह एक आदर्श राज्य विधेयक pages 535 to 541
   5. 79 सुधारणा विधेयके: प्रतिस्थापित करणे, समाविष्ट करणे, वगळणे, आणि मूळ अधिनियम pages 542 to 545
   6. 80 एक संपूर्ण सुधारणा विधेयक pages 546 to 549
   7. 81 निकाल: निकाल म्हणजे काय, आणि संहिता त्याच्याकडून काय अपेक्षा करतात pages 550 to 554
   8. 82 दिवाणी निकाल कसा लिहिला जातो: वादप्रश्न, मुद्दे, निष्कर्ष, कारणे आणि कार्यकारी आदेश pages 555 to 558
   9. 83 एक संपूर्ण दिवाणी निकाल pages 559 to 565
   10. 84 फौजदारी निकाल कसा लिहिला जातो: निर्धारणाचे मुद्दे, कारणे, आणि शिक्षेवरील सुनावणी pages 566 to 573
   11. 85 कलम 138 प्रकरणातील एक संपूर्ण फौजदारी निकाल pages 574 to 584
   12. 86 आदेश: अंतरिम आदेश, सकारण आदेश, आणि रोजनामा pages 585 to 591
   13. 87 संपूर्ण आदेशांचा एक संच: नोटीस ऑफ मोशनवर, जामीन अर्जावर, आणि रोजनाम्यात pages 592 to 602
   14. 88 बावीस दस्तऐवज: परीक्षक ज्या चुकांवर गुण कापतो, आणि प्रत्येकीसाठीची दुरुस्ती pages 603 to 616

10. Alternate Dispute Resolution System

    Papers

    Previous year question paper solutions. These papers are from an older syllabus of this course. There are no notes for them. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

    Every paper that is solved: 28 papers

    • May 2026 - 60/40
    • May 2026 - 75/25
    • Apr 2025 - 60/40
    • Oct 2025 - 60/40
    • Apr 2024 - 60/40
    • Oct 2024 - 60/40
    • May 2023
    • May 2023 - 60/40
    • Nov 2023 - 60/40
    • 2021-22
    • Nov 2022 - 60/40
    • Jun 2019
    • Nov 2019
    • Jun 2018
    • Dec 2017
    • May 2017
    • May 2016
    • Nov 2016
    • Apr 2015
    • Oct 2015
    • Apr 2014
    • Nov 2014
    • Nov 2013
    • Dec 2012
    • May 2012
    • Apr 2011
    • Nov 2011
    • Nov 2010