LL.B. 3 Years (Marathi) Semester 3: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 3, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU law student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. कंपनी कायदा (Company Law)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कंपनी कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 3

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   कंपनी कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I कंपनीची स्थापना, माहितीपत्रक आणि प्रतिभूतींचे वाटप, भागभांडवल आणि ऋणपत्रे

   1. कंपनी म्हणजे काय 1
   2. कंपनीची वैशिष्ट्ये 7
   3. कॉर्पोरेट आवरण दूर करणे 13
   4. कंपनीचे नागरिकत्व, राष्ट्रीयत्व आणि निवास 18
   5. दायित्व आणि सभासदत्वानुसार कंपन्यांचे प्रकार 22
   6. नियंत्रण आणि उद्देशानुसार कंपन्यांचे प्रकार 28
   7. धर्मादाय उद्दिष्टे असलेल्या कंपन्या 34
   8. प्रवर्तक: स्थान, कर्तव्ये आणि दायित्वे 40
   9. कंपन्यांची स्थापना आणि निगमन 46
   10. संस्थापन समयलेख 51
   11. ultra vires चा सिद्धांत 57
   12. संस्थापन नियमावली 63
   13. संस्थापन समयलेख आणि संस्थापन नियमावली यांत फेरबदल 68
   14. नोंदणीकृत कार्यालय आणि दस्तऐवजांची बजावणी 74
   15. व्यवसायाचा प्रारंभ 80
   16. गृहीत सूचना आणि अंतर्गत व्यवस्थापन 85
   17. नावाची दुरुस्ती आणि इतर आनुषंगिक बाबी 91
   18. कंपनी पैसा कसा उभारते: सार्वजनिक प्रस्ताव आणि खाजगी वाटप 96
   19. माहितीपत्रक म्हणजे काय, आणि त्यात काय सांगणे आवश्यक असते 101
   20. माहितीपत्रकाचे प्रकार 108

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू कंपनीची स्थापना, माहितीपत्रक आणि प्रतिभूतींचे वाटप, भागभांडवल आणि ऋणपत्रे

   1. सुवर्ण नियम, किंवा सुवर्ण वारसा 114
   2. माहितीपत्रकातील चुकीच्या विधानांसाठी दिवाणी दायित्व 119
   3. फौजदारी दायित्व, कपटाने प्रवृत्त करणे आणि तोतयेगिरी 125
   4. प्रतिभूतींचे वाटप 132
   5. खाजगी वाटप आणि जागतिक निक्षेपागार पावत्या 138
   6. भागभांडवलाचे प्रकार आणि भागाचे स्वरूप 144
   7. अग्रहक्क भागांचे वाटप आणि विमोचन 150
   8. स्वेट इक्विटी भाग, भाग अधिमूल्य आणि कसरीने भाग देण्यास बंदी 155
   9. भाग प्रमाणपत्रे, मागण्या आणि भागधारकांच्या हक्कांमध्ये बदल 161
   10. प्रतिभूतींचे हस्तांतरण आणि पारेषण 168
   11. मर्यादित कंपनीचा आपल्या भागभांडवलात फेरबदल करण्याचा अधिकार 175
   12. आणखी भाग देणे आणि बोनस भाग 181
   13. भागभांडवल कमी करणे 187
   14. स्वतःचे भाग खरेदी करण्यावरील निर्बंध, आणि भागांची परत खरेदी 193
   15. ऋणपत्रे आणि नामनिर्देशनाचा अधिकार 201

   मॉड्यूल II ठेवी, प्रभारांची नोंदणी, सभा, लाभांश, लेखे आणि लेखापरीक्षण

   1. ठेवी स्वीकारणे: ठेव म्हणजे काय आणि ती कोण स्वीकारू शकतो 207
   2. परतफेड, कपटासाठी नुकसानभरपाई आणि शिक्षा 214
   3. प्रभारांची नोंदणी: प्रभार निर्माण करणे आणि नोंदवणे 220

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू ठेवी, प्रभारांची नोंदणी, सभा, लाभांश, लेखे आणि लेखापरीक्षण

   1. स्थिर प्रभार, तरंगता प्रभार आणि प्रभाराचे निश्चितीकरण 227
   2. प्रभारांमधील फेरबदल, प्रभारांची पूर्तता आणि दुरुस्ती 233
   3. सभासदांची नोंदवही, आणि महत्त्वपूर्ण लाभार्थी मालक 240
   4. वार्षिक विवरणपत्र 249
   5. सभांचे प्रकार: वार्षिक सर्वसाधारण सभा आणि असाधारण सर्वसाधारण सभा 255
   6. सूचना, गणपूर्ती, अध्यक्ष आणि प्रतिपत्री 263
   7. मतदान आणि त्याचे प्रकार, आणि ठरावांचे प्रकार 271
   8. सभासदांच्या ठरावांचे परिचालन, आणि इतिवृत्त 279
   9. दाखल करावयाचे ठराव, आणि वार्षिक सर्वसाधारण सभेचा अहवाल 287
   10. संचालक मंडळाच्या आणि त्याच्या समित्यांच्या सभा 294
   11. लाभांश जाहीर करणे आणि देणे 301
   12. लेखापुस्तके आणि वित्तीय विवरणपत्रे 309
   13. संचालक मंडळाचा अहवाल, वार्षिक अहवाल आणि एकात्मिक अहवाल 317
   14. राष्ट्रीय वित्तीय अहवाल प्राधिकरण 325
   15. लेखापरीक्षक: नियुक्ती, आळीपाळीने बदल, राजीनामा, पदावरून काढणे आणि अपात्रता 331
   16. लेखापरीक्षकांचे हक्क, कर्तव्ये आणि दायित्वे 339
   17. लेखापरीक्षण अहवाल, अंतर्गत लेखापरीक्षण आणि खर्च लेखापरीक्षण 348

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III संचालक, प्रमुख व्यवस्थापकीय कर्मचारी, अल्पसंख्याकांचे संरक्षण, तडजोडी आणि विलीनीकरण

   1. संचालक कोण असतो, आणि संचालक ओळख क्रमांक 354
   2. संचालकांचे प्रकार 360
   3. संचालकांची नियुक्ती आणि पुनर्नियुक्ती 368
   4. अपात्रता, पद रिक्त होणे, राजीनामा आणि पदावरून काढणे 374
   5. संचालकांची कर्तव्ये 382
   6. संचालकांचे हक्क, आणि त्यांच्याबद्दल ठेवल्या जाणाऱ्या नोंदवह्या 388
   7. संचालकांना कर्जे 394
   8. हितसंबंधांची माहिती उघड करणे आणि संबंधित पक्षकारांशी व्यवहार 401
   9. कंपनीने दिलेली कर्जे आणि केलेली गुंतवणूक 410
   10. संचालक मंडळाची रचना आणि स्वतंत्र संचालक 419
   11. संचालक मंडळाचे अधिकार, आणि त्यांच्यावरील निर्बंध 431
   12. संचालक मंडळाच्या समित्या 441
   13. संचालक मंडळ आणि त्याचे अधिकारी यांच्याविषयी इतर तरतुदी 450
   14. प्रमुख व्यवस्थापकीय कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती 458
   15. व्यवस्थापकीय संचालक, पूर्णवेळ संचालक आणि व्यवस्थापक 465
   16. व्यवस्थापकीय कर्मचाऱ्यांचे पारिश्रमिक 475
   17. कंपनी सचिव 487
   18. बहुमताचा नियम, अल्पसंख्याकांचे हक्क आणि हस्तक्षेप न करण्याचे तत्त्व 493

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू संचालक, प्रमुख व्यवस्थापकीय कर्मचारी, अल्पसंख्याकांचे संरक्षण, तडजोडी आणि विलीनीकरण

   1. दडपशाही आणि गैरव्यवस्थापन यांना प्रतिबंध 500
   2. वर्ग कारवाई 511
   3. तडजोडी आणि व्यवस्था 519
   4. विलीनीकरण, एकत्रीकरण आणि अल्पसंख्याक भागधारकांचे भाग संपादन करणे 530

   मॉड्यूल IV कॉर्पोरेट सामाजिक दायित्व, समापन, न्यायाधिकरण, कॉर्पोरेट प्रशासन आणि अंतस्थ व्यापार

   1. कॉर्पोरेट सामाजिक दायित्व 542
   2. सचिवीय लेखापरीक्षण 550
   3. समापन: आजचा नकाशा 554
   4. न्यायाधिकरणाद्वारे समापन: याचिका आणि आदेश 561
   5. कंपनी अवसायक 570
   6. अंशदायी, मागण्या आणि समापनाची कार्यवाही 581
   7. समापनाच्या प्रत्येक पद्धतीला लागू होणाऱ्या तरतुदी 592
   8. शासकीय अवसायक, अभिलेख आणि समापनाची समाप्ती 607
   9. नादारी आणि दिवाळखोरी संहितेखालील स्वेच्छा अवसायन 619
   10. नोंदणी नसलेल्या कंपन्यांचे समापन 627
   11. न्यायाधिकरण आणि अपील न्यायाधिकरण 634
   12. विशेष न्यायालये आणि अपराधांचे खटले 645
   13. कॉर्पोरेट प्रशासन 654

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू कॉर्पोरेट सामाजिक दायित्व, समापन, न्यायाधिकरण, कॉर्पोरेट प्रशासन आणि अंतस्थ व्यापार

   1. पर्यावरण, सामाजिक आणि प्रशासन 663
   2. अंतस्थ व्यापार: व्याख्या 669
   3. अंतस्थ व्यापार: व्यापार योजना, व्यापार खिडकी बंद असणे आणि दंड 678
   4. तपासणी, चौकशी आणि अन्वेषण 688
   5. नोंदणीकृत मूल्यांकक, आणि नोंदवहीतून कंपनीचे नाव काढून टाकणे 701
   6. या अधिनियमाखाली नोंदणी करण्यास प्राधिकृत कंपन्या 710
   7. उत्पादक कंपन्या 718
   8. भारताबाहेर निगमित झालेल्या कंपन्या 732
   9. सरकारी कंपन्या, नोंदणी कार्यालये, आकडेवारी आणि निधी कंपन्या 742
   10. कपट, दंड आणि शेवटच्या तरतुदी 751

   Page 1 onwards

   763 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 763 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 100 chapters across 4 modules

   Module I. कंपनीची स्थापना, माहितीपत्रक आणि प्रतिभूतींचे वाटप, भागभांडवल आणि ऋणपत्रे 35 chapters

   1. 1 कंपनी म्हणजे काय pages 1 to 6
   2. 2 कंपनीची वैशिष्ट्ये pages 7 to 12
   3. 3 कॉर्पोरेट आवरण दूर करणे pages 13 to 17
   4. 4 कंपनीचे नागरिकत्व, राष्ट्रीयत्व आणि निवास pages 18 to 21
   5. 5 दायित्व आणि सभासदत्वानुसार कंपन्यांचे प्रकार pages 22 to 27
   6. 6 नियंत्रण आणि उद्देशानुसार कंपन्यांचे प्रकार pages 28 to 33
   7. 7 धर्मादाय उद्दिष्टे असलेल्या कंपन्या pages 34 to 39
   8. 8 प्रवर्तक: स्थान, कर्तव्ये आणि दायित्वे pages 40 to 45
   9. 9 कंपन्यांची स्थापना आणि निगमन pages 46 to 50
   10. 10 संस्थापन समयलेख pages 51 to 56
   11. 11 ultra vires चा सिद्धांत pages 57 to 62
   12. 12 संस्थापन नियमावली pages 63 to 67
   13. 13 संस्थापन समयलेख आणि संस्थापन नियमावली यांत फेरबदल pages 68 to 73
   14. 14 नोंदणीकृत कार्यालय आणि दस्तऐवजांची बजावणी pages 74 to 79
   15. 15 व्यवसायाचा प्रारंभ pages 80 to 84
   16. 16 गृहीत सूचना आणि अंतर्गत व्यवस्थापन pages 85 to 90
   17. 17 नावाची दुरुस्ती आणि इतर आनुषंगिक बाबी pages 91 to 95
   18. 18 कंपनी पैसा कसा उभारते: सार्वजनिक प्रस्ताव आणि खाजगी वाटप pages 96 to 100
   19. 19 माहितीपत्रक म्हणजे काय, आणि त्यात काय सांगणे आवश्यक असते pages 101 to 107
   20. 20 माहितीपत्रकाचे प्रकार pages 108 to 113
   21. 21 सुवर्ण नियम, किंवा सुवर्ण वारसा pages 114 to 118
   22. 22 माहितीपत्रकातील चुकीच्या विधानांसाठी दिवाणी दायित्व pages 119 to 124
   23. 23 फौजदारी दायित्व, कपटाने प्रवृत्त करणे आणि तोतयेगिरी pages 125 to 131
   24. 24 प्रतिभूतींचे वाटप pages 132 to 137
   25. 25 खाजगी वाटप आणि जागतिक निक्षेपागार पावत्या pages 138 to 143
   26. 26 भागभांडवलाचे प्रकार आणि भागाचे स्वरूप pages 144 to 149
   27. 27 अग्रहक्क भागांचे वाटप आणि विमोचन pages 150 to 154
   28. 28 स्वेट इक्विटी भाग, भाग अधिमूल्य आणि कसरीने भाग देण्यास बंदी pages 155 to 160
   29. 29 भाग प्रमाणपत्रे, मागण्या आणि भागधारकांच्या हक्कांमध्ये बदल pages 161 to 167
   30. 30 प्रतिभूतींचे हस्तांतरण आणि पारेषण pages 168 to 174
   31. 31 मर्यादित कंपनीचा आपल्या भागभांडवलात फेरबदल करण्याचा अधिकार pages 175 to 180
   32. 32 आणखी भाग देणे आणि बोनस भाग pages 181 to 186
   33. 33 भागभांडवल कमी करणे pages 187 to 192
   34. 34 स्वतःचे भाग खरेदी करण्यावरील निर्बंध, आणि भागांची परत खरेदी pages 193 to 200
   35. 35 ऋणपत्रे आणि नामनिर्देशनाचा अधिकार pages 201 to 206

   Module II. ठेवी, प्रभारांची नोंदणी, सभा, लाभांश, लेखे आणि लेखापरीक्षण 20 chapters

   1. 36 ठेवी स्वीकारणे: ठेव म्हणजे काय आणि ती कोण स्वीकारू शकतो pages 207 to 213
   2. 37 परतफेड, कपटासाठी नुकसानभरपाई आणि शिक्षा pages 214 to 219
   3. 38 प्रभारांची नोंदणी: प्रभार निर्माण करणे आणि नोंदवणे pages 220 to 226
   4. 39 स्थिर प्रभार, तरंगता प्रभार आणि प्रभाराचे निश्चितीकरण pages 227 to 232
   5. 40 प्रभारांमधील फेरबदल, प्रभारांची पूर्तता आणि दुरुस्ती pages 233 to 239
   6. 41 सभासदांची नोंदवही, आणि महत्त्वपूर्ण लाभार्थी मालक pages 240 to 248
   7. 42 वार्षिक विवरणपत्र pages 249 to 254
   8. 43 सभांचे प्रकार: वार्षिक सर्वसाधारण सभा आणि असाधारण सर्वसाधारण सभा pages 255 to 262
   9. 44 सूचना, गणपूर्ती, अध्यक्ष आणि प्रतिपत्री pages 263 to 270
   10. 45 मतदान आणि त्याचे प्रकार, आणि ठरावांचे प्रकार pages 271 to 278
   11. 46 सभासदांच्या ठरावांचे परिचालन, आणि इतिवृत्त pages 279 to 286
   12. 47 दाखल करावयाचे ठराव, आणि वार्षिक सर्वसाधारण सभेचा अहवाल pages 287 to 293
   13. 48 संचालक मंडळाच्या आणि त्याच्या समित्यांच्या सभा pages 294 to 300
   14. 49 लाभांश जाहीर करणे आणि देणे pages 301 to 308
   15. 50 लेखापुस्तके आणि वित्तीय विवरणपत्रे pages 309 to 316
   16. 51 संचालक मंडळाचा अहवाल, वार्षिक अहवाल आणि एकात्मिक अहवाल pages 317 to 324
   17. 52 राष्ट्रीय वित्तीय अहवाल प्राधिकरण pages 325 to 330
   18. 53 लेखापरीक्षक: नियुक्ती, आळीपाळीने बदल, राजीनामा, पदावरून काढणे आणि अपात्रता pages 331 to 338
   19. 54 लेखापरीक्षकांचे हक्क, कर्तव्ये आणि दायित्वे pages 339 to 347
   20. 55 लेखापरीक्षण अहवाल, अंतर्गत लेखापरीक्षण आणि खर्च लेखापरीक्षण pages 348 to 353

   Module III. संचालक, प्रमुख व्यवस्थापकीय कर्मचारी, अल्पसंख्याकांचे संरक्षण, तडजोडी आणि विलीनीकरण 22 chapters

   1. 56 संचालक कोण असतो, आणि संचालक ओळख क्रमांक pages 354 to 359
   2. 57 संचालकांचे प्रकार pages 360 to 367
   3. 58 संचालकांची नियुक्ती आणि पुनर्नियुक्ती pages 368 to 373
   4. 59 अपात्रता, पद रिक्त होणे, राजीनामा आणि पदावरून काढणे pages 374 to 381
   5. 60 संचालकांची कर्तव्ये pages 382 to 387
   6. 61 संचालकांचे हक्क, आणि त्यांच्याबद्दल ठेवल्या जाणाऱ्या नोंदवह्या pages 388 to 393
   7. 62 संचालकांना कर्जे pages 394 to 400
   8. 63 हितसंबंधांची माहिती उघड करणे आणि संबंधित पक्षकारांशी व्यवहार pages 401 to 409
   9. 64 कंपनीने दिलेली कर्जे आणि केलेली गुंतवणूक pages 410 to 418
   10. 65 संचालक मंडळाची रचना आणि स्वतंत्र संचालक pages 419 to 430
   11. 66 संचालक मंडळाचे अधिकार, आणि त्यांच्यावरील निर्बंध pages 431 to 440
   12. 67 संचालक मंडळाच्या समित्या pages 441 to 449
   13. 68 संचालक मंडळ आणि त्याचे अधिकारी यांच्याविषयी इतर तरतुदी pages 450 to 457
   14. 69 प्रमुख व्यवस्थापकीय कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती pages 458 to 464
   15. 70 व्यवस्थापकीय संचालक, पूर्णवेळ संचालक आणि व्यवस्थापक pages 465 to 474
   16. 71 व्यवस्थापकीय कर्मचाऱ्यांचे पारिश्रमिक pages 475 to 486
   17. 72 कंपनी सचिव pages 487 to 492
   18. 73 बहुमताचा नियम, अल्पसंख्याकांचे हक्क आणि हस्तक्षेप न करण्याचे तत्त्व pages 493 to 499
   19. 74 दडपशाही आणि गैरव्यवस्थापन यांना प्रतिबंध pages 500 to 510
   20. 75 वर्ग कारवाई pages 511 to 518
   21. 76 तडजोडी आणि व्यवस्था pages 519 to 529
   22. 77 विलीनीकरण, एकत्रीकरण आणि अल्पसंख्याक भागधारकांचे भाग संपादन करणे pages 530 to 541

   Module IV. कॉर्पोरेट सामाजिक दायित्व, समापन, न्यायाधिकरण, कॉर्पोरेट प्रशासन आणि अंतस्थ व्यापार 23 chapters

   1. 78 कॉर्पोरेट सामाजिक दायित्व pages 542 to 549
   2. 79 सचिवीय लेखापरीक्षण pages 550 to 553
   3. 80 समापन: आजचा नकाशा pages 554 to 560
   4. 81 न्यायाधिकरणाद्वारे समापन: याचिका आणि आदेश pages 561 to 569
   5. 82 कंपनी अवसायक pages 570 to 580
   6. 83 अंशदायी, मागण्या आणि समापनाची कार्यवाही pages 581 to 591
   7. 84 समापनाच्या प्रत्येक पद्धतीला लागू होणाऱ्या तरतुदी pages 592 to 606
   8. 85 शासकीय अवसायक, अभिलेख आणि समापनाची समाप्ती pages 607 to 618
   9. 86 नादारी आणि दिवाळखोरी संहितेखालील स्वेच्छा अवसायन pages 619 to 626
   10. 87 नोंदणी नसलेल्या कंपन्यांचे समापन pages 627 to 633
   11. 88 न्यायाधिकरण आणि अपील न्यायाधिकरण pages 634 to 644
   12. 89 विशेष न्यायालये आणि अपराधांचे खटले pages 645 to 653
   13. 90 कॉर्पोरेट प्रशासन pages 654 to 662
   14. 91 पर्यावरण, सामाजिक आणि प्रशासन pages 663 to 668
   15. 92 अंतस्थ व्यापार: व्याख्या pages 669 to 677
   16. 93 अंतस्थ व्यापार: व्यापार योजना, व्यापार खिडकी बंद असणे आणि दंड pages 678 to 687
   17. 94 तपासणी, चौकशी आणि अन्वेषण pages 688 to 700
   18. 95 नोंदणीकृत मूल्यांकक, आणि नोंदवहीतून कंपनीचे नाव काढून टाकणे pages 701 to 709
   19. 96 या अधिनियमाखाली नोंदणी करण्यास प्राधिकृत कंपन्या pages 710 to 717
   20. 97 उत्पादक कंपन्या pages 718 to 731
   21. 98 भारताबाहेर निगमित झालेल्या कंपन्या pages 732 to 741
   22. 99 सरकारी कंपन्या, नोंदणी कार्यालये, आकडेवारी आणि निधी कंपन्या pages 742 to 750
   23. 100 कपट, दंड आणि शेवटच्या तरतुदी pages 751 to 763
   Every paper that is solved: 34 papers

   • Apr 2026 - 60/40
   • Apr 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - ATKT 75/25
   • Dec 2025 - 75/25
   • Apr 2024 - 60/40
   • Apr 2024 - 75/25
   • Dec 2024 - 75/25
   • Jan 2024 - 60/40
   • Jan 2024 - 75/25
   • Nov 2024 - 60/40
   • Dec 2023 - 60/40
   • Feb 2023
   • Jun 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • Dec 2019
   • Jan 2019
   • May 2019
   • Jan 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

2. कौटुंबिक कायदा 2 (Family Law II)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कौटुंबिक कायदा 2

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 3

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   कौटुंबिक कायदा 2

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I कुटुंब, विवाह आणि त्यांचे नियमन करणारे अधिनियम

   1. विवाह आणि कुटुंब यांची उत्क्रांती 1
   2. संस्कृतीकरण, पाश्चात्त्यीकरण आणि आधुनिकीकरण 6
   3. धार्मिक विधी आणि विवाहाचे नियम 12
   4. हिंदू कायद्याचे स्रोत आणि शाखा 16
   5. हुंडा, आणि हुंडा प्रतिबंधक अधिनियम, 1961 22
   6. सती, आणि सती (प्रतिबंध) अधिनियम, 1987 29
   7. कुटुंबाचे प्रकार: वंश, अधिकार, निवासस्थान आणि वैवाहिक घटक 36
   8. मैत्री संबंध, लिव्ह-इन संबंध आणि दुभंगलेले घर 40
   9. हिंदू विवाह अधिनियम: लागू होण्याची व्याप्ती, आणि हिंदू कोण 46
   10. हिंदू विवाहाच्या अटी, विधी आणि नोंदणी 52
   11. बालविवाह, आणि बालविवाह प्रतिबंध अधिनियम, 2006 58
   12. शून्य आणि शून्यकरणीय विवाह, आणि त्यांतील अपत्यांची औरसता 64
   13. दांपत्य हक्कांची पुनर्स्थापना आणि न्यायिक विभक्तता 70
   14. घटस्फोट: कलम 13 खालील कारणे 76
   15. परस्पर संमतीने घटस्फोट, पर्यायी अनुतोष आणि पुनर्विवाह 83
   16. द्विविवाह, आणि अधिनियमाने ठरवलेल्या शिक्षा 89
   17. दावा प्रलंबित असतानाची पोटगी, कायमस्वरूपी पोटगी, अपत्यांचा ताबा आणि मालमत्ता 95
   18. अधिकारक्षेत्र, कार्यपद्धती आणि अपील 101
   19. विशेष विवाह अधिनियम: रचना आणि अटी 109
   20. सूचना, हरकत आणि विवाह विधिपूर्वक लावणे 114

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू कुटुंब, विवाह आणि त्यांचे नियमन करणारे अधिनियम

   1. इतर पद्धतींनी झालेल्या विवाहांची नोंदणी 120
   2. एकत्र कुटुंबावर आणि उत्तराधिकारावर होणारा परिणाम 125
   3. विशेष विवाह अधिनियमाखाली विवाह शून्य ठरवणे आणि घटस्फोट 130
   4. याचिकांवरील निर्बंध, अधिकारक्षेत्र आणि कार्यपद्धती 137
   5. शिक्षा, नियम आणि व्यावृत्ती 144
   6. कौटुंबिक हिंसाचार म्हणजे काय, आणि तक्रार कोण करू शकते 149
   7. यंत्रणा: संरक्षण अधिकारी, सेवा पुरवठादार आणि निवारा 155
   8. दंडाधिकाऱ्यासमोरील कार्यवाही 161
   9. दंडाधिकारी देऊ शकतात असे पाच आदेश 166
   10. अंमलबजावणी, अपराध आणि अपील 173
   11. बेनामी अधिनियम: तो काय आहे, आणि 2016 मधील नावबदल 179
   12. प्रतिबंधित व्यवहार, आणि चार अपवाद 185
   13. प्राधिकारी, सूचना आणि न्यायनिर्णयन 190
   14. सरकारजमा करणे, अपील न्यायाधिकरण, अपराध आणि उर्वरित तरतुदी 197
   15. कुटुंब न्यायालये अधिनियम: उद्देश, स्थापना आणि न्यायाधीश 205
   16. कुटुंब न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र 210
   17. कार्यपद्धती, तडजोड, पुरावा आणि वकिलाचा हक्क 215
   18. निकाल, अपील, आणि लिंगभाव न्यायाचे प्रशासन 221

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II एकत्र हिंदू कुटुंब आणि सहदायिकी

   1. मिताक्षरा एकत्र कुटुंब 227
   2. मिताक्षरा सहदायिकी: निर्मिती आणि वैशिष्ट्ये 232
   3. मिताक्षरा कायद्याखालील मालमत्ता: स्वतंत्र आणि सहदायिकी 237
   4. दायभाग सहदायिकी, आणि दायभाग कायद्याखालील मालमत्ता 243
   5. कर्ता: स्थान, अधिकार, विशेषाधिकार आणि दायित्वे 247
   6. मालमत्तेचे हस्तांतरण: स्वतंत्र आणि सहदायिकी 252
   7. कर्जे: पवित्र दायित्वाचा सिद्धांत आणि पूर्वीचे कर्ज 257
   8. कलम 6: सहदायिकी मालमत्तेतील हितसंबंधाचे न्यागमन 262
   9. वाटणी: ती काय आहे, ती कोण मागू शकतो, आणि ती कशी होते 268
   10. पुनर्मीलन 273
   11. सामाजिक सुरक्षेची संस्था म्हणून एकत्र कुटुंब 276
   12. मातृवंशीय एकत्र कुटुंब 281

   मॉड्यूल III हिंदू उत्तराधिकार कायदा

   1. 1956 पूर्वीचा पारंपरिक हिंदू उत्तराधिकार कायदा 286
   2. हिंदू उत्तराधिकार अधिनियम: व्याप्ती, लागू होणे आणि अधिभावी परिणाम 291
   3. मृत्युपत्र न करता मरण पावलेल्या हिंदू पुरुषाच्या मालमत्तेचा उत्तराधिकार 297
   4. मिताक्षरा सहदायिकीतील हितसंबंधाचे न्यागमन 302
   5. कलम 14: हिंदू स्त्रीची मालमत्ता 307

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू हिंदू उत्तराधिकार कायदा

   1. मृत्युपत्र न करता मरण पावलेल्या हिंदू स्त्रीच्या मालमत्तेचा उत्तराधिकार 312
   2. उत्तराधिकाराचे सर्वसाधारण नियम 317
   3. उत्तराधिकाराशी संबंधित अपात्रता 323
   4. मृत्युपत्रीय उत्तराधिकार, राजगामी होणे आणि उर्वरित कलमे 328

   मॉड्यूल IV दत्तक, पोटगी, पालकत्व आणि समान नागरी संहिता

   1. हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियम: व्याप्ती आणि व्याख्या 332
   2. वैध दत्तकाच्या आवश्यक अटी 337
   3. दत्तकाचे परिणाम 344
   4. पत्नी, अपत्ये आणि वृद्ध आईवडील यांची पोटगी 350
   5. पोटगीची रक्कम, आणि अवलंबित व्यक्ती 356
   6. इतर धर्मांच्या व्यक्तींनी घेतलेले दत्तक: बाल न्याय अधिनियम आणि CARA विनियम 362
   7. आईवडील आणि ज्येष्ठ नागरिक यांची पोटगी व कल्याण अधिनियम: पोटगीचा दावा 369
   8. मालमत्तेचे हस्तांतरण, वाऱ्यावर सोडणे आणि ज्येष्ठ नागरिक अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी 378
   9. हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियम: नैसर्गिक आणि मृत्युपत्रीय पालक 386
   10. नैसर्गिक पालकाचे अधिकार, आणि वस्तुतः पालक 393
   11. पालक आणि पाल्य अधिनियम: पालकाची नेमणूक 400

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू दत्तक, पोटगी, पालकत्व आणि समान नागरी संहिता

   1. पालकाची कर्तव्ये, हक्क आणि दायित्वे 411
   2. पालकत्वाची समाप्ती, कार्यपद्धती आणि अपील 419
   3. अपत्यांचा ताबा, पोटगी आणि शिक्षण 427
   4. समान नागरी संहिता: अनुच्छेद 44 आणि धार्मिक बहुलता 435
   5. समान नागरी संहितेतील अडथळे, आणि ऐच्छिक संहिता 445

   Page 1 onwards

   454 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 454 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 75 chapters across 4 modules

   Module I. कुटुंब, विवाह आणि त्यांचे नियमन करणारे अधिनियम 38 chapters

   1. 1 विवाह आणि कुटुंब यांची उत्क्रांती pages 1 to 5
   2. 2 संस्कृतीकरण, पाश्चात्त्यीकरण आणि आधुनिकीकरण pages 6 to 11
   3. 3 धार्मिक विधी आणि विवाहाचे नियम pages 12 to 15
   4. 4 हिंदू कायद्याचे स्रोत आणि शाखा pages 16 to 21
   5. 5 हुंडा, आणि हुंडा प्रतिबंधक अधिनियम, 1961 pages 22 to 28
   6. 6 सती, आणि सती (प्रतिबंध) अधिनियम, 1987 pages 29 to 35
   7. 7 कुटुंबाचे प्रकार: वंश, अधिकार, निवासस्थान आणि वैवाहिक घटक pages 36 to 39
   8. 8 मैत्री संबंध, लिव्ह-इन संबंध आणि दुभंगलेले घर pages 40 to 45
   9. 9 हिंदू विवाह अधिनियम: लागू होण्याची व्याप्ती, आणि हिंदू कोण pages 46 to 51
   10. 10 हिंदू विवाहाच्या अटी, विधी आणि नोंदणी pages 52 to 57
   11. 11 बालविवाह, आणि बालविवाह प्रतिबंध अधिनियम, 2006 pages 58 to 63
   12. 12 शून्य आणि शून्यकरणीय विवाह, आणि त्यांतील अपत्यांची औरसता pages 64 to 69
   13. 13 दांपत्य हक्कांची पुनर्स्थापना आणि न्यायिक विभक्तता pages 70 to 75
   14. 14 घटस्फोट: कलम 13 खालील कारणे pages 76 to 82
   15. 15 परस्पर संमतीने घटस्फोट, पर्यायी अनुतोष आणि पुनर्विवाह pages 83 to 88
   16. 16 द्विविवाह, आणि अधिनियमाने ठरवलेल्या शिक्षा pages 89 to 94
   17. 17 दावा प्रलंबित असतानाची पोटगी, कायमस्वरूपी पोटगी, अपत्यांचा ताबा आणि मालमत्ता pages 95 to 100
   18. 18 अधिकारक्षेत्र, कार्यपद्धती आणि अपील pages 101 to 108
   19. 19 विशेष विवाह अधिनियम: रचना आणि अटी pages 109 to 113
   20. 20 सूचना, हरकत आणि विवाह विधिपूर्वक लावणे pages 114 to 119
   21. 21 इतर पद्धतींनी झालेल्या विवाहांची नोंदणी pages 120 to 124
   22. 22 एकत्र कुटुंबावर आणि उत्तराधिकारावर होणारा परिणाम pages 125 to 129
   23. 23 विशेष विवाह अधिनियमाखाली विवाह शून्य ठरवणे आणि घटस्फोट pages 130 to 136
   24. 24 याचिकांवरील निर्बंध, अधिकारक्षेत्र आणि कार्यपद्धती pages 137 to 143
   25. 25 शिक्षा, नियम आणि व्यावृत्ती pages 144 to 148
   26. 26 कौटुंबिक हिंसाचार म्हणजे काय, आणि तक्रार कोण करू शकते pages 149 to 154
   27. 27 यंत्रणा: संरक्षण अधिकारी, सेवा पुरवठादार आणि निवारा pages 155 to 160
   28. 28 दंडाधिकाऱ्यासमोरील कार्यवाही pages 161 to 165
   29. 29 दंडाधिकारी देऊ शकतात असे पाच आदेश pages 166 to 172
   30. 30 अंमलबजावणी, अपराध आणि अपील pages 173 to 178
   31. 31 बेनामी अधिनियम: तो काय आहे, आणि 2016 मधील नावबदल pages 179 to 184
   32. 32 प्रतिबंधित व्यवहार, आणि चार अपवाद pages 185 to 189
   33. 33 प्राधिकारी, सूचना आणि न्यायनिर्णयन pages 190 to 196
   34. 34 सरकारजमा करणे, अपील न्यायाधिकरण, अपराध आणि उर्वरित तरतुदी pages 197 to 204
   35. 35 कुटुंब न्यायालये अधिनियम: उद्देश, स्थापना आणि न्यायाधीश pages 205 to 209
   36. 36 कुटुंब न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र pages 210 to 214
   37. 37 कार्यपद्धती, तडजोड, पुरावा आणि वकिलाचा हक्क pages 215 to 220
   38. 38 निकाल, अपील, आणि लिंगभाव न्यायाचे प्रशासन pages 221 to 226

   Module II. एकत्र हिंदू कुटुंब आणि सहदायिकी 12 chapters

   1. 39 मिताक्षरा एकत्र कुटुंब pages 227 to 231
   2. 40 मिताक्षरा सहदायिकी: निर्मिती आणि वैशिष्ट्ये pages 232 to 236
   3. 41 मिताक्षरा कायद्याखालील मालमत्ता: स्वतंत्र आणि सहदायिकी pages 237 to 242
   4. 42 दायभाग सहदायिकी, आणि दायभाग कायद्याखालील मालमत्ता pages 243 to 246
   5. 43 कर्ता: स्थान, अधिकार, विशेषाधिकार आणि दायित्वे pages 247 to 251
   6. 44 मालमत्तेचे हस्तांतरण: स्वतंत्र आणि सहदायिकी pages 252 to 256
   7. 45 कर्जे: पवित्र दायित्वाचा सिद्धांत आणि पूर्वीचे कर्ज pages 257 to 261
   8. 46 कलम 6: सहदायिकी मालमत्तेतील हितसंबंधाचे न्यागमन pages 262 to 267
   9. 47 वाटणी: ती काय आहे, ती कोण मागू शकतो, आणि ती कशी होते pages 268 to 272
   10. 48 पुनर्मीलन pages 273 to 275
   11. 49 सामाजिक सुरक्षेची संस्था म्हणून एकत्र कुटुंब pages 276 to 280
   12. 50 मातृवंशीय एकत्र कुटुंब pages 281 to 285

   Module III. हिंदू उत्तराधिकार कायदा 9 chapters

   1. 51 1956 पूर्वीचा पारंपरिक हिंदू उत्तराधिकार कायदा pages 286 to 290
   2. 52 हिंदू उत्तराधिकार अधिनियम: व्याप्ती, लागू होणे आणि अधिभावी परिणाम pages 291 to 296
   3. 53 मृत्युपत्र न करता मरण पावलेल्या हिंदू पुरुषाच्या मालमत्तेचा उत्तराधिकार pages 297 to 301
   4. 54 मिताक्षरा सहदायिकीतील हितसंबंधाचे न्यागमन pages 302 to 306
   5. 55 कलम 14: हिंदू स्त्रीची मालमत्ता pages 307 to 311
   6. 56 मृत्युपत्र न करता मरण पावलेल्या हिंदू स्त्रीच्या मालमत्तेचा उत्तराधिकार pages 312 to 316
   7. 57 उत्तराधिकाराचे सर्वसाधारण नियम pages 317 to 322
   8. 58 उत्तराधिकाराशी संबंधित अपात्रता pages 323 to 327
   9. 59 मृत्युपत्रीय उत्तराधिकार, राजगामी होणे आणि उर्वरित कलमे pages 328 to 331

   Module IV. दत्तक, पोटगी, पालकत्व आणि समान नागरी संहिता 16 chapters

   1. 60 हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियम: व्याप्ती आणि व्याख्या pages 332 to 336
   2. 61 वैध दत्तकाच्या आवश्यक अटी pages 337 to 343
   3. 62 दत्तकाचे परिणाम pages 344 to 349
   4. 63 पत्नी, अपत्ये आणि वृद्ध आईवडील यांची पोटगी pages 350 to 355
   5. 64 पोटगीची रक्कम, आणि अवलंबित व्यक्ती pages 356 to 361
   6. 65 इतर धर्मांच्या व्यक्तींनी घेतलेले दत्तक: बाल न्याय अधिनियम आणि CARA विनियम pages 362 to 368
   7. 66 आईवडील आणि ज्येष्ठ नागरिक यांची पोटगी व कल्याण अधिनियम: पोटगीचा दावा pages 369 to 377
   8. 67 मालमत्तेचे हस्तांतरण, वाऱ्यावर सोडणे आणि ज्येष्ठ नागरिक अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी pages 378 to 385
   9. 68 हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियम: नैसर्गिक आणि मृत्युपत्रीय पालक pages 386 to 392
   10. 69 नैसर्गिक पालकाचे अधिकार, आणि वस्तुतः पालक pages 393 to 399
   11. 70 पालक आणि पाल्य अधिनियम: पालकाची नेमणूक pages 400 to 410
   12. 71 पालकाची कर्तव्ये, हक्क आणि दायित्वे pages 411 to 418
   13. 72 पालकत्वाची समाप्ती, कार्यपद्धती आणि अपील pages 419 to 426
   14. 73 अपत्यांचा ताबा, पोटगी आणि शिक्षण pages 427 to 434
   15. 74 समान नागरी संहिता: अनुच्छेद 44 आणि धार्मिक बहुलता pages 435 to 444
   16. 75 समान नागरी संहितेतील अडथळे, आणि ऐच्छिक संहिता pages 445 to 454
   Every paper that is solved: 33 papers

   • Apr 2026 - 60/40
   • Apr 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Dec 2025 - 75/25
   • Apr 2024 - 60/40
   • Apr 2024 - 75/25
   • Dec 2024 - 60/40
   • Dec 2024 - 75/25
   • Jan 2024 - 60/40
   • Jan 2024 - 75/25
   • Dec 2023 - 60/40
   • Feb 2023
   • Jun 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • Dec 2019
   • Jan 2019
   • May 2019
   • Jun 2018
   • Dec 2017
   • May 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

3. मालमत्ता हस्तांतरण (Transfer of Property)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   मालमत्ता हस्तांतरण

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 3

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   मालमत्ता हस्तांतरण

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I मालमत्ता हस्तांतरणाची सामान्य तत्त्वे (मालमत्ता हस्तांतरण अधिनियम, 1882, कलमे 1 ते 53A)

   1. मालमत्ता म्हणजे काय, आणि जंगम विरुद्ध स्थावर मालमत्ता 1
   2. व्याख्या कलम: साक्षांकन, सूचना आणि अधिनियमाचा आधार असलेले शब्द 6
   3. अधिनियमाची रचना, आणि तो कशाला लागू होत नाही 12
   4. मालमत्तेच्या हस्तांतरणाची व्याख्या 17
   5. कशाचे हस्तांतरण करता येते 21
   6. हस्तांतरण करण्यास सक्षम व्यक्ती 28
   7. हस्तांतरणासोबत काय जाते, आणि लेखी स्वरूप केव्हा आवश्यक असते 32
   8. हस्तांतरणावर निर्बंध घालणाऱ्या अटी, आणि निर्माण केलेल्या हितसंबंधाशी विसंगत निर्बंध 36
   9. अजात व्यक्तीच्या लाभासाठी हस्तांतरण 41
   10. शाश्वततेविरुद्धचा नियम 45
   11. संचयासाठी निर्देश 51
   12. निहित हितसंबंध आणि समाश्रित हितसंबंध 54
   13. सशर्त हस्तांतरणे: पूर्ववर्ती आणि उत्तरवर्ती अटी 59
   14. निवड 66
   15. संविभाजन 71
   16. केवळ विशिष्ट परिस्थितीत प्राधिकृत असलेल्या व्यक्तीने केलेले हस्तांतरण, आणि भरणपोषणाचा भार असलेली मालमत्ता 75
   17. निर्बंधक प्रसंविदा: दायित्व जमिनीसोबत केव्हा जाते 79
   18. दर्शनी मालकाने केलेले हस्तांतरण 84

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू मालमत्ता हस्तांतरणाची सामान्य तत्त्वे (मालमत्ता हस्तांतरण अधिनियम, 1882, कलमे 1 ते 53A)

   1. पूर्वीचे हस्तांतरण मागे घेण्याचा अधिकार असलेल्या व्यक्तीने केलेले हस्तांतरण 89
   2. विबंधाद्वारे हस्तांतरणाची पूर्तता 92
   3. सहमालकांनी आणि स्वतंत्र हितसंबंध असलेल्या व्यक्तींनी केलेली हस्तांतरणे 97
   4. हस्तांतरणाने निर्माण झालेल्या हक्कांचा अग्रक्रम, आणि सदोष मालकी हक्काखालील धारकाला दिलेले भाडे 101
   5. सदोष मालकी हक्काखालील सद्भावी धारकाने केलेल्या सुधारणा 105
   6. प्रलंबित दावा (lis pendens) 109
   7. कपटपूर्ण हस्तांतरण 114
   8. अंशतः पालन 118

   मॉड्यूल II विशिष्ट हस्तांतरणे: विक्री, गहाण आणि भार (कलमे 54 ते 104)

   1. विक्रीची व्याख्या, आणि विक्री कशी केली जाते 125
   2. खरेदीदार आणि विक्रेता यांचे हक्क आणि दायित्वे 129
   3. नंतरच्या खरेदीदाराकडून क्रमबंधन 135
   4. विक्रीच्या वेळी बोजातून मुक्तता 139
   5. गहाणाची व्याख्या, आणि गहाणाचे सहा प्रकार 143
   6. गहाण कसे केले जाते 148
   7. विमोचनाचा हक्क, आणि त्यातील अडथळे 152
   8. अभिवृद्धी, सुधारणा, नूतनीकृत भाडेपट्टे आणि गहाणदाराचा भाडेपट्ट्याने देण्याचा अधिकार 158

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू विशिष्ट हस्तांतरणे: विक्री, गहाण आणि भार (कलमे 54 ते 104)

   1. गहाणधारकाचे हक्क आणि दायित्वे 164
   2. ताबा असलेला गहाणधारक 170
   3. गहाणधारकांमधील अग्रक्रम, अंशदान आणि क्रमबंधन 176
   4. प्रत्यासन, आणि जोडणीचा नियम रद्द होणे 181
   5. पुरोबंध, विक्री आणि विमोचन यांसाठीचे दावे 186
   6. भार 191

   मॉड्यूल III विशिष्ट हस्तांतरणे: भाडेपट्टा, अदलाबदल, दान आणि अनुयोज्य दावे, आणि भारतीय सुविधाधिकार अधिनियम, 1882

   1. भाडेपट्ट्याची व्याख्या, आणि भाडेपट्टा कसा केला जातो 196
   2. भाडेपट्टाकार आणि भाडेपट्टेदार यांचे हक्क आणि दायित्वे 201
   3. भाडेपट्टाकाराच्या हितसंबंधाचे हस्तांतरण, आणि मुदतीची गणना 206
   4. भाडेपट्ट्याची समाप्ती, समपहरण आणि त्यापासून अनुतोष 209
   5. अदलाबदल 215
   6. दान 219
   7. अनुयोज्य दावे 225
   8. सुविधाधिकार म्हणजे काय 231
   9. सुविधाधिकारांचे प्रकार 237
   10. सुविधाधिकारांचे संपादन, आणि चिरभोगाने मिळणारा सुविधाधिकार 242
   11. सुविधाधिकाराचे हक्क आणि आनुषंगिक बाबी 249
   12. सुविधाधिकारांमध्ये व्यत्यय 255

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू विशिष्ट हस्तांतरणे: भाडेपट्टा, अदलाबदल, दान आणि अनुयोज्य दावे, आणि भारतीय सुविधाधिकार अधिनियम, 1882

   1. सुविधाधिकारांची समाप्ती, निलंबन आणि पुनरुज्जीवन 260
   2. अनुज्ञप्ती, आणि अनुज्ञप्ती विरुद्ध भाडेपट्टा आणि सुविधाधिकार 267

   मॉड्यूल IV नोंदणी अधिनियम, 1908 आणि महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियम, 1958

   1. नोंदणी अधिनियम काय करतो, आणि नोंदणी यंत्रणा 273
   2. ज्यांची नोंदणी सक्तीची आहे असे दस्तऐवज 278
   3. ज्यांची नोंदणी ऐच्छिक आहे असे दस्तऐवज 283
   4. दस्तऐवज सादर करण्याची मुदत, आणि विलंब 287
   5. नोंदणीकृत दस्तऐवज कोणत्या वेळेपासून अंमलात येतो 291
   6. नोंदणी न केल्याचा परिणाम 294
   7. नोंदणी अधिनियमाचा उर्वरित भाग 299
   8. महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियम: तो कशासाठी आहे, आणि त्यातील व्याख्या 305
   9. संलेखांवरील मुद्रांक शुल्काचे दायित्व 310
   10. मुद्रांकांचे प्रकार आणि ते वापरण्याची पद्धत 315
   11. मुद्रांकित करण्याची वेळ 320
   12. मुद्रांक शुल्क कोणी भरायचे 324
   13. योग्य मुद्रांकाबाबत अभिनिर्णय 327
   14. संलेख जप्त करणे, आणि पुराव्यात ग्राह्यता 332
   15. मुद्रांकांसाठी परतावा 338

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू नोंदणी अधिनियम, 1908 आणि महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियम, 1958

   1. निर्देश, पुनरीक्षण आणि अपील 344
   2. महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियमाचा उर्वरित भाग 350

   Page 1 onwards

   356 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 356 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 71 chapters across 4 modules

   Module I. मालमत्ता हस्तांतरणाची सामान्य तत्त्वे (मालमत्ता हस्तांतरण अधिनियम, 1882, कलमे 1 ते 53A) 26 chapters

   1. 1 मालमत्ता म्हणजे काय, आणि जंगम विरुद्ध स्थावर मालमत्ता pages 1 to 5
   2. 2 व्याख्या कलम: साक्षांकन, सूचना आणि अधिनियमाचा आधार असलेले शब्द pages 6 to 11
   3. 3 अधिनियमाची रचना, आणि तो कशाला लागू होत नाही pages 12 to 16
   4. 4 मालमत्तेच्या हस्तांतरणाची व्याख्या pages 17 to 20
   5. 5 कशाचे हस्तांतरण करता येते pages 21 to 27
   6. 6 हस्तांतरण करण्यास सक्षम व्यक्ती pages 28 to 31
   7. 7 हस्तांतरणासोबत काय जाते, आणि लेखी स्वरूप केव्हा आवश्यक असते pages 32 to 35
   8. 8 हस्तांतरणावर निर्बंध घालणाऱ्या अटी, आणि निर्माण केलेल्या हितसंबंधाशी विसंगत निर्बंध pages 36 to 40
   9. 9 अजात व्यक्तीच्या लाभासाठी हस्तांतरण pages 41 to 44
   10. 10 शाश्वततेविरुद्धचा नियम pages 45 to 50
   11. 11 संचयासाठी निर्देश pages 51 to 53
   12. 12 निहित हितसंबंध आणि समाश्रित हितसंबंध pages 54 to 58
   13. 13 सशर्त हस्तांतरणे: पूर्ववर्ती आणि उत्तरवर्ती अटी pages 59 to 65
   14. 14 निवड pages 66 to 70
   15. 15 संविभाजन pages 71 to 74
   16. 16 केवळ विशिष्ट परिस्थितीत प्राधिकृत असलेल्या व्यक्तीने केलेले हस्तांतरण, आणि भरणपोषणाचा भार असलेली मालमत्ता pages 75 to 78
   17. 17 निर्बंधक प्रसंविदा: दायित्व जमिनीसोबत केव्हा जाते pages 79 to 83
   18. 18 दर्शनी मालकाने केलेले हस्तांतरण pages 84 to 88
   19. 19 पूर्वीचे हस्तांतरण मागे घेण्याचा अधिकार असलेल्या व्यक्तीने केलेले हस्तांतरण pages 89 to 91
   20. 20 विबंधाद्वारे हस्तांतरणाची पूर्तता pages 92 to 96
   21. 21 सहमालकांनी आणि स्वतंत्र हितसंबंध असलेल्या व्यक्तींनी केलेली हस्तांतरणे pages 97 to 100
   22. 22 हस्तांतरणाने निर्माण झालेल्या हक्कांचा अग्रक्रम, आणि सदोष मालकी हक्काखालील धारकाला दिलेले भाडे pages 101 to 104
   23. 23 सदोष मालकी हक्काखालील सद्भावी धारकाने केलेल्या सुधारणा pages 105 to 108
   24. 24 प्रलंबित दावा (lis pendens) pages 109 to 113
   25. 25 कपटपूर्ण हस्तांतरण pages 114 to 117
   26. 26 अंशतः पालन pages 118 to 124

   Module II. विशिष्ट हस्तांतरणे: विक्री, गहाण आणि भार (कलमे 54 ते 104) 14 chapters

   1. 27 विक्रीची व्याख्या, आणि विक्री कशी केली जाते pages 125 to 128
   2. 28 खरेदीदार आणि विक्रेता यांचे हक्क आणि दायित्वे pages 129 to 134
   3. 29 नंतरच्या खरेदीदाराकडून क्रमबंधन pages 135 to 138
   4. 30 विक्रीच्या वेळी बोजातून मुक्तता pages 139 to 142
   5. 31 गहाणाची व्याख्या, आणि गहाणाचे सहा प्रकार pages 143 to 147
   6. 32 गहाण कसे केले जाते pages 148 to 151
   7. 33 विमोचनाचा हक्क, आणि त्यातील अडथळे pages 152 to 157
   8. 34 अभिवृद्धी, सुधारणा, नूतनीकृत भाडेपट्टे आणि गहाणदाराचा भाडेपट्ट्याने देण्याचा अधिकार pages 158 to 163
   9. 35 गहाणधारकाचे हक्क आणि दायित्वे pages 164 to 169
   10. 36 ताबा असलेला गहाणधारक pages 170 to 175
   11. 37 गहाणधारकांमधील अग्रक्रम, अंशदान आणि क्रमबंधन pages 176 to 180
   12. 38 प्रत्यासन, आणि जोडणीचा नियम रद्द होणे pages 181 to 185
   13. 39 पुरोबंध, विक्री आणि विमोचन यांसाठीचे दावे pages 186 to 190
   14. 40 भार pages 191 to 195

   Module III. विशिष्ट हस्तांतरणे: भाडेपट्टा, अदलाबदल, दान आणि अनुयोज्य दावे, आणि भारतीय सुविधाधिकार अधिनियम, 1882 14 chapters

   1. 41 भाडेपट्ट्याची व्याख्या, आणि भाडेपट्टा कसा केला जातो pages 196 to 200
   2. 42 भाडेपट्टाकार आणि भाडेपट्टेदार यांचे हक्क आणि दायित्वे pages 201 to 205
   3. 43 भाडेपट्टाकाराच्या हितसंबंधाचे हस्तांतरण, आणि मुदतीची गणना pages 206 to 208
   4. 44 भाडेपट्ट्याची समाप्ती, समपहरण आणि त्यापासून अनुतोष pages 209 to 214
   5. 45 अदलाबदल pages 215 to 218
   6. 46 दान pages 219 to 224
   7. 47 अनुयोज्य दावे pages 225 to 230
   8. 48 सुविधाधिकार म्हणजे काय pages 231 to 236
   9. 49 सुविधाधिकारांचे प्रकार pages 237 to 241
   10. 50 सुविधाधिकारांचे संपादन, आणि चिरभोगाने मिळणारा सुविधाधिकार pages 242 to 248
   11. 51 सुविधाधिकाराचे हक्क आणि आनुषंगिक बाबी pages 249 to 254
   12. 52 सुविधाधिकारांमध्ये व्यत्यय pages 255 to 259
   13. 53 सुविधाधिकारांची समाप्ती, निलंबन आणि पुनरुज्जीवन pages 260 to 266
   14. 54 अनुज्ञप्ती, आणि अनुज्ञप्ती विरुद्ध भाडेपट्टा आणि सुविधाधिकार pages 267 to 272

   Module IV. नोंदणी अधिनियम, 1908 आणि महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियम, 1958 17 chapters

   1. 55 नोंदणी अधिनियम काय करतो, आणि नोंदणी यंत्रणा pages 273 to 277
   2. 56 ज्यांची नोंदणी सक्तीची आहे असे दस्तऐवज pages 278 to 282
   3. 57 ज्यांची नोंदणी ऐच्छिक आहे असे दस्तऐवज pages 283 to 286
   4. 58 दस्तऐवज सादर करण्याची मुदत, आणि विलंब pages 287 to 290
   5. 59 नोंदणीकृत दस्तऐवज कोणत्या वेळेपासून अंमलात येतो pages 291 to 293
   6. 60 नोंदणी न केल्याचा परिणाम pages 294 to 298
   7. 61 नोंदणी अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 299 to 304
   8. 62 महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियम: तो कशासाठी आहे, आणि त्यातील व्याख्या pages 305 to 309
   9. 63 संलेखांवरील मुद्रांक शुल्काचे दायित्व pages 310 to 314
   10. 64 मुद्रांकांचे प्रकार आणि ते वापरण्याची पद्धत pages 315 to 319
   11. 65 मुद्रांकित करण्याची वेळ pages 320 to 323
   12. 66 मुद्रांक शुल्क कोणी भरायचे pages 324 to 326
   13. 67 योग्य मुद्रांकाबाबत अभिनिर्णय pages 327 to 331
   14. 68 संलेख जप्त करणे, आणि पुराव्यात ग्राह्यता pages 332 to 337
   15. 69 मुद्रांकांसाठी परतावा pages 338 to 343
   16. 70 निर्देश, पुनरीक्षण आणि अपील pages 344 to 349
   17. 71 महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 350 to 356
   Every paper that is solved: 34 papers

   • Apr 2026 - 60/40
   • Apr 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - ATKT 75/25
   • Dec 2025 - 60/40
   • Dec 2025 - 75/25
   • Apr 2024 - 60/40
   • Apr 2024 - 75/25
   • Dec 2024 - 60/40
   • Dec 2024 - 75/25
   • Jan 2024 - 60/40
   • Jan 2024 - 75/25
   • Dec 2023 - 60/40
   • Feb 2023
   • Jun 2023 - 60/40
   • Nov 2022 - 60/40
   • Dec 2019
   • Jan 2019
   • May 2019
   • Jan 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

4. पर्यायी विवाद निवारण (Alternate Dispute Resolution)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   पर्यायी विवाद निवारण

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 3

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   पर्यायी विवाद निवारण

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I I. विधी सेवा, लोक अदालत आणि कायमस्वरूपी लोक अदालत (विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम, 1987)

   1. पर्यायी विवाद निवारण म्हणजे काय, आणि कायद्याचा विद्यार्थी त्याचा अभ्यास का करतो 1
   2. मोफत विधी सहाय्याचा हक्क: अनुच्छेद 39A आणि तो प्रत्यक्षात आणणारे न्यायनिवाडे 7
   3. विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम, 1987: त्याची रचना, प्रारंभ आणि व्याख्या 13
   4. राष्ट्रीय विधी सेवा प्राधिकरण आणि सर्वोच्च न्यायालय विधी सेवा समिती 18
   5. राज्य विधी सेवा प्राधिकरण आणि उच्च न्यायालय विधी सेवा समिती 23
   6. जिल्हा विधी सेवा प्राधिकरण आणि तालुका विधी सेवा समिती 28
   7. विधी सेवांचा हक्क कोणाला आहे, आणि तो कोणत्या कसोटीवर ठरतो 33
   8. 'विधी सेवा' म्हणजे प्रत्यक्षात काय, आणि त्यासाठी अर्ज कसा करायचा 39
   9. खर्चाची तरतूद: अनुदाने, तीन निधी, लेखे आणि लेखापरीक्षा 44
   10. लोक अदालत: ती काय असते, आणि तिचे आयोजन कसे होते 48
   11. प्रकरण लोक अदालतीकडे कसे पोहोचते: दखल, संदर्भ आणि दावापूर्व प्रकरणे 54
   12. लोक अदालतीचा निवाडा: ज्यावर अपील करता येत नाही असा हुकूमनामा 59
   13. लोक अदालतीचे अधिकार, आणि परत मिळणारे न्यायालय शुल्क 65
   14. कायमस्वरूपी लोक अदालत: सार्वजनिक उपयोगिता सेवांसाठीचा मंच 70
   15. कायमस्वरूपी लोक अदालत निर्णय कसा देते, आणि तिला निर्णय देण्याचा अधिकार का आहे 75
   16. निमविधी प्रशिक्षण, कायदेविषयक साक्षरता आणि विधी सेवा क्लिनिक 82

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू I. विधी सेवा, लोक अदालत आणि कायमस्वरूपी लोक अदालत (विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम, 1987)

   1. प्रत्यक्षातील लोक अदालत: राष्ट्रीय लोक अदालत, फिरती आणि सततची सत्रे 88
   2. अधिनियमाच्या उर्वरित तरतुदी: लोकसेवक, सद्भाव, अधिभावी परिणाम, नियम आणि विनियम 93

   मॉड्यूल II II. लवाद आणि समेट अधिनियम, 1996: देशांतर्गत लवाद (भाग I आणि भाग IA)

   1. लवाद आणि समेट अधिनियम, 1996: त्याचा उगम आणि त्याची रचना 98
   2. व्याख्या, आणि भाग I ची व्याप्ती 104
   3. लेखी पत्रव्यवहार, हरकत घेण्याच्या हक्काचा हक्कत्याग, आणि न्यायालयीन हस्तक्षेपाची मर्यादा 110
   4. लवाद करार: तो कशामुळे होतो, आणि कशामुळे मोडतो 115
   5. कलम 8: न्यायालयाने पक्षकारांना लवादाकडे केव्हा पाठवलेच पाहिजे 120
   6. लवादयोग्यता: कोणते विवाद लवादाकडे पाठवताच येत नाहीत 124
   7. कलम 9: लवादापूर्वी, लवादादरम्यान आणि लवादानंतर न्यायालयाचे अंतरिम उपाय 128
   8. लवादांची संख्या, आणि त्यांची नेमणूक कशी होते 132
   9. स्वातंत्र्य आणि निःपक्षपातीपणा: पाचवी आणि सातवी अनुसूची 137
   10. लवादाला आव्हान देणे, आणि लवाद काम करू शकत नसेल तेव्हा काय होते 143
   11. कलम 16: न्यायाधिकरण स्वतःच्या अधिकारक्षेत्रावर निर्णय देते 147
   12. कलम 17: न्यायाधिकरणाचे अंतरिम उपाय, आणि त्यांची अंमलबजावणी कशी होते 151

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू II. लवाद आणि समेट अधिनियम, 1996: देशांतर्गत लवाद (भाग I आणि भाग IA)

   1. लवाद कार्यवाही चालवणे: समान वागणूक, कार्यपद्धती, ठिकाण, प्रारंभ आणि भाषा 155
   2. अभिवचने, सुनावण्या, आणि पक्षकार हजर न राहिल्यास काय होते 160
   3. न्यायाधिकरणाने नेमलेले तज्ज्ञ, आणि पुरावा घेण्यासाठी न्यायालयाचे साहाय्य 165
   4. न्यायाधिकरण कोणता कायदा लागू करते, आणि लवादांचे मंडळ निर्णय कसा घेते 169
   5. निवाड्याची कालमर्यादा, आणि जलद कार्यपद्धती 174
   6. कलम 30: लवादादरम्यान तडजोड, आणि मान्य अटींवरील निवाडा 179
   7. लवाद निवाडा: स्वरूप, मजकूर, कारणे, व्याज आणि खर्च 183
   8. कार्यवाहीची समाप्ती, निवाड्याची दुरुस्ती, अर्थ लावणे आणि अतिरिक्त निवाडा 188
   9. कलम 34: निवाडा बाजूला सारणे, आणि 'सार्वजनिक धोरण' याचा आजचा अर्थ 193
   10. अंतिमता आणि अंमलबजावणी: कलम 36 आणि रद्द झालेली आपोआप स्थगिती 200
   11. कलम 37: कोणत्या आदेशांवर अपील करता येते, आणि कोणत्या आदेशांवर नाही 205
   12. अनामत रक्कम, धारणाधिकार, मृत्यू, नादारी, अधिकारक्षेत्र, गोपनीयता आणि मुदत 209
   13. भाग IA: भारतीय लवाद परिषद, अंमलात आलेली पण अस्तित्वात नसलेली 215
   14. भाग IV: नियम, निरसन, आणि सर्वोच्च न्यायालयाने रद्द केलेले कलम 220
   15. अनुसूची: अपात्रतेची कारणे, शुल्क, आणि वगळलेली अनुसूची 225

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III III. परदेशी निवाडे, समेट, मध्यस्थी, वाटाघाटी आणि समुपदेशन

   1. परदेशी निवाडे: भाग II मध्ये दोन प्रकरणे का आहेत, आणि अभिसंधी काय करते 231
   2. न्यूयॉर्क अभिसंधी निवाडे: व्याख्या, लवादाकडे पाठवणे, आणि निवाडा बंधनकारक केव्हा होतो 236
   3. कलम 48: परदेशी निवाडा नाकारण्याची कारणे, आणि सार्वजनिक धोरणाची मर्यादित कसोटी 240
   4. भारतात परदेशी निवाड्याची अंमलबजावणी: कार्यपद्धती, अपील आणि व्यावृत्ती 246
   5. जिनिव्हा अभिसंधी निवाडे: जुनी योजना, आणि ती अजूनही अधिनियमात का आहे 251
   6. समेट: तो काय असतो, आणि कार्यवाही कशी सुरू होते 256
   7. समेटकर्त्याची भूमिका, आणि समेट कार्यवाही कशी चालवली जाते 261
   8. तडजोड करार: तो कसा होतो, आणि तो निवाड्याइतकाच प्रभावी का असतो 266
   9. गोपनीयता, समाप्ती, खर्च, आणि समेटकर्त्याने नंतर कधीही करू नयेत अशा गोष्टी 271
   10. मध्यस्थी: ती काय असते, आणि ती समेट व लवादापेक्षा वेगळी कशी आहे 277
   11. दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89: न्यायालय प्रकरण तडजोडीसाठी बाहेर कसे पाठवते 283
   12. दावा दाखल करण्यापूर्वीची मध्यस्थी: मध्यस्थी सक्तीची असलेले एकमेव ठिकाण 289
   13. मध्यस्थी अधिनियम, 2023: संपूर्ण योजना, आणि तिचा किती भाग प्रत्यक्षात अंमलात आहे 294
   14. वाटाघाटी: इतर प्रत्येक पद्धतीच्या मुळाशी असलेले कौशल्य 301

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू III. परदेशी निवाडे, समेट, मध्यस्थी, वाटाघाटी आणि समुपदेशन

   1. समुपदेशन: खटला लढवण्याऐवजी सल्ला देण्याचे वकिलाचे कर्तव्य 307

   मॉड्यूल IV IV. विधी लेखन, जनहित याचिकेसाठी संशोधन, कायदेविषयक कामात संगणक, आणि विधी कार्यालय व्यवस्थापन

   1. विधी लेखन: कायदेविषयक लेख कसा तयार होतो 314
   2. न्यायनिवाड्यावरील टिपण: सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सोडवलेले उदाहरण 319
   3. विधी नियतकालिकाचे संपादन 324
   4. जनहित याचिका: ती काय आहे, आणि ती कशी सुरू झाली 330
   5. जनहित याचिकेसाठी संशोधन आणि तिचा मसुदा 338
   6. कायदेविषयक कामात संगणक आणि इंटरनेट: कायदा शोधणे 345
   7. ई-न्यायालये, ई-फायलिंग आणि आभासी सुनावण्या 351
   8. विधी कार्यालय व्यवस्थापन: फायली, दैनंदिनी, हिशेब आणि अशील 358
   9. कार्यालयातील व्यावसायिक आचरण: नियम कशाला परवानगी देतात, आणि कशाला मनाई करतात 365

   Page 1 onwards

   372 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 372 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 69 chapters across 4 modules

   Module I. I. विधी सेवा, लोक अदालत आणि कायमस्वरूपी लोक अदालत (विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम, 1987) 18 chapters

   1. 1 पर्यायी विवाद निवारण म्हणजे काय, आणि कायद्याचा विद्यार्थी त्याचा अभ्यास का करतो pages 1 to 6
   2. 2 मोफत विधी सहाय्याचा हक्क: अनुच्छेद 39A आणि तो प्रत्यक्षात आणणारे न्यायनिवाडे pages 7 to 12
   3. 3 विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम, 1987: त्याची रचना, प्रारंभ आणि व्याख्या pages 13 to 17
   4. 4 राष्ट्रीय विधी सेवा प्राधिकरण आणि सर्वोच्च न्यायालय विधी सेवा समिती pages 18 to 22
   5. 5 राज्य विधी सेवा प्राधिकरण आणि उच्च न्यायालय विधी सेवा समिती pages 23 to 27
   6. 6 जिल्हा विधी सेवा प्राधिकरण आणि तालुका विधी सेवा समिती pages 28 to 32
   7. 7 विधी सेवांचा हक्क कोणाला आहे, आणि तो कोणत्या कसोटीवर ठरतो pages 33 to 38
   8. 8 'विधी सेवा' म्हणजे प्रत्यक्षात काय, आणि त्यासाठी अर्ज कसा करायचा pages 39 to 43
   9. 9 खर्चाची तरतूद: अनुदाने, तीन निधी, लेखे आणि लेखापरीक्षा pages 44 to 47
   10. 10 लोक अदालत: ती काय असते, आणि तिचे आयोजन कसे होते pages 48 to 53
   11. 11 प्रकरण लोक अदालतीकडे कसे पोहोचते: दखल, संदर्भ आणि दावापूर्व प्रकरणे pages 54 to 58
   12. 12 लोक अदालतीचा निवाडा: ज्यावर अपील करता येत नाही असा हुकूमनामा pages 59 to 64
   13. 13 लोक अदालतीचे अधिकार, आणि परत मिळणारे न्यायालय शुल्क pages 65 to 69
   14. 14 कायमस्वरूपी लोक अदालत: सार्वजनिक उपयोगिता सेवांसाठीचा मंच pages 70 to 74
   15. 15 कायमस्वरूपी लोक अदालत निर्णय कसा देते, आणि तिला निर्णय देण्याचा अधिकार का आहे pages 75 to 81
   16. 16 निमविधी प्रशिक्षण, कायदेविषयक साक्षरता आणि विधी सेवा क्लिनिक pages 82 to 87
   17. 17 प्रत्यक्षातील लोक अदालत: राष्ट्रीय लोक अदालत, फिरती आणि सततची सत्रे pages 88 to 92
   18. 18 अधिनियमाच्या उर्वरित तरतुदी: लोकसेवक, सद्भाव, अधिभावी परिणाम, नियम आणि विनियम pages 93 to 97

   Module II. II. लवाद आणि समेट अधिनियम, 1996: देशांतर्गत लवाद (भाग I आणि भाग IA) 27 chapters

   1. 19 लवाद आणि समेट अधिनियम, 1996: त्याचा उगम आणि त्याची रचना pages 98 to 103
   2. 20 व्याख्या, आणि भाग I ची व्याप्ती pages 104 to 109
   3. 21 लेखी पत्रव्यवहार, हरकत घेण्याच्या हक्काचा हक्कत्याग, आणि न्यायालयीन हस्तक्षेपाची मर्यादा pages 110 to 114
   4. 22 लवाद करार: तो कशामुळे होतो, आणि कशामुळे मोडतो pages 115 to 119
   5. 23 कलम 8: न्यायालयाने पक्षकारांना लवादाकडे केव्हा पाठवलेच पाहिजे pages 120 to 123
   6. 24 लवादयोग्यता: कोणते विवाद लवादाकडे पाठवताच येत नाहीत pages 124 to 127
   7. 25 कलम 9: लवादापूर्वी, लवादादरम्यान आणि लवादानंतर न्यायालयाचे अंतरिम उपाय pages 128 to 131
   8. 26 लवादांची संख्या, आणि त्यांची नेमणूक कशी होते pages 132 to 136
   9. 27 स्वातंत्र्य आणि निःपक्षपातीपणा: पाचवी आणि सातवी अनुसूची pages 137 to 142
   10. 28 लवादाला आव्हान देणे, आणि लवाद काम करू शकत नसेल तेव्हा काय होते pages 143 to 146
   11. 29 कलम 16: न्यायाधिकरण स्वतःच्या अधिकारक्षेत्रावर निर्णय देते pages 147 to 150
   12. 30 कलम 17: न्यायाधिकरणाचे अंतरिम उपाय, आणि त्यांची अंमलबजावणी कशी होते pages 151 to 154
   13. 31 लवाद कार्यवाही चालवणे: समान वागणूक, कार्यपद्धती, ठिकाण, प्रारंभ आणि भाषा pages 155 to 159
   14. 32 अभिवचने, सुनावण्या, आणि पक्षकार हजर न राहिल्यास काय होते pages 160 to 164
   15. 33 न्यायाधिकरणाने नेमलेले तज्ज्ञ, आणि पुरावा घेण्यासाठी न्यायालयाचे साहाय्य pages 165 to 168
   16. 34 न्यायाधिकरण कोणता कायदा लागू करते, आणि लवादांचे मंडळ निर्णय कसा घेते pages 169 to 173
   17. 35 निवाड्याची कालमर्यादा, आणि जलद कार्यपद्धती pages 174 to 178
   18. 36 कलम 30: लवादादरम्यान तडजोड, आणि मान्य अटींवरील निवाडा pages 179 to 182
   19. 37 लवाद निवाडा: स्वरूप, मजकूर, कारणे, व्याज आणि खर्च pages 183 to 187
   20. 38 कार्यवाहीची समाप्ती, निवाड्याची दुरुस्ती, अर्थ लावणे आणि अतिरिक्त निवाडा pages 188 to 192
   21. 39 कलम 34: निवाडा बाजूला सारणे, आणि 'सार्वजनिक धोरण' याचा आजचा अर्थ pages 193 to 199
   22. 40 अंतिमता आणि अंमलबजावणी: कलम 36 आणि रद्द झालेली आपोआप स्थगिती pages 200 to 204
   23. 41 कलम 37: कोणत्या आदेशांवर अपील करता येते, आणि कोणत्या आदेशांवर नाही pages 205 to 208
   24. 42 अनामत रक्कम, धारणाधिकार, मृत्यू, नादारी, अधिकारक्षेत्र, गोपनीयता आणि मुदत pages 209 to 214
   25. 43 भाग IA: भारतीय लवाद परिषद, अंमलात आलेली पण अस्तित्वात नसलेली pages 215 to 219
   26. 44 भाग IV: नियम, निरसन, आणि सर्वोच्च न्यायालयाने रद्द केलेले कलम pages 220 to 224
   27. 45 अनुसूची: अपात्रतेची कारणे, शुल्क, आणि वगळलेली अनुसूची pages 225 to 230

   Module III. III. परदेशी निवाडे, समेट, मध्यस्थी, वाटाघाटी आणि समुपदेशन 15 chapters

   1. 46 परदेशी निवाडे: भाग II मध्ये दोन प्रकरणे का आहेत, आणि अभिसंधी काय करते pages 231 to 235
   2. 47 न्यूयॉर्क अभिसंधी निवाडे: व्याख्या, लवादाकडे पाठवणे, आणि निवाडा बंधनकारक केव्हा होतो pages 236 to 239
   3. 48 कलम 48: परदेशी निवाडा नाकारण्याची कारणे, आणि सार्वजनिक धोरणाची मर्यादित कसोटी pages 240 to 245
   4. 49 भारतात परदेशी निवाड्याची अंमलबजावणी: कार्यपद्धती, अपील आणि व्यावृत्ती pages 246 to 250
   5. 50 जिनिव्हा अभिसंधी निवाडे: जुनी योजना, आणि ती अजूनही अधिनियमात का आहे pages 251 to 255
   6. 51 समेट: तो काय असतो, आणि कार्यवाही कशी सुरू होते pages 256 to 260
   7. 52 समेटकर्त्याची भूमिका, आणि समेट कार्यवाही कशी चालवली जाते pages 261 to 265
   8. 53 तडजोड करार: तो कसा होतो, आणि तो निवाड्याइतकाच प्रभावी का असतो pages 266 to 270
   9. 54 गोपनीयता, समाप्ती, खर्च, आणि समेटकर्त्याने नंतर कधीही करू नयेत अशा गोष्टी pages 271 to 276
   10. 55 मध्यस्थी: ती काय असते, आणि ती समेट व लवादापेक्षा वेगळी कशी आहे pages 277 to 282
   11. 56 दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89: न्यायालय प्रकरण तडजोडीसाठी बाहेर कसे पाठवते pages 283 to 288
   12. 57 दावा दाखल करण्यापूर्वीची मध्यस्थी: मध्यस्थी सक्तीची असलेले एकमेव ठिकाण pages 289 to 293
   13. 58 मध्यस्थी अधिनियम, 2023: संपूर्ण योजना, आणि तिचा किती भाग प्रत्यक्षात अंमलात आहे pages 294 to 300
   14. 59 वाटाघाटी: इतर प्रत्येक पद्धतीच्या मुळाशी असलेले कौशल्य pages 301 to 306
   15. 60 समुपदेशन: खटला लढवण्याऐवजी सल्ला देण्याचे वकिलाचे कर्तव्य pages 307 to 313

   Module IV. IV. विधी लेखन, जनहित याचिकेसाठी संशोधन, कायदेविषयक कामात संगणक, आणि विधी कार्यालय व्यवस्थापन 9 chapters

   1. 61 विधी लेखन: कायदेविषयक लेख कसा तयार होतो pages 314 to 318
   2. 62 न्यायनिवाड्यावरील टिपण: सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सोडवलेले उदाहरण pages 319 to 323
   3. 63 विधी नियतकालिकाचे संपादन pages 324 to 329
   4. 64 जनहित याचिका: ती काय आहे, आणि ती कशी सुरू झाली pages 330 to 337
   5. 65 जनहित याचिकेसाठी संशोधन आणि तिचा मसुदा pages 338 to 344
   6. 66 कायदेविषयक कामात संगणक आणि इंटरनेट: कायदा शोधणे pages 345 to 350
   7. 67 ई-न्यायालये, ई-फायलिंग आणि आभासी सुनावण्या pages 351 to 357
   8. 68 विधी कार्यालय व्यवस्थापन: फायली, दैनंदिनी, हिशेब आणि अशील pages 358 to 364
   9. 69 कार्यालयातील व्यावसायिक आचरण: नियम कशाला परवानगी देतात, आणि कशाला मनाई करतात pages 365 to 372
   Every paper that is solved: 28 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 60/40
   • Apr 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 60/40
   • May 2023
   • May 2023 - 60/40
   • Nov 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • Jun 2019
   • Nov 2019
   • Jun 2018
   • Dec 2017
   • May 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • Apr 2015
   • Oct 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

5. प्रशासकीय कायदा (Administrative Law)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   प्रशासकीय कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 3

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   प्रशासकीय कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I प्रस्तावना, मूलभूत संवैधानिक तत्त्वे, प्रशासकीय कार्यांचे वर्गीकरण

   1. प्रशासकीय राज्याचा उदय 1
   2. प्रशासकीय कायदा म्हणजे काय: व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती 7
   3. प्रशासकीय कायद्याचे स्रोत 12
   4. लाल दिवा आणि हिरवा दिवा सिद्धांत 18
   5. प्रशासकीय कायद्याचा विकास: इंग्लंड, अमेरिका, फ्रान्स आणि भारत 24
   6. प्रशासकीय कायदा आणि संवैधानिक कायदा 30
   7. कायद्याचे राज्य 34
   8. सत्ताविभाजन 42
   9. प्रशासकीय कार्यांचे वर्गीकरण 50
   10. विधायी, न्यायिक, अर्धन्यायिक आणि प्रशासकीय कार्यांमधील फरक 56

   मॉड्यूल II प्रत्यायोजित विधिविधान, त्यावरील नियंत्रण, आणि नैसर्गिक न्यायाची तत्त्वे

   1. प्रत्यायोजित विधिविधान, आणि त्याची वाढ का झाली 63
   2. प्रत्यायोजित विधिविधानाची संवैधानिक वैधता 68
   3. अतिरिक्त प्रत्यायोजन: अनुज्ञेय आणि अननुज्ञेय प्रत्यायोजन 74
   4. प्रत्यायोजित विधिविधानाची रूपे आणि प्रकार 80
   5. प्रत्यायोजित विधिविधानावरील न्यायिक नियंत्रण 85
   6. प्रत्यायोजित विधिविधानावरील विधिमंडळाचे नियंत्रण 91
   7. इतर नियंत्रणे: प्रसिद्धी, सल्लामसलत आणि कार्यपद्धतीविषयक संरक्षक उपाय 96

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू प्रत्यायोजित विधिविधान, त्यावरील नियंत्रण, आणि नैसर्गिक न्यायाची तत्त्वे

   1. नैसर्गिक न्यायाची तत्त्वे: व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती 102
   2. पूर्वग्रहाविरुद्धचा नियम 108
   3. Audi Alteram Partem 114
   4. सकारण निर्णय 120
   5. निर्णयोत्तर सुनावणी 125
   6. नैसर्गिक न्यायाच्या तत्त्वांचे अपवाद 130
   7. नैसर्गिक न्यायाचे पालन न झाल्याचा परिणाम 135

   मॉड्यूल III प्रशासकीय न्यायाधिकरणे, प्रशासकीय विवेकाधिकार आणि न्यायिक नियंत्रण, शासनाचे दायित्व

   1. प्रशासकीय न्यायाधिकरणे: स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये 141
   2. न्यायाधिकरण आणि न्यायालय यांतील फरक 147
   3. न्यायाधिकरणांचे कामकाज: प्रशासकीय न्यायाधिकरण अधिनियम, 1985 152
   4. न्यायाधिकरणीकरण आणि न्यायिक स्वातंत्र्याला धोका: न्यायाधिकरण सुधारणा अधिनियम, 2021 160
   5. प्रशासकीय विवेकाधिकार, आणि तो का दिला जातो 170
   6. न्यायिक पुनर्विलोकनाचे आधार: विवेकाधिकाराचा दुरुपयोग 176
   7. न्यायिक पुनर्विलोकनाचे आधार: विवेकाधिकाराचा वापर न करणे 182
   8. प्रशासकीय मनमानीविरुद्ध न्यायिक उपाय: प्राधिलेख 187
   9. वैध अपेक्षेचा सिद्धांत 196
   10. प्रमाणबद्धतेचा सिद्धांत 201

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू प्रशासकीय न्यायाधिकरणे, प्रशासकीय विवेकाधिकार आणि न्यायिक नियंत्रण, शासनाचे दायित्व

   1. सार्वजनिक उत्तरदायित्व 207
   2. राज्याचे अपकृत्यविषयक दायित्व 212
   3. सार्वभौम आणि असार्वभौम कार्ये 218
   4. राज्याचे संविदाविषयक दायित्व 225
   5. कायदेशीर कार्यवाहीतील शासकीय विशेषाधिकार आणि राज्याची गुपिते 230
   6. शासनाविरुद्ध विबंध आणि हक्कत्याग 236
   7. राज्यकृती आणि वैधानिक उन्मुक्ती 242

   मॉड्यूल IV महामंडळे आणि सार्वजनिक उपक्रम, तक्रार निवारण, नागरी सेवा, माहितीचा अधिकार

   1. महामंडळे आणि सार्वजनिक उपक्रम: व्याख्या आणि वैशिष्ट्ये 247
   2. सार्वजनिक महामंडळांचे वर्गीकरण 252
   3. सार्वजनिक महामंडळांचे दायित्व आणि त्यांच्यावरील नियंत्रण 256
   4. विवादांची अनौपचारिक तडजोड: समेट आणि मध्यस्थी 262
   5. प्रसारमाध्यमांचा वापर, दबावतंत्र आणि लोकसहभाग 267
   6. सार्वजनिक चौकशी आणि चौकशी आयोग अधिनियम, 1952 273
   7. ओम्बड्समन 279
   8. लोकपाल: लोकपाल आणि लोकायुक्त अधिनियम, 2013 284
   9. महाराष्ट्रातील लोकायुक्त: 1971 चा अधिनियम, आणि प्रारंभाच्या प्रतीक्षेत असलेला 2023 चा अधिनियम 292
   10. केंद्रीय दक्षता आयोग 299

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू महामंडळे आणि सार्वजनिक उपक्रम, तक्रार निवारण, नागरी सेवा, माहितीचा अधिकार

   1. अमेरिकी काँग्रेसच्या समित्या आणि संसदीय समित्या 305
   2. भारतातील नागरी सेवा: स्वरूप, संघटन, अधिकार आणि कार्ये 310
   3. उत्तरदायित्व आणि प्रतिसादक्षमता: समस्या आणि दृष्टिकोन 317
   4. प्रशासकीय गैरवर्तन: भ्रष्टाचार, वशिलेबाजी आणि कुप्रशासन 323
   5. भ्रष्टाचार प्रतिबंधक अधिनियम, 1988 329
   6. जागल्यांचे संरक्षण: 2014 चा अधिनियम आणि PIDPI ठराव 335
   7. पारदर्शकता आणि माहितीचा अधिकार: एक संवैधानिक अनिवार्यता 343
   8. माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005: उद्देश, लागू होणे, व्याख्या आणि ठळक वैशिष्ट्ये 350
   9. सार्वजनिक प्राधिकरणांची कर्तव्ये, आणि माहितीसाठी अर्ज कसा करायचा 356
   10. माहिती उघड करण्यातून सूट 363
   11. केंद्रीय आणि राज्य माहिती आयोग 370
   12. माहितीचा अधिकार अधिनियमाखालील अपील आणि दंड 377
   13. माहितीचा अधिकार अधिनियमाच्या अंमलबजावणीतील अडथळे 383

   Page 1 onwards

   390 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 390 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 64 chapters across 4 modules

   Module I. प्रस्तावना, मूलभूत संवैधानिक तत्त्वे, प्रशासकीय कार्यांचे वर्गीकरण 10 chapters

   1. 1 प्रशासकीय राज्याचा उदय pages 1 to 6
   2. 2 प्रशासकीय कायदा म्हणजे काय: व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती pages 7 to 11
   3. 3 प्रशासकीय कायद्याचे स्रोत pages 12 to 17
   4. 4 लाल दिवा आणि हिरवा दिवा सिद्धांत pages 18 to 23
   5. 5 प्रशासकीय कायद्याचा विकास: इंग्लंड, अमेरिका, फ्रान्स आणि भारत pages 24 to 29
   6. 6 प्रशासकीय कायदा आणि संवैधानिक कायदा pages 30 to 33
   7. 7 कायद्याचे राज्य pages 34 to 41
   8. 8 सत्ताविभाजन pages 42 to 49
   9. 9 प्रशासकीय कार्यांचे वर्गीकरण pages 50 to 55
   10. 10 विधायी, न्यायिक, अर्धन्यायिक आणि प्रशासकीय कार्यांमधील फरक pages 56 to 62

   Module II. प्रत्यायोजित विधिविधान, त्यावरील नियंत्रण, आणि नैसर्गिक न्यायाची तत्त्वे 14 chapters

   1. 11 प्रत्यायोजित विधिविधान, आणि त्याची वाढ का झाली pages 63 to 67
   2. 12 प्रत्यायोजित विधिविधानाची संवैधानिक वैधता pages 68 to 73
   3. 13 अतिरिक्त प्रत्यायोजन: अनुज्ञेय आणि अननुज्ञेय प्रत्यायोजन pages 74 to 79
   4. 14 प्रत्यायोजित विधिविधानाची रूपे आणि प्रकार pages 80 to 84
   5. 15 प्रत्यायोजित विधिविधानावरील न्यायिक नियंत्रण pages 85 to 90
   6. 16 प्रत्यायोजित विधिविधानावरील विधिमंडळाचे नियंत्रण pages 91 to 95
   7. 17 इतर नियंत्रणे: प्रसिद्धी, सल्लामसलत आणि कार्यपद्धतीविषयक संरक्षक उपाय pages 96 to 101
   8. 18 नैसर्गिक न्यायाची तत्त्वे: व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती pages 102 to 107
   9. 19 पूर्वग्रहाविरुद्धचा नियम pages 108 to 113
   10. 20 Audi Alteram Partem pages 114 to 119
   11. 21 सकारण निर्णय pages 120 to 124
   12. 22 निर्णयोत्तर सुनावणी pages 125 to 129
   13. 23 नैसर्गिक न्यायाच्या तत्त्वांचे अपवाद pages 130 to 134
   14. 24 नैसर्गिक न्यायाचे पालन न झाल्याचा परिणाम pages 135 to 140

   Module III. प्रशासकीय न्यायाधिकरणे, प्रशासकीय विवेकाधिकार आणि न्यायिक नियंत्रण, शासनाचे दायित्व 17 chapters

   1. 25 प्रशासकीय न्यायाधिकरणे: स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये pages 141 to 146
   2. 26 न्यायाधिकरण आणि न्यायालय यांतील फरक pages 147 to 151
   3. 27 न्यायाधिकरणांचे कामकाज: प्रशासकीय न्यायाधिकरण अधिनियम, 1985 pages 152 to 159
   4. 28 न्यायाधिकरणीकरण आणि न्यायिक स्वातंत्र्याला धोका: न्यायाधिकरण सुधारणा अधिनियम, 2021 pages 160 to 169
   5. 29 प्रशासकीय विवेकाधिकार, आणि तो का दिला जातो pages 170 to 175
   6. 30 न्यायिक पुनर्विलोकनाचे आधार: विवेकाधिकाराचा दुरुपयोग pages 176 to 181
   7. 31 न्यायिक पुनर्विलोकनाचे आधार: विवेकाधिकाराचा वापर न करणे pages 182 to 186
   8. 32 प्रशासकीय मनमानीविरुद्ध न्यायिक उपाय: प्राधिलेख pages 187 to 195
   9. 33 वैध अपेक्षेचा सिद्धांत pages 196 to 200
   10. 34 प्रमाणबद्धतेचा सिद्धांत pages 201 to 206
   11. 35 सार्वजनिक उत्तरदायित्व pages 207 to 211
   12. 36 राज्याचे अपकृत्यविषयक दायित्व pages 212 to 217
   13. 37 सार्वभौम आणि असार्वभौम कार्ये pages 218 to 224
   14. 38 राज्याचे संविदाविषयक दायित्व pages 225 to 229
   15. 39 कायदेशीर कार्यवाहीतील शासकीय विशेषाधिकार आणि राज्याची गुपिते pages 230 to 235
   16. 40 शासनाविरुद्ध विबंध आणि हक्कत्याग pages 236 to 241
   17. 41 राज्यकृती आणि वैधानिक उन्मुक्ती pages 242 to 246

   Module IV. महामंडळे आणि सार्वजनिक उपक्रम, तक्रार निवारण, नागरी सेवा, माहितीचा अधिकार 23 chapters

   1. 42 महामंडळे आणि सार्वजनिक उपक्रम: व्याख्या आणि वैशिष्ट्ये pages 247 to 251
   2. 43 सार्वजनिक महामंडळांचे वर्गीकरण pages 252 to 255
   3. 44 सार्वजनिक महामंडळांचे दायित्व आणि त्यांच्यावरील नियंत्रण pages 256 to 261
   4. 45 विवादांची अनौपचारिक तडजोड: समेट आणि मध्यस्थी pages 262 to 266
   5. 46 प्रसारमाध्यमांचा वापर, दबावतंत्र आणि लोकसहभाग pages 267 to 272
   6. 47 सार्वजनिक चौकशी आणि चौकशी आयोग अधिनियम, 1952 pages 273 to 278
   7. 48 ओम्बड्समन pages 279 to 283
   8. 49 लोकपाल: लोकपाल आणि लोकायुक्त अधिनियम, 2013 pages 284 to 291
   9. 50 महाराष्ट्रातील लोकायुक्त: 1971 चा अधिनियम, आणि प्रारंभाच्या प्रतीक्षेत असलेला 2023 चा अधिनियम pages 292 to 298
   10. 51 केंद्रीय दक्षता आयोग pages 299 to 304
   11. 52 अमेरिकी काँग्रेसच्या समित्या आणि संसदीय समित्या pages 305 to 309
   12. 53 भारतातील नागरी सेवा: स्वरूप, संघटन, अधिकार आणि कार्ये pages 310 to 316
   13. 54 उत्तरदायित्व आणि प्रतिसादक्षमता: समस्या आणि दृष्टिकोन pages 317 to 322
   14. 55 प्रशासकीय गैरवर्तन: भ्रष्टाचार, वशिलेबाजी आणि कुप्रशासन pages 323 to 328
   15. 56 भ्रष्टाचार प्रतिबंधक अधिनियम, 1988 pages 329 to 334
   16. 57 जागल्यांचे संरक्षण: 2014 चा अधिनियम आणि PIDPI ठराव pages 335 to 342
   17. 58 पारदर्शकता आणि माहितीचा अधिकार: एक संवैधानिक अनिवार्यता pages 343 to 349
   18. 59 माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005: उद्देश, लागू होणे, व्याख्या आणि ठळक वैशिष्ट्ये pages 350 to 355
   19. 60 सार्वजनिक प्राधिकरणांची कर्तव्ये, आणि माहितीसाठी अर्ज कसा करायचा pages 356 to 362
   20. 61 माहिती उघड करण्यातून सूट pages 363 to 369
   21. 62 केंद्रीय आणि राज्य माहिती आयोग pages 370 to 376
   22. 63 माहितीचा अधिकार अधिनियमाखालील अपील आणि दंड pages 377 to 382
   23. 64 माहितीचा अधिकार अधिनियमाच्या अंमलबजावणीतील अडथळे pages 383 to 390
   Every paper that is solved: 32 papers

   • Apr 2026 - 60/40
   • Apr 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - ATKT 75/25
   • Nov 2025 - 75/25
   • Apr 2024 - 60/40
   • Apr 2024 - 75/25
   • Dec 2024 - 75/25
   • Jan 2024 - 60/40
   • Jan 2024 - 75/25
   • Nov 2024 - 60/40
   • Dec 2023 - 60/40
   • Feb 2023
   • Jun 2023 - 60/40
   • Nov 2022 - 60/40
   • Dec 2019
   • Jan 2019
   • May 2019
   • Jun 2018
   • Dec 2017
   • May 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

Questions