LL.B. 3 Years (Marathi) Semester 5: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 5, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions. अभिरूप न्यायालय सराव आणि आंतरवासिता (Moot Court Exercise and Internship) has no solved papers, so it is not included.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU law student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. फौजदारी प्रक्रिया संहिता, बाल न्याय आणि पॉक्सो (Criminal Procedure Code Juvenile Justice and POCSO)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   फौजदारी प्रक्रिया संहिता, बाल न्याय आणि पॉक्सो

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 5

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच, नव्या फौजदारी कायद्यांसाठी 2024 मध्ये सुधारित केल्याप्रमाणे

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   फौजदारी प्रक्रिया संहिता, बाल न्याय आणि पॉक्सो

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I फौजदारी प्रक्रिया संहिता: न्यायालये, अटक, आदेशिका, अन्वेषण आणि दखल

   1. जुन्या संहितेची जागा घेणारी संहिता 1
   2. संहितेखालील व्याख्या 7
   3. फौजदारी न्यायालयांचे वर्ग 13
   4. कार्यकारी दंडाधिकारी 19
   5. सरकारी अभियोक्ते आणि अभियोग संचालनालय 24
   6. कोणते न्यायालय कशाची संपरीक्षा करू शकते, आणि कोणती शिक्षा देऊ शकते 29
   7. न्यायालयाचे अधिकार प्रदान करणे आणि काढून घेणे 35
   8. वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्यांचे अधिकार, आणि दंडाधिकाऱ्यांना सहाय्य 39
   9. पोलीस अधिपत्राशिवाय केव्हा अटक करू शकतात 44
   10. खासगी व्यक्तीने आणि दंडाधिकाऱ्याने केलेली अटक, आणि नाव सांगण्यास नकार दिल्यावर अटक 51
   11. अटक प्रत्यक्षात कशी केली जाते 56
   12. अटक झालेल्या व्यक्तीचे हक्क 63
   13. अटकेनंतरची झडती, जप्ती आणि वैद्यकीय तपासणी 69
   14. समन्स 75
   15. अटकेचे अधिपत्र 80
   16. जाहीरनामा आणि मालमत्तेची जप्ती 86
   17. समन्स आणि अधिपत्र यांना समान असलेले नियम 93
   18. हजर करण्याचे समन्स, आणि झडती अधिपत्र 97
   19. झडती कशी घेतली जाते, आणि काय जप्त करता येते 104

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू फौजदारी प्रक्रिया संहिता: न्यायालये, अटक, आदेशिका, अन्वेषण आणि दखल

   1. सहाय्यासाठी परस्पर व्यवस्था 111
   2. शांतता राखण्यासाठी आणि चांगल्या वर्तणुकीसाठी जामीनकी 118
   3. जामीनकीची चौकशी, आणि त्यानंतर काय होते 124
   4. पत्नी, अपत्ये आणि आईवडील यांची पोटगी 132
   5. बेकायदेशीर जमाव पांगवणे 139
   6. सार्वजनिक उपद्रव आणि सशर्त आदेश 144
   7. उपद्रव किंवा संभाव्य धोका यांच्या प्रकरणांतील तातडीचे आदेश 151
   8. जमीन आणि पाणी यांविषयीचे वाद 157
   9. पोलिसांची प्रतिबंधात्मक कारवाई 163
   10. प्रथम खबरी अहवाल 167
   11. अन्वेषण अधिकाऱ्याचे अधिकार 175
   12. रिमांड, मुदत उलटल्यावरचा जामीन आणि पोलीस अहवाल 184
   13. मृत्युसमीक्षा, आणि मृत्यूच्या कारणाची चौकशी 191
   14. प्रकरणाची चौकशी आणि संपरीक्षा कोठे करता येते 196
   15. अपराधांची दखल 202
   16. दखल घेण्यास केव्हा प्रतिबंध असतो, आणि मंजुरी केव्हा लागते 207
   17. दंडाधिकाऱ्यांकडे फिर्याद 214
   18. आदेशिका काढणे, आणि दस्तऐवज पुरवणे 219

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II दोषारोप, आणि विविध न्यायालयांसमोरील संपरीक्षा

   1. दोषारोप, आणि त्यात काय असले पाहिजे 225
   2. दोषारोपांचा संयोग 231
   3. सत्र न्यायालयासमोरील संपरीक्षा 238
   4. पोलीस अहवालावरून अधिपत्र प्रकरणांची संपरीक्षा 244
   5. पोलीस अहवालाखेरीज अन्य प्रकारे सुरू झालेल्या अधिपत्र प्रकरणांची संपरीक्षा 249
   6. समन्स प्रकरणांची संपरीक्षा 255
   7. संक्षिप्त संपरीक्षा 261

   मॉड्यूल III पुरावा, निकाल, अपिले, पुनरीक्षण, जामीन आणि मुदत

   1. दोषकबुलीचा सौदा 266
   2. कारागृहात बंदिस्त व्यक्तींची उपस्थिती 272
   3. पुरावा कसा नोंदवला जातो 277
   4. साक्षीदारांच्या तपासणीसाठी आयोग 284
   5. औपचारिक शाबितीची गरज नसलेला पुरावा 289
   6. दुहेरी धोका, आणि अभियोग कोण चालवू शकतो 297
   7. सहअपराध्याला माफी देऊ करणे 304
   8. संपरीक्षेदरम्यान न्यायालयाचे सर्वसाधारण अधिकार 310
   9. आरोपीच्या अनुपस्थितीत संपरीक्षा 317
   10. अपराध आपसात मिटवणे, आणि अभियोग मागे घेणे 323

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू पुरावा, निकाल, अपिले, पुनरीक्षण, जामीन आणि मुदत

   1. दंडाधिकारी प्रकरण निकाली काढू शकत नाही तेव्हा 330
   2. विकल मनाचा आरोपी 337
   3. न्यायप्रशासनावर परिणाम करणारे अपराध 346
   4. निकाल 354
   5. पीडितांना, आणि चुकीने आरोपी केलेल्यांना भरपाई 361
   6. मृत्युदंडाच्या शिक्षेची पुष्टी 369
   7. अपील कोण करू शकतो, आणि कशाविरुद्ध 374
   8. अपिलाची सुनावणी आणि निर्णय कसा होतो 381
   9. उच्च न्यायालयाकडे संदर्भ 389
   10. पुनरीक्षण 393
   11. फौजदारी प्रकरणे वर्ग करणे 400
   12. शिक्षांची अंमलबजावणी 407
   13. दया, शिक्षेत सूट आणि शिक्षेचे लघुकरण 415
   14. जामीनपात्र आणि अजामीनपात्र अपराधांमध्ये जामीन 421
   15. अटकपूर्व जामीन, आणि वरिष्ठ न्यायालयांचे विशेष अधिकार 429
   16. बंधपत्रे, जामीनदार आणि समपहरण 434
   17. मालमत्तेची विल्हेवाट 441
   18. अनियमित कार्यवाही 449
   19. दखल घेण्यासाठीची मुदत 455

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू पुरावा, निकाल, अपिले, पुनरीक्षण, जामीन आणि मुदत

   1. संकीर्ण प्रकरण, आणि उच्च न्यायालयाचा अंगभूत अधिकार 460

   मॉड्यूल IV बाल न्याय अधिनियम, 2015 आणि पॉक्सो अधिनियम, 2012

   1. बाल न्याय अधिनियम: उद्देश, रचना आणि लागू होणे 466
   2. बालक कोण: व्याख्या 471
   3. सर्वसाधारण तत्त्वे 479
   4. बाल न्याय मंडळ 484
   5. बालकाला पकडणे, जामीन आणि पहिली पावले 491
   6. मंडळाकडून चौकशी, आणि प्राथमिक मूल्यमापन 498
   7. मंडळ देऊ शकते असे आदेश 504
   8. बाल न्यायालय, आणि एकवीस वर्षांचे होणारे बालक 510
   9. बाल कल्याण समिती 516
   10. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक 523
   11. पुनर्वसन आणि सामाजिक पुनर्एकात्मता 530
   12. संस्था 537
   13. दत्तक 544
   14. दत्तक संस्था आणि प्राधिकरण 551
   15. बालकांविरुद्धचे अपराध 558
   16. त्या अपराधांची संपरीक्षा कशी होते 565
   17. वय, अपिले आणि पुनरीक्षण 569

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू बाल न्याय अधिनियम, 2015 आणि पॉक्सो अधिनियम, 2012

   1. यंत्रणा: निधी, पोलीस आणि देखरेख 577
   2. पॉक्सो अधिनियम: उद्देश, रचना आणि व्याख्या 583
   3. भेदक लैंगिक हल्ला, आणि त्याचे गंभीर स्वरूप 589
   4. लैंगिक हल्ला आणि लैंगिक छळ 595
   5. अश्लील प्रयोजनांसाठी बालकाचा वापर 601
   6. अपप्रेरणा आणि प्रयत्न 606
   7. पॉक्सो अपराधाची माहिती देणे 611
   8. बालकाचे निवेदन नोंदवणे, आणि वैद्यकीय तपासणी 617
   9. विशेष न्यायालय आणि गृहीतके 622
   10. विशेष न्यायालय संपरीक्षा कशी चालवते 627
   11. पॉक्सोचे संकीर्ण प्रकरण 633

   Page 1 onwards

   638 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 638 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 102 chapters across 4 modules

   Module I. फौजदारी प्रक्रिया संहिता: न्यायालये, अटक, आदेशिका, अन्वेषण आणि दखल 37 chapters

   1. 1 जुन्या संहितेची जागा घेणारी संहिता pages 1 to 6
   2. 2 संहितेखालील व्याख्या pages 7 to 12
   3. 3 फौजदारी न्यायालयांचे वर्ग pages 13 to 18
   4. 4 कार्यकारी दंडाधिकारी pages 19 to 23
   5. 5 सरकारी अभियोक्ते आणि अभियोग संचालनालय pages 24 to 28
   6. 6 कोणते न्यायालय कशाची संपरीक्षा करू शकते, आणि कोणती शिक्षा देऊ शकते pages 29 to 34
   7. 7 न्यायालयाचे अधिकार प्रदान करणे आणि काढून घेणे pages 35 to 38
   8. 8 वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्यांचे अधिकार, आणि दंडाधिकाऱ्यांना सहाय्य pages 39 to 43
   9. 9 पोलीस अधिपत्राशिवाय केव्हा अटक करू शकतात pages 44 to 50
   10. 10 खासगी व्यक्तीने आणि दंडाधिकाऱ्याने केलेली अटक, आणि नाव सांगण्यास नकार दिल्यावर अटक pages 51 to 55
   11. 11 अटक प्रत्यक्षात कशी केली जाते pages 56 to 62
   12. 12 अटक झालेल्या व्यक्तीचे हक्क pages 63 to 68
   13. 13 अटकेनंतरची झडती, जप्ती आणि वैद्यकीय तपासणी pages 69 to 74
   14. 14 समन्स pages 75 to 79
   15. 15 अटकेचे अधिपत्र pages 80 to 85
   16. 16 जाहीरनामा आणि मालमत्तेची जप्ती pages 86 to 92
   17. 17 समन्स आणि अधिपत्र यांना समान असलेले नियम pages 93 to 96
   18. 18 हजर करण्याचे समन्स, आणि झडती अधिपत्र pages 97 to 103
   19. 19 झडती कशी घेतली जाते, आणि काय जप्त करता येते pages 104 to 110
   20. 20 सहाय्यासाठी परस्पर व्यवस्था pages 111 to 117
   21. 21 शांतता राखण्यासाठी आणि चांगल्या वर्तणुकीसाठी जामीनकी pages 118 to 123
   22. 22 जामीनकीची चौकशी, आणि त्यानंतर काय होते pages 124 to 131
   23. 23 पत्नी, अपत्ये आणि आईवडील यांची पोटगी pages 132 to 138
   24. 24 बेकायदेशीर जमाव पांगवणे pages 139 to 143
   25. 25 सार्वजनिक उपद्रव आणि सशर्त आदेश pages 144 to 150
   26. 26 उपद्रव किंवा संभाव्य धोका यांच्या प्रकरणांतील तातडीचे आदेश pages 151 to 156
   27. 27 जमीन आणि पाणी यांविषयीचे वाद pages 157 to 162
   28. 28 पोलिसांची प्रतिबंधात्मक कारवाई pages 163 to 166
   29. 29 प्रथम खबरी अहवाल pages 167 to 174
   30. 30 अन्वेषण अधिकाऱ्याचे अधिकार pages 175 to 183
   31. 31 रिमांड, मुदत उलटल्यावरचा जामीन आणि पोलीस अहवाल pages 184 to 190
   32. 32 मृत्युसमीक्षा, आणि मृत्यूच्या कारणाची चौकशी pages 191 to 195
   33. 33 प्रकरणाची चौकशी आणि संपरीक्षा कोठे करता येते pages 196 to 201
   34. 34 अपराधांची दखल pages 202 to 206
   35. 35 दखल घेण्यास केव्हा प्रतिबंध असतो, आणि मंजुरी केव्हा लागते pages 207 to 213
   36. 36 दंडाधिकाऱ्यांकडे फिर्याद pages 214 to 218
   37. 37 आदेशिका काढणे, आणि दस्तऐवज पुरवणे pages 219 to 224

   Module II. दोषारोप, आणि विविध न्यायालयांसमोरील संपरीक्षा 7 chapters

   1. 38 दोषारोप, आणि त्यात काय असले पाहिजे pages 225 to 230
   2. 39 दोषारोपांचा संयोग pages 231 to 237
   3. 40 सत्र न्यायालयासमोरील संपरीक्षा pages 238 to 243
   4. 41 पोलीस अहवालावरून अधिपत्र प्रकरणांची संपरीक्षा pages 244 to 248
   5. 42 पोलीस अहवालाखेरीज अन्य प्रकारे सुरू झालेल्या अधिपत्र प्रकरणांची संपरीक्षा pages 249 to 254
   6. 43 समन्स प्रकरणांची संपरीक्षा pages 255 to 260
   7. 44 संक्षिप्त संपरीक्षा pages 261 to 265

   Module III. पुरावा, निकाल, अपिले, पुनरीक्षण, जामीन आणि मुदत 30 chapters

   1. 45 दोषकबुलीचा सौदा pages 266 to 271
   2. 46 कारागृहात बंदिस्त व्यक्तींची उपस्थिती pages 272 to 276
   3. 47 पुरावा कसा नोंदवला जातो pages 277 to 283
   4. 48 साक्षीदारांच्या तपासणीसाठी आयोग pages 284 to 288
   5. 49 औपचारिक शाबितीची गरज नसलेला पुरावा pages 289 to 296
   6. 50 दुहेरी धोका, आणि अभियोग कोण चालवू शकतो pages 297 to 303
   7. 51 सहअपराध्याला माफी देऊ करणे pages 304 to 309
   8. 52 संपरीक्षेदरम्यान न्यायालयाचे सर्वसाधारण अधिकार pages 310 to 316
   9. 53 आरोपीच्या अनुपस्थितीत संपरीक्षा pages 317 to 322
   10. 54 अपराध आपसात मिटवणे, आणि अभियोग मागे घेणे pages 323 to 329
   11. 55 दंडाधिकारी प्रकरण निकाली काढू शकत नाही तेव्हा pages 330 to 336
   12. 56 विकल मनाचा आरोपी pages 337 to 345
   13. 57 न्यायप्रशासनावर परिणाम करणारे अपराध pages 346 to 353
   14. 58 निकाल pages 354 to 360
   15. 59 पीडितांना, आणि चुकीने आरोपी केलेल्यांना भरपाई pages 361 to 368
   16. 60 मृत्युदंडाच्या शिक्षेची पुष्टी pages 369 to 373
   17. 61 अपील कोण करू शकतो, आणि कशाविरुद्ध pages 374 to 380
   18. 62 अपिलाची सुनावणी आणि निर्णय कसा होतो pages 381 to 388
   19. 63 उच्च न्यायालयाकडे संदर्भ pages 389 to 392
   20. 64 पुनरीक्षण pages 393 to 399
   21. 65 फौजदारी प्रकरणे वर्ग करणे pages 400 to 406
   22. 66 शिक्षांची अंमलबजावणी pages 407 to 414
   23. 67 दया, शिक्षेत सूट आणि शिक्षेचे लघुकरण pages 415 to 420
   24. 68 जामीनपात्र आणि अजामीनपात्र अपराधांमध्ये जामीन pages 421 to 428
   25. 69 अटकपूर्व जामीन, आणि वरिष्ठ न्यायालयांचे विशेष अधिकार pages 429 to 433
   26. 70 बंधपत्रे, जामीनदार आणि समपहरण pages 434 to 440
   27. 71 मालमत्तेची विल्हेवाट pages 441 to 448
   28. 72 अनियमित कार्यवाही pages 449 to 454
   29. 73 दखल घेण्यासाठीची मुदत pages 455 to 459
   30. 74 संकीर्ण प्रकरण, आणि उच्च न्यायालयाचा अंगभूत अधिकार pages 460 to 465

   Module IV. बाल न्याय अधिनियम, 2015 आणि पॉक्सो अधिनियम, 2012 28 chapters

   1. 75 बाल न्याय अधिनियम: उद्देश, रचना आणि लागू होणे pages 466 to 470
   2. 76 बालक कोण: व्याख्या pages 471 to 478
   3. 77 सर्वसाधारण तत्त्वे pages 479 to 483
   4. 78 बाल न्याय मंडळ pages 484 to 490
   5. 79 बालकाला पकडणे, जामीन आणि पहिली पावले pages 491 to 497
   6. 80 मंडळाकडून चौकशी, आणि प्राथमिक मूल्यमापन pages 498 to 503
   7. 81 मंडळ देऊ शकते असे आदेश pages 504 to 509
   8. 82 बाल न्यायालय, आणि एकवीस वर्षांचे होणारे बालक pages 510 to 515
   9. 83 बाल कल्याण समिती pages 516 to 522
   10. 84 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक pages 523 to 529
   11. 85 पुनर्वसन आणि सामाजिक पुनर्एकात्मता pages 530 to 536
   12. 86 संस्था pages 537 to 543
   13. 87 दत्तक pages 544 to 550
   14. 88 दत्तक संस्था आणि प्राधिकरण pages 551 to 557
   15. 89 बालकांविरुद्धचे अपराध pages 558 to 564
   16. 90 त्या अपराधांची संपरीक्षा कशी होते pages 565 to 568
   17. 91 वय, अपिले आणि पुनरीक्षण pages 569 to 576
   18. 92 यंत्रणा: निधी, पोलीस आणि देखरेख pages 577 to 582
   19. 93 पॉक्सो अधिनियम: उद्देश, रचना आणि व्याख्या pages 583 to 588
   20. 94 भेदक लैंगिक हल्ला, आणि त्याचे गंभीर स्वरूप pages 589 to 594
   21. 95 लैंगिक हल्ला आणि लैंगिक छळ pages 595 to 600
   22. 96 अश्लील प्रयोजनांसाठी बालकाचा वापर pages 601 to 605
   23. 97 अपप्रेरणा आणि प्रयत्न pages 606 to 610
   24. 98 पॉक्सो अपराधाची माहिती देणे pages 611 to 616
   25. 99 बालकाचे निवेदन नोंदवणे, आणि वैद्यकीय तपासणी pages 617 to 621
   26. 100 विशेष न्यायालय आणि गृहीतके pages 622 to 626
   27. 101 विशेष न्यायालय संपरीक्षा कशी चालवते pages 627 to 632
   28. 102 पॉक्सोचे संकीर्ण प्रकरण pages 633 to 638
   Every paper that is solved: 34 papers

   • Apr 2026 - ATKT 60/40
   • Apr 2026 - BNSS 75/25
   • Apr 2026 - CrPC 60/40
   • Apr 2025 - BNSS 75/25
   • Apr 2025 - CrPC 60/40
   • Dec 2025 - BNSS 60/40
   • Dec 2025 - BNSS 75/25
   • Dec 2025 - CrPC 60/40
   • Dec 2024 - BNSS 60/40
   • Dec 2024 - BNSS 75/25
   • Jun 2024 - CrPC 60/40
   • Dec 2023 - CrPC 60/40
   • May 2023 - CrPC 100
   • May 2023 - CrPC 60/40
   • Dec 2022 - CrPC 100
   • Dec 2022 - CrPC 60/40
   • May 2022 - CrPC
   • Dec 2019 - CrPC
   • Jan 2019 - CrPC
   • May 2019 - CrPC
   • Jun 2018 - CrPC
   • Dec 2017 - CrPC
   • May 2017 - CrPC
   • May 2016 - CrPC
   • Nov 2016 - CrPC
   • Nov 2015 - CrPC
   • Apr 2014 - CrPC
   • Nov 2014 - CrPC
   • Nov 2013 - CrPC
   • Dec 2012 - CrPC
   • May 2012 - CrPC
   • Apr 2011 - CrPC
   • Nov 2011 - CrPC
   • Nov 2010 - CrPC

2. कामगार कायदा आणि औद्योगिक संबंध 2 (Labour Law and Industrial Relations II)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कामगार कायदा आणि औद्योगिक संबंध 2

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 5

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   कामगार कायदा आणि औद्योगिक संबंध 2

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I सामाजिक सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020

   1. संहितेचा उद्देश आणि ठळक वैशिष्ट्ये 1
   2. सामाजिक सुरक्षा संहितेखालील व्याख्या 10
   3. आस्थापनेची नोंदणी आणि ती रद्द करणे 20
   4. सामाजिक सुरक्षा संघटना 24
   5. सामाजिक सुरक्षा संघटनांचे कामकाज 30
   6. कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी: तीन योजना 37
   7. भविष्य निर्वाह निधीचे अंशदान आणि खाती 43
   8. कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ 50
   9. कर्मचारी राज्य विम्याची व्याप्ती आणि अंशदान 56
   10. कर्मचारी राज्य विम्याचे सहा लाभ 62
   11. रोजगार दुखापत आणि व्यावसायिक रोग 70
   12. कर्मचारी राज्य विम्याची अंमलबजावणी आणि इतरांसाठी योजना 78
   13. कर्मचारी विमा न्यायालय 84
   14. उपदान: हक्क आणि सलग सेवा 90
   15. उपदान: नामनिर्देशन, निश्चिती आणि वसुली 97
   16. प्रसूती लाभाचा हक्क 104
   17. वैद्यकीय बोनस, गर्भपात, स्तनपानासाठी सुट्ट्या आणि पाळणाघर 112
   18. प्रसूतीच्या काळात रोजगाराचे संरक्षण 117

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II कर्मचारी भरपाई, सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020

   1. कर्मचारी भरपाई: मुख्य संकल्पना 124
   2. भरपाईसाठी नियोक्त्याचे दायित्व 131
   3. भरपाईची रक्कम 140
   4. भरपाईचे पुनर्विलोकन, एकरकमी रूपांतर आणि वाटप 147
   5. नोटीस, दावा आणि वैद्यकीय तपासणी 154
   6. कंत्राटी काम, त्रयस्थ व्यक्ती आणि नियोक्त्याची नादारी 161
   7. सक्षम प्राधिकारी आणि अपिले 168
   8. इमारत आणि बांधकाम कामगार उपकर 177
   9. लाभार्थी म्हणून इमारत कामगार आणि कल्याण निधी 183
   10. असंघटित कामगारांसाठी सामाजिक सुरक्षा 188
   11. गिग कामगार आणि प्लॅटफॉर्म कामगार 193
   12. निरीक्षक तथा सुविधाकार, अभिलेख आणि वेतन 200
   13. निर्धारण, निश्चिती आणि अपील 207
   14. नुकसानभरपाई आणि थकीत रकमांची वसुली 214
   15. सामाजिक सुरक्षा संहितेखालील अपराध आणि दंड 221
   16. रोजगाराची माहिती आणि देखरेख 228
   17. संघटनांचे वित्त आणि लेखे 233
   18. सामाजिक सुरक्षा निधी, आधार आणि सूट 239
   19. हस्तांतरण, सद्भावना, गैरवापर आणि संक्रमणकालीन तरतुदी 246

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू कर्मचारी भरपाई, सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020

   1. नियम, अधिभावी परिणाम आणि निरसन 253

   मॉड्यूल III व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कामाच्या स्थिती संहिता, 2020

   1. व्यावसायिक सुरक्षा संहितेचा उद्देश आणि ठळक वैशिष्ट्ये 262
   2. व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखालील व्याख्या 269
   3. आस्थापनांची नोंदणी 276
   4. नियोक्त्याची कर्तव्ये 282
   5. रचनाकार, उत्पादक आणि वास्तुविशारद यांची कर्तव्ये 288
   6. अपघात, धोकादायक घटना आणि रोग यांच्या नोटिसा 294
   7. कर्मचाऱ्याची कर्तव्ये आणि हक्क 299
   8. राष्ट्रीय आणि राज्य व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्य सल्लागार मंडळे 304
   9. सुरक्षा आणि आरोग्य मानके, संशोधन आणि समित्या 309
   10. आरोग्य, सुरक्षा आणि कामाच्या स्थिती यांसाठी नियोक्त्याची जबाबदारी 315
   11. आस्थापनेतील कल्याण सुविधा 319
   12. कामाचे तास, सुट्ट्या आणि अतिकालिक काम 324
   13. रात्रपाळ्या, एकमेकांवर येणाऱ्या पाळ्या आणि दुहेरी रोजगार 330
   14. कामाच्या कालावधींची नोटीस आणि वेतनासह वार्षिक रजा 335
   15. नोंदवह्या, अभिलेख आणि विवरणपत्रे 341
   16. निरीक्षक तथा सुविधाकार: नियुक्ती आणि अधिकार 345

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कामाच्या स्थिती संहिता, 2020

   1. त्रयस्थ पक्ष लेखापरीक्षा, विशेष अधिकार आणि गोपनीयता 351
   2. खाणींसाठी विशेष अधिकारी आणि वैद्यकीय अधिकारी 358
   3. व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखाली स्त्रियांचा रोजगार 363

   मॉड्यूल IV कंत्राटी कामगार, आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार इत्यादींसाठी विशेष तरतुदी (व्यावसायिक सुरक्षा संहिता)

   1. कंत्राटी कामगार: लागू होणे आणि पदनिर्देशित प्राधिकारी 369
   2. कंत्राटदारांना परवाने 375
   3. मुख्य नियोक्त्याचे दायित्व 383
   4. मुख्य कामांमध्ये कंत्राटी कामगारांवर प्रतिबंध 389
   5. आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार 397
   6. हेल्पलाइन, अभ्यास आणि पूर्वीची दायित्वे 406
   7. दृक्श्राव्य कामगार 411
   8. खाणी: व्यवस्थापक, वगळलेल्या बाबी, तरुण व्यक्ती आणि बचाव सेवा 418
   9. बिडी आणि सिगार कामगार 427
   10. व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखाली इमारत आणि इतर बांधकाम कामगार 435
   11. कारखाने: मान्यता, परवाने आणि भोगवटादार 443
   12. धोकादायक प्रक्रिया आणि धोकादायक कामे 451
   13. निकटच्या धोक्याचा इशारा देण्याचा हक्क, आणि अपिले 461
   14. मळे 468
   15. सर्वसाधारण दंड आणि अडथळा 475

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू कंत्राटी कामगार, आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार इत्यादींसाठी विशेष तरतुदी (व्यावसायिक सुरक्षा संहिता)

   1. उल्लंघन, खोट्या नोंदी आणि माहिती उघड करणे यांसाठी शिक्षा 482
   2. अपघात, खाणींतील अपराध आणि कंपन्यांनी केलेले अपराध 490
   3. मुदत, अधिकारिता आणि अपराध आपसात मिटवणे 500
   4. व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखालील सामाजिक सुरक्षा निधी 509
   5. प्रत्यायोजन, शाबितीचा भार आणि सामाईक परवाने 515
   6. अधिभावी परिणाम, चौकशा आणि दिवाणी न्यायालयांना प्रतिबंध 522
   7. सूट आणि अनुसूचींमध्ये सुधारणा करण्याचा अधिकार 531
   8. नियम, विनियम, उपविधी आणि व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखालील निरसन 539

   Page 1 onwards

   549 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 549 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 80 chapters across 4 modules

   Module I. सामाजिक सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020 18 chapters

   1. 1 संहितेचा उद्देश आणि ठळक वैशिष्ट्ये pages 1 to 9
   2. 2 सामाजिक सुरक्षा संहितेखालील व्याख्या pages 10 to 19
   3. 3 आस्थापनेची नोंदणी आणि ती रद्द करणे pages 20 to 23
   4. 4 सामाजिक सुरक्षा संघटना pages 24 to 29
   5. 5 सामाजिक सुरक्षा संघटनांचे कामकाज pages 30 to 36
   6. 6 कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी: तीन योजना pages 37 to 42
   7. 7 भविष्य निर्वाह निधीचे अंशदान आणि खाती pages 43 to 49
   8. 8 कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ pages 50 to 55
   9. 9 कर्मचारी राज्य विम्याची व्याप्ती आणि अंशदान pages 56 to 61
   10. 10 कर्मचारी राज्य विम्याचे सहा लाभ pages 62 to 69
   11. 11 रोजगार दुखापत आणि व्यावसायिक रोग pages 70 to 77
   12. 12 कर्मचारी राज्य विम्याची अंमलबजावणी आणि इतरांसाठी योजना pages 78 to 83
   13. 13 कर्मचारी विमा न्यायालय pages 84 to 89
   14. 14 उपदान: हक्क आणि सलग सेवा pages 90 to 96
   15. 15 उपदान: नामनिर्देशन, निश्चिती आणि वसुली pages 97 to 103
   16. 16 प्रसूती लाभाचा हक्क pages 104 to 111
   17. 17 वैद्यकीय बोनस, गर्भपात, स्तनपानासाठी सुट्ट्या आणि पाळणाघर pages 112 to 116
   18. 18 प्रसूतीच्या काळात रोजगाराचे संरक्षण pages 117 to 123

   Module II. कर्मचारी भरपाई, सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020 20 chapters

   1. 19 कर्मचारी भरपाई: मुख्य संकल्पना pages 124 to 130
   2. 20 भरपाईसाठी नियोक्त्याचे दायित्व pages 131 to 139
   3. 21 भरपाईची रक्कम pages 140 to 146
   4. 22 भरपाईचे पुनर्विलोकन, एकरकमी रूपांतर आणि वाटप pages 147 to 153
   5. 23 नोटीस, दावा आणि वैद्यकीय तपासणी pages 154 to 160
   6. 24 कंत्राटी काम, त्रयस्थ व्यक्ती आणि नियोक्त्याची नादारी pages 161 to 167
   7. 25 सक्षम प्राधिकारी आणि अपिले pages 168 to 176
   8. 26 इमारत आणि बांधकाम कामगार उपकर pages 177 to 182
   9. 27 लाभार्थी म्हणून इमारत कामगार आणि कल्याण निधी pages 183 to 187
   10. 28 असंघटित कामगारांसाठी सामाजिक सुरक्षा pages 188 to 192
   11. 29 गिग कामगार आणि प्लॅटफॉर्म कामगार pages 193 to 199
   12. 30 निरीक्षक तथा सुविधाकार, अभिलेख आणि वेतन pages 200 to 206
   13. 31 निर्धारण, निश्चिती आणि अपील pages 207 to 213
   14. 32 नुकसानभरपाई आणि थकीत रकमांची वसुली pages 214 to 220
   15. 33 सामाजिक सुरक्षा संहितेखालील अपराध आणि दंड pages 221 to 227
   16. 34 रोजगाराची माहिती आणि देखरेख pages 228 to 232
   17. 35 संघटनांचे वित्त आणि लेखे pages 233 to 238
   18. 36 सामाजिक सुरक्षा निधी, आधार आणि सूट pages 239 to 245
   19. 37 हस्तांतरण, सद्भावना, गैरवापर आणि संक्रमणकालीन तरतुदी pages 246 to 252
   20. 38 नियम, अधिभावी परिणाम आणि निरसन pages 253 to 261

   Module III. व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कामाच्या स्थिती संहिता, 2020 19 chapters

   1. 39 व्यावसायिक सुरक्षा संहितेचा उद्देश आणि ठळक वैशिष्ट्ये pages 262 to 268
   2. 40 व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखालील व्याख्या pages 269 to 275
   3. 41 आस्थापनांची नोंदणी pages 276 to 281
   4. 42 नियोक्त्याची कर्तव्ये pages 282 to 287
   5. 43 रचनाकार, उत्पादक आणि वास्तुविशारद यांची कर्तव्ये pages 288 to 293
   6. 44 अपघात, धोकादायक घटना आणि रोग यांच्या नोटिसा pages 294 to 298
   7. 45 कर्मचाऱ्याची कर्तव्ये आणि हक्क pages 299 to 303
   8. 46 राष्ट्रीय आणि राज्य व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्य सल्लागार मंडळे pages 304 to 308
   9. 47 सुरक्षा आणि आरोग्य मानके, संशोधन आणि समित्या pages 309 to 314
   10. 48 आरोग्य, सुरक्षा आणि कामाच्या स्थिती यांसाठी नियोक्त्याची जबाबदारी pages 315 to 318
   11. 49 आस्थापनेतील कल्याण सुविधा pages 319 to 323
   12. 50 कामाचे तास, सुट्ट्या आणि अतिकालिक काम pages 324 to 329
   13. 51 रात्रपाळ्या, एकमेकांवर येणाऱ्या पाळ्या आणि दुहेरी रोजगार pages 330 to 334
   14. 52 कामाच्या कालावधींची नोटीस आणि वेतनासह वार्षिक रजा pages 335 to 340
   15. 53 नोंदवह्या, अभिलेख आणि विवरणपत्रे pages 341 to 344
   16. 54 निरीक्षक तथा सुविधाकार: नियुक्ती आणि अधिकार pages 345 to 350
   17. 55 त्रयस्थ पक्ष लेखापरीक्षा, विशेष अधिकार आणि गोपनीयता pages 351 to 357
   18. 56 खाणींसाठी विशेष अधिकारी आणि वैद्यकीय अधिकारी pages 358 to 362
   19. 57 व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखाली स्त्रियांचा रोजगार pages 363 to 368

   Module IV. कंत्राटी कामगार, आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार इत्यादींसाठी विशेष तरतुदी (व्यावसायिक सुरक्षा संहिता) 23 chapters

   1. 58 कंत्राटी कामगार: लागू होणे आणि पदनिर्देशित प्राधिकारी pages 369 to 374
   2. 59 कंत्राटदारांना परवाने pages 375 to 382
   3. 60 मुख्य नियोक्त्याचे दायित्व pages 383 to 388
   4. 61 मुख्य कामांमध्ये कंत्राटी कामगारांवर प्रतिबंध pages 389 to 396
   5. 62 आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार pages 397 to 405
   6. 63 हेल्पलाइन, अभ्यास आणि पूर्वीची दायित्वे pages 406 to 410
   7. 64 दृक्श्राव्य कामगार pages 411 to 417
   8. 65 खाणी: व्यवस्थापक, वगळलेल्या बाबी, तरुण व्यक्ती आणि बचाव सेवा pages 418 to 426
   9. 66 बिडी आणि सिगार कामगार pages 427 to 434
   10. 67 व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखाली इमारत आणि इतर बांधकाम कामगार pages 435 to 442
   11. 68 कारखाने: मान्यता, परवाने आणि भोगवटादार pages 443 to 450
   12. 69 धोकादायक प्रक्रिया आणि धोकादायक कामे pages 451 to 460
   13. 70 निकटच्या धोक्याचा इशारा देण्याचा हक्क, आणि अपिले pages 461 to 467
   14. 71 मळे pages 468 to 474
   15. 72 सर्वसाधारण दंड आणि अडथळा pages 475 to 481
   16. 73 उल्लंघन, खोट्या नोंदी आणि माहिती उघड करणे यांसाठी शिक्षा pages 482 to 489
   17. 74 अपघात, खाणींतील अपराध आणि कंपन्यांनी केलेले अपराध pages 490 to 499
   18. 75 मुदत, अधिकारिता आणि अपराध आपसात मिटवणे pages 500 to 508
   19. 76 व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखालील सामाजिक सुरक्षा निधी pages 509 to 514
   20. 77 प्रत्यायोजन, शाबितीचा भार आणि सामाईक परवाने pages 515 to 521
   21. 78 अधिभावी परिणाम, चौकशा आणि दिवाणी न्यायालयांना प्रतिबंध pages 522 to 530
   22. 79 सूट आणि अनुसूचींमध्ये सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 531 to 538
   23. 80 नियम, विनियम, उपविधी आणि व्यावसायिक सुरक्षा संहितेखालील निरसन pages 539 to 549
   Every paper that is solved: 4 papers

   • Apr 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - ATKT 75/25
   • Dec 2025 - 75/25
   • Nov 2024 - 75/25

3. सार्वजनिक आंतरराष्ट्रीय कायदा (Public International Law)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   सार्वजनिक आंतरराष्ट्रीय कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 5

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   सार्वजनिक आंतरराष्ट्रीय कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. आंतरराष्ट्रीय कायदा म्हणजे काय, आणि तो कुठून आला 1
   2. आंतरराष्ट्रीय कायद्याची व्याख्या 11
   3. आंतरराष्ट्रीय कायदा खरोखर कायदा आहे का? 17
   4. आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या आधाराचे सिद्धांत 24
   5. आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे विषय 31
   6. राष्ट्रीयत्व 38
   7. दुहेरी राष्ट्रीयत्व आणि राष्ट्रहीनता 45
   8. राष्ट्रीयत्व आणि नागरिकत्व यांतील फरक 52
   9. आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे स्रोत 58
   10. रूढी 64
   11. स्रोत म्हणून तह 72
   12. सुसंस्कृत राष्ट्रांनी मान्य केलेली कायद्याची सामान्य तत्त्वे 79
   13. न्यायिक निर्णय आणि विधिज्ञांचे लेखन 85
   14. साम्यन्याय 90
   15. आमसभेचे ठराव 95
   16. आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि राष्ट्रांतर्गत कायदा 101
   17. भारतीय न्यायालयांमधील आंतरराष्ट्रीय कायदा 107
   18. राज्यांची मान्यता 113
   19. शासनांची मान्यता 119
   20. मान्यतेच्या पद्धती आणि तिचे कायदेशीर परिणाम 124

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II

   1. राज्याचा भूप्रदेश 129
   2. राज्याच्या भूप्रदेशाचे संपादन 135
   3. राज्याच्या भूप्रदेशाचा लोप 142
   4. राज्य उत्तराधिकार 148
   5. राज्याची अधिकारिता 154
   6. अधिकारितेपासून उन्मुक्ती 161
   7. प्रत्यार्पण 168
   8. आश्रय 174
   9. राज्याची जबाबदारी 180
   10. अवैधता वगळणाऱ्या परिस्थिती, आणि हानिपूर्ती 188
   11. परकीयांना दिली जाणारी वागणूक आणि राजनैतिक संरक्षण 197
   12. सागरी कायदा 204
   13. आधाररेषा आणि प्रादेशिक समुद्र 210
   14. निर्दोष मार्गक्रमण, आणि सामुद्रधुनी 217
   15. संलग्न क्षेत्र 226
   16. खंडीय मंच 231
   17. अनन्य आर्थिक क्षेत्र 237
   18. खुला समुद्र 244
   19. सागरी सीमांचे परिसीमन 255

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. Republic of Italy v. Union of India 261
   2. बंगालच्या उपसागरातील सागरी सीमा लवाद 267
   3. मानवजातीचा सामायिक वारसा 272
   4. क्षेत्र (the Area), आणि खाणकामाची समांतर व्यवस्था 278

   मॉड्यूल III

   1. तह म्हणजे काय, आणि त्याचे प्रकार 285
   2. तह करणे: पूर्णाधिकारांपासून अंमलात येईपर्यंत 291
   3. तहांवरील आरक्षणे 299
   4. तहांचा अर्थ लावणे 306
   5. पक्षकारांचे हक्क आणि कर्तव्ये, आणि तिसरी राज्ये 312
   6. तहांची वैधता, आणि jus cogens 320
   7. तहांची समाप्ती आणि निलंबन 328
   8. संयुक्त राष्ट्रे: उद्दिष्टे, तत्त्वे आणि सदस्यत्व 336
   9. आमसभा 344
   10. सुरक्षा परिषद: रचना, मतदान आणि नकाराधिकार 351
   11. विवादांचे शांततापूर्ण निवारण 358
   12. बळाचा वापर आणि सामूहिक सुरक्षा 364
   13. आर्थिक आणि सामाजिक परिषद 372
   14. आंतरराष्ट्रीय न्यायालय 379

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. सचिवालय आणि महासचिव 390
   2. विश्वस्त व्यवस्था आणि विश्वस्त परिषद 396
   3. आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना 404
   4. जागतिक व्यापार संघटना 414
   5. ॲम्नेस्टी इंटरनॅशनल आणि अशासकीय संघटना 424
   6. युनेस्को 431
   7. युनिसेफ 440
   8. यूएनडीपी आणि यूएनईपी 447

   मॉड्यूल IV आंतरराष्ट्रीय कायद्याखालील समकालीन आणि संलग्न कायदे

   1. जागतिक आरोग्य संघटना 455
   2. जागतिक आरोग्य कायदा आणि संसर्गजन्य रोग 466
   3. आंतरराष्ट्रीय आरोग्य विनियम 475
   4. आंतरराष्ट्रीय व्यापार कायद्याची सामान्य तत्त्वे 490
   5. अनसिट्रल आणि आंतरराष्ट्रीय वाणिज्यिक लवाद 499
   6. परकीय लवाद निवाड्यांची अंमलबजावणी 510
   7. ट्रिप्स 519
   8. आंतरराष्ट्रीय हवाई कायदा 533
   9. आंतरराष्ट्रीय अवकाश कायदा 549

   Page 1 onwards

   564 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 564 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 74 chapters across 4 modules

   Module I 20 chapters

   1. 1 आंतरराष्ट्रीय कायदा म्हणजे काय, आणि तो कुठून आला pages 1 to 10
   2. 2 आंतरराष्ट्रीय कायद्याची व्याख्या pages 11 to 16
   3. 3 आंतरराष्ट्रीय कायदा खरोखर कायदा आहे का? pages 17 to 23
   4. 4 आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या आधाराचे सिद्धांत pages 24 to 30
   5. 5 आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे विषय pages 31 to 37
   6. 6 राष्ट्रीयत्व pages 38 to 44
   7. 7 दुहेरी राष्ट्रीयत्व आणि राष्ट्रहीनता pages 45 to 51
   8. 8 राष्ट्रीयत्व आणि नागरिकत्व यांतील फरक pages 52 to 57
   9. 9 आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे स्रोत pages 58 to 63
   10. 10 रूढी pages 64 to 71
   11. 11 स्रोत म्हणून तह pages 72 to 78
   12. 12 सुसंस्कृत राष्ट्रांनी मान्य केलेली कायद्याची सामान्य तत्त्वे pages 79 to 84
   13. 13 न्यायिक निर्णय आणि विधिज्ञांचे लेखन pages 85 to 89
   14. 14 साम्यन्याय pages 90 to 94
   15. 15 आमसभेचे ठराव pages 95 to 100
   16. 16 आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि राष्ट्रांतर्गत कायदा pages 101 to 106
   17. 17 भारतीय न्यायालयांमधील आंतरराष्ट्रीय कायदा pages 107 to 112
   18. 18 राज्यांची मान्यता pages 113 to 118
   19. 19 शासनांची मान्यता pages 119 to 123
   20. 20 मान्यतेच्या पद्धती आणि तिचे कायदेशीर परिणाम pages 124 to 128

   Module II 23 chapters

   1. 21 राज्याचा भूप्रदेश pages 129 to 134
   2. 22 राज्याच्या भूप्रदेशाचे संपादन pages 135 to 141
   3. 23 राज्याच्या भूप्रदेशाचा लोप pages 142 to 147
   4. 24 राज्य उत्तराधिकार pages 148 to 153
   5. 25 राज्याची अधिकारिता pages 154 to 160
   6. 26 अधिकारितेपासून उन्मुक्ती pages 161 to 167
   7. 27 प्रत्यार्पण pages 168 to 173
   8. 28 आश्रय pages 174 to 179
   9. 29 राज्याची जबाबदारी pages 180 to 187
   10. 30 अवैधता वगळणाऱ्या परिस्थिती, आणि हानिपूर्ती pages 188 to 196
   11. 31 परकीयांना दिली जाणारी वागणूक आणि राजनैतिक संरक्षण pages 197 to 203
   12. 32 सागरी कायदा pages 204 to 209
   13. 33 आधाररेषा आणि प्रादेशिक समुद्र pages 210 to 216
   14. 34 निर्दोष मार्गक्रमण, आणि सामुद्रधुनी pages 217 to 225
   15. 35 संलग्न क्षेत्र pages 226 to 230
   16. 36 खंडीय मंच pages 231 to 236
   17. 37 अनन्य आर्थिक क्षेत्र pages 237 to 243
   18. 38 खुला समुद्र pages 244 to 254
   19. 39 सागरी सीमांचे परिसीमन pages 255 to 260
   20. 40 Republic of Italy v. Union of India pages 261 to 266
   21. 41 बंगालच्या उपसागरातील सागरी सीमा लवाद pages 267 to 271
   22. 42 मानवजातीचा सामायिक वारसा pages 272 to 277
   23. 43 क्षेत्र (the Area), आणि खाणकामाची समांतर व्यवस्था pages 278 to 284

   Module III 22 chapters

   1. 44 तह म्हणजे काय, आणि त्याचे प्रकार pages 285 to 290
   2. 45 तह करणे: पूर्णाधिकारांपासून अंमलात येईपर्यंत pages 291 to 298
   3. 46 तहांवरील आरक्षणे pages 299 to 305
   4. 47 तहांचा अर्थ लावणे pages 306 to 311
   5. 48 पक्षकारांचे हक्क आणि कर्तव्ये, आणि तिसरी राज्ये pages 312 to 319
   6. 49 तहांची वैधता, आणि jus cogens pages 320 to 327
   7. 50 तहांची समाप्ती आणि निलंबन pages 328 to 335
   8. 51 संयुक्त राष्ट्रे: उद्दिष्टे, तत्त्वे आणि सदस्यत्व pages 336 to 343
   9. 52 आमसभा pages 344 to 350
   10. 53 सुरक्षा परिषद: रचना, मतदान आणि नकाराधिकार pages 351 to 357
   11. 54 विवादांचे शांततापूर्ण निवारण pages 358 to 363
   12. 55 बळाचा वापर आणि सामूहिक सुरक्षा pages 364 to 371
   13. 56 आर्थिक आणि सामाजिक परिषद pages 372 to 378
   14. 57 आंतरराष्ट्रीय न्यायालय pages 379 to 389
   15. 58 सचिवालय आणि महासचिव pages 390 to 395
   16. 59 विश्वस्त व्यवस्था आणि विश्वस्त परिषद pages 396 to 403
   17. 60 आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना pages 404 to 413
   18. 61 जागतिक व्यापार संघटना pages 414 to 423
   19. 62 ॲम्नेस्टी इंटरनॅशनल आणि अशासकीय संघटना pages 424 to 430
   20. 63 युनेस्को pages 431 to 439
   21. 64 युनिसेफ pages 440 to 446
   22. 65 यूएनडीपी आणि यूएनईपी pages 447 to 454

   Module IV. आंतरराष्ट्रीय कायद्याखालील समकालीन आणि संलग्न कायदे 9 chapters

   1. 66 जागतिक आरोग्य संघटना pages 455 to 465
   2. 67 जागतिक आरोग्य कायदा आणि संसर्गजन्य रोग pages 466 to 474
   3. 68 आंतरराष्ट्रीय आरोग्य विनियम pages 475 to 489
   4. 69 आंतरराष्ट्रीय व्यापार कायद्याची सामान्य तत्त्वे pages 490 to 498
   5. 70 अनसिट्रल आणि आंतरराष्ट्रीय वाणिज्यिक लवाद pages 499 to 509
   6. 71 परकीय लवाद निवाड्यांची अंमलबजावणी pages 510 to 518
   7. 72 ट्रिप्स pages 519 to 532
   8. 73 आंतरराष्ट्रीय हवाई कायदा pages 533 to 548
   9. 74 आंतरराष्ट्रीय अवकाश कायदा pages 549 to 564
   Every paper that is solved: 31 papers

   • Apr 2026 - 60/40
   • Apr 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - 75/25
   • Dec 2025 - 60/40
   • Dec 2025 - 75/25
   • Jun 2024 - 60/40
   • Nov 2024 - 60/40
   • Nov 2024 - 75/25
   • Dec 2023 - 60/40
   • Jun 2023 - 60/40
   • Jun 2023 - ATKT
   • 2021-22
   • Dec 2022 - 60/40
   • Dec 2019
   • Jan 2019
   • May 2019
   • Jan 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • Apr 2016
   • Dec 2016
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Dec 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

4. दिवाणी प्रक्रिया संहिता आणि मुदत अधिनियम (Civil Procedure Code and Limitation Act)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   दिवाणी प्रक्रिया संहिता आणि मुदत अधिनियम

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 5

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   दिवाणी प्रक्रिया संहिता आणि मुदत अधिनियम

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I प्रास्ताविक (कलम 2 ते कलम 25)

   1. व्याख्या 1
   2. दिवाणी न्यायालयांचे अधिकारक्षेत्र 6
   3. Res sub judice (दाव्याला स्थगिती) 11
   4. Res judicata (पूर्वन्याय) 15
   5. पुढील दाव्याला प्रतिबंध 28
   6. परदेशी निकाल 33
   7. दावा दाखल करण्याचे ठिकाण 39
   8. अधिकारक्षेत्राबाबत आक्षेप 44
   9. दाव्यांचे हस्तांतरण 49
   10. दाव्याचे आवश्यक घटक आणि वादकारण 53
   11. मुजरा आणि प्रतिदावा 57

   मॉड्यूल II दाव्यांविषयी (कलम 26 ते कलम 35, आदेश I ते आदेश XX)

   1. दाव्यातील पक्षकार 62
   2. पक्षकारांचा मृत्यू, विवाह आणि नादारी 67
   3. दावा दाखल करणे आणि समन्स 72
   4. अभिवचने 77
   5. वादपत्र 81
   6. लेखी कैफियत 86
   7. हजर राहणे, आणि हजर न राहण्याचे परिणाम 92

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू दाव्यांविषयी (कलम 26 ते कलम 35, आदेश I ते आदेश XX)

   1. पक्षकारांची तपासणी, लेखी प्रश्नावली, प्रकटीकरण, निरीक्षण आणि कबुली 97
   2. वादप्रश्न निश्चित करणे आणि पहिल्या सुनावणीत दावा निकाली काढणे 104
   3. दाव्याची सुनावणी, साक्षीदार आणि पुरावा 109
   4. निकाल आणि हुकूमनामा 114
   5. खर्च 118
   6. दावे मागे घेणे आणि दाव्यांचे समायोजन 123
   7. शासन आणि लोकाधिकारी यांनी, किंवा त्यांच्याविरुद्ध, लावलेले दावे 127
   8. अल्पवयीन, निगम, भागीदारी संस्था आणि इतर यांनी, किंवा त्यांच्याविरुद्ध, लावलेले दावे 131
   9. निर्धन व्यक्तींचे दावे 137
   10. स्थावर मालमत्तेच्या गहाणांशी संबंधित दावे 142

   मॉड्यूल III बजावणी आणि इतर कार्यपद्धती (आदेश XXI)

   1. बजावणीचा अर्थ आणि बजावणी करणारे न्यायालय 147
   2. बजावणीसाठी हुकूमनाम्याचे हस्तांतरण 152
   3. बजावणी करणाऱ्या न्यायालयाने ठरवायचे प्रश्न 157
   4. बजावणीची पद्धत आणि बजावणीला स्थगिती 161
   5. बजावणीत अटक आणि स्थानबद्धता 167
   6. मालमत्तेची जप्ती 173

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू बजावणी आणि इतर कार्यपद्धती (आदेश XXI)

   1. बजावणीतील विक्री 181
   2. ताबा देण्यास प्रतिकार 188
   3. निकालापूर्वी जप्ती 193
   4. न्यायालयात रक्कम भरणे आणि खर्चासाठी प्रतिभूती 198
   5. आयोग 203
   6. तात्पुरते मनाई हुकूम आणि अंतरिम आदेश 209
   7. प्रतिस्पर्धी दावेदारांचे दावे (interpleader) 216
   8. विशेष प्रकरण 222
   9. संक्षिप्त कार्यपद्धती 226
   10. न्यायालयाबाहेर वादांची तडजोड 232

   मॉड्यूल IV प्रापक, अपिले आणि इतर कार्यपद्धती, आणि मुदतीचा कायदा

   1. प्रापकांची नेमणूक 237
   2. मूळ हुकूमनाम्यांविरुद्ध अपिले 242
   3. अपिलीय हुकूमनाम्यांविरुद्ध अपिले 250
   4. आदेशांविरुद्ध अपिले 255
   5. सर्वोच्च न्यायालयाकडे अपिले 260
   6. संदर्भ, पुनर्विलोकन आणि पुनरीक्षण 265
   7. अंगभूत अधिकार, कॅव्हेट आणि इतर तरतुदी 272
   8. प्रतिज्ञापत्रे आणि वैयक्तिक हजेरीतून सूट 278

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू प्रापक, अपिले आणि इतर कार्यपद्धती, आणि मुदतीचा कायदा

   1. सनदी उच्च न्यायालये आणि लघुवाद न्यायालये 283
   2. मुदत अधिनियम, 1963 चा उद्देश आणि वैशिष्ट्ये 289
   3. मुदतीचा प्रतिबंध आणि विलंबाची माफी 295
   4. कायदेशीर अक्षमता 300
   5. मुदतीच्या कालावधीची गणना 305
   6. कबुली आणि अंशतः प्रदान यांचा परिणाम 311
   7. ताब्याद्वारे मालकीचे संपादन 316
   8. अनुसूची: मुदतीचा कालावधी कसा शोधावा 323

   Page 1 onwards

   329 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 329 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 60 chapters across 4 modules

   Module I. प्रास्ताविक (कलम 2 ते कलम 25) 11 chapters

   1. 1 व्याख्या pages 1 to 5
   2. 2 दिवाणी न्यायालयांचे अधिकारक्षेत्र pages 6 to 10
   3. 3 Res sub judice (दाव्याला स्थगिती) pages 11 to 14
   4. 4 Res judicata (पूर्वन्याय) pages 15 to 27
   5. 5 पुढील दाव्याला प्रतिबंध pages 28 to 32
   6. 6 परदेशी निकाल pages 33 to 38
   7. 7 दावा दाखल करण्याचे ठिकाण pages 39 to 43
   8. 8 अधिकारक्षेत्राबाबत आक्षेप pages 44 to 48
   9. 9 दाव्यांचे हस्तांतरण pages 49 to 52
   10. 10 दाव्याचे आवश्यक घटक आणि वादकारण pages 53 to 56
   11. 11 मुजरा आणि प्रतिदावा pages 57 to 61

   Module II. दाव्यांविषयी (कलम 26 ते कलम 35, आदेश I ते आदेश XX) 17 chapters

   1. 12 दाव्यातील पक्षकार pages 62 to 66
   2. 13 पक्षकारांचा मृत्यू, विवाह आणि नादारी pages 67 to 71
   3. 14 दावा दाखल करणे आणि समन्स pages 72 to 76
   4. 15 अभिवचने pages 77 to 80
   5. 16 वादपत्र pages 81 to 85
   6. 17 लेखी कैफियत pages 86 to 91
   7. 18 हजर राहणे, आणि हजर न राहण्याचे परिणाम pages 92 to 96
   8. 19 पक्षकारांची तपासणी, लेखी प्रश्नावली, प्रकटीकरण, निरीक्षण आणि कबुली pages 97 to 103
   9. 20 वादप्रश्न निश्चित करणे आणि पहिल्या सुनावणीत दावा निकाली काढणे pages 104 to 108
   10. 21 दाव्याची सुनावणी, साक्षीदार आणि पुरावा pages 109 to 113
   11. 22 निकाल आणि हुकूमनामा pages 114 to 117
   12. 23 खर्च pages 118 to 122
   13. 24 दावे मागे घेणे आणि दाव्यांचे समायोजन pages 123 to 126
   14. 25 शासन आणि लोकाधिकारी यांनी, किंवा त्यांच्याविरुद्ध, लावलेले दावे pages 127 to 130
   15. 26 अल्पवयीन, निगम, भागीदारी संस्था आणि इतर यांनी, किंवा त्यांच्याविरुद्ध, लावलेले दावे pages 131 to 136
   16. 27 निर्धन व्यक्तींचे दावे pages 137 to 141
   17. 28 स्थावर मालमत्तेच्या गहाणांशी संबंधित दावे pages 142 to 146

   Module III. बजावणी आणि इतर कार्यपद्धती (आदेश XXI) 16 chapters

   1. 29 बजावणीचा अर्थ आणि बजावणी करणारे न्यायालय pages 147 to 151
   2. 30 बजावणीसाठी हुकूमनाम्याचे हस्तांतरण pages 152 to 156
   3. 31 बजावणी करणाऱ्या न्यायालयाने ठरवायचे प्रश्न pages 157 to 160
   4. 32 बजावणीची पद्धत आणि बजावणीला स्थगिती pages 161 to 166
   5. 33 बजावणीत अटक आणि स्थानबद्धता pages 167 to 172
   6. 34 मालमत्तेची जप्ती pages 173 to 180
   7. 35 बजावणीतील विक्री pages 181 to 187
   8. 36 ताबा देण्यास प्रतिकार pages 188 to 192
   9. 37 निकालापूर्वी जप्ती pages 193 to 197
   10. 38 न्यायालयात रक्कम भरणे आणि खर्चासाठी प्रतिभूती pages 198 to 202
   11. 39 आयोग pages 203 to 208
   12. 40 तात्पुरते मनाई हुकूम आणि अंतरिम आदेश pages 209 to 215
   13. 41 प्रतिस्पर्धी दावेदारांचे दावे (interpleader) pages 216 to 221
   14. 42 विशेष प्रकरण pages 222 to 225
   15. 43 संक्षिप्त कार्यपद्धती pages 226 to 231
   16. 44 न्यायालयाबाहेर वादांची तडजोड pages 232 to 236

   Module IV. प्रापक, अपिले आणि इतर कार्यपद्धती, आणि मुदतीचा कायदा 16 chapters

   1. 45 प्रापकांची नेमणूक pages 237 to 241
   2. 46 मूळ हुकूमनाम्यांविरुद्ध अपिले pages 242 to 249
   3. 47 अपिलीय हुकूमनाम्यांविरुद्ध अपिले pages 250 to 254
   4. 48 आदेशांविरुद्ध अपिले pages 255 to 259
   5. 49 सर्वोच्च न्यायालयाकडे अपिले pages 260 to 264
   6. 50 संदर्भ, पुनर्विलोकन आणि पुनरीक्षण pages 265 to 271
   7. 51 अंगभूत अधिकार, कॅव्हेट आणि इतर तरतुदी pages 272 to 277
   8. 52 प्रतिज्ञापत्रे आणि वैयक्तिक हजेरीतून सूट pages 278 to 282
   9. 53 सनदी उच्च न्यायालये आणि लघुवाद न्यायालये pages 283 to 288
   10. 54 मुदत अधिनियम, 1963 चा उद्देश आणि वैशिष्ट्ये pages 289 to 294
   11. 55 मुदतीचा प्रतिबंध आणि विलंबाची माफी pages 295 to 299
   12. 56 कायदेशीर अक्षमता pages 300 to 304
   13. 57 मुदतीच्या कालावधीची गणना pages 305 to 310
   14. 58 कबुली आणि अंशतः प्रदान यांचा परिणाम pages 311 to 315
   15. 59 ताब्याद्वारे मालकीचे संपादन pages 316 to 322
   16. 60 अनुसूची: मुदतीचा कालावधी कसा शोधावा pages 323 to 329
   Every paper that is solved: 31 papers

   • Apr 2026 - 60/40
   • Apr 2026 - 75/25
   • Apr 2025 - 60/40
   • Apr 2025 - ATKT 75/25
   • Dec 2025 - 60/40
   • Dec 2025 - 75/25
   • Jun 2024 - 60/40
   • Nov 2024 - 60/40
   • Nov 2024 - 75/25
   • Dec 2023
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 100
   • Nov 2022 - 60/40
   • Nov 2022 - Set 2 60/40
   • Dec 2019
   • Jan 2019
   • May 2019
   • Jun 2018
   • Dec 2017
   • May 2017
   • Apr 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Dec 2014
   • Nov 2013
   • May 2012
   • Nov 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

5. अभिरूप न्यायालय सराव आणि आंतरवासिता (Moot Court Exercise and Internship)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   अभिरूप न्यायालय सराव आणि आंतरवासिता

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 5

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in तृतीय वर्ष

   अभिरूप न्यायालय सराव आणि आंतरवासिता

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I अभिरूप न्यायालय सराव

   1. अभिरूप न्यायालय सराव आणि आंतरवासिता: हा अभ्यासक्रम काय आहे आणि त्याचे मूल्यमापन कसे होते 1
   2. अभिरूप न्यायालय म्हणजे काय: खंडपीठ, वकील, मेमोरियल आणि गुण 5
   3. अभिरूप न्यायालयात युक्तिवाद होतो ती न्यायालये: मूळ, अपील आणि रिट अधिकारिता 9
   4. अभिरूप न्यायालयाची समस्या वाचणे: तथ्ये, तारखा, पक्षकार आणि विचारलेले प्रश्न 15
   5. मुद्दे शोधणे: ग्राह्यता, हक्क आणि कायदा 19
   6. चालू अभिरूप समस्या: सागरनगर पथ विक्रेत्यांचे प्रकरण 23
   7. मेमोरियलचे भाग, क्रमाने 33
   8. युक्तिवाद लिहिणे: मुद्दा, नियम, उपयोजन, निष्कर्ष 37
   9. मेमोरियलमध्ये कायदे आणि न्यायनिवाडे उद्धृत करणे 41
   10. याचिकाकर्त्यांसाठी संपूर्ण मेमोरियल 45
   11. उत्तरवादींसाठी संपूर्ण मेमोरियल 53
   12. मेमोरियल तपासणे आणि सादर करणे, आणि तुमच्या नोंदीतील त्याची नोंद 59
   13. कायदा शोधणे: अधिनियम, नियम, अधिसूचना आणि सुधारणा 63
   14. न्यायनिवाडे शोधणे: कायदा अहवाल, न्यायालयांची संकेतस्थळे आणि तटस्थ संदर्भ 67
   15. निकाल वाचणे: निर्णयाधार, प्रासंगिक मत आणि पूर्वनिर्णयाचे वजन 70
   16. संशोधन नोंदवही: संशोधन प्रामाणिक ठेवणे 74

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II खटल्याच्या कामकाजाचे निरीक्षण

   1. न्यायालयात जाणे: कोणते न्यायालय, कोणते प्रकरण, आणि स्वतःचे वर्तन कसे ठेवावे 77
   2. दिवाणी दाव्याचे टप्पे, वादपत्रापासून हुकूमनाम्यापर्यंत 81
   3. न्यायालयातील साक्षीदार: सरतपासणी, उलटतपासणी आणि फेरतपासणी 85
   4. दिवाणी सुनावणीचे निरीक्षण: कार्यपद्धती आणि तुमच्या रोजनिशीसाठीची नोंद 89
   5. भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेखाली फौजदारी खटल्याचे टप्पे 93
   6. फौजदारी खटल्याचे निरीक्षण: कार्यपद्धती आणि तुमच्या रोजनिशीसाठीची नोंद 97
   7. न्यायालयीन कामकाज ऑनलाइन पाहणे: थेट प्रक्षेपण आणि व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग 100
   8. उपस्थित राहिलेल्या कामकाजाचा संक्षिप्त अहवाल लिहिणे 104

   मॉड्यूल III वकिलाच्या कार्यालयातील आंतरवासिता

   1. आंतरवासिता: नियम काय आवश्यक करतात आणि ती कशी मिळवावी 107
   2. वकिलाच्या कार्यालयातील वर्तन आणि गोपनीयता 111
   3. अशिलाची मुलाखत: तंत्र आणि दोन मुलाखतींची नोंद 115
   4. खटल्यापूर्वीची तयारी: पहिल्या भेटीपासून दावा दाखल करण्यापर्यंत 119
   5. आंतरवासिता दैनंदिनी, न्यायालयातील उपस्थिती आणि आंतरवासिता प्रमाणपत्र 124
   6. आंतरवासिता अहवाल: तुम्ही काय शिकलात, कौशल्यनिहाय 128

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV

   1. तोंडी परीक्षा: काय विचारले जाते आणि उत्तर कसे द्यावे 131
   2. न्यायालयीन शिष्टाचार आणि संबोधनाच्या पद्धती 135
   3. तोंडी युक्तिवादाची बांधणी: रूपरेषा, वेळ आणि विनंती 138
   4. खंडपीठाला उत्तर देणे, आणि प्रत्युत्तर 141
   5. याचिकाकर्त्यांसाठी संपूर्ण तोंडी निवेदन 145
   6. उत्तरवादींसाठी संपूर्ण तोंडी निवेदन, प्रत्युत्तर आणि प्रति-प्रत्युत्तरासह 149
   7. तुमची अभिरूप न्यायालय नोंद: तीन अभिरूप सराव, लेखी आणि तोंडी 153

   Page 1 onwards

   156 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 156 pages.

   Every chapter in the notes: 37 chapters across 4 modules

   Module I. अभिरूप न्यायालय सराव 16 chapters

   1. 1 अभिरूप न्यायालय सराव आणि आंतरवासिता: हा अभ्यासक्रम काय आहे आणि त्याचे मूल्यमापन कसे होते pages 1 to 4
   2. 2 अभिरूप न्यायालय म्हणजे काय: खंडपीठ, वकील, मेमोरियल आणि गुण pages 5 to 8
   3. 3 अभिरूप न्यायालयात युक्तिवाद होतो ती न्यायालये: मूळ, अपील आणि रिट अधिकारिता pages 9 to 14
   4. 4 अभिरूप न्यायालयाची समस्या वाचणे: तथ्ये, तारखा, पक्षकार आणि विचारलेले प्रश्न pages 15 to 18
   5. 5 मुद्दे शोधणे: ग्राह्यता, हक्क आणि कायदा pages 19 to 22
   6. 6 चालू अभिरूप समस्या: सागरनगर पथ विक्रेत्यांचे प्रकरण pages 23 to 32
   7. 7 मेमोरियलचे भाग, क्रमाने pages 33 to 36
   8. 8 युक्तिवाद लिहिणे: मुद्दा, नियम, उपयोजन, निष्कर्ष pages 37 to 40
   9. 9 मेमोरियलमध्ये कायदे आणि न्यायनिवाडे उद्धृत करणे pages 41 to 44
   10. 10 याचिकाकर्त्यांसाठी संपूर्ण मेमोरियल pages 45 to 52
   11. 11 उत्तरवादींसाठी संपूर्ण मेमोरियल pages 53 to 58
   12. 12 मेमोरियल तपासणे आणि सादर करणे, आणि तुमच्या नोंदीतील त्याची नोंद pages 59 to 62
   13. 13 कायदा शोधणे: अधिनियम, नियम, अधिसूचना आणि सुधारणा pages 63 to 66
   14. 14 न्यायनिवाडे शोधणे: कायदा अहवाल, न्यायालयांची संकेतस्थळे आणि तटस्थ संदर्भ pages 67 to 69
   15. 15 निकाल वाचणे: निर्णयाधार, प्रासंगिक मत आणि पूर्वनिर्णयाचे वजन pages 70 to 73
   16. 16 संशोधन नोंदवही: संशोधन प्रामाणिक ठेवणे pages 74 to 76

   Module II. खटल्याच्या कामकाजाचे निरीक्षण 8 chapters

   1. 17 न्यायालयात जाणे: कोणते न्यायालय, कोणते प्रकरण, आणि स्वतःचे वर्तन कसे ठेवावे pages 77 to 80
   2. 18 दिवाणी दाव्याचे टप्पे, वादपत्रापासून हुकूमनाम्यापर्यंत pages 81 to 84
   3. 19 न्यायालयातील साक्षीदार: सरतपासणी, उलटतपासणी आणि फेरतपासणी pages 85 to 88
   4. 20 दिवाणी सुनावणीचे निरीक्षण: कार्यपद्धती आणि तुमच्या रोजनिशीसाठीची नोंद pages 89 to 92
   5. 21 भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेखाली फौजदारी खटल्याचे टप्पे pages 93 to 96
   6. 22 फौजदारी खटल्याचे निरीक्षण: कार्यपद्धती आणि तुमच्या रोजनिशीसाठीची नोंद pages 97 to 99
   7. 23 न्यायालयीन कामकाज ऑनलाइन पाहणे: थेट प्रक्षेपण आणि व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग pages 100 to 103
   8. 24 उपस्थित राहिलेल्या कामकाजाचा संक्षिप्त अहवाल लिहिणे pages 104 to 106

   Module III. वकिलाच्या कार्यालयातील आंतरवासिता 6 chapters

   1. 25 आंतरवासिता: नियम काय आवश्यक करतात आणि ती कशी मिळवावी pages 107 to 110
   2. 26 वकिलाच्या कार्यालयातील वर्तन आणि गोपनीयता pages 111 to 114
   3. 27 अशिलाची मुलाखत: तंत्र आणि दोन मुलाखतींची नोंद pages 115 to 118
   4. 28 खटल्यापूर्वीची तयारी: पहिल्या भेटीपासून दावा दाखल करण्यापर्यंत pages 119 to 123
   5. 29 आंतरवासिता दैनंदिनी, न्यायालयातील उपस्थिती आणि आंतरवासिता प्रमाणपत्र pages 124 to 127
   6. 30 आंतरवासिता अहवाल: तुम्ही काय शिकलात, कौशल्यनिहाय pages 128 to 130

   Module IV 7 chapters

   1. 31 तोंडी परीक्षा: काय विचारले जाते आणि उत्तर कसे द्यावे pages 131 to 134
   2. 32 न्यायालयीन शिष्टाचार आणि संबोधनाच्या पद्धती pages 135 to 137
   3. 33 तोंडी युक्तिवादाची बांधणी: रूपरेषा, वेळ आणि विनंती pages 138 to 140
   4. 34 खंडपीठाला उत्तर देणे, आणि प्रत्युत्तर pages 141 to 144
   5. 35 याचिकाकर्त्यांसाठी संपूर्ण तोंडी निवेदन pages 145 to 148
   6. 36 उत्तरवादींसाठी संपूर्ण तोंडी निवेदन, प्रत्युत्तर आणि प्रति-प्रत्युत्तरासह pages 149 to 152
   7. 37 तुमची अभिरूप न्यायालय नोंद: तीन अभिरूप सराव, लेखी आणि तोंडी pages 153 to 156

6. Interpretation of Statutes

   Papers

   Previous year question paper solutions. These papers are from an older syllabus of this course. There are no notes for them. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every paper that is solved: 28 papers

   • Apr 2026 - 60/40
   • Apr 2025 - 60/40
   • Dec 2025 - 60/40
   • Jun 2024 - 60/40
   • Nov 2024 - 60/40
   • Dec 2023 - 60/40
   • Mar 2023 - 100
   • May 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Dec 2022 - 100
   • Dec 2022 - 60/40
   • Dec 2019
   • Jan 2019
   • May 2019
   • Jan 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • Apr 2016
   • Nov 2016
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Dec 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

Questions