LL.B. 3 Years (Marathi) Semester 4: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 4, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions. मसुदा लेखन, अभिवचन आणि अभिहस्तांतरण II (Drafting Pleading and Conveyancing II) has no solved papers, so it is not included.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU law student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. घटनात्मक कायदा II (Constitutional Law II)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   घटनात्मक कायदा II

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 4

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   घटनात्मक कायदा II

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. संघराज्यात्मक संविधान म्हणजे काय 1
   2. राज्यांचा संघ, आणि संघराज्य का नाही 5
   3. या संविधानाची संघराज्यात्मक वैशिष्ट्ये 8
   4. एकात्म वैशिष्ट्ये, आणि अर्ध-संघराज्यात्मक स्वरूप 11
   5. भारतीय संघराज्यवाद आणि अमेरिकेशी तुलना 15
   6. शासनाचे प्रकार 19
   7. सहकारी संघराज्यवाद 22
   8. स्पर्धात्मक संघराज्यवाद 25
   9. आंतरराज्य परिषद आणि क्षेत्रीय परिषदा 29
   10. वस्तू आणि सेवा कर परिषद 33
   11. नव्या राज्यांचा प्रवेश आणि स्थापना 37
   12. नवे राज्य निर्माण करणे, आणि सीमा बदलणे 40
   13. परिणामी सुधारणा, आणि त्या सुधारणा का नाहीत 45
   14. भारताची प्रत्यक्ष पुनर्रचना कशी झाली 48
   15. केंद्रशासित प्रदेश 52
   16. दिल्ली, आणि अनुच्छेद 239AA 56
   17. केंद्रशासित प्रदेशांसाठी उच्च न्यायालये 61
   18. संविधानात पंचायतींचा भाग का आहे 64
   19. ग्रामसभा, आणि तीन स्तर 68
   20. रचना, आणि जागांचे आरक्षण 71

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. कालावधी, आणि अपात्रता 76
   2. पंचायतीकडे सोपवलेली कामे 80
   3. पंचायतींचे वित्त 84
   4. पंचायत निवडणुका 88
   5. भाग IX कुठे लागू होत नाही 92
   6. नगरपालिका 98
   7. रचना, प्रभाग समित्या आणि आरक्षण 103
   8. कालावधी, अपात्रता, आणि नगरपालिकेची कामे 108
   9. नगरपालिकांचे वित्त 113
   10. नगरपालिका निवडणुका, आणि नियोजन समित्या 117
   11. विद्यमान कायदे, आणि न्यायालयांना असलेला प्रतिबंध 122
   12. 73वी आणि 74वी सुधारणा यांनी काय साध्य केले 126
   13. अनुसूचित क्षेत्रे, आणि पाचवी अनुसूची 131
   14. सहावी अनुसूची, आणि स्वायत्त जिल्हा परिषदा 136
   15. राज्याच्या आतील स्वायत्त राज्य 141
   16. तात्पुरत्या, संक्रमणकालीन आणि विशेष तरतुदी 145
   17. अनुच्छेद 370, आणि त्यात प्रत्यक्ष काय म्हटले होते 149
   18. अनुच्छेद 370 रद्द करणे 153
   19. महाराष्ट्र, गुजरात आणि नागालँड 158

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. आसाम, मणिपूर आणि आंध्र प्रदेश 162
   2. सिक्कीम, मिझोराम, अरुणाचल प्रदेश, गोवा आणि कर्नाटक 167
   3. अजूनही टिकून असलेल्या संक्रमणकालीन तरतुदी 172
   4. संपुष्टात आलेला अधिकार 177
   5. सातवी अनुसूची, आणि प्राधान्यक्रम 181
   6. कायद्याची व्याप्ती, आणि राज्यक्षेत्राबाहेरील प्रवर्तन 186
   7. वस्तू आणि सेवा करानंतरच्या कराच्या नोंदी 190
   8. सार आणि तत्त्व 195
   9. छद्म कायदा 199
   10. प्रादेशिक संबंध 203
   11. विसंगती, आणि अनुच्छेद 254 207
   12. उर्वरित अधिकार 212
   13. संसद राज्य सूचीवर कायदा केव्हा करू शकते 216
   14. दोन राज्यांनी संसदेला कायदा करण्याची विनंती करणे 221
   15. तहाच्या अंमलबजावणीसाठी कायदा करणे 225
   16. पूर्वमंजुरी, आणि शिफारस 229
   17. राज्याचे कर्तव्य, आणि संघाचे निर्देश 233
   18. दोन्ही दिशांनी कार्ये सोपवणे 237
   19. भारताबाहेरील अधिकारक्षेत्र, आणि पूर्ण विश्वास व मान्यता 241

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. आंतरराज्य जलविवाद 245
   2. भाग XII ची रचना 249
   3. कर कोण आकारतो, कोण वसूल करतो, कोण ठेवतो 254
   4. कराचे वाटप कसे होते 259
   5. संघाकडून मिळणारी अनुदाने 264
   6. व्यवसाय कर, आणि व्यावृत्ती 269
   7. वित्त आयोग 274
   8. स्वेच्छाधीन अनुदाने, आणि सार्वजनिक पैशाची अभिरक्षा 279
   9. शासनांमधील परस्पर उन्मुक्ती 284
   10. कर्ज घेणे 289
   11. मालमत्ता, संविदा आणि दायित्वे 293
   12. राज्याविरुद्ध दावा 298
   13. 1978 नंतरचा मालमत्तेचा हक्क 304
   14. विधिमंडळांतील जागांचे आरक्षण 308
   15. महिला आरक्षण, आणि 106वी सुधारणा 313
   16. जागांचे आरक्षण केव्हा संपते 318
   17. सेवांवरील दावे, आणि अँग्लो-इंडियन समुदाय 322
   18. अनुसूचित जाती, जमाती आणि मागासवर्गांसाठी राष्ट्रीय आयोग 327
   19. अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि मागासवर्ग कोण 332

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II

   1. एकसदनी आणि द्विसदनी विधिमंडळे 338
   2. संसदेची दोन सभागृहे 342
   3. राज्यसभा 346
   4. लोकसभा 350
   5. जनगणनेनंतरचे पुनर्समायोजन 354
   6. सभागृहांचा कालावधी 358
   7. संसदेचा सदस्य कोण होऊ शकतो 362
   8. सत्रे, सत्रसमाप्ती आणि विसर्जन 366
   9. राष्ट्रपतींचे अभिभाषण, आणि संदेश 370
   10. सभागृहातील मंत्री आणि महान्यायवादी 374
   11. सभापती आणि उपसभापती 378
   12. अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष 383
   13. वेतन, आणि सचिवालय 388
   14. शपथ, मतदान आणि गणपूर्ती 392
   15. जागा रिक्त होणे 397
   16. संसद सदस्याच्या अपात्रता 402
   17. अपात्रतेचा निर्णय कोण घेतो 407
   18. शपथ घेण्यापूर्वी सभागृहात बसणे आणि मतदान करणे 411
   19. संसदेचे आणि तिच्या सदस्यांचे विशेषाधिकार 415

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. लाचखोरी, विशेषाधिकार, आणि 2024 चा निर्णय 422
   2. सदस्यांचे वेतन आणि भत्ते 427
   3. पक्षांतरबंदी कायदा 431
   4. प्रत्यक्ष व्यवहारातील दहावी अनुसूची 437
   5. साधारण विधेयक कसे संमत होते 443
   6. धन विधेयक 447
   7. संमती, आणि राष्ट्रपती विधेयकाचे काय करू शकतात 452
   8. अर्थसंकल्प, आणि भारित खर्च 455
   9. पूरक अनुदाने, आणि लेखानुदान 459
   10. विधेयकांच्या चार प्रकारांची तुलना 463
   11. कामकाजाचे नियम, आणि न्यायालये दूर का राहतात 466
   12. भारताचे राष्ट्रपती 471
   13. राष्ट्रपतींची निवडणूक 475
   14. पात्रता, शपथ, पदावधी आणि फेरनिवडणूक 478
   15. राष्ट्रपतींवरील महाभियोग 482
   16. रिक्त पद, आणि उपराष्ट्रपती 486
   17. राष्ट्रपतींना प्रत्यक्षात कोणते अधिकार आहेत 492
   18. मंत्रिपरिषद, आणि साहाय्य व सल्ला 498
   19. अध्यादेश काढण्याचा अधिकार 502

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. भारताचे महान्यायवादी 508
   2. शासकीय कामकाजाचे संचालन 512
   3. राज्यपाल 515
   4. राज्यपालांची उन्मुक्ती 521
   5. क्षमा, आणि राज्याचा कार्यकारी अधिकार 525
   6. राज्यपालांचा विवेकाधिकार 529
   7. राज्याची मंत्रिपरिषद 535
   8. राज्याचे महाधिवक्ता 538
   9. राज्य शासनाच्या कामकाजाचे संचालन 541
   10. त्रिशंकू विधानसभा, आणि सरकार स्थापनेसाठी कोणाला निमंत्रण 544
   11. राज्य विधिमंडळे 549
   12. विधानसभा 552
   13. विधान परिषद 556
   14. राज्यातील सत्रे, अभिभाषण आणि विसर्जन 559
   15. राज्य सभागृहाच्या सदस्यत्वासाठी पात्रता 563
   16. अध्यक्ष, सभापती, आणि त्यांचे उपपदाधिकारी 566
   17. राज्य सभागृहातील मंत्री आणि महाधिवक्ता 570
   18. वेतन, आणि राज्य विधिमंडळाचे सचिवालय 573
   19. राज्य सभागृहातील शपथ, मतदान आणि गणपूर्ती 576

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. जागा रिक्त होणे, आणि अपात्रता 580
   2. राज्य विधिमंडळाचे विशेषाधिकार 585
   3. राज्यात विधेयकाचे कायद्यात रूपांतर कसे होते 589
   4. संमती, ती रोखून ठेवणे, आणि राष्ट्रपतींच्या विचारार्थ राखून ठेवणे 593
   5. राज्यातील वित्तीय कार्यपद्धती 601
   6. राज्य विधिमंडळातील कार्यपद्धती, आणि न्यायालये 605
   7. राज्यपालांचा अध्यादेश काढण्याचा अधिकार 610

   मॉड्यूल III

   1. न्यायपालिका: हा मॉड्यूल काय विचारतो 615
   2. भारताचे सर्वोच्च न्यायालय 619
   3. न्यायाधीशांची प्रत्यक्ष नियुक्ती कशी होते 623
   4. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 630
   5. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग का रद्द झाला 634
   6. पदावधीची आणि वेतनाची सुरक्षितता, आणि निवृत्तीनंतरची वकिली 638
   7. न्यायाधीशाला पदावरून दूर करणे 643
   8. अभिलेख न्यायालय, आणि अवमान 648
   9. न्यायालयाचे स्थान, आणि त्याचे मूळ अधिकारक्षेत्र 652
   10. अपील अधिकारक्षेत्र 655

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. अपिलासाठी विशेष अनुमती 659
   2. संघीय न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र, आणि पुनर्विलोकन 662
   3. अधिकारक्षेत्राचा विस्तार, आणि खटल्यांचे हस्तांतरण 665
   4. बंधनकारक पूर्वनिर्णय, आणि आदेशांची अंमलबजावणी 669
   5. पूर्ण न्याय, आणि अनुच्छेद 142 673
   6. न्यायालयाचे स्वतःचे अधिकारी, आणि खर्च 677
   7. न्यायिक पुनर्विलोकन 681
   8. न्यायिक सक्रियता 686
   9. जनहित याचिका 690
   10. न्यायिक अतिक्रमण, आणि त्यावरील टीका 696
   11. न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य 701
   12. न्यायिक उत्तरदायित्व 705
   13. उच्च न्यायालये 709
   14. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाची नियुक्ती, पदावधी आणि बदली 713
   15. उच्च न्यायालयाचे प्राधिलेख अधिकारक्षेत्र 719
   16. खटल्यांचे हस्तांतरण, अधिकारी, आणि केंद्रशासित प्रदेशांतील न्यायालये 724

   मॉड्यूल IV

   1. तीन आणीबाणी 729

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. राष्ट्रीय आणीबाणी 733
   2. राष्ट्रीय आणीबाणीचे परिणाम 737
   3. आणीबाणी, आणि मूलभूत हक्क 741
   4. राज्याचे संरक्षण करण्याचे संघाचे कर्तव्य 746
   5. राष्ट्रपती राजवट 750
   6. उद्घोषणेचे न्यायिक पुनर्विलोकन 754
   7. आर्थिक आणीबाणी 759
   8. सुधारणा करण्याचा अधिकार 763
   9. मूलभूत संरचनेचा सिद्धांत 768
   10. केशवानंदनंतर 775
   11. संघ आणि राज्य यांच्या अधीन सेवा 780
   12. अनुच्छेद 311 चे संरक्षण 784
   13. अखिल भारतीय सेवा 788
   14. लोकसेवा आयोग 792
   15. सेवा आयोगाची कामे, आणि त्याचे संरक्षण कसे होते 797
   16. भारताचा निवडणूक आयोग 802
   17. निवडणूक आयोगाचे स्वातंत्र्य 808
   18. एक मतदार यादी, एक मत 814
   19. निवडणुकांवरील संसदेचा अधिकार 817

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. निवडणूक विवाद, आणि न्यायालयांना असलेला प्रतिबंध 820
   2. आदर्श आचारसंहिता 824
   3. भारताचे नियंत्रक व महालेखापरीक्षक 828
   4. व्यापार, वाणिज्य आणि दळणवळणाचे स्वातंत्र्य 833
   5. या स्वातंत्र्यावरील निर्बंध 837
   6. अनुच्छेद 301 प्रत्यक्षात कशाला मनाई करतो 843
   7. सहकारी संस्था 850
   8. भाग IXB खाली सहकारी संस्था चालवणे 855
   9. भाग IXB, राज्ये, आणि 2021 चा निर्णय 860
   10. संवैधानिक संस्थांची तुलना 865

   Page 1 onwards

   868 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 868 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 197 chapters across 4 modules

   Module I 77 chapters

   1. 1 संघराज्यात्मक संविधान म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 राज्यांचा संघ, आणि संघराज्य का नाही pages 5 to 7
   3. 3 या संविधानाची संघराज्यात्मक वैशिष्ट्ये pages 8 to 10
   4. 4 एकात्म वैशिष्ट्ये, आणि अर्ध-संघराज्यात्मक स्वरूप pages 11 to 14
   5. 5 भारतीय संघराज्यवाद आणि अमेरिकेशी तुलना pages 15 to 18
   6. 6 शासनाचे प्रकार pages 19 to 21
   7. 7 सहकारी संघराज्यवाद pages 22 to 24
   8. 8 स्पर्धात्मक संघराज्यवाद pages 25 to 28
   9. 9 आंतरराज्य परिषद आणि क्षेत्रीय परिषदा pages 29 to 32
   10. 10 वस्तू आणि सेवा कर परिषद pages 33 to 36
   11. 11 नव्या राज्यांचा प्रवेश आणि स्थापना pages 37 to 39
   12. 12 नवे राज्य निर्माण करणे, आणि सीमा बदलणे pages 40 to 44
   13. 13 परिणामी सुधारणा, आणि त्या सुधारणा का नाहीत pages 45 to 47
   14. 14 भारताची प्रत्यक्ष पुनर्रचना कशी झाली pages 48 to 51
   15. 15 केंद्रशासित प्रदेश pages 52 to 55
   16. 16 दिल्ली, आणि अनुच्छेद 239AA pages 56 to 60
   17. 17 केंद्रशासित प्रदेशांसाठी उच्च न्यायालये pages 61 to 63
   18. 18 संविधानात पंचायतींचा भाग का आहे pages 64 to 67
   19. 19 ग्रामसभा, आणि तीन स्तर pages 68 to 70
   20. 20 रचना, आणि जागांचे आरक्षण pages 71 to 75
   21. 21 कालावधी, आणि अपात्रता pages 76 to 79
   22. 22 पंचायतीकडे सोपवलेली कामे pages 80 to 83
   23. 23 पंचायतींचे वित्त pages 84 to 87
   24. 24 पंचायत निवडणुका pages 88 to 91
   25. 25 भाग IX कुठे लागू होत नाही pages 92 to 97
   26. 26 नगरपालिका pages 98 to 102
   27. 27 रचना, प्रभाग समित्या आणि आरक्षण pages 103 to 107
   28. 28 कालावधी, अपात्रता, आणि नगरपालिकेची कामे pages 108 to 112
   29. 29 नगरपालिकांचे वित्त pages 113 to 116
   30. 30 नगरपालिका निवडणुका, आणि नियोजन समित्या pages 117 to 121
   31. 31 विद्यमान कायदे, आणि न्यायालयांना असलेला प्रतिबंध pages 122 to 125
   32. 32 73वी आणि 74वी सुधारणा यांनी काय साध्य केले pages 126 to 130
   33. 33 अनुसूचित क्षेत्रे, आणि पाचवी अनुसूची pages 131 to 135
   34. 34 सहावी अनुसूची, आणि स्वायत्त जिल्हा परिषदा pages 136 to 140
   35. 35 राज्याच्या आतील स्वायत्त राज्य pages 141 to 144
   36. 36 तात्पुरत्या, संक्रमणकालीन आणि विशेष तरतुदी pages 145 to 148
   37. 37 अनुच्छेद 370, आणि त्यात प्रत्यक्ष काय म्हटले होते pages 149 to 152
   38. 38 अनुच्छेद 370 रद्द करणे pages 153 to 157
   39. 39 महाराष्ट्र, गुजरात आणि नागालँड pages 158 to 161
   40. 40 आसाम, मणिपूर आणि आंध्र प्रदेश pages 162 to 166
   41. 41 सिक्कीम, मिझोराम, अरुणाचल प्रदेश, गोवा आणि कर्नाटक pages 167 to 171
   42. 42 अजूनही टिकून असलेल्या संक्रमणकालीन तरतुदी pages 172 to 176
   43. 43 संपुष्टात आलेला अधिकार pages 177 to 180
   44. 44 सातवी अनुसूची, आणि प्राधान्यक्रम pages 181 to 185
   45. 45 कायद्याची व्याप्ती, आणि राज्यक्षेत्राबाहेरील प्रवर्तन pages 186 to 189
   46. 46 वस्तू आणि सेवा करानंतरच्या कराच्या नोंदी pages 190 to 194
   47. 47 सार आणि तत्त्व pages 195 to 198
   48. 48 छद्म कायदा pages 199 to 202
   49. 49 प्रादेशिक संबंध pages 203 to 206
   50. 50 विसंगती, आणि अनुच्छेद 254 pages 207 to 211
   51. 51 उर्वरित अधिकार pages 212 to 215
   52. 52 संसद राज्य सूचीवर कायदा केव्हा करू शकते pages 216 to 220
   53. 53 दोन राज्यांनी संसदेला कायदा करण्याची विनंती करणे pages 221 to 224
   54. 54 तहाच्या अंमलबजावणीसाठी कायदा करणे pages 225 to 228
   55. 55 पूर्वमंजुरी, आणि शिफारस pages 229 to 232
   56. 56 राज्याचे कर्तव्य, आणि संघाचे निर्देश pages 233 to 236
   57. 57 दोन्ही दिशांनी कार्ये सोपवणे pages 237 to 240
   58. 58 भारताबाहेरील अधिकारक्षेत्र, आणि पूर्ण विश्वास व मान्यता pages 241 to 244
   59. 59 आंतरराज्य जलविवाद pages 245 to 248
   60. 60 भाग XII ची रचना pages 249 to 253
   61. 61 कर कोण आकारतो, कोण वसूल करतो, कोण ठेवतो pages 254 to 258
   62. 62 कराचे वाटप कसे होते pages 259 to 263
   63. 63 संघाकडून मिळणारी अनुदाने pages 264 to 268
   64. 64 व्यवसाय कर, आणि व्यावृत्ती pages 269 to 273
   65. 65 वित्त आयोग pages 274 to 278
   66. 66 स्वेच्छाधीन अनुदाने, आणि सार्वजनिक पैशाची अभिरक्षा pages 279 to 283
   67. 67 शासनांमधील परस्पर उन्मुक्ती pages 284 to 288
   68. 68 कर्ज घेणे pages 289 to 292
   69. 69 मालमत्ता, संविदा आणि दायित्वे pages 293 to 297
   70. 70 राज्याविरुद्ध दावा pages 298 to 303
   71. 71 1978 नंतरचा मालमत्तेचा हक्क pages 304 to 307
   72. 72 विधिमंडळांतील जागांचे आरक्षण pages 308 to 312
   73. 73 महिला आरक्षण, आणि 106वी सुधारणा pages 313 to 317
   74. 74 जागांचे आरक्षण केव्हा संपते pages 318 to 321
   75. 75 सेवांवरील दावे, आणि अँग्लो-इंडियन समुदाय pages 322 to 326
   76. 76 अनुसूचित जाती, जमाती आणि मागासवर्गांसाठी राष्ट्रीय आयोग pages 327 to 331
   77. 77 अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि मागासवर्ग कोण pages 332 to 337

   Module II 64 chapters

   1. 78 एकसदनी आणि द्विसदनी विधिमंडळे pages 338 to 341
   2. 79 संसदेची दोन सभागृहे pages 342 to 345
   3. 80 राज्यसभा pages 346 to 349
   4. 81 लोकसभा pages 350 to 353
   5. 82 जनगणनेनंतरचे पुनर्समायोजन pages 354 to 357
   6. 83 सभागृहांचा कालावधी pages 358 to 361
   7. 84 संसदेचा सदस्य कोण होऊ शकतो pages 362 to 365
   8. 85 सत्रे, सत्रसमाप्ती आणि विसर्जन pages 366 to 369
   9. 86 राष्ट्रपतींचे अभिभाषण, आणि संदेश pages 370 to 373
   10. 87 सभागृहातील मंत्री आणि महान्यायवादी pages 374 to 377
   11. 88 सभापती आणि उपसभापती pages 378 to 382
   12. 89 अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष pages 383 to 387
   13. 90 वेतन, आणि सचिवालय pages 388 to 391
   14. 91 शपथ, मतदान आणि गणपूर्ती pages 392 to 396
   15. 92 जागा रिक्त होणे pages 397 to 401
   16. 93 संसद सदस्याच्या अपात्रता pages 402 to 406
   17. 94 अपात्रतेचा निर्णय कोण घेतो pages 407 to 410
   18. 95 शपथ घेण्यापूर्वी सभागृहात बसणे आणि मतदान करणे pages 411 to 414
   19. 96 संसदेचे आणि तिच्या सदस्यांचे विशेषाधिकार pages 415 to 421
   20. 97 लाचखोरी, विशेषाधिकार, आणि 2024 चा निर्णय pages 422 to 426
   21. 98 सदस्यांचे वेतन आणि भत्ते pages 427 to 430
   22. 99 पक्षांतरबंदी कायदा pages 431 to 436
   23. 100 प्रत्यक्ष व्यवहारातील दहावी अनुसूची pages 437 to 442
   24. 101 साधारण विधेयक कसे संमत होते pages 443 to 446
   25. 102 धन विधेयक pages 447 to 451
   26. 103 संमती, आणि राष्ट्रपती विधेयकाचे काय करू शकतात pages 452 to 454
   27. 104 अर्थसंकल्प, आणि भारित खर्च pages 455 to 458
   28. 105 पूरक अनुदाने, आणि लेखानुदान pages 459 to 462
   29. 106 विधेयकांच्या चार प्रकारांची तुलना pages 463 to 465
   30. 107 कामकाजाचे नियम, आणि न्यायालये दूर का राहतात pages 466 to 470
   31. 108 भारताचे राष्ट्रपती pages 471 to 474
   32. 109 राष्ट्रपतींची निवडणूक pages 475 to 477
   33. 110 पात्रता, शपथ, पदावधी आणि फेरनिवडणूक pages 478 to 481
   34. 111 राष्ट्रपतींवरील महाभियोग pages 482 to 485
   35. 112 रिक्त पद, आणि उपराष्ट्रपती pages 486 to 491
   36. 113 राष्ट्रपतींना प्रत्यक्षात कोणते अधिकार आहेत pages 492 to 497
   37. 114 मंत्रिपरिषद, आणि साहाय्य व सल्ला pages 498 to 501
   38. 115 अध्यादेश काढण्याचा अधिकार pages 502 to 507
   39. 116 भारताचे महान्यायवादी pages 508 to 511
   40. 117 शासकीय कामकाजाचे संचालन pages 512 to 514
   41. 118 राज्यपाल pages 515 to 520
   42. 119 राज्यपालांची उन्मुक्ती pages 521 to 524
   43. 120 क्षमा, आणि राज्याचा कार्यकारी अधिकार pages 525 to 528
   44. 121 राज्यपालांचा विवेकाधिकार pages 529 to 534
   45. 122 राज्याची मंत्रिपरिषद pages 535 to 537
   46. 123 राज्याचे महाधिवक्ता pages 538 to 540
   47. 124 राज्य शासनाच्या कामकाजाचे संचालन pages 541 to 543
   48. 125 त्रिशंकू विधानसभा, आणि सरकार स्थापनेसाठी कोणाला निमंत्रण pages 544 to 548
   49. 126 राज्य विधिमंडळे pages 549 to 551
   50. 127 विधानसभा pages 552 to 555
   51. 128 विधान परिषद pages 556 to 558
   52. 129 राज्यातील सत्रे, अभिभाषण आणि विसर्जन pages 559 to 562
   53. 130 राज्य सभागृहाच्या सदस्यत्वासाठी पात्रता pages 563 to 565
   54. 131 अध्यक्ष, सभापती, आणि त्यांचे उपपदाधिकारी pages 566 to 569
   55. 132 राज्य सभागृहातील मंत्री आणि महाधिवक्ता pages 570 to 572
   56. 133 वेतन, आणि राज्य विधिमंडळाचे सचिवालय pages 573 to 575
   57. 134 राज्य सभागृहातील शपथ, मतदान आणि गणपूर्ती pages 576 to 579
   58. 135 जागा रिक्त होणे, आणि अपात्रता pages 580 to 584
   59. 136 राज्य विधिमंडळाचे विशेषाधिकार pages 585 to 588
   60. 137 राज्यात विधेयकाचे कायद्यात रूपांतर कसे होते pages 589 to 592
   61. 138 संमती, ती रोखून ठेवणे, आणि राष्ट्रपतींच्या विचारार्थ राखून ठेवणे pages 593 to 600
   62. 139 राज्यातील वित्तीय कार्यपद्धती pages 601 to 604
   63. 140 राज्य विधिमंडळातील कार्यपद्धती, आणि न्यायालये pages 605 to 609
   64. 141 राज्यपालांचा अध्यादेश काढण्याचा अधिकार pages 610 to 614

   Module III 26 chapters

   1. 142 न्यायपालिका: हा मॉड्यूल काय विचारतो pages 615 to 618
   2. 143 भारताचे सर्वोच्च न्यायालय pages 619 to 622
   3. 144 न्यायाधीशांची प्रत्यक्ष नियुक्ती कशी होते pages 623 to 629
   4. 145 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 630 to 633
   5. 146 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग का रद्द झाला pages 634 to 637
   6. 147 पदावधीची आणि वेतनाची सुरक्षितता, आणि निवृत्तीनंतरची वकिली pages 638 to 642
   7. 148 न्यायाधीशाला पदावरून दूर करणे pages 643 to 647
   8. 149 अभिलेख न्यायालय, आणि अवमान pages 648 to 651
   9. 150 न्यायालयाचे स्थान, आणि त्याचे मूळ अधिकारक्षेत्र pages 652 to 654
   10. 151 अपील अधिकारक्षेत्र pages 655 to 658
   11. 152 अपिलासाठी विशेष अनुमती pages 659 to 661
   12. 153 संघीय न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र, आणि पुनर्विलोकन pages 662 to 664
   13. 154 अधिकारक्षेत्राचा विस्तार, आणि खटल्यांचे हस्तांतरण pages 665 to 668
   14. 155 बंधनकारक पूर्वनिर्णय, आणि आदेशांची अंमलबजावणी pages 669 to 672
   15. 156 पूर्ण न्याय, आणि अनुच्छेद 142 pages 673 to 676
   16. 157 न्यायालयाचे स्वतःचे अधिकारी, आणि खर्च pages 677 to 680
   17. 158 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 681 to 685
   18. 159 न्यायिक सक्रियता pages 686 to 689
   19. 160 जनहित याचिका pages 690 to 695
   20. 161 न्यायिक अतिक्रमण, आणि त्यावरील टीका pages 696 to 700
   21. 162 न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य pages 701 to 704
   22. 163 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 705 to 708
   23. 164 उच्च न्यायालये pages 709 to 712
   24. 165 उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाची नियुक्ती, पदावधी आणि बदली pages 713 to 718
   25. 166 उच्च न्यायालयाचे प्राधिलेख अधिकारक्षेत्र pages 719 to 723
   26. 167 खटल्यांचे हस्तांतरण, अधिकारी, आणि केंद्रशासित प्रदेशांतील न्यायालये pages 724 to 728

   Module IV. 30 chapters

   1. 168 तीन आणीबाणी pages 729 to 732
   2. 169 राष्ट्रीय आणीबाणी pages 733 to 736
   3. 170 राष्ट्रीय आणीबाणीचे परिणाम pages 737 to 740
   4. 171 आणीबाणी, आणि मूलभूत हक्क pages 741 to 745
   5. 172 राज्याचे संरक्षण करण्याचे संघाचे कर्तव्य pages 746 to 749
   6. 173 राष्ट्रपती राजवट pages 750 to 753
   7. 174 उद्घोषणेचे न्यायिक पुनर्विलोकन pages 754 to 758
   8. 175 आर्थिक आणीबाणी pages 759 to 762
   9. 176 सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 763 to 767
   10. 177 मूलभूत संरचनेचा सिद्धांत pages 768 to 774
   11. 178 केशवानंदनंतर pages 775 to 779
   12. 179 संघ आणि राज्य यांच्या अधीन सेवा pages 780 to 783
   13. 180 अनुच्छेद 311 चे संरक्षण pages 784 to 787
   14. 181 अखिल भारतीय सेवा pages 788 to 791
   15. 182 लोकसेवा आयोग pages 792 to 796
   16. 183 सेवा आयोगाची कामे, आणि त्याचे संरक्षण कसे होते pages 797 to 801
   17. 184 भारताचा निवडणूक आयोग pages 802 to 807
   18. 185 निवडणूक आयोगाचे स्वातंत्र्य pages 808 to 813
   19. 186 एक मतदार यादी, एक मत pages 814 to 816
   20. 187 निवडणुकांवरील संसदेचा अधिकार pages 817 to 819
   21. 188 निवडणूक विवाद, आणि न्यायालयांना असलेला प्रतिबंध pages 820 to 823
   22. 189 आदर्श आचारसंहिता pages 824 to 827
   23. 190 भारताचे नियंत्रक व महालेखापरीक्षक pages 828 to 832
   24. 191 व्यापार, वाणिज्य आणि दळणवळणाचे स्वातंत्र्य pages 833 to 836
   25. 192 या स्वातंत्र्यावरील निर्बंध pages 837 to 842
   26. 193 अनुच्छेद 301 प्रत्यक्षात कशाला मनाई करतो pages 843 to 849
   27. 194 सहकारी संस्था pages 850 to 854
   28. 195 भाग IXB खाली सहकारी संस्था चालवणे pages 855 to 859
   29. 196 भाग IXB, राज्ये, आणि 2021 चा निर्णय pages 860 to 864
   30. 197 संवैधानिक संस्थांची तुलना pages 865 to 868
   Every paper that is solved: 6 papers

   • May 2026 - 75/25
   • Oct 2026 - ATKT 75/25
   • May 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 75/25
   • Oct 2024 - 75/25

2. दिवाळखोरी कायदे (Bankruptcy Laws)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   दिवाळखोरी कायदे

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 4

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   दिवाळखोरी कायदे

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. नादारी आणि दिवाळखोरी म्हणजे काय 1
   2. संहितेपूर्वीचा भारतातील नादारी कायदा 5
   3. संहितेपूर्वीचा कॉर्पोरेट भाग 8
   4. संसदेने संहिता का केली 11
   5. संसदेला हा अधिकार कुठून मिळाला 14
   6. संहिता टप्प्याटप्प्याने कशी अंमलात आली 17
   7. संक्षिप्त नाव, व्याप्ती आणि प्रारंभ 20
   8. संहिता कोणाला लागू होते 22
   9. संहितेची रचना 25
   10. व्याख्या: भाग I ठरवणारे शब्द 28
   11. व्याख्या: व्यक्ती, मालमत्ता आणि व्यवहार 31
   12. नादारी आणि दिवाळखोरी निधी 35
   13. मंडळावरील केंद्र सरकारचे अधिकार 37
   14. वित्तीय सेवा पुरवठादारांची अधिसूचना 39
   15. नियम, विनियम आणि अडचणी दूर करणे 42
   16. संहिता आणि लघु व्यवसाय 45
   17. अधिकारितेचा प्रतिबंध 48
   18. लोकसेवक आणि सद्भावना 51
   19. अपील, पुनरीक्षण आणि विशेष न्यायालय 54
   20. संहितेचा इतर कायद्यांवरील अधिभावी परिणाम 57

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. मुदत 60
   2. परदेशांशी करार 63
   3. निरसन, व्यावृत्ती आणि संक्रमणकालीन तरतुदी 66
   4. संहितेने इतर अकरा अधिनियमांत केलेले बदल 69

   मॉड्यूल II

   1. भाग II कधी लागू होतो, आणि एक कोटीची मर्यादा 72
   2. भाग II ठरवणारे शब्द: धनको आणि कर्ज 75
   3. भाग II ठरवणारे शब्द: प्रक्रियेचे शब्द 79
   4. कॉर्पोरेट नादारी निराकरण प्रक्रिया कोण सुरू करू शकतो 83
   5. वित्तीय धनकोचा अर्ज 86
   6. परिचालन धनकोची मागणी सूचना 90
   7. परिचालन धनकोचा अर्ज 93
   8. कॉर्पोरेट अर्जदाराचा स्वतःचा अर्ज 96
   9. कोविड काळातील निलंबन 99
   10. कोण अर्ज करू शकत नाही 102
   11. प्री-पॅक आणि CIRP अर्ज यांपैकी निवड 105
   12. कालमर्यादा, आणि अंतिम बाह्य मर्यादा 107
   13. अर्ज दाखल करून घेतल्यानंतर तो मागे घेणे 110
   14. अधिस्थगनाची घोषणा, आणि जाहीर सूचना 113

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अधिस्थगन 116
   2. अंतरिम निराकरण व्यावसायिक 120
   3. अंतरिम व्यावसायिक कारभार हाती घेतो 123
   4. अंतरिम निराकरण व्यावसायिकाची कर्तव्ये 127
   5. कंपनी चालू व्यवसाय म्हणून चालवणे 131
   6. धनको समिती 134
   7. पहिली सभा, आणि निराकरण व्यावसायिक 138
   8. धनको समितीच्या सभा 141
   9. निराकरण व्यावसायिकाची कर्तव्ये 144
   10. प्राधिकृत प्रतिनिधी 147
   11. व्यवहार रद्द करण्याचे अर्ज प्रक्रिया थांबवत नाहीत 150
   12. निराकरण व्यावसायिकाची बदली 153
   13. समितीच्या मंजुरीची गरज असलेल्या कृती 156
   14. हमीदाराच्या मालमत्तेचे हस्तांतरण 159
   15. माहिती ज्ञापन 162
   16. निराकरण अर्जदार कोण होऊ शकत नाही 165
   17. निराकरण योजना सादर करणे 169
   18. निराकरण योजनेला मंजुरी 173
   19. मंजुरीविरुद्ध अपील 177

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. पूर्वीच्या अपराधांसाठी उन्मुक्ती 180
   2. जलदगती प्रक्रिया: ती काय होती, आणि ती का रद्द झाली 183
   3. संसदेने संमत केलेले, पण अद्याप अंमलात न आलेले 187
   4. अवसायन कधी सुरू होते 191
   5. अवसायक 195
   6. अवसायकाचे अधिकार आणि कर्तव्ये 199
   7. अवसायन संपदा 203
   8. वगळलेली दाव्यांविषयीची कलमे 206
   9. प्राधान्याचे व्यवहार 209
   10. कमी मूल्याचे व्यवहार 213
   11. धनकोंना फसवणारे व्यवहार 216
   12. पिळवणूक करणारे कर्ज व्यवहार 219
   13. तारणी धनकोची निवड 222
   14. वितरणाचा प्राधान्यक्रम 226
   15. विसर्जन 231
   16. स्वेच्छा अवसायन 234
   17. प्री-पॅक: त्याचा वापर कोण करू शकतो 238
   18. प्री-पॅक सुरू होण्यापूर्वी 242
   19. प्री-पॅकचे वेळापत्रक आणि अधिस्थगन 245

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. प्री-पॅकमधील निराकरण व्यावसायिक 248
   2. ऋणकोच कारभार पाहतो 252
   3. प्री-पॅक समिती, आणि स्विस चॅलेंज 256
   4. प्री-पॅकची मंजुरी, अपील आणि समाप्ती 260
   5. कॉर्पोरेट व्यक्तींसाठी न्यायनिर्णयन प्राधिकारी 265
   6. अपील न्यायाधिकरणाकडे अपील 269
   7. सर्वोच्च न्यायालयात अपील 272
   8. जलद निपटारा, आणि क्षुल्लक कार्यवाही 275
   9. कपटाने किंवा द्वेषाने केलेली सुरुवात 278
   10. कपटी आणि अयोग्य व्यापार 282
   11. अपराध: लपवणूक आणि गैरवर्तन 287
   12. अपराध: लेखापुस्तके, विवरणे आणि निवेदने 292
   13. अपराध: खोटी माहिती, आणि प्री-पॅकचे अपराध 296

   मॉड्यूल III

   1. भाग III, आणि त्याचा किती थोडा भाग प्रत्यक्ष कायदा आहे 301
   2. भाग III ठरवणारे शब्द 305
   3. नव्या सुरुवातीसाठी कोण अर्ज करू शकतो 310
   4. नव्या सुरुवातीच्या आदेशासाठी अर्ज 314
   5. अर्ज दाखल करून घेणे, आणि नव्या सुरुवातीचे अधिस्थगन 318

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. आक्षेप, कर्तव्ये आणि नव्या सुरुवातीचा शेवट 322
   2. नादारी निराकरणासाठी ऋणकोचा अर्ज 327
   3. धनकोचा अर्ज 331
   4. अंतरिम अधिस्थगन 335
   5. भाग III खाली निराकरण व्यावसायिकाची नियुक्ती 339
   6. अहवाल, आणि निर्णय 342
   7. भाग III खालील अधिस्थगन 347
   8. सूचना, दावे आणि धनकोंची यादी 351
   9. परतफेड योजना 354
   10. भाग III खालील धनकोंची सभा 359
   11. परतफेड योजनेला मंजुरी 364
   12. परतफेड योजनेवरील आदेश 367
   13. योजनेची अंमलबजावणी, आणि ती कशाने संपते 371
   14. दिवाळखोरीसाठी अर्ज 376
   15. अर्जाचा परिणाम, आणि विश्वस्त 381
   16. दिवाळखोरी आदेश 384
   17. दिवाळखोरी आदेशाचा परिणाम 387
   18. आर्थिक स्थितीचे विवरणपत्र 391
   19. दिवाळखोरीतील दावे आणि धनको 395

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. दिवाळखोरीतील धनकोंच्या सभा 398
   2. संपदेचे प्रशासन आणि वाटप 402
   3. मुक्ती, आणि तिचा परिणाम 405
   4. दिवाळखोराच्या अपात्रता आणि त्याच्यावरील निर्बंध 409
   5. दिवाळखोरी विश्वस्त: वर्तन, शुल्क आणि पद 415
   6. विश्वस्ताची कार्ये, हक्क आणि अधिकार 419
   7. निहित होणे, आणि दिवाळखोराची संपदा 424
   8. विल्हेवाटीवरील निर्बंध, आणि नंतर मिळवलेली मालमत्ता 428
   9. बोजड मालमत्ता आणि अस्वीकार 432
   10. भाग III खालील रद्द करता येणारे व्यवहार 437
   11. संविदांखालील आबंधने, आणि दिवाळखोराचा मृत्यू 444
   12. कर्जाचा पुरावा 447
   13. परस्पर उधारी आणि वजावट 451
   14. लाभांश आणि वाटप 454
   15. कर्जफेडीचा प्राधान्यक्रम 458
   16. न्यायनिर्णयन प्राधिकारी म्हणून कर्ज वसुली न्यायाधिकरण 463
   17. भाग III खालील अपील 467
   18. भाग III खालील अपराध आणि दंड 470

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV

   1. मंडळाची स्थापना 474
   2. मंडळाची रचना 477
   3. सदस्याला पदावरून दूर करणे 480
   4. अध्यक्ष, आणि सभा 483
   5. वित्तीय क्षेत्र नियामकाचे नामनिर्देशन 485
   6. मंडळाचे अधिकार आणि कार्ये 487
   7. समित्या, आणि विलंबाची माफी 492
   8. प्रमाणपत्राशिवाय संस्था नाही 494
   9. नोंदणीची मार्गदर्शक तत्त्वे 496
   10. नादारी व्यावसायिक संस्थेची नोंदणी 498
   11. मंडळाच्या आदेशाविरुद्ध अपील 502
   12. संस्थेचे शासी मंडळ 504
   13. संस्था काय करते 507
   14. नादारी व्यावसायिक म्हणून कोण काम करू शकतो 509
   15. व्यावसायिकाची कार्ये आणि आबंधने 512
   16. नादारी व्यावसायिक घटक 516
   17. प्रमाणपत्राशिवाय माहिती उपयोगिता नाही 519
   18. मूलभूत सेवा 522
   19. माहिती उपयोगितेची आबंधने 524

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. वित्तीय माहिती सादर करणे आणि तिचे प्रमाणीकरण 526
   2. तक्रारी आणि तपास 529
   3. कारणे दाखवा नोटीस, आणि शिस्तपालन समिती 532
   4. मंडळाचे वित्त 536
   5. नोंदणीकृत मूल्यांकक 538
   6. नोंदणीकृत मूल्यांकक संघटना 543

   Page 1 onwards

   546 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 546 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 156 chapters across 4 modules

   Module I. 24 chapters

   1. 1 नादारी आणि दिवाळखोरी म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 संहितेपूर्वीचा भारतातील नादारी कायदा pages 5 to 7
   3. 3 संहितेपूर्वीचा कॉर्पोरेट भाग pages 8 to 10
   4. 4 संसदेने संहिता का केली pages 11 to 13
   5. 5 संसदेला हा अधिकार कुठून मिळाला pages 14 to 16
   6. 6 संहिता टप्प्याटप्प्याने कशी अंमलात आली pages 17 to 19
   7. 7 संक्षिप्त नाव, व्याप्ती आणि प्रारंभ pages 20 to 21
   8. 8 संहिता कोणाला लागू होते pages 22 to 24
   9. 9 संहितेची रचना pages 25 to 27
   10. 10 व्याख्या: भाग I ठरवणारे शब्द pages 28 to 30
   11. 11 व्याख्या: व्यक्ती, मालमत्ता आणि व्यवहार pages 31 to 34
   12. 12 नादारी आणि दिवाळखोरी निधी pages 35 to 36
   13. 13 मंडळावरील केंद्र सरकारचे अधिकार pages 37 to 38
   14. 14 वित्तीय सेवा पुरवठादारांची अधिसूचना pages 39 to 41
   15. 15 नियम, विनियम आणि अडचणी दूर करणे pages 42 to 44
   16. 16 संहिता आणि लघु व्यवसाय pages 45 to 47
   17. 17 अधिकारितेचा प्रतिबंध pages 48 to 50
   18. 18 लोकसेवक आणि सद्भावना pages 51 to 53
   19. 19 अपील, पुनरीक्षण आणि विशेष न्यायालय pages 54 to 56
   20. 20 संहितेचा इतर कायद्यांवरील अधिभावी परिणाम pages 57 to 59
   21. 21 मुदत pages 60 to 62
   22. 22 परदेशांशी करार pages 63 to 65
   23. 23 निरसन, व्यावृत्ती आणि संक्रमणकालीन तरतुदी pages 66 to 68
   24. 24 संहितेने इतर अकरा अधिनियमांत केलेले बदल pages 69 to 71

   Module II. 65 chapters

   1. 25 भाग II कधी लागू होतो, आणि एक कोटीची मर्यादा pages 72 to 74
   2. 26 भाग II ठरवणारे शब्द: धनको आणि कर्ज pages 75 to 78
   3. 27 भाग II ठरवणारे शब्द: प्रक्रियेचे शब्द pages 79 to 82
   4. 28 कॉर्पोरेट नादारी निराकरण प्रक्रिया कोण सुरू करू शकतो pages 83 to 85
   5. 29 वित्तीय धनकोचा अर्ज pages 86 to 89
   6. 30 परिचालन धनकोची मागणी सूचना pages 90 to 92
   7. 31 परिचालन धनकोचा अर्ज pages 93 to 95
   8. 32 कॉर्पोरेट अर्जदाराचा स्वतःचा अर्ज pages 96 to 98
   9. 33 कोविड काळातील निलंबन pages 99 to 101
   10. 34 कोण अर्ज करू शकत नाही pages 102 to 104
   11. 35 प्री-पॅक आणि CIRP अर्ज यांपैकी निवड pages 105 to 106
   12. 36 कालमर्यादा, आणि अंतिम बाह्य मर्यादा pages 107 to 109
   13. 37 अर्ज दाखल करून घेतल्यानंतर तो मागे घेणे pages 110 to 112
   14. 38 अधिस्थगनाची घोषणा, आणि जाहीर सूचना pages 113 to 115
   15. 39 अधिस्थगन pages 116 to 119
   16. 40 अंतरिम निराकरण व्यावसायिक pages 120 to 122
   17. 41 अंतरिम व्यावसायिक कारभार हाती घेतो pages 123 to 126
   18. 42 अंतरिम निराकरण व्यावसायिकाची कर्तव्ये pages 127 to 130
   19. 43 कंपनी चालू व्यवसाय म्हणून चालवणे pages 131 to 133
   20. 44 धनको समिती pages 134 to 137
   21. 45 पहिली सभा, आणि निराकरण व्यावसायिक pages 138 to 140
   22. 46 धनको समितीच्या सभा pages 141 to 143
   23. 47 निराकरण व्यावसायिकाची कर्तव्ये pages 144 to 146
   24. 48 प्राधिकृत प्रतिनिधी pages 147 to 149
   25. 49 व्यवहार रद्द करण्याचे अर्ज प्रक्रिया थांबवत नाहीत pages 150 to 152
   26. 50 निराकरण व्यावसायिकाची बदली pages 153 to 155
   27. 51 समितीच्या मंजुरीची गरज असलेल्या कृती pages 156 to 158
   28. 52 हमीदाराच्या मालमत्तेचे हस्तांतरण pages 159 to 161
   29. 53 माहिती ज्ञापन pages 162 to 164
   30. 54 निराकरण अर्जदार कोण होऊ शकत नाही pages 165 to 168
   31. 55 निराकरण योजना सादर करणे pages 169 to 172
   32. 56 निराकरण योजनेला मंजुरी pages 173 to 176
   33. 57 मंजुरीविरुद्ध अपील pages 177 to 179
   34. 58 पूर्वीच्या अपराधांसाठी उन्मुक्ती pages 180 to 182
   35. 59 जलदगती प्रक्रिया: ती काय होती, आणि ती का रद्द झाली pages 183 to 186
   36. 60 संसदेने संमत केलेले, पण अद्याप अंमलात न आलेले pages 187 to 190
   37. 61 अवसायन कधी सुरू होते pages 191 to 194
   38. 62 अवसायक pages 195 to 198
   39. 63 अवसायकाचे अधिकार आणि कर्तव्ये pages 199 to 202
   40. 64 अवसायन संपदा pages 203 to 205
   41. 65 वगळलेली दाव्यांविषयीची कलमे pages 206 to 208
   42. 66 प्राधान्याचे व्यवहार pages 209 to 212
   43. 67 कमी मूल्याचे व्यवहार pages 213 to 215
   44. 68 धनकोंना फसवणारे व्यवहार pages 216 to 218
   45. 69 पिळवणूक करणारे कर्ज व्यवहार pages 219 to 221
   46. 70 तारणी धनकोची निवड pages 222 to 225
   47. 71 वितरणाचा प्राधान्यक्रम pages 226 to 230
   48. 72 विसर्जन pages 231 to 233
   49. 73 स्वेच्छा अवसायन pages 234 to 237
   50. 74 प्री-पॅक: त्याचा वापर कोण करू शकतो pages 238 to 241
   51. 75 प्री-पॅक सुरू होण्यापूर्वी pages 242 to 244
   52. 76 प्री-पॅकचे वेळापत्रक आणि अधिस्थगन pages 245 to 247
   53. 77 प्री-पॅकमधील निराकरण व्यावसायिक pages 248 to 251
   54. 78 ऋणकोच कारभार पाहतो pages 252 to 255
   55. 79 प्री-पॅक समिती, आणि स्विस चॅलेंज pages 256 to 259
   56. 80 प्री-पॅकची मंजुरी, अपील आणि समाप्ती pages 260 to 264
   57. 81 कॉर्पोरेट व्यक्तींसाठी न्यायनिर्णयन प्राधिकारी pages 265 to 268
   58. 82 अपील न्यायाधिकरणाकडे अपील pages 269 to 271
   59. 83 सर्वोच्च न्यायालयात अपील pages 272 to 274
   60. 84 जलद निपटारा, आणि क्षुल्लक कार्यवाही pages 275 to 277
   61. 85 कपटाने किंवा द्वेषाने केलेली सुरुवात pages 278 to 281
   62. 86 कपटी आणि अयोग्य व्यापार pages 282 to 286
   63. 87 अपराध: लपवणूक आणि गैरवर्तन pages 287 to 291
   64. 88 अपराध: लेखापुस्तके, विवरणे आणि निवेदने pages 292 to 295
   65. 89 अपराध: खोटी माहिती, आणि प्री-पॅकचे अपराध pages 296 to 300

   Module III. 42 chapters

   1. 90 भाग III, आणि त्याचा किती थोडा भाग प्रत्यक्ष कायदा आहे pages 301 to 304
   2. 91 भाग III ठरवणारे शब्द pages 305 to 309
   3. 92 नव्या सुरुवातीसाठी कोण अर्ज करू शकतो pages 310 to 313
   4. 93 नव्या सुरुवातीच्या आदेशासाठी अर्ज pages 314 to 317
   5. 94 अर्ज दाखल करून घेणे, आणि नव्या सुरुवातीचे अधिस्थगन pages 318 to 321
   6. 95 आक्षेप, कर्तव्ये आणि नव्या सुरुवातीचा शेवट pages 322 to 326
   7. 96 नादारी निराकरणासाठी ऋणकोचा अर्ज pages 327 to 330
   8. 97 धनकोचा अर्ज pages 331 to 334
   9. 98 अंतरिम अधिस्थगन pages 335 to 338
   10. 99 भाग III खाली निराकरण व्यावसायिकाची नियुक्ती pages 339 to 341
   11. 100 अहवाल, आणि निर्णय pages 342 to 346
   12. 101 भाग III खालील अधिस्थगन pages 347 to 350
   13. 102 सूचना, दावे आणि धनकोंची यादी pages 351 to 353
   14. 103 परतफेड योजना pages 354 to 358
   15. 104 भाग III खालील धनकोंची सभा pages 359 to 363
   16. 105 परतफेड योजनेला मंजुरी pages 364 to 366
   17. 106 परतफेड योजनेवरील आदेश pages 367 to 370
   18. 107 योजनेची अंमलबजावणी, आणि ती कशाने संपते pages 371 to 375
   19. 108 दिवाळखोरीसाठी अर्ज pages 376 to 380
   20. 109 अर्जाचा परिणाम, आणि विश्वस्त pages 381 to 383
   21. 110 दिवाळखोरी आदेश pages 384 to 386
   22. 111 दिवाळखोरी आदेशाचा परिणाम pages 387 to 390
   23. 112 आर्थिक स्थितीचे विवरणपत्र pages 391 to 394
   24. 113 दिवाळखोरीतील दावे आणि धनको pages 395 to 397
   25. 114 दिवाळखोरीतील धनकोंच्या सभा pages 398 to 401
   26. 115 संपदेचे प्रशासन आणि वाटप pages 402 to 404
   27. 116 मुक्ती, आणि तिचा परिणाम pages 405 to 408
   28. 117 दिवाळखोराच्या अपात्रता आणि त्याच्यावरील निर्बंध pages 409 to 414
   29. 118 दिवाळखोरी विश्वस्त: वर्तन, शुल्क आणि पद pages 415 to 418
   30. 119 विश्वस्ताची कार्ये, हक्क आणि अधिकार pages 419 to 423
   31. 120 निहित होणे, आणि दिवाळखोराची संपदा pages 424 to 427
   32. 121 विल्हेवाटीवरील निर्बंध, आणि नंतर मिळवलेली मालमत्ता pages 428 to 431
   33. 122 बोजड मालमत्ता आणि अस्वीकार pages 432 to 436
   34. 123 भाग III खालील रद्द करता येणारे व्यवहार pages 437 to 443
   35. 124 संविदांखालील आबंधने, आणि दिवाळखोराचा मृत्यू pages 444 to 446
   36. 125 कर्जाचा पुरावा pages 447 to 450
   37. 126 परस्पर उधारी आणि वजावट pages 451 to 453
   38. 127 लाभांश आणि वाटप pages 454 to 457
   39. 128 कर्जफेडीचा प्राधान्यक्रम pages 458 to 462
   40. 129 न्यायनिर्णयन प्राधिकारी म्हणून कर्ज वसुली न्यायाधिकरण pages 463 to 466
   41. 130 भाग III खालील अपील pages 467 to 469
   42. 131 भाग III खालील अपराध आणि दंड pages 470 to 473

   Module IV. 25 chapters

   1. 132 मंडळाची स्थापना pages 474 to 476
   2. 133 मंडळाची रचना pages 477 to 479
   3. 134 सदस्याला पदावरून दूर करणे pages 480 to 482
   4. 135 अध्यक्ष, आणि सभा pages 483 to 484
   5. 136 वित्तीय क्षेत्र नियामकाचे नामनिर्देशन pages 485 to 486
   6. 137 मंडळाचे अधिकार आणि कार्ये pages 487 to 491
   7. 138 समित्या, आणि विलंबाची माफी pages 492 to 493
   8. 139 प्रमाणपत्राशिवाय संस्था नाही pages 494 to 495
   9. 140 नोंदणीची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 496 to 497
   10. 141 नादारी व्यावसायिक संस्थेची नोंदणी pages 498 to 501
   11. 142 मंडळाच्या आदेशाविरुद्ध अपील pages 502 to 503
   12. 143 संस्थेचे शासी मंडळ pages 504 to 506
   13. 144 संस्था काय करते pages 507 to 508
   14. 145 नादारी व्यावसायिक म्हणून कोण काम करू शकतो pages 509 to 511
   15. 146 व्यावसायिकाची कार्ये आणि आबंधने pages 512 to 515
   16. 147 नादारी व्यावसायिक घटक pages 516 to 518
   17. 148 प्रमाणपत्राशिवाय माहिती उपयोगिता नाही pages 519 to 521
   18. 149 मूलभूत सेवा pages 522 to 523
   19. 150 माहिती उपयोगितेची आबंधने pages 524 to 525
   20. 151 वित्तीय माहिती सादर करणे आणि तिचे प्रमाणीकरण pages 526 to 528
   21. 152 तक्रारी आणि तपास pages 529 to 531
   22. 153 कारणे दाखवा नोटीस, आणि शिस्तपालन समिती pages 532 to 535
   23. 154 मंडळाचे वित्त pages 536 to 537
   24. 155 नोंदणीकृत मूल्यांकक pages 538 to 542
   25. 156 नोंदणीकृत मूल्यांकक संघटना pages 543 to 546
   Every paper that is solved: 26 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Oct 2026 - ATKT 60/40
   • Oct 2026 - ATKT 75/25
   • May 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • May 2024 - 75/25
   • Oct 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 75/25
   • Jun 2023 - 60/40
   • Jun 2023 - Set 2 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • Jun 2019
   • Nov 2019
   • Jun 2018
   • Jun 2018 - Set 2
   • May 2017
   • May 2017 - ATKT
   • Apr 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

3. विधिशास्त्र आणि विधिविषयक सिद्धांत (Jurisprudence and Legal Theory)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   विधिशास्त्र आणि विधिविषयक सिद्धांत

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 4

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   विधिशास्त्र आणि विधिविषयक सिद्धांत

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. विधिशास्त्र म्हणजे काय 1
   2. विधिशास्त्राचे स्वरूप 4
   3. विधिशास्त्राची व्याप्ती 7
   4. विधिशास्त्राचा अभ्यास का केला जातो 10
   5. कायदा म्हणजे काय 13
   6. कायद्याच्या व्याख्या 16
   7. मानदंडात्मक व्यवस्था म्हणून कायदा 20
   8. कायद्याची कार्ये 23
   9. कायद्याचे उद्देश 26
   10. कायद्याचे वर्गीकरण 29
   11. सार्वजनिक कायदा आणि खाजगी कायदा 32
   12. प्रस्थापित कायदा आणि प्रस्थापित नीतिमत्ता 35
   13. न्याय म्हणजे काय 38
   14. न्यायाचे प्रकार 41
   15. कायद्यानुसार न्याय, आणि साम्यन्याय 44
   16. कायदेशीर दोष आणि नैतिक दोष 48
   17. शास्ती 51
   18. राज्य म्हणजे काय 54
   19. लोकसंख्या आणि प्रदेश 57
   20. राज्याचा घटक म्हणून शासन 60

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. सार्वभौमत्व 63
   2. राज्याच्या उत्पत्तीचा दैवी सिद्धांत 67
   3. सामाजिक कराराचा सिद्धांत 71
   4. पितृसत्ताक सिद्धांत 75
   5. मातृसत्ताक सिद्धांत 78

   मॉड्यूल II

   1. कायद्याचा स्रोत म्हणजे काय 81
   2. कायद्याचे औपचारिक आणि भौतिक स्रोत 84
   3. रूढी म्हणजे काय 87
   4. रूढीचे प्रकार 90
   5. सर्वसाधारण रूढी आणि स्थानिक रूढी 93
   6. व्यापारी प्रथा आणि करारजन्य रूढी 97
   7. वैध रूढीचे आवश्यक घटक: प्राचीनता, सातत्य आणि शांततापूर्ण उपभोग 101
   8. वैध रूढीचे आवश्यक घटक: वाजवीपणा, निश्चितता, सुसंगती आणि बंधनकारकता 105
   9. भारतीय न्यायालयांतील रूढी 109
   10. पूर्वनिर्णय म्हणजे काय 113
   11. भारतात कायद्याचा स्रोत म्हणून पूर्वनिर्णय 117
   12. Stare decisis चा सिद्धांत 121

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. पूर्वनिर्णयाचे प्रकार 125
   2. घोषणात्मक सिद्धांत, आणि न्यायाधीश कायदा करतात का 128
   3. भविष्यलक्षी अधिक्रमण 132
   4. Ratio decidendi (निर्णयाधार) 136
   5. एखाद्या प्रकरणाचा ratio कसा शोधावा 140
   6. Obiter dicta (प्रासंगिक भाष्य) 144
   7. Per incuriam आणि sub silentio 148
   8. पूर्वनिर्णयाची बंधनकारकता नष्ट किंवा कमकुवत करणारे घटक 152
   9. भेद दाखवणे आणि अधिक्रमण 155
   10. पूर्वनिर्णयाचे गुण आणि दोष 159
   11. विधिविधान म्हणजे काय 163
   12. सर्वोच्च विधिविधान 166
   13. दुय्यम आणि प्रत्यायोजित विधिविधान 169
   14. विधिविधानाचे गुण आणि दोष 172
   15. कायद्याचे संहिताकरण 176
   16. कायद्यांचे अर्थनिर्णयन: त्याची गरज का असते 180
   17. शाब्दिक नियम, सुवर्ण नियम आणि अनिष्ट निवारण नियम 183
   18. अर्थनिर्णयनाचे पूरक नियम 187
   19. कायद्याचा स्रोत म्हणून संकेत 191

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. स्रोत म्हणून जनहित याचिका, विधिज्ञांचे लेखन आणि साम्यन्याय 194

   मॉड्यूल III

   1. विधिशास्त्राचा संप्रदाय म्हणजे काय 198
   2. नैसर्गिक कायद्याची मध्यवर्ती संकल्पना 202
   3. नैसर्गिक कायद्याची मूलभूत तत्त्वे 206
   4. ग्रीक काळातील नैसर्गिक कायदा 210
   5. रोमन काळातील नैसर्गिक कायदा 213
   6. ख्रिस्ती आणि मध्ययुगीन काळांतील नैसर्गिक कायदा 216
   7. आधुनिक काळातील नैसर्गिक कायदा 219
   8. भारतीय कायद्यातील नैसर्गिक कायदा 223
   9. कायदेशीर प्रत्यक्षवाद म्हणजे काय 227
   10. बेंथम आणि उपयुक्ततेचे तत्त्व 231
   11. ऑस्टिनचा कायद्याचा आज्ञा सिद्धांत 234
   12. ऑस्टिनचा सार्वभौम, आणि आज्ञा सिद्धांतावरील टीका 237
   13. हार्टची कायद्याची संकल्पना 241
   14. हार्टचा मान्यतेचा नियम आणि हार्ट वादविवाद 245
   15. केल्सनचा कायद्याचा शुद्ध सिद्धांत 249
   16. Grundnorm (मूलभूत मानदंड) 253
   17. कायदा आणि नीतिमत्ता 257

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. धर्माची प्राचीन भारतीय संकल्पना 261
   2. सॅव्हिनी आणि Volksgeist (लोकात्मा) 265
   3. रूढी आणि राज्य यांविषयी पुख्ता 269
   4. मेन: दर्जापासून संविदेपर्यंत 272
   5. ऐतिहासिक संप्रदायाची मूलभूत तत्त्वे 275
   6. समाजशास्त्रीय संप्रदायाचा उदय 279
   7. रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी 282
   8. पाउंडची हितसंबंधांची योजना 286
   9. इहरिंग, द्युगी आणि एर्लिक 290
   10. समाजशास्त्रीय संप्रदायाची मूलभूत तत्त्वे 294
   11. अमेरिकन वास्तववादी संप्रदाय 298
   12. स्कँडिनेव्हियन वास्तववादी संप्रदाय 303
   13. वास्तववादी संप्रदायाची मूलभूत तत्त्वे 307
   14. स्त्रीवादी विधिविषयक सिद्धांत 311
   15. स्त्रीवादी विधिविषयक सिद्धांताचे संप्रदाय 315

   मॉड्यूल IV

   1. कायदेशीर हक्क म्हणजे काय 319
   2. हक्कांचे सिद्धांत: इच्छा, हित आणि ग्रे 322
   3. कायदेशीर हक्काचे घटक 326

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कायदेशीर हक्काची वैशिष्ट्ये 329
   2. कर्तव्ये, आणि हक्क आणि कर्तव्ये यांचा परस्परसंबंध 332
   3. कर्तव्याचे प्रकार 336
   4. होहफेल्डची विधिक संबंधांची योजना 340
   5. विधिक सहसंबंधी आणि विधिक विरोधी 344
   6. व्यवहारातील मोकळीक, अधिकार, उन्मुक्ती आणि क्षमता 347
   7. पूर्ण आणि अपूर्ण, सकारात्मक आणि नकारात्मक हक्क 351
   8. In rem हक्क आणि in personam हक्क 354
   9. स्वामित्वविषयक आणि वैयक्तिक हक्क, वारसायोग्य आणि वारसाअयोग्य 357
   10. In re propria हक्क आणि in re aliena हक्क 361
   11. प्राथमिक आणि दुय्यम, कायदेशीर आणि साम्यन्यायिक, निहित आणि समाश्रित हक्क 364
   12. कायदेशीर व्यक्ती म्हणजे काय 368
   13. नैसर्गिक आणि कृत्रिम व्यक्ती 372
   14. प्राण्याचा कायदेशीर दर्जा 376
   15. अल्पवयीन व्यक्तीचा कायदेशीर दर्जा 380
   16. विकल मनाच्या व्यक्तीचा आणि मद्यधुंद व्यक्तीचा कायदेशीर दर्जा 384
   17. अजन्मा व्यक्तीचा कायदेशीर दर्जा 388
   18. मृत व्यक्तीचा कायदेशीर दर्जा 391
   19. एकल निगम आणि समूह निगम 395

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. निगमनाची वैशिष्ट्ये आणि फायदे 398
   2. निगमित व्यक्तित्वाचे सिद्धांत 402
   3. मालमत्ता म्हणजे काय 406
   4. मालमत्तेचे तात्त्विक सिद्धांत 410
   5. मूर्त आणि अमूर्त मालमत्ता 414
   6. वास्तव आणि वैयक्तिक, जंगम आणि स्थावर मालमत्ता 417
   7. मालमत्ता संपादन करण्याच्या पद्धती 421
   8. हक्काधार: मूळ आणि व्युत्पन्न 425
   9. बोजे: पट्टा, सुखाधिकार, प्रतिभूती आणि न्यास 429
   10. ताबा म्हणजे काय 433
   11. Corpus आणि animus: ताब्याचे दोन घटक 437
   12. वस्तुतः ताबा आणि कायद्याने ताबा 440
   13. अप्रत्यक्ष आणि प्रत्यक्ष ताबा 443
   14. मूर्त आणि अमूर्त ताबा 446
   15. ताबा संपादन करण्याच्या पद्धती 449
   16. ताब्याला संरक्षण का दिले जाते 453
   17. ताबाविषयक उपाय आणि प्रतिकूल ताबा 457
   18. स्वामित्व म्हणजे काय 461
   19. स्वामित्वाची वैशिष्ट्ये 464

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. स्वामित्वाविषयी ऑस्टिन 467
   2. ताबा आणि स्वामित्व यांतील फरक 470
   3. स्वामित्वाचे प्रकार 473
   4. स्वामित्व संपादन करण्याच्या पद्धती 476
   5. आबंधन म्हणजे काय 479
   6. पूर्ण आणि अपूर्ण आबंधने 482
   7. साधी आणि संयुक्त आबंधने 485
   8. आबंधनांचे स्रोत 489
   9. वस्तुस्थितीचा प्रश्न आणि कायद्याचा प्रश्न 493

   Page 1 onwards

   495 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 495 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 139 chapters across 4 modules

   Module I. 25 chapters

   1. 1 विधिशास्त्र म्हणजे काय pages 1 to 3
   2. 2 विधिशास्त्राचे स्वरूप pages 4 to 6
   3. 3 विधिशास्त्राची व्याप्ती pages 7 to 9
   4. 4 विधिशास्त्राचा अभ्यास का केला जातो pages 10 to 12
   5. 5 कायदा म्हणजे काय pages 13 to 15
   6. 6 कायद्याच्या व्याख्या pages 16 to 19
   7. 7 मानदंडात्मक व्यवस्था म्हणून कायदा pages 20 to 22
   8. 8 कायद्याची कार्ये pages 23 to 25
   9. 9 कायद्याचे उद्देश pages 26 to 28
   10. 10 कायद्याचे वर्गीकरण pages 29 to 31
   11. 11 सार्वजनिक कायदा आणि खाजगी कायदा pages 32 to 34
   12. 12 प्रस्थापित कायदा आणि प्रस्थापित नीतिमत्ता pages 35 to 37
   13. 13 न्याय म्हणजे काय pages 38 to 40
   14. 14 न्यायाचे प्रकार pages 41 to 43
   15. 15 कायद्यानुसार न्याय, आणि साम्यन्याय pages 44 to 47
   16. 16 कायदेशीर दोष आणि नैतिक दोष pages 48 to 50
   17. 17 शास्ती pages 51 to 53
   18. 18 राज्य म्हणजे काय pages 54 to 56
   19. 19 लोकसंख्या आणि प्रदेश pages 57 to 59
   20. 20 राज्याचा घटक म्हणून शासन pages 60 to 62
   21. 21 सार्वभौमत्व pages 63 to 66
   22. 22 राज्याच्या उत्पत्तीचा दैवी सिद्धांत pages 67 to 70
   23. 23 सामाजिक कराराचा सिद्धांत pages 71 to 74
   24. 24 पितृसत्ताक सिद्धांत pages 75 to 77
   25. 25 मातृसत्ताक सिद्धांत pages 78 to 80

   Module II. 32 chapters

   1. 26 कायद्याचा स्रोत म्हणजे काय pages 81 to 83
   2. 27 कायद्याचे औपचारिक आणि भौतिक स्रोत pages 84 to 86
   3. 28 रूढी म्हणजे काय pages 87 to 89
   4. 29 रूढीचे प्रकार pages 90 to 92
   5. 30 सर्वसाधारण रूढी आणि स्थानिक रूढी pages 93 to 96
   6. 31 व्यापारी प्रथा आणि करारजन्य रूढी pages 97 to 100
   7. 32 वैध रूढीचे आवश्यक घटक: प्राचीनता, सातत्य आणि शांततापूर्ण उपभोग pages 101 to 104
   8. 33 वैध रूढीचे आवश्यक घटक: वाजवीपणा, निश्चितता, सुसंगती आणि बंधनकारकता pages 105 to 108
   9. 34 भारतीय न्यायालयांतील रूढी pages 109 to 112
   10. 35 पूर्वनिर्णय म्हणजे काय pages 113 to 116
   11. 36 भारतात कायद्याचा स्रोत म्हणून पूर्वनिर्णय pages 117 to 120
   12. 37 Stare decisis चा सिद्धांत pages 121 to 124
   13. 38 पूर्वनिर्णयाचे प्रकार pages 125 to 127
   14. 39 घोषणात्मक सिद्धांत, आणि न्यायाधीश कायदा करतात का pages 128 to 131
   15. 40 भविष्यलक्षी अधिक्रमण pages 132 to 135
   16. 41 Ratio decidendi (निर्णयाधार) pages 136 to 139
   17. 42 एखाद्या प्रकरणाचा ratio कसा शोधावा pages 140 to 143
   18. 43 Obiter dicta (प्रासंगिक भाष्य) pages 144 to 147
   19. 44 Per incuriam आणि sub silentio pages 148 to 151
   20. 45 पूर्वनिर्णयाची बंधनकारकता नष्ट किंवा कमकुवत करणारे घटक pages 152 to 154
   21. 46 भेद दाखवणे आणि अधिक्रमण pages 155 to 158
   22. 47 पूर्वनिर्णयाचे गुण आणि दोष pages 159 to 162
   23. 48 विधिविधान म्हणजे काय pages 163 to 165
   24. 49 सर्वोच्च विधिविधान pages 166 to 168
   25. 50 दुय्यम आणि प्रत्यायोजित विधिविधान pages 169 to 171
   26. 51 विधिविधानाचे गुण आणि दोष pages 172 to 175
   27. 52 कायद्याचे संहिताकरण pages 176 to 179
   28. 53 कायद्यांचे अर्थनिर्णयन: त्याची गरज का असते pages 180 to 182
   29. 54 शाब्दिक नियम, सुवर्ण नियम आणि अनिष्ट निवारण नियम pages 183 to 186
   30. 55 अर्थनिर्णयनाचे पूरक नियम pages 187 to 190
   31. 56 कायद्याचा स्रोत म्हणून संकेत pages 191 to 193
   32. 57 स्रोत म्हणून जनहित याचिका, विधिज्ञांचे लेखन आणि साम्यन्याय pages 194 to 197

   Module III. 32 chapters

   1. 58 विधिशास्त्राचा संप्रदाय म्हणजे काय pages 198 to 201
   2. 59 नैसर्गिक कायद्याची मध्यवर्ती संकल्पना pages 202 to 205
   3. 60 नैसर्गिक कायद्याची मूलभूत तत्त्वे pages 206 to 209
   4. 61 ग्रीक काळातील नैसर्गिक कायदा pages 210 to 212
   5. 62 रोमन काळातील नैसर्गिक कायदा pages 213 to 215
   6. 63 ख्रिस्ती आणि मध्ययुगीन काळांतील नैसर्गिक कायदा pages 216 to 218
   7. 64 आधुनिक काळातील नैसर्गिक कायदा pages 219 to 222
   8. 65 भारतीय कायद्यातील नैसर्गिक कायदा pages 223 to 226
   9. 66 कायदेशीर प्रत्यक्षवाद म्हणजे काय pages 227 to 230
   10. 67 बेंथम आणि उपयुक्ततेचे तत्त्व pages 231 to 233
   11. 68 ऑस्टिनचा कायद्याचा आज्ञा सिद्धांत pages 234 to 236
   12. 69 ऑस्टिनचा सार्वभौम, आणि आज्ञा सिद्धांतावरील टीका pages 237 to 240
   13. 70 हार्टची कायद्याची संकल्पना pages 241 to 244
   14. 71 हार्टचा मान्यतेचा नियम आणि हार्ट वादविवाद pages 245 to 248
   15. 72 केल्सनचा कायद्याचा शुद्ध सिद्धांत pages 249 to 252
   16. 73 Grundnorm (मूलभूत मानदंड) pages 253 to 256
   17. 74 कायदा आणि नीतिमत्ता pages 257 to 260
   18. 75 धर्माची प्राचीन भारतीय संकल्पना pages 261 to 264
   19. 76 सॅव्हिनी आणि Volksgeist (लोकात्मा) pages 265 to 268
   20. 77 रूढी आणि राज्य यांविषयी पुख्ता pages 269 to 271
   21. 78 मेन: दर्जापासून संविदेपर्यंत pages 272 to 274
   22. 79 ऐतिहासिक संप्रदायाची मूलभूत तत्त्वे pages 275 to 278
   23. 80 समाजशास्त्रीय संप्रदायाचा उदय pages 279 to 281
   24. 81 रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी pages 282 to 285
   25. 82 पाउंडची हितसंबंधांची योजना pages 286 to 289
   26. 83 इहरिंग, द्युगी आणि एर्लिक pages 290 to 293
   27. 84 समाजशास्त्रीय संप्रदायाची मूलभूत तत्त्वे pages 294 to 297
   28. 85 अमेरिकन वास्तववादी संप्रदाय pages 298 to 302
   29. 86 स्कँडिनेव्हियन वास्तववादी संप्रदाय pages 303 to 306
   30. 87 वास्तववादी संप्रदायाची मूलभूत तत्त्वे pages 307 to 310
   31. 88 स्त्रीवादी विधिविषयक सिद्धांत pages 311 to 314
   32. 89 स्त्रीवादी विधिविषयक सिद्धांताचे संप्रदाय pages 315 to 318

   Module IV. 50 chapters

   1. 90 कायदेशीर हक्क म्हणजे काय pages 319 to 321
   2. 91 हक्कांचे सिद्धांत: इच्छा, हित आणि ग्रे pages 322 to 325
   3. 92 कायदेशीर हक्काचे घटक pages 326 to 328
   4. 93 कायदेशीर हक्काची वैशिष्ट्ये pages 329 to 331
   5. 94 कर्तव्ये, आणि हक्क आणि कर्तव्ये यांचा परस्परसंबंध pages 332 to 335
   6. 95 कर्तव्याचे प्रकार pages 336 to 339
   7. 96 होहफेल्डची विधिक संबंधांची योजना pages 340 to 343
   8. 97 विधिक सहसंबंधी आणि विधिक विरोधी pages 344 to 346
   9. 98 व्यवहारातील मोकळीक, अधिकार, उन्मुक्ती आणि क्षमता pages 347 to 350
   10. 99 पूर्ण आणि अपूर्ण, सकारात्मक आणि नकारात्मक हक्क pages 351 to 353
   11. 100 In rem हक्क आणि in personam हक्क pages 354 to 356
   12. 101 स्वामित्वविषयक आणि वैयक्तिक हक्क, वारसायोग्य आणि वारसाअयोग्य pages 357 to 360
   13. 102 In re propria हक्क आणि in re aliena हक्क pages 361 to 363
   14. 103 प्राथमिक आणि दुय्यम, कायदेशीर आणि साम्यन्यायिक, निहित आणि समाश्रित हक्क pages 364 to 367
   15. 104 कायदेशीर व्यक्ती म्हणजे काय pages 368 to 371
   16. 105 नैसर्गिक आणि कृत्रिम व्यक्ती pages 372 to 375
   17. 106 प्राण्याचा कायदेशीर दर्जा pages 376 to 379
   18. 107 अल्पवयीन व्यक्तीचा कायदेशीर दर्जा pages 380 to 383
   19. 108 विकल मनाच्या व्यक्तीचा आणि मद्यधुंद व्यक्तीचा कायदेशीर दर्जा pages 384 to 387
   20. 109 अजन्मा व्यक्तीचा कायदेशीर दर्जा pages 388 to 390
   21. 110 मृत व्यक्तीचा कायदेशीर दर्जा pages 391 to 394
   22. 111 एकल निगम आणि समूह निगम pages 395 to 397
   23. 112 निगमनाची वैशिष्ट्ये आणि फायदे pages 398 to 401
   24. 113 निगमित व्यक्तित्वाचे सिद्धांत pages 402 to 405
   25. 114 मालमत्ता म्हणजे काय pages 406 to 409
   26. 115 मालमत्तेचे तात्त्विक सिद्धांत pages 410 to 413
   27. 116 मूर्त आणि अमूर्त मालमत्ता pages 414 to 416
   28. 117 वास्तव आणि वैयक्तिक, जंगम आणि स्थावर मालमत्ता pages 417 to 420
   29. 118 मालमत्ता संपादन करण्याच्या पद्धती pages 421 to 424
   30. 119 हक्काधार: मूळ आणि व्युत्पन्न pages 425 to 428
   31. 120 बोजे: पट्टा, सुखाधिकार, प्रतिभूती आणि न्यास pages 429 to 432
   32. 121 ताबा म्हणजे काय pages 433 to 436
   33. 122 Corpus आणि animus: ताब्याचे दोन घटक pages 437 to 439
   34. 123 वस्तुतः ताबा आणि कायद्याने ताबा pages 440 to 442
   35. 124 अप्रत्यक्ष आणि प्रत्यक्ष ताबा pages 443 to 445
   36. 125 मूर्त आणि अमूर्त ताबा pages 446 to 448
   37. 126 ताबा संपादन करण्याच्या पद्धती pages 449 to 452
   38. 127 ताब्याला संरक्षण का दिले जाते pages 453 to 456
   39. 128 ताबाविषयक उपाय आणि प्रतिकूल ताबा pages 457 to 460
   40. 129 स्वामित्व म्हणजे काय pages 461 to 463
   41. 130 स्वामित्वाची वैशिष्ट्ये pages 464 to 466
   42. 131 स्वामित्वाविषयी ऑस्टिन pages 467 to 469
   43. 132 ताबा आणि स्वामित्व यांतील फरक pages 470 to 472
   44. 133 स्वामित्वाचे प्रकार pages 473 to 475
   45. 134 स्वामित्व संपादन करण्याच्या पद्धती pages 476 to 478
   46. 135 आबंधन म्हणजे काय pages 479 to 481
   47. 136 पूर्ण आणि अपूर्ण आबंधने pages 482 to 484
   48. 137 साधी आणि संयुक्त आबंधने pages 485 to 488
   49. 138 आबंधनांचे स्रोत pages 489 to 492
   50. 139 वस्तुस्थितीचा प्रश्न आणि कायद्याचा प्रश्न pages 493 to 495
   Every paper that is solved: 33 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Oct 2026 - ATKT 60/40
   • Oct 2026 - ATKT 75/25
   • May 2025 - 60/40
   • May 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • May 2024 - 75/25
   • Oct 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 75/25
   • Jun 2023 - 60/40
   • Nov 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • May 2019
   • Nov 2019
   • Dec 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • Apr 2015
   • Oct 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • May 2012
   • Nov 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

4. संविदा कायदा II (Contract II)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   संविदा कायदा II

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 4

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   संविदा कायदा II

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I भारतीय भागीदारी अधिनियम, 1932

   1. ही प्रश्नपत्रिका कशी रचलेली आहे, आणि ती ज्या चार अधिनियमांवर चालते 1
   2. व्यवसाय संघटनेचे प्रकार, आणि त्यांपैकी एक कसा निवडला जातो 6
   3. भागीदारी अधिनियम संविदा अधिनियमाच्या पायावर उभा आहे 11
   4. भागीदारी म्हणजे काय: व्याख्या आणि तिचे चार आवश्यक घटक 16
   5. भागीदारी दर्जामुळे निर्माण होत नाही 21
   6. भागीदारी अस्तित्वात आहे की नाही हे न्यायालय कसे ठरवते 25
   7. भागीदारी आणि सह-मालकी, कंपनी, क्लब व एकत्र कुटुंबाचा व्यवसाय यांतील फरक 30
   8. भागीदारीचे प्रकार आणि भागीदारांचे प्रकार 35
   9. भागीदारांची सर्वसाधारण कर्तव्ये आणि कपटाबद्दल क्षतिपूर्ती करण्याचे कर्तव्य 41
   10. भागीदारी विलेख, आणि भागीदारांचा स्वतःचा करार कसा काम करतो 46
   11. भागीदारांचे परस्पर हक्क आणि दायित्वे 52
   12. भागीदारी संस्थेची मालमत्ता, आणि तिचे काय करता येते 58
   13. भागीदाराने मिळवलेला वैयक्तिक नफा, आणि संस्थेत बदल झाल्यानंतरचे हक्क 64
   14. भागीदार हा भागीदारी संस्थेचा अभिकर्ता असतो 70
   15. भागीदाराचा गर्भित अधिकार 76
   16. आणीबाणीच्या प्रसंगी भागीदाराचा अधिकार, आणि एखादी कृती संस्थेला कशी बांधील करते 82
   17. भागीदाराने दिलेली कबुली आणि भागीदाराला दिलेली नोटीस 88
   18. भागीदारांचे त्रयस्थ व्यक्तींप्रती दायित्व 93

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू भारतीय भागीदारी अधिनियम, 1932

   1. भागीदाराच्या गैरकृत्यांबद्दल आणि गैरविनियोगाबद्दल भागीदारी संस्थेचे दायित्व 99
   2. भागीदार असल्याचे भासवणे 104
   3. भागीदाराच्या हितसंबंधाचा हस्तांतरिती 110
   4. भागीदारीच्या लाभांसाठी प्रवेश दिलेला अल्पवयीन 115
   5. नव्याने येणारा भागीदार 122
   6. भागीदाराची निवृत्ती आणि हकालपट्टी 128
   7. भागीदाराची नादारी, आणि मृत भागीदाराची संपदा 135
   8. बाहेर पडणारा भागीदार काय करू शकतो, आणि तो कशावर हक्क सांगू शकतो 141
   9. भागीदारी संस्थेचे विसर्जन आणि भागीदारीचे विसर्जन 148
   10. सक्तीचे विसर्जन आणि न्यायालयाकडून विसर्जन 154
   11. विसर्जनानंतरचे समापन 161
   12. भागीदारांमधील हिशेबांची पूर्तता 168
   13. अधिमूल्याची परतफेड, कपटामुळे संविदा रद्द करणे, ख्यातीची विक्री आणि व्यापारावरील प्रतिबंध 174
   14. भागीदारी संस्थेची नोंदणी: का, कुठे आणि कशी 182
   15. नोंदवही अचूक ठेवणे आणि पुरावा म्हणून नोंदवही 190
   16. नोंदणी न केल्याचा परिणाम 198
   17. जाहीर नोटीस: ती केव्हा आवश्यक असते आणि ती कशी दिली जाते 207

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II मर्यादित दायित्व भागीदारी अधिनियम, 2008

   1. संसदेने मर्यादित दायित्व भागीदारी अधिनियम का केला 213
   2. मर्यादित दायित्व भागीदारी हा निगम निकाय आहे, आणि तिला भागीदारी अधिनियम लागू होत नाही 219
   3. भागीदार कोण होऊ शकतो, आणि किमान किती भागीदार असावे लागतात 226
   4. नियुक्त भागीदार 233
   5. निगमन दस्तऐवज आणि नोंदणीद्वारे निगमन 242
   6. नोंदणीकृत कार्यालय, आणि नोंदणीमुळे काय होते 250
   7. मर्यादित दायित्व भागीदारीचे नाव 256
   8. नाव आणि मर्यादित दायित्व जाहीर करणे 264
   9. मर्यादित दायित्व भागीदारी करार आणि भागीदारांमधील संबंध 269
   10. भागीदार केव्हा भागीदार राहत नाही 277
   11. भागीदार हा मर्यादित दायित्व भागीदारीचा अभिकर्ता असतो, इतर भागीदारांचा नव्हे 286
   12. मर्यादित दायित्व भागीदारीच्या स्वतःच्या दायित्वाची व्याप्ती 292
   13. भागीदाराच्या दायित्वाची व्याप्ती आणि भागीदार असल्याचे भासवणे 299
   14. कपटाच्या प्रकरणात अमर्याद दायित्व 307
   15. गैरप्रकारांची माहिती उघड करणे 314
   16. अंशदान: त्याचे स्वरूप आणि ते देण्याचे दायित्व 320
   17. हिशेब, लेखापरीक्षा, मानके आणि वार्षिक विवरणपत्र 327
   18. खोटी विधाने, निबंधकाचे अधिकार, आपसात मिटवणे आणि शास्ती 335

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू मर्यादित दायित्व भागीदारी अधिनियम, 2008

   1. भागीदाराचा हस्तांतरणीय हितसंबंध 344
   2. मर्यादित दायित्व भागीदारीच्या कारभाराचे अन्वेषण 351
   3. मर्यादित दायित्व भागीदारीत रूपांतर 360
   4. परदेशी मर्यादित दायित्व भागीदाऱ्या, तडजोड, व्यवस्था आणि समामेलन 369
   5. समापन आणि विसर्जन 378
   6. भागीदाराचे मर्यादित दायित्व भागीदारीशी स्वतःचे व्यवहार, आणि कंपनी अधिनियम केव्हा उसना घेतला जातो 386
   7. विशेष न्यायालये, अपराध आणि शास्तींचा अभिनिर्णय 394
   8. इलेक्ट्रॉनिक दाखल, नोंदणी कार्यालये, अनुसूची आणि नियम 405
   9. मर्यादित दायित्व भागीदारीची भागीदारी संस्थेशी आणि कंपनीशी तुलना 415

   मॉड्यूल III वस्तू विक्री अधिनियम, 1930

   1. वस्तू विक्री अधिनियम, आणि त्याने संविदा अधिनियमातून काय घेतले 427
   2. अधिनियमाची परिभाषा 435
   3. विक्रीची संविदा, ती कशी केली जाते, आणि विक्री व विक्रीचा करार यांतील फरक 444
   4. विक्री आणि भाडेखरेदी यांतील फरक, आणि इतर चार व्यवहारांपासून विक्रीचा फरक 453
   5. वस्तू: विद्यमान, भावी आणि समाश्रित, आणि त्या नष्ट झाल्यास काय होते 462

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू वस्तू विक्री अधिनियम, 1930

   1. किंमत 471
   2. वेळेविषयीच्या शर्ती 479
   3. अट आणि वॉरंटी 485
   4. मालकी हक्क, निर्विघ्न ताबा आणि बोजामुक्तता यांविषयीच्या गर्भित अटी 493
   5. वर्णनानुसार विक्री आणि नमुन्यानुसार विक्री 501
   6. Caveat Emptor आणि त्याचे अपवाद 508
   7. गर्भित अटी वगळणे, आणि 'वाजवी वेळ' म्हणजे काय 518
   8. स्वामित्वाचे संक्रमण का महत्त्वाचे आहे 526
   9. विनिर्दिष्ट वस्तूंमधील स्वामित्वाचे संक्रमण 535
   10. अनिश्चित आणि भावी वस्तूंमधील स्वामित्वाचे संक्रमण 543
   11. पसंतीसाठी पाठवलेल्या वस्तू, आणि विल्हेवाटीचा हक्क राखून ठेवणे 550
   12. मालक नसलेल्या व्यक्तीने केलेली विक्री 559
   13. विक्रेता आणि खरेदीदार यांची कर्तव्ये, आणि सुपूर्दगी म्हणजे काय 570
   14. सुपूर्दगीविषयीचे नियम 579
   15. चुकीच्या प्रमाणात सुपूर्दगी आणि हप्त्यांनी सुपूर्दगी 589
   16. वस्तूंची तपासणी, स्वीकृती आणि नकार 597
   17. किंमत न मिळालेला विक्रेता कोण, आणि त्याला कोणते हक्क असतात 606
   18. विक्रेत्याचा धारणाधिकार 615

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू वस्तू विक्री अधिनियम, 1930

   1. मार्गस्थ माल रोखणे 624
   2. किंमत न मिळालेल्या विक्रेत्याने केलेली पुनर्विक्री 634
   3. विक्रेत्याचे खरेदीदाराविरुद्धचे दावे 644
   4. खरेदीदाराचे विक्रेत्याविरुद्धचे उपाय 653
   5. लिलावाद्वारे विक्री 662

   मॉड्यूल IV भारतीय संविदा अधिनियम, 1872 अंतर्गत विशेष संविदा

   1. चार विशेष संविदा, आणि विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमाने चुकून नमूद केलेले कलम 670
   2. क्षतिपूर्तीची संविदा 677
   3. दावा लावला गेल्यास क्षतिपूर्तीधारकाचे हक्क 684
   4. हमीची संविदा, आणि ती क्षतिपूर्तीपेक्षा कशी वेगळी आहे 692
   5. हमीसाठी प्रतिफल 699
   6. जामीनदाराचे दायित्व 706
   7. चालू हमी, आणि ती कशी मागे घेतली जाते 712
   8. अटींतील फेरबदलामुळे आणि मुख्य कर्जदाराच्या सुटकेमुळे जामीनदाराची मुक्ती 720
   9. तडजोड, मुदतवाढ किंवा दावा न लावण्याचे वचन यांमुळे मुक्ती 728
   10. धनकोच्या कृतीमुळे किंवा अकृतीमुळे मुक्ती 735
   11. हमी केव्हा अवैध ठरते 742
   12. जामीनदाराचे मुख्य कर्जदाराविरुद्धचे हक्क 750

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू भारतीय संविदा अधिनियम, 1872 अंतर्गत विशेष संविदा

   1. प्रत्यासन, आणि धनकोच्या प्रतिभूतींवर जामीनदाराचा हक्क 757
   2. सहजामीनदार 764
   3. उपनिधान म्हणजे काय, आणि त्याचे प्रकार 772
   4. उपनिधात्याची कर्तव्ये 780
   5. उपनिहितीने घ्यायची काळजी 788
   6. अनधिकृत वापर आणि उपनिधानाशी विसंगत कृत्ये 795
   7. उपनिधात्याच्या वस्तू उपनिहितीच्या वस्तूंमध्ये मिसळणे 801
   8. वस्तू परत करणे, आणि त्या परत न केल्यास काय होते 808
   9. उपनिहित वस्तूंमधील वाढ आणि त्यांपासूनचा नफा 815
   10. मालकी हक्क नसलेल्या उपनिधात्याला परत सुपूर्दगी, आणि त्रयस्थ व्यक्तींचे दावे 821
   11. वस्तू सापडलेली व्यक्ती 828
   12. उपनिहितीचा विशिष्ट धारणाधिकार 836
   13. सामान्य धारणाधिकार 843
   14. गैरकृत्य करणाऱ्याविरुद्ध दावे, आणि भरपाई कशी विभागली जाते 850
   15. तारण म्हणजे काय 856
   16. तारण घेणाऱ्याचे हक्क 863
   17. कसूर, विक्री आणि विमोचन 870
   18. मालक नसलेल्या व्यक्तीने केलेले तारण 878
   19. अभिकरण म्हणजे काय 886

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू भारतीय संविदा अधिनियम, 1872 अंतर्गत विशेष संविदा

   1. मालक कोण होऊ शकतो, आणि अभिकर्ता कोण होऊ शकतो 894
   2. अभिकरण कसे निर्माण होते, आणि अभिकर्त्यांचे प्रकार 901
   3. अभिकर्त्याच्या अधिकाराची व्याप्ती आणि आणीबाणीच्या प्रसंगीचा अधिकार 909
   4. उप-अभिकर्ते आणि प्रतिस्थापित अभिकर्ते 917
   5. अनुसमर्थन 926
   6. अभिकर्त्याची कर्तव्ये 935
   7. स्वतःच्या खात्यावर व्यवहार करणारा अभिकर्ता 944
   8. अभिकर्त्याचे हक्क 952
   9. अभिकर्त्याचा क्षतिपूर्ती मिळण्याचा आणि नुकसानभरपाई मिळण्याचा हक्क 960
   10. अभिकरणाची समाप्ती 968
   11. अभिकर्त्याने केलेल्या संविदांवर मालकाचे दायित्व 979
   12. उघड न केलेला मालक 988
   13. तोतया अभिकर्ता, आणि अभिकर्त्याने केलेले कपट किंवा चुकीचे निवेदन 997
   14. संपूर्ण प्रश्नपत्रिका एका दमात 1004

   Page 1 onwards

   1,012 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 1,012 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

   Module I. भारतीय भागीदारी अधिनियम, 1932 35 chapters

   1. 1 ही प्रश्नपत्रिका कशी रचलेली आहे, आणि ती ज्या चार अधिनियमांवर चालते pages 1 to 5
   2. 2 व्यवसाय संघटनेचे प्रकार, आणि त्यांपैकी एक कसा निवडला जातो pages 6 to 10
   3. 3 भागीदारी अधिनियम संविदा अधिनियमाच्या पायावर उभा आहे pages 11 to 15
   4. 4 भागीदारी म्हणजे काय: व्याख्या आणि तिचे चार आवश्यक घटक pages 16 to 20
   5. 5 भागीदारी दर्जामुळे निर्माण होत नाही pages 21 to 24
   6. 6 भागीदारी अस्तित्वात आहे की नाही हे न्यायालय कसे ठरवते pages 25 to 29
   7. 7 भागीदारी आणि सह-मालकी, कंपनी, क्लब व एकत्र कुटुंबाचा व्यवसाय यांतील फरक pages 30 to 34
   8. 8 भागीदारीचे प्रकार आणि भागीदारांचे प्रकार pages 35 to 40
   9. 9 भागीदारांची सर्वसाधारण कर्तव्ये आणि कपटाबद्दल क्षतिपूर्ती करण्याचे कर्तव्य pages 41 to 45
   10. 10 भागीदारी विलेख, आणि भागीदारांचा स्वतःचा करार कसा काम करतो pages 46 to 51
   11. 11 भागीदारांचे परस्पर हक्क आणि दायित्वे pages 52 to 57
   12. 12 भागीदारी संस्थेची मालमत्ता, आणि तिचे काय करता येते pages 58 to 63
   13. 13 भागीदाराने मिळवलेला वैयक्तिक नफा, आणि संस्थेत बदल झाल्यानंतरचे हक्क pages 64 to 69
   14. 14 भागीदार हा भागीदारी संस्थेचा अभिकर्ता असतो pages 70 to 75
   15. 15 भागीदाराचा गर्भित अधिकार pages 76 to 81
   16. 16 आणीबाणीच्या प्रसंगी भागीदाराचा अधिकार, आणि एखादी कृती संस्थेला कशी बांधील करते pages 82 to 87
   17. 17 भागीदाराने दिलेली कबुली आणि भागीदाराला दिलेली नोटीस pages 88 to 92
   18. 18 भागीदारांचे त्रयस्थ व्यक्तींप्रती दायित्व pages 93 to 98
   19. 19 भागीदाराच्या गैरकृत्यांबद्दल आणि गैरविनियोगाबद्दल भागीदारी संस्थेचे दायित्व pages 99 to 103
   20. 20 भागीदार असल्याचे भासवणे pages 104 to 109
   21. 21 भागीदाराच्या हितसंबंधाचा हस्तांतरिती pages 110 to 114
   22. 22 भागीदारीच्या लाभांसाठी प्रवेश दिलेला अल्पवयीन pages 115 to 121
   23. 23 नव्याने येणारा भागीदार pages 122 to 127
   24. 24 भागीदाराची निवृत्ती आणि हकालपट्टी pages 128 to 134
   25. 25 भागीदाराची नादारी, आणि मृत भागीदाराची संपदा pages 135 to 140
   26. 26 बाहेर पडणारा भागीदार काय करू शकतो, आणि तो कशावर हक्क सांगू शकतो pages 141 to 147
   27. 27 भागीदारी संस्थेचे विसर्जन आणि भागीदारीचे विसर्जन pages 148 to 153
   28. 28 सक्तीचे विसर्जन आणि न्यायालयाकडून विसर्जन pages 154 to 160
   29. 29 विसर्जनानंतरचे समापन pages 161 to 167
   30. 30 भागीदारांमधील हिशेबांची पूर्तता pages 168 to 173
   31. 31 अधिमूल्याची परतफेड, कपटामुळे संविदा रद्द करणे, ख्यातीची विक्री आणि व्यापारावरील प्रतिबंध pages 174 to 181
   32. 32 भागीदारी संस्थेची नोंदणी: का, कुठे आणि कशी pages 182 to 189
   33. 33 नोंदवही अचूक ठेवणे आणि पुरावा म्हणून नोंदवही pages 190 to 197
   34. 34 नोंदणी न केल्याचा परिणाम pages 198 to 206
   35. 35 जाहीर नोटीस: ती केव्हा आवश्यक असते आणि ती कशी दिली जाते pages 207 to 212

   Module II. मर्यादित दायित्व भागीदारी अधिनियम, 2008 27 chapters

   1. 36 संसदेने मर्यादित दायित्व भागीदारी अधिनियम का केला pages 213 to 218
   2. 37 मर्यादित दायित्व भागीदारी हा निगम निकाय आहे, आणि तिला भागीदारी अधिनियम लागू होत नाही pages 219 to 225
   3. 38 भागीदार कोण होऊ शकतो, आणि किमान किती भागीदार असावे लागतात pages 226 to 232
   4. 39 नियुक्त भागीदार pages 233 to 241
   5. 40 निगमन दस्तऐवज आणि नोंदणीद्वारे निगमन pages 242 to 249
   6. 41 नोंदणीकृत कार्यालय, आणि नोंदणीमुळे काय होते pages 250 to 255
   7. 42 मर्यादित दायित्व भागीदारीचे नाव pages 256 to 263
   8. 43 नाव आणि मर्यादित दायित्व जाहीर करणे pages 264 to 268
   9. 44 मर्यादित दायित्व भागीदारी करार आणि भागीदारांमधील संबंध pages 269 to 276
   10. 45 भागीदार केव्हा भागीदार राहत नाही pages 277 to 285
   11. 46 भागीदार हा मर्यादित दायित्व भागीदारीचा अभिकर्ता असतो, इतर भागीदारांचा नव्हे pages 286 to 291
   12. 47 मर्यादित दायित्व भागीदारीच्या स्वतःच्या दायित्वाची व्याप्ती pages 292 to 298
   13. 48 भागीदाराच्या दायित्वाची व्याप्ती आणि भागीदार असल्याचे भासवणे pages 299 to 306
   14. 49 कपटाच्या प्रकरणात अमर्याद दायित्व pages 307 to 313
   15. 50 गैरप्रकारांची माहिती उघड करणे pages 314 to 319
   16. 51 अंशदान: त्याचे स्वरूप आणि ते देण्याचे दायित्व pages 320 to 326
   17. 52 हिशेब, लेखापरीक्षा, मानके आणि वार्षिक विवरणपत्र pages 327 to 334
   18. 53 खोटी विधाने, निबंधकाचे अधिकार, आपसात मिटवणे आणि शास्ती pages 335 to 343
   19. 54 भागीदाराचा हस्तांतरणीय हितसंबंध pages 344 to 350
   20. 55 मर्यादित दायित्व भागीदारीच्या कारभाराचे अन्वेषण pages 351 to 359
   21. 56 मर्यादित दायित्व भागीदारीत रूपांतर pages 360 to 368
   22. 57 परदेशी मर्यादित दायित्व भागीदाऱ्या, तडजोड, व्यवस्था आणि समामेलन pages 369 to 377
   23. 58 समापन आणि विसर्जन pages 378 to 385
   24. 59 भागीदाराचे मर्यादित दायित्व भागीदारीशी स्वतःचे व्यवहार, आणि कंपनी अधिनियम केव्हा उसना घेतला जातो pages 386 to 393
   25. 60 विशेष न्यायालये, अपराध आणि शास्तींचा अभिनिर्णय pages 394 to 404
   26. 61 इलेक्ट्रॉनिक दाखल, नोंदणी कार्यालये, अनुसूची आणि नियम pages 405 to 414
   27. 62 मर्यादित दायित्व भागीदारीची भागीदारी संस्थेशी आणि कंपनीशी तुलना pages 415 to 426

   Module III. वस्तू विक्री अधिनियम, 1930 28 chapters

   1. 63 वस्तू विक्री अधिनियम, आणि त्याने संविदा अधिनियमातून काय घेतले pages 427 to 434
   2. 64 अधिनियमाची परिभाषा pages 435 to 443
   3. 65 विक्रीची संविदा, ती कशी केली जाते, आणि विक्री व विक्रीचा करार यांतील फरक pages 444 to 452
   4. 66 विक्री आणि भाडेखरेदी यांतील फरक, आणि इतर चार व्यवहारांपासून विक्रीचा फरक pages 453 to 461
   5. 67 वस्तू: विद्यमान, भावी आणि समाश्रित, आणि त्या नष्ट झाल्यास काय होते pages 462 to 470
   6. 68 किंमत pages 471 to 478
   7. 69 वेळेविषयीच्या शर्ती pages 479 to 484
   8. 70 अट आणि वॉरंटी pages 485 to 492
   9. 71 मालकी हक्क, निर्विघ्न ताबा आणि बोजामुक्तता यांविषयीच्या गर्भित अटी pages 493 to 500
   10. 72 वर्णनानुसार विक्री आणि नमुन्यानुसार विक्री pages 501 to 507
   11. 73 Caveat Emptor आणि त्याचे अपवाद pages 508 to 517
   12. 74 गर्भित अटी वगळणे, आणि 'वाजवी वेळ' म्हणजे काय pages 518 to 525
   13. 75 स्वामित्वाचे संक्रमण का महत्त्वाचे आहे pages 526 to 534
   14. 76 विनिर्दिष्ट वस्तूंमधील स्वामित्वाचे संक्रमण pages 535 to 542
   15. 77 अनिश्चित आणि भावी वस्तूंमधील स्वामित्वाचे संक्रमण pages 543 to 549
   16. 78 पसंतीसाठी पाठवलेल्या वस्तू, आणि विल्हेवाटीचा हक्क राखून ठेवणे pages 550 to 558
   17. 79 मालक नसलेल्या व्यक्तीने केलेली विक्री pages 559 to 569
   18. 80 विक्रेता आणि खरेदीदार यांची कर्तव्ये, आणि सुपूर्दगी म्हणजे काय pages 570 to 578
   19. 81 सुपूर्दगीविषयीचे नियम pages 579 to 588
   20. 82 चुकीच्या प्रमाणात सुपूर्दगी आणि हप्त्यांनी सुपूर्दगी pages 589 to 596
   21. 83 वस्तूंची तपासणी, स्वीकृती आणि नकार pages 597 to 605
   22. 84 किंमत न मिळालेला विक्रेता कोण, आणि त्याला कोणते हक्क असतात pages 606 to 614
   23. 85 विक्रेत्याचा धारणाधिकार pages 615 to 623
   24. 86 मार्गस्थ माल रोखणे pages 624 to 633
   25. 87 किंमत न मिळालेल्या विक्रेत्याने केलेली पुनर्विक्री pages 634 to 643
   26. 88 विक्रेत्याचे खरेदीदाराविरुद्धचे दावे pages 644 to 652
   27. 89 खरेदीदाराचे विक्रेत्याविरुद्धचे उपाय pages 653 to 661
   28. 90 लिलावाद्वारे विक्री pages 662 to 669

   Module IV. भारतीय संविदा अधिनियम, 1872 अंतर्गत विशेष संविदा 45 chapters

   1. 91 चार विशेष संविदा, आणि विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमाने चुकून नमूद केलेले कलम pages 670 to 676
   2. 92 क्षतिपूर्तीची संविदा pages 677 to 683
   3. 93 दावा लावला गेल्यास क्षतिपूर्तीधारकाचे हक्क pages 684 to 691
   4. 94 हमीची संविदा, आणि ती क्षतिपूर्तीपेक्षा कशी वेगळी आहे pages 692 to 698
   5. 95 हमीसाठी प्रतिफल pages 699 to 705
   6. 96 जामीनदाराचे दायित्व pages 706 to 711
   7. 97 चालू हमी, आणि ती कशी मागे घेतली जाते pages 712 to 719
   8. 98 अटींतील फेरबदलामुळे आणि मुख्य कर्जदाराच्या सुटकेमुळे जामीनदाराची मुक्ती pages 720 to 727
   9. 99 तडजोड, मुदतवाढ किंवा दावा न लावण्याचे वचन यांमुळे मुक्ती pages 728 to 734
   10. 100 धनकोच्या कृतीमुळे किंवा अकृतीमुळे मुक्ती pages 735 to 741
   11. 101 हमी केव्हा अवैध ठरते pages 742 to 749
   12. 102 जामीनदाराचे मुख्य कर्जदाराविरुद्धचे हक्क pages 750 to 756
   13. 103 प्रत्यासन, आणि धनकोच्या प्रतिभूतींवर जामीनदाराचा हक्क pages 757 to 763
   14. 104 सहजामीनदार pages 764 to 771
   15. 105 उपनिधान म्हणजे काय, आणि त्याचे प्रकार pages 772 to 779
   16. 106 उपनिधात्याची कर्तव्ये pages 780 to 787
   17. 107 उपनिहितीने घ्यायची काळजी pages 788 to 794
   18. 108 अनधिकृत वापर आणि उपनिधानाशी विसंगत कृत्ये pages 795 to 800
   19. 109 उपनिधात्याच्या वस्तू उपनिहितीच्या वस्तूंमध्ये मिसळणे pages 801 to 807
   20. 110 वस्तू परत करणे, आणि त्या परत न केल्यास काय होते pages 808 to 814
   21. 111 उपनिहित वस्तूंमधील वाढ आणि त्यांपासूनचा नफा pages 815 to 820
   22. 112 मालकी हक्क नसलेल्या उपनिधात्याला परत सुपूर्दगी, आणि त्रयस्थ व्यक्तींचे दावे pages 821 to 827
   23. 113 वस्तू सापडलेली व्यक्ती pages 828 to 835
   24. 114 उपनिहितीचा विशिष्ट धारणाधिकार pages 836 to 842
   25. 115 सामान्य धारणाधिकार pages 843 to 849
   26. 116 गैरकृत्य करणाऱ्याविरुद्ध दावे, आणि भरपाई कशी विभागली जाते pages 850 to 855
   27. 117 तारण म्हणजे काय pages 856 to 862
   28. 118 तारण घेणाऱ्याचे हक्क pages 863 to 869
   29. 119 कसूर, विक्री आणि विमोचन pages 870 to 877
   30. 120 मालक नसलेल्या व्यक्तीने केलेले तारण pages 878 to 885
   31. 121 अभिकरण म्हणजे काय pages 886 to 893
   32. 122 मालक कोण होऊ शकतो, आणि अभिकर्ता कोण होऊ शकतो pages 894 to 900
   33. 123 अभिकरण कसे निर्माण होते, आणि अभिकर्त्यांचे प्रकार pages 901 to 908
   34. 124 अभिकर्त्याच्या अधिकाराची व्याप्ती आणि आणीबाणीच्या प्रसंगीचा अधिकार pages 909 to 916
   35. 125 उप-अभिकर्ते आणि प्रतिस्थापित अभिकर्ते pages 917 to 925
   36. 126 अनुसमर्थन pages 926 to 934
   37. 127 अभिकर्त्याची कर्तव्ये pages 935 to 943
   38. 128 स्वतःच्या खात्यावर व्यवहार करणारा अभिकर्ता pages 944 to 951
   39. 129 अभिकर्त्याचे हक्क pages 952 to 959
   40. 130 अभिकर्त्याचा क्षतिपूर्ती मिळण्याचा आणि नुकसानभरपाई मिळण्याचा हक्क pages 960 to 967
   41. 131 अभिकरणाची समाप्ती pages 968 to 978
   42. 132 अभिकर्त्याने केलेल्या संविदांवर मालकाचे दायित्व pages 979 to 987
   43. 133 उघड न केलेला मालक pages 988 to 996
   44. 134 तोतया अभिकर्ता, आणि अभिकर्त्याने केलेले कपट किंवा चुकीचे निवेदन pages 997 to 1,003
   45. 135 संपूर्ण प्रश्नपत्रिका एका दमात pages 1,004 to 1,012
   Every paper that is solved: 33 papers

   • Apr 2026 - 60/40
   • Apr 2026 - 75/25
   • Oct 2026 - ATKT 60/40
   • Oct 2026 - ATKT 75/25
   • May 2025 - 60/40
   • May 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • May 2024 - 75/25
   • Oct 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 75/25
   • Jun 2023 - 60/40
   • Nov 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • May 2019
   • Nov 2019
   • Dec 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

5. गुन्हेगारीशास्त्र आणि दंडशास्त्र (Criminology and Penology)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   गुन्हेगारीशास्त्र आणि दंडशास्त्र

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 4

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   गुन्हेगारीशास्त्र आणि दंडशास्त्र

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. गुन्हा आणि गुन्हेगारीशास्त्र: विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती 1
   2. गुन्हा म्हणजे काय? कायदेशीर व्याख्या 7
   3. गुन्ह्याचे घटक: व्यक्ती, दोषी मन, कृती आणि हानी 16
   4. गुन्हा, पाप आणि नैतिकता: कायदा कोणत्या चुकीच्या कृत्यांना शिक्षा करतो 25
   5. अठराव्या शतकातील गुन्ह्याची संकल्पना: पापापासून सामाजिक कराराच्या भंगापर्यंत 32
   6. एकोणिसाव्या शतकातील गुन्ह्याची संकल्पना: निसर्गातील आणि समाजातील वस्तुस्थिती म्हणून गुन्हा 37
   7. विसाव्या शतकातील आणि त्यानंतरची गुन्ह्याची संकल्पना 43
   8. गुन्ह्यांचे वर्गीकरण: कायदेशीर वर्गीकरणे 51
   9. गुन्ह्यांचे वर्गीकरण: गुन्हेगारीशास्त्रीय वर्गीकरणे 58
   10. गुन्हेगारीशास्त्राच्या व्याख्या 63
   11. गुन्हेगारीशास्त्राचा इतिहास 67
   12. गुन्हेगारीशास्त्र, दंडशास्त्र आणि फौजदारी कायदा यांचा परस्परसंबंध 73
   13. गुन्हेगारीशास्त्र हे विज्ञान आहे का? 78
   14. गुन्हेगारीशास्त्राचे संप्रदाय: एक आढावा 83
   15. पूर्व-अभिजात संप्रदाय: भुते, पाप आणि मनमानी शिक्षा 87
   16. अभिजात संप्रदाय: बेकारिया 91
   17. अभिजात संप्रदाय: बेंथम आणि सुखदुःखाचे गणित 98
   18. अभिजात संप्रदायावरील टीका, आणि भारतीय कायद्याने त्यातील काय टिकवले 103

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. नव-अभिजात संप्रदाय 107
   2. प्रत्यक्षवादी संप्रदाय: लोम्ब्रोसो आणि जन्मजात गुन्हेगार 114
   3. प्रत्यक्षवादी संप्रदाय: फेरी आणि गारोफालो 119
   4. प्रत्यक्षवादी संप्रदायावरील टीका, आणि त्याचा वारसा 124
   5. मानचित्रणात्मक संप्रदाय: गेरी, केटले आणि गुन्ह्यांचा नकाशा 129
   6. गुन्हेगारीशास्त्राचा चिकित्सालयीन संप्रदाय 133
   7. गुन्हेगारीशास्त्राचा समाजशास्त्रीय संप्रदाय 138
   8. गुन्हेगारीशास्त्राचा समाजवादी संप्रदाय 144
   9. नवे गुन्हेगारीशास्त्र 148
   10. गुन्हेगारीशास्त्रातील संशोधनाचे प्रवाह 152

   मॉड्यूल II

   1. गुन्हेगारी वर्तनाची कारणे: प्रश्न कसा विचारला जातो 157
   2. आनुवंशिकता आणि गुन्हा 164
   3. जैव-शारीरिक घटक आणि गुन्हेगारी प्रवृत्ती 171
   4. फ्रॉइडचा गुन्हेगारी वर्तनाचा सिद्धांत 178
   5. भावनिक आणि मानसशास्त्रीय घटक 184
   6. गट आणि वर्ग यांच्यातील संघर्ष 192
   7. सदरलँड आणि विभेदक साहचर्याचा सिद्धांत 198
   8. गुन्ह्याच्या कारणमीमांसेचा बहुघटक दृष्टिकोन 205

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. गतिशीलता आणि गुन्हा 210
   2. सांस्कृतिक संघर्ष आणि गुन्हा 215
   3. कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि गुन्हा 220
   4. राजकीय विचारसरणी आणि गुन्हा 227
   5. धर्म आणि गुन्हा 233
   6. आर्थिक परिस्थिती आणि गुन्हा 238
   7. गुन्ह्याची परिस्थितिकी 243
   8. आधुनिक आणि तांत्रिक घडामोडी आणि गुन्हा 250
   9. अत्याचार: गुन्ह्याचे कारण आणि गुन्ह्याचा प्रकार म्हणून जातीय हिंसाचार 256
   10. गुन्हेगारांचे वर्गीकरण 264
   11. सामान्य अपराधी आणि प्रथमच अपराध करणारे अपराधी 269
   12. सराईत अपराधी 276
   13. महिला अपराधी 283
   14. विधिसंघर्षग्रस्त बालके: संकल्पना आणि व्याख्या 293
   15. विधिसंघर्षग्रस्त बालके: मंडळ, मूल्यमापन आणि आदेश 301
   16. पांढरपेशा गुन्हेगार: सदरलँडची संकल्पना 312
   17. भारतीय कायद्यातील पांढरपेशा गुन्हेगारी 318
   18. सायबर गुन्हेगार 329
   19. न्याय संहितेतील सायबर गुन्हेगारी आणि संघटित गुन्हेगारी 337

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. दहशतवादी: दहशतवादाचे गुन्हेगारीशास्त्र 343
   2. भारतीय कायद्यातील दहशतवाद: UAPA आणि न्याय संहिता 349

   मॉड्यूल III

   1. पोलीस आणि फौजदारी न्यायव्यवस्था 359
   2. भारतातील पोलीस व्यवस्था 367
   3. केंद्रातील आणि राज्यांतील पोलिसांची संरचनात्मक संघटना 373
   4. पोलिसांच्या भरतीची आणि प्रशिक्षणाची पद्धत 383
   5. पोलीस अधिनियमाखाली पोलिसांचे अधिकार आणि कर्तव्ये 390
   6. भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेखाली पोलिसांचे अधिकार आणि कर्तव्ये: अटक 399
   7. इतर कायद्यांखाली पोलिसांचे अधिकार 412
   8. पोलीस अन्वेषणाची पद्धत 421
   9. थर्ड डिग्री पद्धत 433
   10. पोलिसांमधील भ्रष्टाचार 442
   11. पोलीस आणि अभियोग यांच्यातील संबंध 449
   12. कोठडीतील हिंसेसाठी पोलिसांचे दायित्व 456
   13. पोलीस-जनता संबंध 465
   14. पोलीस सुधारणा 472
   15. दंडशास्त्राचा अर्थ 480

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. शिक्षेचे सिद्धांत: एक आढावा 486
   2. जरब सिद्धांत 491
   3. प्रतिशोधात्मक सिद्धांत 496
   4. प्रतिबंधात्मक सिद्धांत 502
   5. सुधारात्मक सिद्धांत 507
   6. न्याय संहितेखालील शिक्षेचे प्रकार 513
   7. मृत्युदंड: वादविवाद 522
   8. भारतातील मृत्युदंड: कायदा आणि दुर्मिळातील दुर्मिळ प्रकरण 528
   9. दया, विलंब आणि मृत्युदंडाची शिक्षा 538

   मॉड्यूल IV

   1. अपराध्यांच्या सुधारणेची आणि पुनर्वसनाची गरज 547
   2. कारागृहातील मनोविश्लेषक आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांची भूमिका 555
   3. कारागृहातील व्यावसायिक आणि धार्मिक शिक्षण आणि उमेदवारी 563
   4. गट समुपदेशन आणि पुनर्सामाजिकीकरण कार्यक्रम 571
   5. स्वशासनासाठी कैद्यांच्या संघटना 577
   6. सामुदायिक सेवांमध्ये बंदिवानांचा सहभाग 584
   7. सुधारात्मक तंत्रांचे मूल्यमापन 590
   8. कारावासाची परिणामकारकता आणि त्याच्या पर्यायांचा शोध 597
   9. कारागृह अधिनियम, 1894: कारागृहे आणि त्यांचे अधिकारी 606

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कारागृह अधिनियम, 1894: कैदी, शिस्त आणि कारागृहातील अपराध 616
   2. कारागृहांचे प्रकार 631
   3. अपराध्यांची परिवीक्षा: संकल्पना 642
   4. परिवीक्षा आणि निलंबित शिक्षा यांतील फरक 649
   5. अपराधी परिवीक्षा अधिनियम, 1958: ताकीद, परिवीक्षा आणि तरुण अपराधी 657
   6. अपराधी परिवीक्षा अधिनियम, 1958: परिवीक्षा अधिकारी, भंग आणि कार्यपद्धती 667
   7. अभिवचन रजा आणि संचित रजा: संकल्पना आणि उद्देश 676
   8. अभिवचन रजा आणि अनिश्चित मुदतीची शिक्षा 685
   9. अभिवचन रजा आणि परिवीक्षा यांची तुलना 693
   10. भारतातील अभिवचन रजा आणि तिच्या अटी 699
   11. अभिवचन रजेच्या अटींचा भंग आणि अभिवचन रजेवरील कैद्यांचे पर्यवेक्षण 708
   12. सुटका झालेला अपराधी आणि समाज 716
   13. पीडितशास्त्र: व्याख्या, स्वरूप आणि विकास 723
   14. भारतातील पीडित आणि फौजदारी न्यायव्यवस्था 729
   15. गुन्ह्यातील पीडितांना न्याय देण्याविषयीचा संयुक्त राष्ट्रांचा जाहीरनामा, 1985 741
   16. पीडितांचे पुनर्वसन आणि सलोखा 747

   Page 1 onwards

   755 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 755 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 106 chapters across 4 modules

   Module I. 28 chapters

   1. 1 गुन्हा आणि गुन्हेगारीशास्त्र: विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती pages 1 to 6
   2. 2 गुन्हा म्हणजे काय? कायदेशीर व्याख्या pages 7 to 15
   3. 3 गुन्ह्याचे घटक: व्यक्ती, दोषी मन, कृती आणि हानी pages 16 to 24
   4. 4 गुन्हा, पाप आणि नैतिकता: कायदा कोणत्या चुकीच्या कृत्यांना शिक्षा करतो pages 25 to 31
   5. 5 अठराव्या शतकातील गुन्ह्याची संकल्पना: पापापासून सामाजिक कराराच्या भंगापर्यंत pages 32 to 36
   6. 6 एकोणिसाव्या शतकातील गुन्ह्याची संकल्पना: निसर्गातील आणि समाजातील वस्तुस्थिती म्हणून गुन्हा pages 37 to 42
   7. 7 विसाव्या शतकातील आणि त्यानंतरची गुन्ह्याची संकल्पना pages 43 to 50
   8. 8 गुन्ह्यांचे वर्गीकरण: कायदेशीर वर्गीकरणे pages 51 to 57
   9. 9 गुन्ह्यांचे वर्गीकरण: गुन्हेगारीशास्त्रीय वर्गीकरणे pages 58 to 62
   10. 10 गुन्हेगारीशास्त्राच्या व्याख्या pages 63 to 66
   11. 11 गुन्हेगारीशास्त्राचा इतिहास pages 67 to 72
   12. 12 गुन्हेगारीशास्त्र, दंडशास्त्र आणि फौजदारी कायदा यांचा परस्परसंबंध pages 73 to 77
   13. 13 गुन्हेगारीशास्त्र हे विज्ञान आहे का? pages 78 to 82
   14. 14 गुन्हेगारीशास्त्राचे संप्रदाय: एक आढावा pages 83 to 86
   15. 15 पूर्व-अभिजात संप्रदाय: भुते, पाप आणि मनमानी शिक्षा pages 87 to 90
   16. 16 अभिजात संप्रदाय: बेकारिया pages 91 to 97
   17. 17 अभिजात संप्रदाय: बेंथम आणि सुखदुःखाचे गणित pages 98 to 102
   18. 18 अभिजात संप्रदायावरील टीका, आणि भारतीय कायद्याने त्यातील काय टिकवले pages 103 to 106
   19. 19 नव-अभिजात संप्रदाय pages 107 to 113
   20. 20 प्रत्यक्षवादी संप्रदाय: लोम्ब्रोसो आणि जन्मजात गुन्हेगार pages 114 to 118
   21. 21 प्रत्यक्षवादी संप्रदाय: फेरी आणि गारोफालो pages 119 to 123
   22. 22 प्रत्यक्षवादी संप्रदायावरील टीका, आणि त्याचा वारसा pages 124 to 128
   23. 23 मानचित्रणात्मक संप्रदाय: गेरी, केटले आणि गुन्ह्यांचा नकाशा pages 129 to 132
   24. 24 गुन्हेगारीशास्त्राचा चिकित्सालयीन संप्रदाय pages 133 to 137
   25. 25 गुन्हेगारीशास्त्राचा समाजशास्त्रीय संप्रदाय pages 138 to 143
   26. 26 गुन्हेगारीशास्त्राचा समाजवादी संप्रदाय pages 144 to 147
   27. 27 नवे गुन्हेगारीशास्त्र pages 148 to 151
   28. 28 गुन्हेगारीशास्त्रातील संशोधनाचे प्रवाह pages 152 to 156

   Module II. 29 chapters

   1. 29 गुन्हेगारी वर्तनाची कारणे: प्रश्न कसा विचारला जातो pages 157 to 163
   2. 30 आनुवंशिकता आणि गुन्हा pages 164 to 170
   3. 31 जैव-शारीरिक घटक आणि गुन्हेगारी प्रवृत्ती pages 171 to 177
   4. 32 फ्रॉइडचा गुन्हेगारी वर्तनाचा सिद्धांत pages 178 to 183
   5. 33 भावनिक आणि मानसशास्त्रीय घटक pages 184 to 191
   6. 34 गट आणि वर्ग यांच्यातील संघर्ष pages 192 to 197
   7. 35 सदरलँड आणि विभेदक साहचर्याचा सिद्धांत pages 198 to 204
   8. 36 गुन्ह्याच्या कारणमीमांसेचा बहुघटक दृष्टिकोन pages 205 to 209
   9. 37 गतिशीलता आणि गुन्हा pages 210 to 214
   10. 38 सांस्कृतिक संघर्ष आणि गुन्हा pages 215 to 219
   11. 39 कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि गुन्हा pages 220 to 226
   12. 40 राजकीय विचारसरणी आणि गुन्हा pages 227 to 232
   13. 41 धर्म आणि गुन्हा pages 233 to 237
   14. 42 आर्थिक परिस्थिती आणि गुन्हा pages 238 to 242
   15. 43 गुन्ह्याची परिस्थितिकी pages 243 to 249
   16. 44 आधुनिक आणि तांत्रिक घडामोडी आणि गुन्हा pages 250 to 255
   17. 45 अत्याचार: गुन्ह्याचे कारण आणि गुन्ह्याचा प्रकार म्हणून जातीय हिंसाचार pages 256 to 263
   18. 46 गुन्हेगारांचे वर्गीकरण pages 264 to 268
   19. 47 सामान्य अपराधी आणि प्रथमच अपराध करणारे अपराधी pages 269 to 275
   20. 48 सराईत अपराधी pages 276 to 282
   21. 49 महिला अपराधी pages 283 to 292
   22. 50 विधिसंघर्षग्रस्त बालके: संकल्पना आणि व्याख्या pages 293 to 300
   23. 51 विधिसंघर्षग्रस्त बालके: मंडळ, मूल्यमापन आणि आदेश pages 301 to 311
   24. 52 पांढरपेशा गुन्हेगार: सदरलँडची संकल्पना pages 312 to 317
   25. 53 भारतीय कायद्यातील पांढरपेशा गुन्हेगारी pages 318 to 328
   26. 54 सायबर गुन्हेगार pages 329 to 336
   27. 55 न्याय संहितेतील सायबर गुन्हेगारी आणि संघटित गुन्हेगारी pages 337 to 342
   28. 56 दहशतवादी: दहशतवादाचे गुन्हेगारीशास्त्र pages 343 to 348
   29. 57 भारतीय कायद्यातील दहशतवाद: UAPA आणि न्याय संहिता pages 349 to 358

   Module III. 24 chapters

   1. 58 पोलीस आणि फौजदारी न्यायव्यवस्था pages 359 to 366
   2. 59 भारतातील पोलीस व्यवस्था pages 367 to 372
   3. 60 केंद्रातील आणि राज्यांतील पोलिसांची संरचनात्मक संघटना pages 373 to 382
   4. 61 पोलिसांच्या भरतीची आणि प्रशिक्षणाची पद्धत pages 383 to 389
   5. 62 पोलीस अधिनियमाखाली पोलिसांचे अधिकार आणि कर्तव्ये pages 390 to 398
   6. 63 भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेखाली पोलिसांचे अधिकार आणि कर्तव्ये: अटक pages 399 to 411
   7. 64 इतर कायद्यांखाली पोलिसांचे अधिकार pages 412 to 420
   8. 65 पोलीस अन्वेषणाची पद्धत pages 421 to 432
   9. 66 थर्ड डिग्री पद्धत pages 433 to 441
   10. 67 पोलिसांमधील भ्रष्टाचार pages 442 to 448
   11. 68 पोलीस आणि अभियोग यांच्यातील संबंध pages 449 to 455
   12. 69 कोठडीतील हिंसेसाठी पोलिसांचे दायित्व pages 456 to 464
   13. 70 पोलीस-जनता संबंध pages 465 to 471
   14. 71 पोलीस सुधारणा pages 472 to 479
   15. 72 दंडशास्त्राचा अर्थ pages 480 to 485
   16. 73 शिक्षेचे सिद्धांत: एक आढावा pages 486 to 490
   17. 74 जरब सिद्धांत pages 491 to 495
   18. 75 प्रतिशोधात्मक सिद्धांत pages 496 to 501
   19. 76 प्रतिबंधात्मक सिद्धांत pages 502 to 506
   20. 77 सुधारात्मक सिद्धांत pages 507 to 512
   21. 78 न्याय संहितेखालील शिक्षेचे प्रकार pages 513 to 521
   22. 79 मृत्युदंड: वादविवाद pages 522 to 527
   23. 80 भारतातील मृत्युदंड: कायदा आणि दुर्मिळातील दुर्मिळ प्रकरण pages 528 to 537
   24. 81 दया, विलंब आणि मृत्युदंडाची शिक्षा pages 538 to 546

   Module IV. 25 chapters

   1. 82 अपराध्यांच्या सुधारणेची आणि पुनर्वसनाची गरज pages 547 to 554
   2. 83 कारागृहातील मनोविश्लेषक आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांची भूमिका pages 555 to 562
   3. 84 कारागृहातील व्यावसायिक आणि धार्मिक शिक्षण आणि उमेदवारी pages 563 to 570
   4. 85 गट समुपदेशन आणि पुनर्सामाजिकीकरण कार्यक्रम pages 571 to 576
   5. 86 स्वशासनासाठी कैद्यांच्या संघटना pages 577 to 583
   6. 87 सामुदायिक सेवांमध्ये बंदिवानांचा सहभाग pages 584 to 589
   7. 88 सुधारात्मक तंत्रांचे मूल्यमापन pages 590 to 596
   8. 89 कारावासाची परिणामकारकता आणि त्याच्या पर्यायांचा शोध pages 597 to 605
   9. 90 कारागृह अधिनियम, 1894: कारागृहे आणि त्यांचे अधिकारी pages 606 to 615
   10. 91 कारागृह अधिनियम, 1894: कैदी, शिस्त आणि कारागृहातील अपराध pages 616 to 630
   11. 92 कारागृहांचे प्रकार pages 631 to 641
   12. 93 अपराध्यांची परिवीक्षा: संकल्पना pages 642 to 648
   13. 94 परिवीक्षा आणि निलंबित शिक्षा यांतील फरक pages 649 to 656
   14. 95 अपराधी परिवीक्षा अधिनियम, 1958: ताकीद, परिवीक्षा आणि तरुण अपराधी pages 657 to 666
   15. 96 अपराधी परिवीक्षा अधिनियम, 1958: परिवीक्षा अधिकारी, भंग आणि कार्यपद्धती pages 667 to 675
   16. 97 अभिवचन रजा आणि संचित रजा: संकल्पना आणि उद्देश pages 676 to 684
   17. 98 अभिवचन रजा आणि अनिश्चित मुदतीची शिक्षा pages 685 to 692
   18. 99 अभिवचन रजा आणि परिवीक्षा यांची तुलना pages 693 to 698
   19. 100 भारतातील अभिवचन रजा आणि तिच्या अटी pages 699 to 707
   20. 101 अभिवचन रजेच्या अटींचा भंग आणि अभिवचन रजेवरील कैद्यांचे पर्यवेक्षण pages 708 to 715
   21. 102 सुटका झालेला अपराधी आणि समाज pages 716 to 722
   22. 103 पीडितशास्त्र: व्याख्या, स्वरूप आणि विकास pages 723 to 728
   23. 104 भारतातील पीडित आणि फौजदारी न्यायव्यवस्था pages 729 to 740
   24. 105 गुन्ह्यातील पीडितांना न्याय देण्याविषयीचा संयुक्त राष्ट्रांचा जाहीरनामा, 1985 pages 741 to 746
   25. 106 पीडितांचे पुनर्वसन आणि सलोखा pages 747 to 755
   Every paper that is solved: 32 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2026 - 75/25
   • Oct 2026 - ATKT 75/25
   • May 2025 - 60/40
   • May 2025 - 75/25
   • Oct 2025 - 75/25
   • May 2024 - 60/40
   • May 2024 - 75/25
   • Oct 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 75/25
   • Jun 2023 - 60/40
   • Jun 2023 - Set 2 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • Jun 2019
   • Nov 2019
   • Dec 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • Nov 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

6. मानवी हक्क कायदा (Human Rights Law)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   मानवी हक्क कायदा

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 4

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   मानवी हक्क कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I मानवी हक्कांचा इतिहास आणि तत्त्वज्ञान

   1. मानवी हक्क म्हणजे काय: संकल्पना आणि व्याख्या 1
   2. मानवी हक्कांची वैशिष्ट्ये 6
   3. मानवी हक्कांची गरज का आहे 11
   4. मानवी हक्कांवरील मर्यादा 16
   5. नैसर्गिक हक्कांचा सिद्धांत 21
   6. हक्कांचा उपयुक्ततावादी सिद्धांत 27
   7. हक्कांचा आदर्शवादी सिद्धांत 32
   8. हक्कांचा समाजवादी सिद्धांत 37
   9. हक्कांचा प्रत्यक्षवादी सिद्धांत 42
   10. प्राचीन भारतातील मानवी हक्क 48
   11. मध्ययुगीन भारतातील मानवी हक्क 53
   12. आधुनिक भारतातील मानवी हक्क 57
   13. पहिली पिढी: नागरी आणि राजकीय हक्क 63
   14. दुसरी पिढी: आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक हक्क 68
   15. तिसरी पिढी: एकजुटीचे हक्क 73
   16. तीन पिढ्यांची तुलना 78
   17. मानवी हक्कांची वैश्विकता 83
   18. सांस्कृतिक सापेक्षतावाद आणि त्याला दिलेले उत्तर 88
   19. पाश्चात्त्य परंपरेतील मानवी हक्क 93
   20. मॅग्ना कार्टा आणि इंग्लिश परंपरा 98

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू मानवी हक्कांचा इतिहास आणि तत्त्वज्ञान

   1. अमेरिकेचा स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा 103
   2. अमेरिकेची हक्कांची सनद (Bill of Rights) 107
   3. मनुष्य आणि नागरिक यांच्या हक्कांचा फ्रेंच जाहीरनामा 112
   4. आंतरराष्ट्रीय मानवी हक्कांचा मानकात्मक पाया 118
   5. संयुक्त राष्ट्रे आणि मानवी हक्क व्यवस्थेचा जन्म 123
   6. मानवी हक्कांचा वैश्विक जाहीरनामा: मसुदा आणि रचना 129
   7. मानवी हक्कांचा वैश्विक जाहीरनामा: त्याने घोषित केलेले हक्क 134
   8. वैश्विक जाहीरनाम्याचा कायदेशीर दर्जा 140
   9. आंतरराष्ट्रीय मानवी हक्कांची सनद 145
   10. संयुक्त राष्ट्रांची मानवी हक्क यंत्रणा: सनदेवर आधारित संस्था 149
   11. संयुक्त राष्ट्रांची मानवी हक्क यंत्रणा: तहांवर आधारित संस्था आणि उच्चायुक्त 154

   मॉड्यूल II आंतरराष्ट्रीय अभिसमय आणि प्रोटोकॉल

   1. ICCPR: योजना आणि आबंधने 159
   2. ICCPR: नागरी हक्क 165
   3. ICCPR: राजकीय हक्क आणि स्वातंत्र्ये 171
   4. ICCPR: समानता, अल्पसंख्याक आणि आणीबाणीतील फारकत 176
   5. मानवी हक्क समिती आणि राज्यांचे अहवाल 181
   6. पहिला वैकल्पिक प्रोटोकॉल: व्यक्तींची निवेदने 186

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू आंतरराष्ट्रीय अभिसमय आणि प्रोटोकॉल

   1. दुसरा वैकल्पिक प्रोटोकॉल: मृत्युदंडाचे उच्चाटन 191
   2. ICESCR: योजना आणि क्रमशः साध्यता 195
   3. ICESCR: त्याने हमी दिलेले हक्क 200
   4. ICESCR: समिती आणि वैकल्पिक प्रोटोकॉल 205
   5. भारत आणि दोन प्रसंविदा 210
   6. आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना 217
   7. आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेचे मूलभूत अभिसमय आणि त्यांचा मानवी हक्कविषयक आशय 222
   8. युनेस्को आणि शिक्षण, विज्ञान व संस्कृती यांचे हक्क 227
   9. युनिसेफ आणि बालकांचे हक्क 236
   10. जागतिक आरोग्य संघटना आणि आरोग्याचा हक्क 243
   11. संयुक्त राष्ट्रांची शाश्वत विकास उद्दिष्टे 254
   12. आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क 262
   13. भारतातील आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क 269
   14. मानवी हक्क कायदा म्हणून भारतीय पर्यावरणविषयक कायदे 279
   15. मानवी हक्कांच्या संरक्षणातील अशासकीय संघटना 290

   मॉड्यूल III मानवी हक्क आणि भारतीय संविधान व आयोग

   1. मानवी हक्कांचे साधन म्हणून भारताचे संविधान 299
   2. मूलभूत हक्क: समानतेचा हक्क 305

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू मानवी हक्क आणि भारतीय संविधान व आयोग

   1. मूलभूत हक्क: स्वातंत्र्याचा हक्क 311
   2. मूलभूत हक्क: अनुच्छेद 21 आणि त्यात अंतर्भूत मानलेले हक्क 317
   3. मूलभूत हक्क: अटक आणि स्थानबद्धता यांपासून संरक्षण 322
   4. मूलभूत हक्क: शोषणाविरुद्धचा हक्क 328
   5. मूलभूत हक्क: धर्मस्वातंत्र्य 334
   6. मूलभूत हक्क: अल्पसंख्याकांचे सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क 340
   7. मूलभूत हक्क: संविधानिक उपायांचा हक्क 345
   8. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 350
   9. मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत हक्क: परस्परसंबंध 355
   10. मूलभूत कर्तव्ये 362
   11. हक्क आणि कर्तव्ये: राज्य, नागरिक आणि समाज 367
   12. मूलभूत हक्क आणि मानवी हक्क यांतील फरक 373
   13. मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम, 1993: योजना आणि व्याख्या 378
   14. राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: रचना आणि नियुक्ती 384
   15. राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: कार्ये आणि अधिकार 389
   16. राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: कार्यपद्धती, सशस्त्र दलांविषयीचे परंतुक आणि एक वर्षाचा प्रतिबंध 398
   17. राज्य मानवी हक्क आयोग आणि मानवी हक्क न्यायालये 406
   18. राष्ट्रीय महिला आयोग 414
   19. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ: Vishaka आणि POSH अधिनियम 422

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू मानवी हक्क आणि भारतीय संविधान व आयोग

   1. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 433
   2. राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग 440
   3. राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग 447
   4. न्यायपालिकेची भूमिका: जनहित याचिका 454
   5. न्यायपालिकेची भूमिका: अनुच्छेद 21 चा विस्तार 462
   6. न्यायपालिकेची भूमिका: सार्वजनिक कायद्यातील उपाय म्हणून भरपाई 473
   7. न्यायपालिकेची भूमिका: भारतीय न्यायालयांतील आंतरराष्ट्रीय कायदा 480

   मॉड्यूल IV असुरक्षित गटांचे मानवी हक्क संरक्षण आणि प्रादेशिक व्यवस्था

   1. CEDAW: योजना आणि आबंधने 489
   2. CEDAW: समिती, वैकल्पिक प्रोटोकॉल आणि भारताची घोषणापत्रे 496
   3. भारतीय कायद्यातील CEDAW: Vishaka पासून कायद्यांच्या पुस्तकापर्यंत 503
   4. बालकांच्या हक्कांविषयीचा अभिसमय: योजना 511
   5. CRC: चार सर्वसाधारण तत्त्वे आणि हक्क 517
   6. CRC: वैकल्पिक प्रोटोकॉल आणि समिती 524
   7. भारतीय कायद्यातील बालकांचे हक्क 530
   8. दिव्यांग व्यक्तींच्या हक्कांविषयीचा अभिसमय 539
   9. CRPD: वाजवी सोय आणि मालकाचे कर्तव्य 546
   10. भारतीय कायद्यातील दिव्यांगांचे हक्क: RPwD अधिनियम, 2016 553

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू असुरक्षित गटांचे मानवी हक्क संरक्षण आणि प्रादेशिक व्यवस्था

   1. आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील वृद्ध व्यक्तींचे हक्क 560
   2. आईवडील आणि ज्येष्ठ नागरिक यांचा निर्वाह आणि कल्याण 566
   3. भारतीय कायद्यातील स्त्रियांचे हक्क: कौटुंबिक हिंसाचार आणि सामायिक घर 574
   4. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांचे हक्क 582
   5. आदिवासींचे हक्क आणि विकास: विस्थापन, जंगले आणि संमती 589
   6. आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील LGBT हक्क 596
   7. भारतातील LGBT हक्क: NALSA, Navtej आणि पारलिंगी व्यक्ती अधिनियम 602
   8. निर्वासित: 1951 चा अभिसमय आणि 1967 चा प्रोटोकॉल 612
   9. Non-refoulement (परत न पाठवण्याचे तत्त्व) आणि निर्वासिताचे मूलभूत संरक्षण 618
   10. भारतातील निर्वासित आणि परकीय व्यक्ती 626
   11. युरोपीय प्रादेशिक व्यवस्था: अभिसमय 637
   12. मानवी हक्कांचे युरोपीय न्यायालय 645
   13. अमेरिकी प्रादेशिक व्यवस्था 654
   14. आफ्रिकी प्रादेशिक व्यवस्था 664
   15. आशिया आणि प्रादेशिक व्यवस्थेचा अभाव 672

   Page 1 onwards

   679 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 679 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 105 chapters across 4 modules

   Module I. मानवी हक्कांचा इतिहास आणि तत्त्वज्ञान 31 chapters

   1. 1 मानवी हक्क म्हणजे काय: संकल्पना आणि व्याख्या pages 1 to 5
   2. 2 मानवी हक्कांची वैशिष्ट्ये pages 6 to 10
   3. 3 मानवी हक्कांची गरज का आहे pages 11 to 15
   4. 4 मानवी हक्कांवरील मर्यादा pages 16 to 20
   5. 5 नैसर्गिक हक्कांचा सिद्धांत pages 21 to 26
   6. 6 हक्कांचा उपयुक्ततावादी सिद्धांत pages 27 to 31
   7. 7 हक्कांचा आदर्शवादी सिद्धांत pages 32 to 36
   8. 8 हक्कांचा समाजवादी सिद्धांत pages 37 to 41
   9. 9 हक्कांचा प्रत्यक्षवादी सिद्धांत pages 42 to 47
   10. 10 प्राचीन भारतातील मानवी हक्क pages 48 to 52
   11. 11 मध्ययुगीन भारतातील मानवी हक्क pages 53 to 56
   12. 12 आधुनिक भारतातील मानवी हक्क pages 57 to 62
   13. 13 पहिली पिढी: नागरी आणि राजकीय हक्क pages 63 to 67
   14. 14 दुसरी पिढी: आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक हक्क pages 68 to 72
   15. 15 तिसरी पिढी: एकजुटीचे हक्क pages 73 to 77
   16. 16 तीन पिढ्यांची तुलना pages 78 to 82
   17. 17 मानवी हक्कांची वैश्विकता pages 83 to 87
   18. 18 सांस्कृतिक सापेक्षतावाद आणि त्याला दिलेले उत्तर pages 88 to 92
   19. 19 पाश्चात्त्य परंपरेतील मानवी हक्क pages 93 to 97
   20. 20 मॅग्ना कार्टा आणि इंग्लिश परंपरा pages 98 to 102
   21. 21 अमेरिकेचा स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा pages 103 to 106
   22. 22 अमेरिकेची हक्कांची सनद (Bill of Rights) pages 107 to 111
   23. 23 मनुष्य आणि नागरिक यांच्या हक्कांचा फ्रेंच जाहीरनामा pages 112 to 117
   24. 24 आंतरराष्ट्रीय मानवी हक्कांचा मानकात्मक पाया pages 118 to 122
   25. 25 संयुक्त राष्ट्रे आणि मानवी हक्क व्यवस्थेचा जन्म pages 123 to 128
   26. 26 मानवी हक्कांचा वैश्विक जाहीरनामा: मसुदा आणि रचना pages 129 to 133
   27. 27 मानवी हक्कांचा वैश्विक जाहीरनामा: त्याने घोषित केलेले हक्क pages 134 to 139
   28. 28 वैश्विक जाहीरनाम्याचा कायदेशीर दर्जा pages 140 to 144
   29. 29 आंतरराष्ट्रीय मानवी हक्कांची सनद pages 145 to 148
   30. 30 संयुक्त राष्ट्रांची मानवी हक्क यंत्रणा: सनदेवर आधारित संस्था pages 149 to 153
   31. 31 संयुक्त राष्ट्रांची मानवी हक्क यंत्रणा: तहांवर आधारित संस्था आणि उच्चायुक्त pages 154 to 158

   Module II. आंतरराष्ट्रीय अभिसमय आणि प्रोटोकॉल 21 chapters

   1. 32 ICCPR: योजना आणि आबंधने pages 159 to 164
   2. 33 ICCPR: नागरी हक्क pages 165 to 170
   3. 34 ICCPR: राजकीय हक्क आणि स्वातंत्र्ये pages 171 to 175
   4. 35 ICCPR: समानता, अल्पसंख्याक आणि आणीबाणीतील फारकत pages 176 to 180
   5. 36 मानवी हक्क समिती आणि राज्यांचे अहवाल pages 181 to 185
   6. 37 पहिला वैकल्पिक प्रोटोकॉल: व्यक्तींची निवेदने pages 186 to 190
   7. 38 दुसरा वैकल्पिक प्रोटोकॉल: मृत्युदंडाचे उच्चाटन pages 191 to 194
   8. 39 ICESCR: योजना आणि क्रमशः साध्यता pages 195 to 199
   9. 40 ICESCR: त्याने हमी दिलेले हक्क pages 200 to 204
   10. 41 ICESCR: समिती आणि वैकल्पिक प्रोटोकॉल pages 205 to 209
   11. 42 भारत आणि दोन प्रसंविदा pages 210 to 216
   12. 43 आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना pages 217 to 221
   13. 44 आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेचे मूलभूत अभिसमय आणि त्यांचा मानवी हक्कविषयक आशय pages 222 to 226
   14. 45 युनेस्को आणि शिक्षण, विज्ञान व संस्कृती यांचे हक्क pages 227 to 235
   15. 46 युनिसेफ आणि बालकांचे हक्क pages 236 to 242
   16. 47 जागतिक आरोग्य संघटना आणि आरोग्याचा हक्क pages 243 to 253
   17. 48 संयुक्त राष्ट्रांची शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 254 to 261
   18. 49 आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क pages 262 to 268
   19. 50 भारतातील आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क pages 269 to 278
   20. 51 मानवी हक्क कायदा म्हणून भारतीय पर्यावरणविषयक कायदे pages 279 to 289
   21. 52 मानवी हक्कांच्या संरक्षणातील अशासकीय संघटना pages 290 to 298

   Module III. मानवी हक्क आणि भारतीय संविधान व आयोग 28 chapters

   1. 53 मानवी हक्कांचे साधन म्हणून भारताचे संविधान pages 299 to 304
   2. 54 मूलभूत हक्क: समानतेचा हक्क pages 305 to 310
   3. 55 मूलभूत हक्क: स्वातंत्र्याचा हक्क pages 311 to 316
   4. 56 मूलभूत हक्क: अनुच्छेद 21 आणि त्यात अंतर्भूत मानलेले हक्क pages 317 to 321
   5. 57 मूलभूत हक्क: अटक आणि स्थानबद्धता यांपासून संरक्षण pages 322 to 327
   6. 58 मूलभूत हक्क: शोषणाविरुद्धचा हक्क pages 328 to 333
   7. 59 मूलभूत हक्क: धर्मस्वातंत्र्य pages 334 to 339
   8. 60 मूलभूत हक्क: अल्पसंख्याकांचे सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क pages 340 to 344
   9. 61 मूलभूत हक्क: संविधानिक उपायांचा हक्क pages 345 to 349
   10. 62 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 350 to 354
   11. 63 मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत हक्क: परस्परसंबंध pages 355 to 361
   12. 64 मूलभूत कर्तव्ये pages 362 to 366
   13. 65 हक्क आणि कर्तव्ये: राज्य, नागरिक आणि समाज pages 367 to 372
   14. 66 मूलभूत हक्क आणि मानवी हक्क यांतील फरक pages 373 to 377
   15. 67 मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम, 1993: योजना आणि व्याख्या pages 378 to 383
   16. 68 राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: रचना आणि नियुक्ती pages 384 to 388
   17. 69 राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: कार्ये आणि अधिकार pages 389 to 397
   18. 70 राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: कार्यपद्धती, सशस्त्र दलांविषयीचे परंतुक आणि एक वर्षाचा प्रतिबंध pages 398 to 405
   19. 71 राज्य मानवी हक्क आयोग आणि मानवी हक्क न्यायालये pages 406 to 413
   20. 72 राष्ट्रीय महिला आयोग pages 414 to 421
   21. 73 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ: Vishaka आणि POSH अधिनियम pages 422 to 432
   22. 74 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग pages 433 to 439
   23. 75 राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग pages 440 to 446
   24. 76 राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग pages 447 to 453
   25. 77 न्यायपालिकेची भूमिका: जनहित याचिका pages 454 to 461
   26. 78 न्यायपालिकेची भूमिका: अनुच्छेद 21 चा विस्तार pages 462 to 472
   27. 79 न्यायपालिकेची भूमिका: सार्वजनिक कायद्यातील उपाय म्हणून भरपाई pages 473 to 479
   28. 80 न्यायपालिकेची भूमिका: भारतीय न्यायालयांतील आंतरराष्ट्रीय कायदा pages 480 to 488

   Module IV. असुरक्षित गटांचे मानवी हक्क संरक्षण आणि प्रादेशिक व्यवस्था 25 chapters

   1. 81 CEDAW: योजना आणि आबंधने pages 489 to 495
   2. 82 CEDAW: समिती, वैकल्पिक प्रोटोकॉल आणि भारताची घोषणापत्रे pages 496 to 502
   3. 83 भारतीय कायद्यातील CEDAW: Vishaka पासून कायद्यांच्या पुस्तकापर्यंत pages 503 to 510
   4. 84 बालकांच्या हक्कांविषयीचा अभिसमय: योजना pages 511 to 516
   5. 85 CRC: चार सर्वसाधारण तत्त्वे आणि हक्क pages 517 to 523
   6. 86 CRC: वैकल्पिक प्रोटोकॉल आणि समिती pages 524 to 529
   7. 87 भारतीय कायद्यातील बालकांचे हक्क pages 530 to 538
   8. 88 दिव्यांग व्यक्तींच्या हक्कांविषयीचा अभिसमय pages 539 to 545
   9. 89 CRPD: वाजवी सोय आणि मालकाचे कर्तव्य pages 546 to 552
   10. 90 भारतीय कायद्यातील दिव्यांगांचे हक्क: RPwD अधिनियम, 2016 pages 553 to 559
   11. 91 आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील वृद्ध व्यक्तींचे हक्क pages 560 to 565
   12. 92 आईवडील आणि ज्येष्ठ नागरिक यांचा निर्वाह आणि कल्याण pages 566 to 573
   13. 93 भारतीय कायद्यातील स्त्रियांचे हक्क: कौटुंबिक हिंसाचार आणि सामायिक घर pages 574 to 581
   14. 94 अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांचे हक्क pages 582 to 588
   15. 95 आदिवासींचे हक्क आणि विकास: विस्थापन, जंगले आणि संमती pages 589 to 595
   16. 96 आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील LGBT हक्क pages 596 to 601
   17. 97 भारतातील LGBT हक्क: NALSA, Navtej आणि पारलिंगी व्यक्ती अधिनियम pages 602 to 611
   18. 98 निर्वासित: 1951 चा अभिसमय आणि 1967 चा प्रोटोकॉल pages 612 to 617
   19. 99 Non-refoulement (परत न पाठवण्याचे तत्त्व) आणि निर्वासिताचे मूलभूत संरक्षण pages 618 to 625
   20. 100 भारतातील निर्वासित आणि परकीय व्यक्ती pages 626 to 636
   21. 101 युरोपीय प्रादेशिक व्यवस्था: अभिसमय pages 637 to 644
   22. 102 मानवी हक्कांचे युरोपीय न्यायालय pages 645 to 653
   23. 103 अमेरिकी प्रादेशिक व्यवस्था pages 654 to 663
   24. 104 आफ्रिकी प्रादेशिक व्यवस्था pages 664 to 671
   25. 105 आशिया आणि प्रादेशिक व्यवस्थेचा अभाव pages 672 to 679
   Every paper that is solved: 4 papers

   • May 2026 - 75/25
   • May 2025 - 75/25
   • May 2024 - 75/25
   • Oct 2024 - ATKT 75/25

7. मसुदा लेखन, अभिवचन आणि अभिहस्तांतरण II (Drafting Pleading and Conveyancing II)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   मसुदा लेखन, अभिवचन आणि अभिहस्तांतरण II

   LL.B. (3 वर्षे) · सत्र 4

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in द्वितीय वर्ष

   मसुदा लेखन, अभिवचन आणि अभिहस्तांतरण II

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I अभिहस्तांतरण: मालमत्ता हस्तांतरित करणारे आठ विलेख, आणि प्रत्येकावर येणारे दोन खर्च

   1. हा दुसरा अभ्यासक्रम कोणती भर घालतो 1
   2. कोणत्याही हस्तांतरण विलेखाचा मसुदा करण्यापूर्वी निश्चित करायचे सात प्रश्न 5
   3. मुद्रांक शुल्क आणि नोंदणी: प्रत्येक विलेखावरील दोन खर्च, आणि अनुसूची कशी वाचावी 10
   4. विक्री: कलम 54 काय आवश्यक करते, आणि मालकी केव्हा हस्तांतरित होते 17
   5. कलम 55: कायदा प्रत्येक विक्रीत लिहून देत असलेले हक्क आणि दायित्वे 21
   6. खरेदीखत, शीर्षकानुसार 26
   7. सदनिकेचे संपूर्ण खरेदीखत, आणि त्यातील चुका 31
   8. गहाण: कलम 58, आणि त्यात नमूद केलेले सहा प्रकार 38
   9. साधे गहाण, आणि सशर्त विक्रीद्वारे गहाण 42
   10. भोगवटा गहाण, आणि इंग्लिश गहाण 46
   11. साध्या गहाणाचे संपूर्ण गहाणखत 50
   12. संपूर्ण इंग्लिश गहाण, आणि संपूर्ण भोगवटा गहाण 56
   13. गहाणखत काय काढून घेऊ शकत नाही: विमोचन, आणि त्यावरील अडथळा 63
   14. भाडेपट्टा: कलम 105, आणि भाडेपट्टा व अनुज्ञप्ती यांच्यातील सीमारेषा 67
   15. कलमे 108 आणि 111: कायदा पुरवत असलेल्या अटी, आणि भाडेपट्टा कसा संपतो 72
   16. व्यावसायिक जागेचा संपूर्ण भाडेपट्टा विलेख 78
   17. महाराष्ट्रातील रजा व परवाना: कायदा तो लेखी का करायला लावतो 86

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू अभिहस्तांतरण: मालमत्ता हस्तांतरित करणारे आठ विलेख, आणि प्रत्येकावर येणारे दोन खर्च

   1. संपूर्ण रजा व परवाना करार 91
   2. अदलाबदल: कलमे 118 ते 121, आणि ती विक्री व वाटणी यांपेक्षा कशी वेगळी आहे 99
   3. संपूर्ण अदलाबदल विलेख 104
   4. दान: कलमे 122 ते 129, आणि दान कशामुळे पूर्ण होते 111
   5. ओझ्यासह दान, आणि दान केव्हा परत घेता येते 116
   6. संपूर्ण दानपत्र 121
   7. न्यास: भारतीय न्यास अधिनियम, आणि विलेखाने पूर्ण करायच्या निश्चितता 129
   8. महाराष्ट्रातील सार्वजनिक न्यास: नोंदणी, आणि धर्मादाय आयुक्त 135
   9. संपूर्ण न्यास विलेख, खासगी आणि सार्वजनिक 140
   10. नोंदणी: कलम 17, आणि कशाची नोंदणी करणे आवश्यक आहे 149
   11. कलम 18, सादरीकरण, आणि नोंदणी न झालेल्या विलेखाचे कलम 49 काय करते 155
   12. भागीदारी: कलम 4, आणि विलेखाने काय निश्चित केले पाहिजे 161
   13. संपूर्ण भागीदारी विलेख, आणि भागीदारी संस्थेची नोंदणी 166
   14. हस्तांतरण विलेख निरुपयोगी करणाऱ्या चुका 176

   मॉड्यूल II वैवाहिक अभिवचने: पाच याचिका, आणि प्रत्येकीमागची तीन पाने

   1. वैवाहिक प्रकरणातील अभिवचने: याचिका म्हणजे काय, आणि ती कोणते न्यायालय ऐकते 182
   2. वैवाहिक याचिकेची रचना, शीर्षकानुसार 187

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू वैवाहिक अभिवचने: पाच याचिका, आणि प्रत्येकीमागची तीन पाने

   1. घटस्फोटाची कारणे: कलम 13, एकेका कारणानुसार 191
   2. न्यायालयाची कशाबद्दल खात्री पटली पाहिजे: कलम 23, आणि अनुतोषातील अडसर 196
   3. क्रूरता आणि परित्याग यांच्या आधारे घटस्फोटाची संपूर्ण याचिका 201
   4. परस्पर संमतीने घटस्फोट: कलम 13B आवश्यक करत असलेल्या तीन गोष्टी 209
   5. सहा महिने, आणि ते केव्हा माफ करता येतात 214
   6. संमतीच्या अटींसह कलम 13B खालील संपूर्ण संयुक्त याचिका 218
   7. पोटगी: पाच दरवाजे, आणि त्यांपैकी एक कसा निवडावा 227
   8. अंतरिम पोटगीसाठी संपूर्ण अर्ज, आणि भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेच्या कलम 144 खालील एक अर्ज 234
   9. ताबा: एकमेव कसोटी, आणि ती सांगणाऱ्या तरतुदी 242
   10. अंतरिम भेटीच्या हक्कासह ताब्यासाठी संपूर्ण अर्ज 248
   11. दांपत्य हक्कांची पुनर्स्थापना: अभिवचनात काय मांडले पाहिजे, आणि एकमेव बचाव 256
   12. दांपत्य हक्कांच्या पुनर्स्थापनेसाठी संपूर्ण याचिका 260
   13. शून्य आणि शून्यकरणीय: हा फरक अभिवचन का ठरवतो 269
   14. कपटाच्या आधारे विवाह शून्य ठरवणाऱ्या हुकूमनाम्यासाठी संपूर्ण याचिका 276
   15. सत्यापन, प्रतिज्ञापत्र आणि वकीलपत्र: प्रत्येक याचिकेमागची तीन पाने 283
   16. दाखल करतानाच वैवाहिक याचिका परत पाठवायला लावणाऱ्या चुका 290

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III कंपनी आणि न्यायाधिकरणासाठी मसुदा लेखन: एक करार, दोन याचिका, दोन नोटिसा आणि एक अर्ज

   1. कंपनी आणि न्यायाधिकरणासाठी मसुदा लेखन: काय बदलते 295
   2. मर्यादित दायित्व भागीदारी: ती काय आहे, आणि करारात काय निश्चित केले पाहिजे 301
   3. संपूर्ण मर्यादित दायित्व भागीदारी करार 308
   4. न्यायाधिकरणाद्वारे समापन: कलम 271, आणि याचिका कोण करू शकतो 318
   5. नमुना WIN 1 मधील याचिका, शीर्षकानुसार 324
   6. प्रतिज्ञापत्र आणि जाहिरातीसह संपूर्ण समापन याचिका 330
   7. वार्षिक सर्वसाधारण सभा: कलमे 96, 101, 102 आणि 103 342
   8. स्पष्टीकरणात्मक निवेदनासह वार्षिक सर्वसाधारण सभेची संपूर्ण नोटीस 349
   9. असाधारण सर्वसाधारण सभा, आणि ती घ्यायला भाग पाडणारे मागणीपत्र 359
   10. सदोष वस्तू: ग्राहक संरक्षण अधिनियम कशाला दोष म्हणतो 367
   11. सदोष वस्तूंसाठी संपूर्ण कायदेशीर नोटीस, आणि त्यानंतरची तक्रार 373
   12. कॉर्पोरेट नादारी: अर्ज कोण करू शकतो, आणि कोणत्या कसुरीवर 383
   13. कलम 8 खालील मागणी नोटीस, आणि प्रकरणाचा निकाल ठरवणारे दहा दिवस 389
   14. तीन नमुने: नमुना 1, नमुना 5 आणि नमुना 6 395
   15. नमुना 3 मधील मागणी नोटिशीसह नमुना 5 मधील संपूर्ण अर्ज 401
   16. दाखल करून घेण्याच्या टप्प्यावरच वाणिज्यिक अभिवचन फेटाळायला लावणाऱ्या चुका 415

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV उत्तराधिकार, पालकत्व, दत्तक आणि माहितीचा अधिकार: मृत्यूनंतर अंमलात येणारे किंवा शासनाकडे मागणी करणारे सहा दस्तऐवज

   1. मृत्यूनंतर अंमलात येणारे दस्तऐवज, आणि शासनाकडे मागणी करणारे दस्तऐवज 421
   2. मृत्युपत्र: ते कोण करू शकतो, आणि कलम 63 नुसार त्याचे निष्पादन कसे होते 426
   3. मृत्युपत्रात काय सांगितले पाहिजे, आणि खटले निर्माण करणारे खंड 432
   4. संपूर्ण मृत्युपत्र 439
   5. मृत्युपत्राची पुरवणी: ती काय करू शकते, आणि काय करू शकत नाही 449
   6. वारस दाखला: तो काय आहे, आणि काय नाही 456
   7. वारस दाखल्यासाठी संपूर्ण अर्ज 463
   8. प्रोबेट, प्रशासनपत्र आणि उत्तराधिकार प्रमाणपत्र: कोणते, आणि केव्हा 473
   9. प्रोबेटसाठी याचिका, शीर्षकानुसार 481
   10. प्रोबेटसाठी संपूर्ण याचिका, आणि कलम 372 खालील संपूर्ण अर्ज 487
   11. पालकत्व: अर्ज कोण करू शकतो, आणि कोणत्या न्यायालयात 497
   12. मालमत्तेच्या यादीसह पालक म्हणून नियुक्तीसाठी संपूर्ण अर्ज 506
   13. बाल न्याय अधिनियमाखालील दत्तक: विलेख म्हणजे दत्तक नव्हे, ते का 517
   14. संपूर्ण दत्तक विलेख 527
   15. माहितीच्या अधिकाराचा अर्ज, आणि त्याने सुरू होणारी कालगणना 537
   16. उत्तर, आणि ज्या कारणांवर माहिती नाकारता येते ती कारणे 544
   17. पहिले अपील आणि दुसरे अपील 551

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू उत्तराधिकार, पालकत्व, दत्तक आणि माहितीचा अधिकार: मृत्यूनंतर अंमलात येणारे किंवा शासनाकडे मागणी करणारे सहा दस्तऐवज

   1. माहितीच्या अधिकाराचा संपूर्ण अर्ज, उत्तर आणि पहिले अपील 557
   2. चोवीस दस्तऐवज, प्रत्येकाचा एक सदोष मसुदा, आणि तो दुरुस्त करणारी तरतूद 566

   Page 1 onwards

   576 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 576 pages.

   Every chapter in the notes: 84 chapters across 4 modules

   Module I. अभिहस्तांतरण: मालमत्ता हस्तांतरित करणारे आठ विलेख, आणि प्रत्येकावर येणारे दोन खर्च 31 chapters

   1. 1 हा दुसरा अभ्यासक्रम कोणती भर घालतो pages 1 to 4
   2. 2 कोणत्याही हस्तांतरण विलेखाचा मसुदा करण्यापूर्वी निश्चित करायचे सात प्रश्न pages 5 to 9
   3. 3 मुद्रांक शुल्क आणि नोंदणी: प्रत्येक विलेखावरील दोन खर्च, आणि अनुसूची कशी वाचावी pages 10 to 16
   4. 4 विक्री: कलम 54 काय आवश्यक करते, आणि मालकी केव्हा हस्तांतरित होते pages 17 to 20
   5. 5 कलम 55: कायदा प्रत्येक विक्रीत लिहून देत असलेले हक्क आणि दायित्वे pages 21 to 25
   6. 6 खरेदीखत, शीर्षकानुसार pages 26 to 30
   7. 7 सदनिकेचे संपूर्ण खरेदीखत, आणि त्यातील चुका pages 31 to 37
   8. 8 गहाण: कलम 58, आणि त्यात नमूद केलेले सहा प्रकार pages 38 to 41
   9. 9 साधे गहाण, आणि सशर्त विक्रीद्वारे गहाण pages 42 to 45
   10. 10 भोगवटा गहाण, आणि इंग्लिश गहाण pages 46 to 49
   11. 11 साध्या गहाणाचे संपूर्ण गहाणखत pages 50 to 55
   12. 12 संपूर्ण इंग्लिश गहाण, आणि संपूर्ण भोगवटा गहाण pages 56 to 62
   13. 13 गहाणखत काय काढून घेऊ शकत नाही: विमोचन, आणि त्यावरील अडथळा pages 63 to 66
   14. 14 भाडेपट्टा: कलम 105, आणि भाडेपट्टा व अनुज्ञप्ती यांच्यातील सीमारेषा pages 67 to 71
   15. 15 कलमे 108 आणि 111: कायदा पुरवत असलेल्या अटी, आणि भाडेपट्टा कसा संपतो pages 72 to 77
   16. 16 व्यावसायिक जागेचा संपूर्ण भाडेपट्टा विलेख pages 78 to 85
   17. 17 महाराष्ट्रातील रजा व परवाना: कायदा तो लेखी का करायला लावतो pages 86 to 90
   18. 18 संपूर्ण रजा व परवाना करार pages 91 to 98
   19. 19 अदलाबदल: कलमे 118 ते 121, आणि ती विक्री व वाटणी यांपेक्षा कशी वेगळी आहे pages 99 to 103
   20. 20 संपूर्ण अदलाबदल विलेख pages 104 to 110
   21. 21 दान: कलमे 122 ते 129, आणि दान कशामुळे पूर्ण होते pages 111 to 115
   22. 22 ओझ्यासह दान, आणि दान केव्हा परत घेता येते pages 116 to 120
   23. 23 संपूर्ण दानपत्र pages 121 to 128
   24. 24 न्यास: भारतीय न्यास अधिनियम, आणि विलेखाने पूर्ण करायच्या निश्चितता pages 129 to 134
   25. 25 महाराष्ट्रातील सार्वजनिक न्यास: नोंदणी, आणि धर्मादाय आयुक्त pages 135 to 139
   26. 26 संपूर्ण न्यास विलेख, खासगी आणि सार्वजनिक pages 140 to 148
   27. 27 नोंदणी: कलम 17, आणि कशाची नोंदणी करणे आवश्यक आहे pages 149 to 154
   28. 28 कलम 18, सादरीकरण, आणि नोंदणी न झालेल्या विलेखाचे कलम 49 काय करते pages 155 to 160
   29. 29 भागीदारी: कलम 4, आणि विलेखाने काय निश्चित केले पाहिजे pages 161 to 165
   30. 30 संपूर्ण भागीदारी विलेख, आणि भागीदारी संस्थेची नोंदणी pages 166 to 175
   31. 31 हस्तांतरण विलेख निरुपयोगी करणाऱ्या चुका pages 176 to 181

   Module II. वैवाहिक अभिवचने: पाच याचिका, आणि प्रत्येकीमागची तीन पाने 18 chapters

   1. 32 वैवाहिक प्रकरणातील अभिवचने: याचिका म्हणजे काय, आणि ती कोणते न्यायालय ऐकते pages 182 to 186
   2. 33 वैवाहिक याचिकेची रचना, शीर्षकानुसार pages 187 to 190
   3. 34 घटस्फोटाची कारणे: कलम 13, एकेका कारणानुसार pages 191 to 195
   4. 35 न्यायालयाची कशाबद्दल खात्री पटली पाहिजे: कलम 23, आणि अनुतोषातील अडसर pages 196 to 200
   5. 36 क्रूरता आणि परित्याग यांच्या आधारे घटस्फोटाची संपूर्ण याचिका pages 201 to 208
   6. 37 परस्पर संमतीने घटस्फोट: कलम 13B आवश्यक करत असलेल्या तीन गोष्टी pages 209 to 213
   7. 38 सहा महिने, आणि ते केव्हा माफ करता येतात pages 214 to 217
   8. 39 संमतीच्या अटींसह कलम 13B खालील संपूर्ण संयुक्त याचिका pages 218 to 226
   9. 40 पोटगी: पाच दरवाजे, आणि त्यांपैकी एक कसा निवडावा pages 227 to 233
   10. 41 अंतरिम पोटगीसाठी संपूर्ण अर्ज, आणि भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेच्या कलम 144 खालील एक अर्ज pages 234 to 241
   11. 42 ताबा: एकमेव कसोटी, आणि ती सांगणाऱ्या तरतुदी pages 242 to 247
   12. 43 अंतरिम भेटीच्या हक्कासह ताब्यासाठी संपूर्ण अर्ज pages 248 to 255
   13. 44 दांपत्य हक्कांची पुनर्स्थापना: अभिवचनात काय मांडले पाहिजे, आणि एकमेव बचाव pages 256 to 259
   14. 45 दांपत्य हक्कांच्या पुनर्स्थापनेसाठी संपूर्ण याचिका pages 260 to 268
   15. 46 शून्य आणि शून्यकरणीय: हा फरक अभिवचन का ठरवतो pages 269 to 275
   16. 47 कपटाच्या आधारे विवाह शून्य ठरवणाऱ्या हुकूमनाम्यासाठी संपूर्ण याचिका pages 276 to 282
   17. 48 सत्यापन, प्रतिज्ञापत्र आणि वकीलपत्र: प्रत्येक याचिकेमागची तीन पाने pages 283 to 289
   18. 49 दाखल करतानाच वैवाहिक याचिका परत पाठवायला लावणाऱ्या चुका pages 290 to 294

   Module III. कंपनी आणि न्यायाधिकरणासाठी मसुदा लेखन: एक करार, दोन याचिका, दोन नोटिसा आणि एक अर्ज 16 chapters

   1. 50 कंपनी आणि न्यायाधिकरणासाठी मसुदा लेखन: काय बदलते pages 295 to 300
   2. 51 मर्यादित दायित्व भागीदारी: ती काय आहे, आणि करारात काय निश्चित केले पाहिजे pages 301 to 307
   3. 52 संपूर्ण मर्यादित दायित्व भागीदारी करार pages 308 to 317
   4. 53 न्यायाधिकरणाद्वारे समापन: कलम 271, आणि याचिका कोण करू शकतो pages 318 to 323
   5. 54 नमुना WIN 1 मधील याचिका, शीर्षकानुसार pages 324 to 329
   6. 55 प्रतिज्ञापत्र आणि जाहिरातीसह संपूर्ण समापन याचिका pages 330 to 341
   7. 56 वार्षिक सर्वसाधारण सभा: कलमे 96, 101, 102 आणि 103 pages 342 to 348
   8. 57 स्पष्टीकरणात्मक निवेदनासह वार्षिक सर्वसाधारण सभेची संपूर्ण नोटीस pages 349 to 358
   9. 58 असाधारण सर्वसाधारण सभा, आणि ती घ्यायला भाग पाडणारे मागणीपत्र pages 359 to 366
   10. 59 सदोष वस्तू: ग्राहक संरक्षण अधिनियम कशाला दोष म्हणतो pages 367 to 372
   11. 60 सदोष वस्तूंसाठी संपूर्ण कायदेशीर नोटीस, आणि त्यानंतरची तक्रार pages 373 to 382
   12. 61 कॉर्पोरेट नादारी: अर्ज कोण करू शकतो, आणि कोणत्या कसुरीवर pages 383 to 388
   13. 62 कलम 8 खालील मागणी नोटीस, आणि प्रकरणाचा निकाल ठरवणारे दहा दिवस pages 389 to 394
   14. 63 तीन नमुने: नमुना 1, नमुना 5 आणि नमुना 6 pages 395 to 400
   15. 64 नमुना 3 मधील मागणी नोटिशीसह नमुना 5 मधील संपूर्ण अर्ज pages 401 to 414
   16. 65 दाखल करून घेण्याच्या टप्प्यावरच वाणिज्यिक अभिवचन फेटाळायला लावणाऱ्या चुका pages 415 to 420

   Module IV. उत्तराधिकार, पालकत्व, दत्तक आणि माहितीचा अधिकार: मृत्यूनंतर अंमलात येणारे किंवा शासनाकडे मागणी करणारे सहा दस्तऐवज 19 chapters

   1. 66 मृत्यूनंतर अंमलात येणारे दस्तऐवज, आणि शासनाकडे मागणी करणारे दस्तऐवज pages 421 to 425
   2. 67 मृत्युपत्र: ते कोण करू शकतो, आणि कलम 63 नुसार त्याचे निष्पादन कसे होते pages 426 to 431
   3. 68 मृत्युपत्रात काय सांगितले पाहिजे, आणि खटले निर्माण करणारे खंड pages 432 to 438
   4. 69 संपूर्ण मृत्युपत्र pages 439 to 448
   5. 70 मृत्युपत्राची पुरवणी: ती काय करू शकते, आणि काय करू शकत नाही pages 449 to 455
   6. 71 वारस दाखला: तो काय आहे, आणि काय नाही pages 456 to 462
   7. 72 वारस दाखल्यासाठी संपूर्ण अर्ज pages 463 to 472
   8. 73 प्रोबेट, प्रशासनपत्र आणि उत्तराधिकार प्रमाणपत्र: कोणते, आणि केव्हा pages 473 to 480
   9. 74 प्रोबेटसाठी याचिका, शीर्षकानुसार pages 481 to 486
   10. 75 प्रोबेटसाठी संपूर्ण याचिका, आणि कलम 372 खालील संपूर्ण अर्ज pages 487 to 496
   11. 76 पालकत्व: अर्ज कोण करू शकतो, आणि कोणत्या न्यायालयात pages 497 to 505
   12. 77 मालमत्तेच्या यादीसह पालक म्हणून नियुक्तीसाठी संपूर्ण अर्ज pages 506 to 516
   13. 78 बाल न्याय अधिनियमाखालील दत्तक: विलेख म्हणजे दत्तक नव्हे, ते का pages 517 to 526
   14. 79 संपूर्ण दत्तक विलेख pages 527 to 536
   15. 80 माहितीच्या अधिकाराचा अर्ज, आणि त्याने सुरू होणारी कालगणना pages 537 to 543
   16. 81 उत्तर, आणि ज्या कारणांवर माहिती नाकारता येते ती कारणे pages 544 to 550
   17. 82 पहिले अपील आणि दुसरे अपील pages 551 to 556
   18. 83 माहितीच्या अधिकाराचा संपूर्ण अर्ज, उत्तर आणि पहिले अपील pages 557 to 565
   19. 84 चोवीस दस्तऐवज, प्रत्येकाचा एक सदोष मसुदा, आणि तो दुरुस्त करणारी तरतूद pages 566 to 576

8. Land Laws

   Papers

   Previous year question paper solutions. These papers are from an older syllabus of this course. There are no notes for them. 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every paper that is solved: 27 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2025 - 60/40
   • Oct 2025 - 60/40
   • May 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 60/40
   • Jun 2023 - 60/40
   • Nov 2023 - 60/40
   • May 2022
   • Nov 2022 - 60/40
   • Jun 2019
   • Nov 2019
   • Dec 2018
   • Jun 2018
   • May 2017
   • Nov 2017
   • May 2016
   • Nov 2016
   • May 2015
   • Nov 2015
   • Apr 2014
   • Nov 2014
   • Nov 2013
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010

9. Taxation Laws

   Papers

   Previous year question paper solutions. These papers are from an older syllabus of this course. There are no notes for them. 2010, 2011, 2012, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every paper that is solved: 21 papers

   • May 2026 - 60/40
   • May 2025 - 60/40
   • May 2024 - 60/40
   • Oct 2024 - 60/40
   • Jun 2023 - 60/40
   • 2021-22
   • Nov 2022 - 60/40
   • Jun 2019
   • Nov 2019
   • Jun 2018
   • Jun 2018 - Set 2
   • May 2017
   • May 2017 - ATKT
   • May 2016
   • Apr 2015
   • Nov 2015
   • Dec 2012
   • May 2012
   • Apr 2011
   • Nov 2011
   • Nov 2010