B.A. LL.B. 5 Years (Marathi) Semester 2: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 2, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU law student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. राज्यशास्त्र I (Political Science I)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   राज्यशास्त्र I

   B.A. LL.B. (पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम) · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in प्रथम वर्ष

   राज्यशास्त्र I

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I राजकीय सिद्धांतातील राज्य आणि सार्वभौमत्व

   1. राज्य म्हणजे काय: संकल्पना आणि तिचा अर्थ 1
   2. व्यक्तींचा समुदाय म्हणून राज्य 9
   3. निश्चित प्रदेशातील राजकीयदृष्ट्या संघटित समाज म्हणून राज्य 15
   4. एकाच शासनासह एकमेव सार्वभौम घटक म्हणून राज्य 20
   5. राज्याच्या व्याख्या: समुदायकेंद्री आणि विधिशास्त्रीय दृष्टिकोन 26
   6. राज्याच्या व्याख्या: बळ, सर्वोच्चता आणि वर्ग 32
   7. राज्याचे घटक 38
   8. लोकसंख्या आणि प्रदेश: प्रत्येक घटक का महत्त्वाचा आहे 43
   9. शासन आणि सार्वभौमत्व: प्रत्येक घटक का महत्त्वाचा आहे 49
   10. राज्य आणि शासन यांची तुलना 54
   11. राज्य आणि समाज यांची तुलना 59
   12. राज्य आणि संघटना यांची तुलना 64
   13. सार्वभौमत्व: राज्याचा मूलभूत घटक 70
   14. सार्वभौमत्वाच्या व्याख्या 75
   15. सार्वभौमत्वाचे दोन पैलू: अंतर्गत आणि बाह्य 80
   16. सार्वभौमत्वाची आवश्यक वैशिष्ट्ये 85
   17. कायदेशीर सार्वभौमत्व 91
   18. राजकीय सार्वभौमत्व 96
   19. लोकसार्वभौमत्व 101
   20. सार्वभौमत्वाचा इतिहास, I: प्राचीन आणि मध्ययुगीन जग 106

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू राजकीय सिद्धांतातील राज्य आणि सार्वभौमत्व

   1. सार्वभौमत्वाचा इतिहास, II: बोदाँपासून आजपर्यंत 111
   2. जाँ बोदाँ: सार्वभौमत्वाचा पहिला सिद्धांत 116
   3. ह्यूगो ग्रोशियस: राष्ट्रांमधील सार्वभौमत्व 122
   4. जेरेमी बेंथम: आज्ञापालनाची सवय म्हणून सार्वभौमत्व 127
   5. राज्याचा सामाजिक करार किंवा संमती सिद्धांत 133
   6. हॉब्ज: निरंकुश सार्वभौम निर्माण करणारा करार 138
   7. लॉक: लोकांना सर्वोच्च ठेवणारा करार 144
   8. रूसो: सामान्य इच्छेचे सार्वभौमत्व 150
   9. हॉब्ज, लॉक आणि रूसो यांची तुलना 156
   10. जॉन ऑस्टिन यांचा सार्वभौमत्वाचा सिद्धांत 161
   11. ऑस्टिन यांच्यावरील टीका: मेन, बहुलवादी आणि भारतीय संविधान 167

   मॉड्यूल II राजकीय सिद्धांतातील एक संकल्पना म्हणून शासन

   1. राजकीय सिद्धांतातील एक संकल्पना म्हणून शासन 174
   2. राज्यकला: पाश्चात्त्य राजकीय विचारांचे मुख्य प्रवाह 181
   3. प्लेटोचे रिपब्लिक आणि न्यायाची कल्पना 187
   4. प्लेटोचे आदर्श राज्य 192
   5. प्लेटोचा तत्त्वज्ञ राजा 197
   6. प्लेटोची शिक्षणयोजना आणि साम्यवाद 202
   7. प्लेटोच्या आदर्श राज्याचे मूल्यमापन 208

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू राजकीय सिद्धांतातील एक संकल्पना म्हणून शासन

   1. मॅकियाव्हेली आणि त्याचे युग 214
   2. विवेकी राजपुत्राला मॅकियाव्हेलीचा सल्ला 220
   3. मॅकियाव्हेलीचे मूल्यमापन 226
   4. ॲरिस्टॉटलचे शासनांचे वर्गीकरण 232
   5. ॲरिस्टॉटलची पॉलिटी, मिश्र संविधान, आणि शासने का बदलतात 238
   6. शासनाचे आधुनिक वर्गीकरण 244
   7. एकात्म शासन 250
   8. संघराज्यीय शासन 255
   9. एकात्म आणि संघराज्यीय शासन यांची तुलना 263
   10. अर्ध-संघराज्यीय राज्य 268
   11. अर्ध-संघराज्यीय राज्य म्हणून भारत 273
   12. सर्वोच्च न्यायालयातील भारतीय संघराज्यवाद 280
   13. संसदीय शासन 286
   14. अध्यक्षीय शासन 294
   15. संसदीय आणि अध्यक्षीय शासन यांची तुलना 300

   मॉड्यूल III शासनाची रचना

   1. शासनाची रचना: त्याची तीन अंगे 305
   2. सत्ताविभाजनाचा सिद्धांत 312
   3. माँटेस्क्यूचा सत्ताविभाजनाचा सिद्धांत 318

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू शासनाची रचना

   1. उदारमतवादी अर्थ: नियंत्रण आणि संतुलन 325
   2. अमेरिकेतील सत्ताविभाजन 331
   3. भारतातील सत्ताविभाजन 338
   4. अमेरिका आणि भारत यांतील सत्ताविभाजनाची तुलना 345
   5. सत्ताविभाजनाच्या सिद्धांताचे मूल्यमापन 349
   6. न्यायमंडळ: त्याची भूमिका आणि कार्ये 355
   7. न्यायाधीशांच्या नियुक्तीच्या तीन पद्धती 362
   8. भारतात न्यायाधीशांची नियुक्ती कशी होते 368
   9. न्यायमंडळाच्या स्वातंत्र्याचे महत्त्व 374
   10. न्यायिक स्वातंत्र्य सुनिश्चित करणारे उपाय 379
   11. कायद्याचे राज्य 385
   12. न्यायिक पुनर्विलोकन 391
   13. भारत आणि अमेरिका यांतील न्यायिक पुनर्विलोकनाची तुलना 397
   14. संविधानात सुधारणा करण्याचा संसदेचा अधिकार आणि मूलभूत हक्क 403
   15. ए. के. गोपालन विरुद्ध मद्रास राज्य 409
   16. शंकरी प्रसाद विरुद्ध भारतीय संघ 415
   17. सज्जन सिंग विरुद्ध राजस्थान राज्य 420
   18. गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्य 424
   19. केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य: मूलभूत संरचनेचा खटला 429

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू शासनाची रचना

   1. केशवानंदनंतरची मूलभूत संरचना 434
   2. संसदीय सार्वभौमत्व: अर्थ आणि स्वरूप 440
   3. भारतातील संसदीय सार्वभौमत्व आणि त्याच्या मर्यादा 445
   4. युनायटेड किंगडममधील संसदीय सार्वभौमत्व 449
   5. युनायटेड किंगडममधील संसदीय सार्वभौमत्व: समकालीन आव्हाने 455

   मॉड्यूल IV प्रतिनिधित्व

   1. प्रतिनिधित्वाची संकल्पना 462
   2. प्रतिनिधीची भूमिका 469
   3. सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार 476
   4. स्त्रियांना मताधिकार: बाजूचे आणि विरोधातील युक्तिवाद 483
   5. अमेरिकेतील स्त्री मताधिकारासाठीचा लढा 489
   6. भारतातील स्त्रियांच्या प्रतिनिधित्वापुढील आव्हाने 496
   7. प्रतिनिधित्वाचे आधार, आणि प्रादेशिक प्रतिनिधित्व 503
   8. एकसदस्यीय आणि बहुसदस्यीय मतदारसंघ 510
   9. कार्यात्मक प्रतिनिधित्व आणि त्यातील अडचणी 516
   10. अल्पसंख्याकांचे प्रतिनिधित्व 522
   11. प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व: हेअर योजना किंवा एकल संक्रमणीय मत 529
   12. प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व: यादी पद्धत 535
   13. अनेक मतांची पद्धत 541

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू प्रतिनिधित्व

   1. भारतातील निवडणूक पद्धती, आणि निवडणूक आयोगाची रचना 547
   2. निवडणूक आयोगाचे अधिकार आणि कार्ये 553
   3. निवडणूक आयोगाची स्वायत्तता 560
   4. भारतातील निवडणुकांवर समाजमाध्यमांचा प्रभाव 566
   5. निवडणूक आयोगाकडून समाजमाध्यमांची छाननी 573

   Page 1 onwards

   579 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 579 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026, 2027

   Every chapter in the notes: 98 chapters across 4 modules

   Module I. राजकीय सिद्धांतातील राज्य आणि सार्वभौमत्व 31 chapters

   1. 1 राज्य म्हणजे काय: संकल्पना आणि तिचा अर्थ pages 1 to 8
   2. 2 व्यक्तींचा समुदाय म्हणून राज्य pages 9 to 14
   3. 3 निश्चित प्रदेशातील राजकीयदृष्ट्या संघटित समाज म्हणून राज्य pages 15 to 19
   4. 4 एकाच शासनासह एकमेव सार्वभौम घटक म्हणून राज्य pages 20 to 25
   5. 5 राज्याच्या व्याख्या: समुदायकेंद्री आणि विधिशास्त्रीय दृष्टिकोन pages 26 to 31
   6. 6 राज्याच्या व्याख्या: बळ, सर्वोच्चता आणि वर्ग pages 32 to 37
   7. 7 राज्याचे घटक pages 38 to 42
   8. 8 लोकसंख्या आणि प्रदेश: प्रत्येक घटक का महत्त्वाचा आहे pages 43 to 48
   9. 9 शासन आणि सार्वभौमत्व: प्रत्येक घटक का महत्त्वाचा आहे pages 49 to 53
   10. 10 राज्य आणि शासन यांची तुलना pages 54 to 58
   11. 11 राज्य आणि समाज यांची तुलना pages 59 to 63
   12. 12 राज्य आणि संघटना यांची तुलना pages 64 to 69
   13. 13 सार्वभौमत्व: राज्याचा मूलभूत घटक pages 70 to 74
   14. 14 सार्वभौमत्वाच्या व्याख्या pages 75 to 79
   15. 15 सार्वभौमत्वाचे दोन पैलू: अंतर्गत आणि बाह्य pages 80 to 84
   16. 16 सार्वभौमत्वाची आवश्यक वैशिष्ट्ये pages 85 to 90
   17. 17 कायदेशीर सार्वभौमत्व pages 91 to 95
   18. 18 राजकीय सार्वभौमत्व pages 96 to 100
   19. 19 लोकसार्वभौमत्व pages 101 to 105
   20. 20 सार्वभौमत्वाचा इतिहास, I: प्राचीन आणि मध्ययुगीन जग pages 106 to 110
   21. 21 सार्वभौमत्वाचा इतिहास, II: बोदाँपासून आजपर्यंत pages 111 to 115
   22. 22 जाँ बोदाँ: सार्वभौमत्वाचा पहिला सिद्धांत pages 116 to 121
   23. 23 ह्यूगो ग्रोशियस: राष्ट्रांमधील सार्वभौमत्व pages 122 to 126
   24. 24 जेरेमी बेंथम: आज्ञापालनाची सवय म्हणून सार्वभौमत्व pages 127 to 132
   25. 25 राज्याचा सामाजिक करार किंवा संमती सिद्धांत pages 133 to 137
   26. 26 हॉब्ज: निरंकुश सार्वभौम निर्माण करणारा करार pages 138 to 143
   27. 27 लॉक: लोकांना सर्वोच्च ठेवणारा करार pages 144 to 149
   28. 28 रूसो: सामान्य इच्छेचे सार्वभौमत्व pages 150 to 155
   29. 29 हॉब्ज, लॉक आणि रूसो यांची तुलना pages 156 to 160
   30. 30 जॉन ऑस्टिन यांचा सार्वभौमत्वाचा सिद्धांत pages 161 to 166
   31. 31 ऑस्टिन यांच्यावरील टीका: मेन, बहुलवादी आणि भारतीय संविधान pages 167 to 173

   Module II. राजकीय सिद्धांतातील एक संकल्पना म्हणून शासन 22 chapters

   1. 32 राजकीय सिद्धांतातील एक संकल्पना म्हणून शासन pages 174 to 180
   2. 33 राज्यकला: पाश्चात्त्य राजकीय विचारांचे मुख्य प्रवाह pages 181 to 186
   3. 34 प्लेटोचे रिपब्लिक आणि न्यायाची कल्पना pages 187 to 191
   4. 35 प्लेटोचे आदर्श राज्य pages 192 to 196
   5. 36 प्लेटोचा तत्त्वज्ञ राजा pages 197 to 201
   6. 37 प्लेटोची शिक्षणयोजना आणि साम्यवाद pages 202 to 207
   7. 38 प्लेटोच्या आदर्श राज्याचे मूल्यमापन pages 208 to 213
   8. 39 मॅकियाव्हेली आणि त्याचे युग pages 214 to 219
   9. 40 विवेकी राजपुत्राला मॅकियाव्हेलीचा सल्ला pages 220 to 225
   10. 41 मॅकियाव्हेलीचे मूल्यमापन pages 226 to 231
   11. 42 ॲरिस्टॉटलचे शासनांचे वर्गीकरण pages 232 to 237
   12. 43 ॲरिस्टॉटलची पॉलिटी, मिश्र संविधान, आणि शासने का बदलतात pages 238 to 243
   13. 44 शासनाचे आधुनिक वर्गीकरण pages 244 to 249
   14. 45 एकात्म शासन pages 250 to 254
   15. 46 संघराज्यीय शासन pages 255 to 262
   16. 47 एकात्म आणि संघराज्यीय शासन यांची तुलना pages 263 to 267
   17. 48 अर्ध-संघराज्यीय राज्य pages 268 to 272
   18. 49 अर्ध-संघराज्यीय राज्य म्हणून भारत pages 273 to 279
   19. 50 सर्वोच्च न्यायालयातील भारतीय संघराज्यवाद pages 280 to 285
   20. 51 संसदीय शासन pages 286 to 293
   21. 52 अध्यक्षीय शासन pages 294 to 299
   22. 53 संसदीय आणि अध्यक्षीय शासन यांची तुलना pages 300 to 304

   Module III. शासनाची रचना 27 chapters

   1. 54 शासनाची रचना: त्याची तीन अंगे pages 305 to 311
   2. 55 सत्ताविभाजनाचा सिद्धांत pages 312 to 317
   3. 56 माँटेस्क्यूचा सत्ताविभाजनाचा सिद्धांत pages 318 to 324
   4. 57 उदारमतवादी अर्थ: नियंत्रण आणि संतुलन pages 325 to 330
   5. 58 अमेरिकेतील सत्ताविभाजन pages 331 to 337
   6. 59 भारतातील सत्ताविभाजन pages 338 to 344
   7. 60 अमेरिका आणि भारत यांतील सत्ताविभाजनाची तुलना pages 345 to 348
   8. 61 सत्ताविभाजनाच्या सिद्धांताचे मूल्यमापन pages 349 to 354
   9. 62 न्यायमंडळ: त्याची भूमिका आणि कार्ये pages 355 to 361
   10. 63 न्यायाधीशांच्या नियुक्तीच्या तीन पद्धती pages 362 to 367
   11. 64 भारतात न्यायाधीशांची नियुक्ती कशी होते pages 368 to 373
   12. 65 न्यायमंडळाच्या स्वातंत्र्याचे महत्त्व pages 374 to 378
   13. 66 न्यायिक स्वातंत्र्य सुनिश्चित करणारे उपाय pages 379 to 384
   14. 67 कायद्याचे राज्य pages 385 to 390
   15. 68 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 391 to 396
   16. 69 भारत आणि अमेरिका यांतील न्यायिक पुनर्विलोकनाची तुलना pages 397 to 402
   17. 70 संविधानात सुधारणा करण्याचा संसदेचा अधिकार आणि मूलभूत हक्क pages 403 to 408
   18. 71 ए. के. गोपालन विरुद्ध मद्रास राज्य pages 409 to 414
   19. 72 शंकरी प्रसाद विरुद्ध भारतीय संघ pages 415 to 419
   20. 73 सज्जन सिंग विरुद्ध राजस्थान राज्य pages 420 to 423
   21. 74 गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्य pages 424 to 428
   22. 75 केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य: मूलभूत संरचनेचा खटला pages 429 to 433
   23. 76 केशवानंदनंतरची मूलभूत संरचना pages 434 to 439
   24. 77 संसदीय सार्वभौमत्व: अर्थ आणि स्वरूप pages 440 to 444
   25. 78 भारतातील संसदीय सार्वभौमत्व आणि त्याच्या मर्यादा pages 445 to 448
   26. 79 युनायटेड किंगडममधील संसदीय सार्वभौमत्व pages 449 to 454
   27. 80 युनायटेड किंगडममधील संसदीय सार्वभौमत्व: समकालीन आव्हाने pages 455 to 461

   Module IV. प्रतिनिधित्व 18 chapters

   1. 81 प्रतिनिधित्वाची संकल्पना pages 462 to 468
   2. 82 प्रतिनिधीची भूमिका pages 469 to 475
   3. 83 सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार pages 476 to 482
   4. 84 स्त्रियांना मताधिकार: बाजूचे आणि विरोधातील युक्तिवाद pages 483 to 488
   5. 85 अमेरिकेतील स्त्री मताधिकारासाठीचा लढा pages 489 to 495
   6. 86 भारतातील स्त्रियांच्या प्रतिनिधित्वापुढील आव्हाने pages 496 to 502
   7. 87 प्रतिनिधित्वाचे आधार, आणि प्रादेशिक प्रतिनिधित्व pages 503 to 509
   8. 88 एकसदस्यीय आणि बहुसदस्यीय मतदारसंघ pages 510 to 515
   9. 89 कार्यात्मक प्रतिनिधित्व आणि त्यातील अडचणी pages 516 to 521
   10. 90 अल्पसंख्याकांचे प्रतिनिधित्व pages 522 to 528
   11. 91 प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व: हेअर योजना किंवा एकल संक्रमणीय मत pages 529 to 534
   12. 92 प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व: यादी पद्धत pages 535 to 540
   13. 93 अनेक मतांची पद्धत pages 541 to 546
   14. 94 भारतातील निवडणूक पद्धती, आणि निवडणूक आयोगाची रचना pages 547 to 552
   15. 95 निवडणूक आयोगाचे अधिकार आणि कार्ये pages 553 to 559
   16. 96 निवडणूक आयोगाची स्वायत्तता pages 560 to 565
   17. 97 भारतातील निवडणुकांवर समाजमाध्यमांचा प्रभाव pages 566 to 572
   18. 98 निवडणूक आयोगाकडून समाजमाध्यमांची छाननी pages 573 to 579
   Every paper that is solved: 18 papers

   • 2026-27 - ATKT 60/40
   • 2026-27 - ATKT 75/25
   • 2025-26
   • 2025-26 - ATKT 75/25
   • 2025-26 - ATKT Set 2 75/25
   • 2024-25
   • 2024-25 - ATKT 60/40
   • 2024-25 - ATKT 75/25
   • 2023-24
   • 2023-24 - ATKT 60/40
   • 2023-24 - ATKT 75/25
   • 2023-24 - ATKT Set 2 60/40
   • 2022-23 - 75/25
   • 2022-23 - ATKT
   • 2021-22
   • 2019-20
   • 2018-19
   • 2017-18

2. इतिहास (History)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   इतिहास

   B.A. LL.B. (पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम) · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सुधारित CBCS अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in प्रथम वर्ष

   इतिहास

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि 1857 चा उठाव

   1. इतिहास: हा पेपर कशाचा आहे, आणि हे पुस्तक कसे वाचावे 1
   2. व्यापाऱ्यांपासून राज्यकर्त्यांपर्यंत: 1772 पर्यंतची ईस्ट इंडिया कंपनी 7
   3. नियामक अधिनियम, 1773 14
   4. नियामक अधिनियमाची अंमलबजावणी, आणि 1781 चा समझोता अधिनियम 23
   5. पिटचा भारत अधिनियम, 1784 31
   6. 1793 चा सनद अधिनियम 41
   7. 1813 चा सनद अधिनियम 53
   8. 1833 चा सनद अधिनियम 62
   9. 1853 चा सनद अधिनियम, आणि 1854 चा अधिनियम 75
   10. 1773 ते 1853 पर्यंतचे सनद अधिनियम: एकत्रित आढावा 85
   11. 1857 च्या उठावाची कारणे: राजकीय 92
   12. 1857 च्या उठावाची कारणे: आर्थिक 100
   13. 1857 च्या उठावाची कारणे: सामाजिक आणि धार्मिक 106
   14. 1857 च्या उठावाची कारणे: लष्करी 112
   15. तात्कालिक कारण: चरबी लावलेली काडतुसे, बराकपूर आणि मेरठ 118
   16. समकालीनांच्या मते उठावाची कारणे: सय्यद अहमद खान आणि इतर 124
   17. उठावाची वाटचाल, 1857 ते 1859: केंद्रे आणि नेते 130
   18. उठाव अयशस्वी का झाला 136
   19. शिपायांचे बंड, उठाव की स्वातंत्र्ययुद्ध? 1857 चे स्वरूप 141
   20. उठावाचे परिणाम: एक आढावा 148

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि 1857 चा उठाव

   1. भारताच्या उत्तम शासनासाठीचा अधिनियम, 1858: सेक्रेटरी ऑफ स्टेट आणि इंडिया कौन्सिल 153
   2. भारताच्या उत्तम शासनासाठीचा अधिनियम, 1858: सेवा, महसूल आणि संसद 160
   3. राणीचा 1 नोव्हेंबर 1858 चा जाहीरनामा 167
   4. उठावानंतर: लष्कर, संस्थानिक आणि ब्रिटिश धोरण 173
   5. भारतीय कौन्सिल अधिनियम, 1861: गव्हर्नर जनरलचे कौन्सिल 179
   6. भारतीय कौन्सिल अधिनियम, 1861: केंद्रात आणि प्रांतांमध्ये कायदे करणे 185
   7. 1861 च्या अधिनियमाची अंमलबजावणी, सुधारणा अधिनियम, आणि 1891 चा अधिनियम का नाही 193

   मॉड्यूल II भारतातील प्रमुख घडामोडी आणि सामाजिक सुधारणा

   1. 1813 पूर्वीचे भारतातील शिक्षण 199
   2. 1813 चा सनद अधिनियम आणि शिक्षण 207
   3. प्राच्यवादी आणि आंग्लवादी 213
   4. मेकॉलेचे 1835 चे टिपण 220
   5. वूडचा 1854 चा खलिता 228
   6. हंटर शिक्षण आयोग, 1882 236
   7. भारतीय विद्यापीठ अधिनियम, 1904 248
   8. कंपनीच्या काळातील वृत्तपत्रे 262
   9. राजसत्तेच्या काळातील वृत्तपत्रे 274

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू भारतातील प्रमुख घडामोडी आणि सामाजिक सुधारणा

   1. सामाजिक सुधारणा आणि स्वातंत्र्यलढा यांतील वृत्तपत्रे 285
   2. स्थानिक स्वराज्य 299
   3. कंपनीच्या काळातील नागरी सेवा 310
   4. राजसत्तेच्या काळातील नागरी सेवा 317
   5. एकोणिसाव्या शतकातील भारतातील सामाजिक सुधारणा 327
   6. सुधारणा चळवळी: ब्राह्मो समाज, आर्य समाज आणि रामकृष्ण मिशन 335
   7. सुधारणा चळवळी: पश्चिम भारत आणि अलिगड चळवळ 345
   8. स्त्रियांची मुक्ती: सती आणि विधवा पुनर्विवाह 355
   9. स्त्रियांची मुक्ती: बालविवाह, संमतीचे वय आणि शिक्षण 366
   10. दलित वर्गांचे उत्थान 379
   11. आंबेडकर, गांधी आणि पुणे करार 392

   मॉड्यूल III स्वातंत्र्यलढा आणि संवैधानिक घडामोडी (1885-1935)

   1. भारतीय राष्ट्रवादाचा उदय 401
   2. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस, 1885 408
   3. मवाळांचे कार्य, 1885 ते 1905 415
   4. भारतीय कौन्सिल अधिनियम, 1892 422
   5. जहालांचा उदय 429
   6. बंगालची फाळणी, 1905, आणि स्वदेशी चळवळ 438
   7. सुरत फूट, 1907 447

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू स्वातंत्र्यलढा आणि संवैधानिक घडामोडी (1885-1935)

   1. भारतीय कौन्सिल अधिनियम, 1909 454
   2. ऑगस्ट घोषणा, 1917 464
   3. माँटेग्यू-चेम्सफर्ड अहवाल, 1918 471
   4. भारत सरकार अधिनियम, 1919: प्रांत आणि द्विदल शासन 479
   5. भारत सरकार अधिनियम, 1919: केंद्र, लंडन आणि सेवा 489
   6. रौलट अधिनियम आणि जालियनवाला बाग 498
   7. असहकार चळवळ, 1920 ते 1922 506
   8. सायमन आयोग, 1927 516
   9. नेहरू अहवाल, 1928 523
   10. गोलमेज परिषदा 535
   11. सविनय कायदेभंग चळवळ 545
   12. भारत सरकार अधिनियम, 1935: संघराज्य आणि केंद्र 556
   13. भारत सरकार अधिनियम, 1935: प्रांतिक स्वायत्तता 575
   14. क्रांतिकारी राष्ट्रवाद, 1905 ते 1935 588

   मॉड्यूल IV फाळणी आणि स्वातंत्र्योत्तर भारत

   1. क्रिप्स मिशन, 1942 600
   2. चले जाव आंदोलन आणि 1946 पर्यंतची वाटचाल 608
   3. त्रिमंत्री योजना, 1946 617
   4. भारतीय स्वातंत्र्य अधिनियम, 1947 625

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू फाळणी आणि स्वातंत्र्योत्तर भारत

   1. जमातवादाचा उगम आणि वाढ 635
   2. भारताची फाळणी 643
   3. भारतीय संस्थानांचे विलीनीकरण 651
   4. काश्मीर प्रश्न 660
   5. संविधान सभा 668
   6. संविधान सभेतील चर्चा 674
   7. राज्यपुनर्रचना 683
   8. आर्थिक नियोजन आणि नेहरू काळातील पंचवार्षिक योजना 689
   9. मिश्र अर्थव्यवस्था 695
   10. जमीन सुधारणा: जमीनदारी निर्मूलन आणि कुळवहिवाट सुधारणा 701
   11. जमीन सुधारणा: कमाल जमीनधारणा आणि भूदान चळवळ 708

   Page 1 onwards

   713 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 713 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 83 chapters across 4 modules

   Module I. ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि 1857 चा उठाव 27 chapters

   1. 1 इतिहास: हा पेपर कशाचा आहे, आणि हे पुस्तक कसे वाचावे pages 1 to 6
   2. 2 व्यापाऱ्यांपासून राज्यकर्त्यांपर्यंत: 1772 पर्यंतची ईस्ट इंडिया कंपनी pages 7 to 13
   3. 3 नियामक अधिनियम, 1773 pages 14 to 22
   4. 4 नियामक अधिनियमाची अंमलबजावणी, आणि 1781 चा समझोता अधिनियम pages 23 to 30
   5. 5 पिटचा भारत अधिनियम, 1784 pages 31 to 40
   6. 6 1793 चा सनद अधिनियम pages 41 to 52
   7. 7 1813 चा सनद अधिनियम pages 53 to 61
   8. 8 1833 चा सनद अधिनियम pages 62 to 74
   9. 9 1853 चा सनद अधिनियम, आणि 1854 चा अधिनियम pages 75 to 84
   10. 10 1773 ते 1853 पर्यंतचे सनद अधिनियम: एकत्रित आढावा pages 85 to 91
   11. 11 1857 च्या उठावाची कारणे: राजकीय pages 92 to 99
   12. 12 1857 च्या उठावाची कारणे: आर्थिक pages 100 to 105
   13. 13 1857 च्या उठावाची कारणे: सामाजिक आणि धार्मिक pages 106 to 111
   14. 14 1857 च्या उठावाची कारणे: लष्करी pages 112 to 117
   15. 15 तात्कालिक कारण: चरबी लावलेली काडतुसे, बराकपूर आणि मेरठ pages 118 to 123
   16. 16 समकालीनांच्या मते उठावाची कारणे: सय्यद अहमद खान आणि इतर pages 124 to 129
   17. 17 उठावाची वाटचाल, 1857 ते 1859: केंद्रे आणि नेते pages 130 to 135
   18. 18 उठाव अयशस्वी का झाला pages 136 to 140
   19. 19 शिपायांचे बंड, उठाव की स्वातंत्र्ययुद्ध? 1857 चे स्वरूप pages 141 to 147
   20. 20 उठावाचे परिणाम: एक आढावा pages 148 to 152
   21. 21 भारताच्या उत्तम शासनासाठीचा अधिनियम, 1858: सेक्रेटरी ऑफ स्टेट आणि इंडिया कौन्सिल pages 153 to 159
   22. 22 भारताच्या उत्तम शासनासाठीचा अधिनियम, 1858: सेवा, महसूल आणि संसद pages 160 to 166
   23. 23 राणीचा 1 नोव्हेंबर 1858 चा जाहीरनामा pages 167 to 172
   24. 24 उठावानंतर: लष्कर, संस्थानिक आणि ब्रिटिश धोरण pages 173 to 178
   25. 25 भारतीय कौन्सिल अधिनियम, 1861: गव्हर्नर जनरलचे कौन्सिल pages 179 to 184
   26. 26 भारतीय कौन्सिल अधिनियम, 1861: केंद्रात आणि प्रांतांमध्ये कायदे करणे pages 185 to 192
   27. 27 1861 च्या अधिनियमाची अंमलबजावणी, सुधारणा अधिनियम, आणि 1891 चा अधिनियम का नाही pages 193 to 198

   Module II. भारतातील प्रमुख घडामोडी आणि सामाजिक सुधारणा 20 chapters

   1. 28 1813 पूर्वीचे भारतातील शिक्षण pages 199 to 206
   2. 29 1813 चा सनद अधिनियम आणि शिक्षण pages 207 to 212
   3. 30 प्राच्यवादी आणि आंग्लवादी pages 213 to 219
   4. 31 मेकॉलेचे 1835 चे टिपण pages 220 to 227
   5. 32 वूडचा 1854 चा खलिता pages 228 to 235
   6. 33 हंटर शिक्षण आयोग, 1882 pages 236 to 247
   7. 34 भारतीय विद्यापीठ अधिनियम, 1904 pages 248 to 261
   8. 35 कंपनीच्या काळातील वृत्तपत्रे pages 262 to 273
   9. 36 राजसत्तेच्या काळातील वृत्तपत्रे pages 274 to 284
   10. 37 सामाजिक सुधारणा आणि स्वातंत्र्यलढा यांतील वृत्तपत्रे pages 285 to 298
   11. 38 स्थानिक स्वराज्य pages 299 to 309
   12. 39 कंपनीच्या काळातील नागरी सेवा pages 310 to 316
   13. 40 राजसत्तेच्या काळातील नागरी सेवा pages 317 to 326
   14. 41 एकोणिसाव्या शतकातील भारतातील सामाजिक सुधारणा pages 327 to 334
   15. 42 सुधारणा चळवळी: ब्राह्मो समाज, आर्य समाज आणि रामकृष्ण मिशन pages 335 to 344
   16. 43 सुधारणा चळवळी: पश्चिम भारत आणि अलिगड चळवळ pages 345 to 354
   17. 44 स्त्रियांची मुक्ती: सती आणि विधवा पुनर्विवाह pages 355 to 365
   18. 45 स्त्रियांची मुक्ती: बालविवाह, संमतीचे वय आणि शिक्षण pages 366 to 378
   19. 46 दलित वर्गांचे उत्थान pages 379 to 391
   20. 47 आंबेडकर, गांधी आणि पुणे करार pages 392 to 400

   Module III. स्वातंत्र्यलढा आणि संवैधानिक घडामोडी (1885-1935) 21 chapters

   1. 48 भारतीय राष्ट्रवादाचा उदय pages 401 to 407
   2. 49 भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस, 1885 pages 408 to 414
   3. 50 मवाळांचे कार्य, 1885 ते 1905 pages 415 to 421
   4. 51 भारतीय कौन्सिल अधिनियम, 1892 pages 422 to 428
   5. 52 जहालांचा उदय pages 429 to 437
   6. 53 बंगालची फाळणी, 1905, आणि स्वदेशी चळवळ pages 438 to 446
   7. 54 सुरत फूट, 1907 pages 447 to 453
   8. 55 भारतीय कौन्सिल अधिनियम, 1909 pages 454 to 463
   9. 56 ऑगस्ट घोषणा, 1917 pages 464 to 470
   10. 57 माँटेग्यू-चेम्सफर्ड अहवाल, 1918 pages 471 to 478
   11. 58 भारत सरकार अधिनियम, 1919: प्रांत आणि द्विदल शासन pages 479 to 488
   12. 59 भारत सरकार अधिनियम, 1919: केंद्र, लंडन आणि सेवा pages 489 to 497
   13. 60 रौलट अधिनियम आणि जालियनवाला बाग pages 498 to 505
   14. 61 असहकार चळवळ, 1920 ते 1922 pages 506 to 515
   15. 62 सायमन आयोग, 1927 pages 516 to 522
   16. 63 नेहरू अहवाल, 1928 pages 523 to 534
   17. 64 गोलमेज परिषदा pages 535 to 544
   18. 65 सविनय कायदेभंग चळवळ pages 545 to 555
   19. 66 भारत सरकार अधिनियम, 1935: संघराज्य आणि केंद्र pages 556 to 574
   20. 67 भारत सरकार अधिनियम, 1935: प्रांतिक स्वायत्तता pages 575 to 587
   21. 68 क्रांतिकारी राष्ट्रवाद, 1905 ते 1935 pages 588 to 599

   Module IV. फाळणी आणि स्वातंत्र्योत्तर भारत 15 chapters

   1. 69 क्रिप्स मिशन, 1942 pages 600 to 607
   2. 70 चले जाव आंदोलन आणि 1946 पर्यंतची वाटचाल pages 608 to 616
   3. 71 त्रिमंत्री योजना, 1946 pages 617 to 624
   4. 72 भारतीय स्वातंत्र्य अधिनियम, 1947 pages 625 to 634
   5. 73 जमातवादाचा उगम आणि वाढ pages 635 to 642
   6. 74 भारताची फाळणी pages 643 to 650
   7. 75 भारतीय संस्थानांचे विलीनीकरण pages 651 to 659
   8. 76 काश्मीर प्रश्न pages 660 to 667
   9. 77 संविधान सभा pages 668 to 673
   10. 78 संविधान सभेतील चर्चा pages 674 to 682
   11. 79 राज्यपुनर्रचना pages 683 to 688
   12. 80 आर्थिक नियोजन आणि नेहरू काळातील पंचवार्षिक योजना pages 689 to 694
   13. 81 मिश्र अर्थव्यवस्था pages 695 to 700
   14. 82 जमीन सुधारणा: जमीनदारी निर्मूलन आणि कुळवहिवाट सुधारणा pages 701 to 707
   15. 83 जमीन सुधारणा: कमाल जमीनधारणा आणि भूदान चळवळ pages 708 to 713
   Every paper that is solved: 15 papers

   • 2025-26
   • 2025-26 - ATKT 60/40
   • 2025-26 - ATKT 75/25
   • 2024-25
   • 2024-25 - ATKT 60/40
   • 2023-24
   • 2023-24 - ATKT 60/40
   • 2023-24 - ATKT 75/25
   • 2022-23
   • 2022-23 - 75/25
   • 2022-23 - ATKT
   • 2021-22
   • 2019-20
   • 2018-19
   • 2017-18

Questions