मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 2
2015 परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 2 प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण 2015: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 30 ऑक्टोबर 2026.
ही आवृत्ती सुधारित: 31 ऑक्टोबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2015 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2015 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न 2015 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1.'वायुप्रदूषण' आणि 'प्रदूषके' यांची व्याख्या करा. वायुप्रदूषणाची कारणे आणि परिणाम स्पष्ट करा. वायुप्रदूषणाच्या नियंत्रणासाठी भारतातील विद्यमान कायदेशीर चौकट थोडक्यात स्पष्ट करा[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: एकाच प्रश्नात चार सूचना आहेत, आणि त्यांचे वजन साधारण सारखे आहे. दोन्ही संज्ञांची व्याख्या शब्दकोशातून नव्हे तर कायद्यांतून द्या, आणि प्राथमिक आणि दुय्यम प्रदूषकांतील फरक स्पष्ट करा. कारणे स्रोतानुसार स्पष्ट करा, आणि त्यात उत्सर्जनाचे रूपांतर संकटात करणाऱ्या हवामानशास्त्राचा समावेश करा. आरोग्य, पर्यावरण, मालमत्ता आणि अर्थव्यवस्था यांच्यावरील परिणाम भारतीय आकडेवारीसह स्पष्ट करा. कायदेशीर चौकट "थोडक्यात" मागितली आहे, म्हणून ती कलमनिहाय वर्णनाऐवजी संविधान, कायदे, मानके आणि प्रमुख प्रकरणे यांची सुसंरचित रूपरेषा म्हणून द्या.
वायू प्रदूषणाची व्याख्या
वायु (प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण) अधिनियम, 1981 (Air (Prevention and Control of Pollution) Act, 1981) चे कलम (section) 2(b) वायुप्रदूषणाची व्याख्या वातावरणात कोणत्याही वायुप्रदूषकाची उपस्थिती अशी करते. ही व्याख्या वायुप्रदूषकाच्या अर्थाद्वारे आपले काम करते. तिच्यातून दोन मुद्दे पुढे येतात. वायुप्रदूषण हा हानिकारक प्रमाणातील उपस्थितीचा प्रश्न आहे, म्हणून कायदा प्रत्येक उत्सर्जनाला मनाई करण्याऐवजी मानकांद्वारे विनियमन करतो. आणि प्रत्यक्ष हानी झालेलीच असली पाहिजे असे नाही, कारण उंबरठा "अपायकारक होऊ शकेल किंवा होण्याची प्रवृत्ती असेल" असा आहे.
प्रदूषकांची व्याख्या
वायु अधिनियमाचे कलम 2(a) वायुप्रदूषकाची व्याख्या वातावरणात मानव किंवा इतर सजीव किंवा वनस्पती किंवा मालमत्ता किंवा पर्यावरण यांना अपायकारक होऊ शकेल किंवा होण्याची प्रवृत्ती असेल अशा प्रमाणात उपस्थित असलेला, आवाजासह, कोणताही घन, द्रव किंवा वायुरूप पदार्थ अशी करते. "आवाजासह" हे शब्द 1987 मध्ये सुधारणेद्वारे समाविष्ट करण्यात आले. पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 (Environment (Protection) Act, 1986) चे कलम 2(b) त्याच धाटणीत पर्यावरणीय प्रदूषकाची सर्वसाधारण व्याख्या देते: पर्यावरणाला अपायकारक होऊ शकेल, किंवा होण्याची प्रवृत्ती असेल, अशा प्रमाणात उपस्थित असलेला कोणताही घन, द्रव किंवा वायुरूप पदार्थ.
प्राथमिक आणि दुय्यम प्रदूषके. प्राथमिक प्रदूषक स्रोतातून थेट उत्सर्जित होतो, जसे कोळशावर चालणाऱ्या बॉयलरमधून सल्फर डायऑक्साइड. दुय्यम प्रदूषक इतर प्रदूषकांपासून वातावरणात तयार होतो, जसे सूर्यप्रकाशात नायट्रोजन ऑक्साइड आणि हायड्रोकार्बन यांच्यापासून जमिनीलगतचा ओझोन तयार होतो, आणि सल्फर डायऑक्साइड, नायट्रोजन ऑक्साइड आणि अमोनिया यांच्यापासून सूक्ष्म कण तयार होतात.
कायदा मोजत असलेली प्रदूषके. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने वायु अधिनियमाच्या कलम 16(2)(h) खाली 18 नोव्हेंबर 2009 रोजी अधिसूचित केलेली राष्ट्रीय सभोवतालच्या हवेच्या गुणवत्तेची मानके बारा प्रदूषकांसाठी मर्यादा ठरवतात.
| प्रदूषक | मुख्य स्रोत | मुख्य परिणाम |
|---|---|---|
| PM10 आणि PM2.5 | ज्वलन, धूळ, दुय्यम निर्मिती | फुफ्फुसांचे आणि हृदयाचे आजार |
| सल्फर डायऑक्साइड | कोळसा आणि तेल जाळणे | श्वसनाची हानी, आम्लयुक्त निक्षेपण |
| नायट्रोजन डायऑक्साइड | वाहने, वीज केंद्रे | श्वसनाची हानी, ओझोनची निर्मिती |
| कार्बन मोनॉक्साइड | अपूर्ण ज्वलन, वाहने | रक्तातील ऑक्सिजन कमी करतो |
| ओझोन | दुय्यम, सूर्यप्रकाशात तयार होणारा | फुफ्फुसांची हानी, पिकांचे नुकसान |
| शिसे | धातू वितळवणे, बॅटऱ्या | चेतासंस्थेची हानी |
| अमोनिया | शेती, सांडपाणी | सूक्ष्म कण तयार करतो |
| बेंझीन आणि बेंझो(a)पायरीन | इंधने, ज्वलन | कर्करोग |
| आर्सेनिक आणि निकेल | धातू वितळवणे, उद्योग | कर्करोग |
उदाहरणार्थ, मानके PM10 साठी प्रति घनमीटर 60 मायक्रोग्रॅम आणि PM2.5 साठी 40 मायक्रोग्रॅम अशी वार्षिक मर्यादा ठरवतात.
कारणे: नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित
काही वायुप्रदूषण नैसर्गिक असते: धुळीची वादळे, वणवे आणि परागकण. कायदा हाताळत असलेले बहुतेक प्रदूषण मानवनिर्मित असते, आणि भारतात त्याची सहा मुख्य कारणे आहेत.
वाहने. धुराचे वायू आणि कण, आणि वाहने रस्त्यांवरून उडवत असलेली धूळ. 28 जुलै 1998 रोजी निकाली निघालेल्या M.C. Mehta v. Union of India, (1998) 6 SCC 63, मध्ये सरकारच्याच श्वेतपत्रिकेने दिल्लीच्या वायुप्रदूषणापैकी सत्तर टक्के प्रदूषण वाहनांचे ठरवले होते, तर 1970 मध्ये हे प्रमाण वीस टक्के होते.
उद्योग आणि वीजनिर्मिती. बॉयलर, भट्ट्या, धातू वितळवणारे कारखाने आणि औष्णिक वीज केंद्रे यांच्या धुराड्यांतून होणारे कणरूप पदार्थ, सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन ऑक्साइड यांचे उत्सर्जन, आणि प्रक्रियांमधून निसटणारी धूळ आणि बाष्प.
बांधकाम आणि रस्त्यांवरील धूळ. वाढत्या शहरांत पाडकाम, खोदकाम आणि कच्चे रस्ते हे जाड कणांचे मोठे स्रोत आहेत.
जैवभार आणि कचरा जाळणे. घरांत लाकूड, शेण आणि पिकांचा कचरा वापरून स्वयंपाक; उत्तर भारतात कापणीनंतर भाताचे अवशेष जाळणे; आणि कचरा टाकण्याच्या ठिकाणी आणि रस्त्यांवर नगरपालिकेचा कचरा उघड्यावर जाळणे.
घरगुती आणि व्यावसायिक ज्वलन. डिझेल जनरेटर, लहान उपाहारगृहे आणि उष्णता निर्माण करणारी साधने.
हवामानशास्त्र. हवामान प्रदूषण घडवत नाही, पण प्रदूषण विखुरते की नाही हे ते ठरवते. हिवाळ्यात उबदार हवेचा थर जमिनीलगतच्या थंड हवेवर बसून प्रदूषके अडकवून ठेवू शकतो, आणि वाऱ्याच्या कमी वेगामुळे ती साचू देतो, आणि म्हणूनच तेच उत्सर्जन जुलैमध्ये नव्हे तर नोव्हेंबरमध्ये संकट निर्माण करते.
आरोग्यावरील परिणाम
2021 मध्ये The Lancet Planetary Health मध्ये भारतीय राज्यांसाठी प्रसिद्ध झालेल्या ग्लोबल बर्डन ऑफ डिसीज अभ्यास 2019 ने 2019 मध्ये भारतातील 1.67 दशलक्ष मृत्यू, म्हणजे देशातील सर्व मृत्यूंच्या 17.8 टक्के, वायुप्रदूषणाचे ठरवले. सभोवतालच्या कणरूप प्रदूषणामुळे 0.98 दशलक्ष आणि घरगुती वायुप्रदूषणामुळे 0.61 दशलक्ष मृत्यू झाले. सूक्ष्म कण फुफ्फुसांत खोलवर शिरतात आणि रक्तप्रवाहात जातात, आणि त्यामुळे श्वसनाचे आजार, हृदयविकार, पक्षाघात आणि फुफ्फुसांचा कर्करोग होतो. जगभरात, ऑक्टोबर 2024 मध्ये अद्ययावत केलेले जागतिक आरोग्य संघटनेचे माहितीपत्रक सभोवतालचे आणि घरगुती वायुप्रदूषण यांचा संबंध दरवर्षी होणाऱ्या 6.7 दशलक्ष अकाली मृत्यूंशी जोडते.
हानी ती न घडवणाऱ्यांपर्यंतही पोहोचते हे कायदा मान्य करतो. 2 नोव्हेंबर 2001 रोजी निकाली निघालेल्या Murli S. Deora v. Union of India, AIR 2002 SC 40, (2001) 8 SCC 765, मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) असा निर्णय दिला की धूम्रपान न करणाऱ्याला इतरांच्या धूम्रपानामुळे वायुप्रदूषणाचा असहाय्य बळी बनवता येत नाही, कारण त्यामुळे तो अनुच्छेद (Article) 21 खालील जीविताच्या हक्कापासून वंचित होतो, आणि त्याने सभागृहे, रुग्णालये, शैक्षणिक संस्था, ग्रंथालये, न्यायालयांच्या इमारती, सार्वजनिक कार्यालये आणि सार्वजनिक वाहने यांमध्ये धूम्रपानाला मनाई केली.
पर्यावरण, मालमत्ता आणि अर्थव्यवस्था यांच्यावरील परिणाम
पर्यावरण. सल्फर आणि नायट्रोजन यांचे ऑक्साइड आम्लयुक्त निक्षेपण म्हणून परत येतात, जे वनस्पतींची हानी करते आणि मृदा आणि पाणी आम्लयुक्त करते. ओझोन पिकांचे उत्पादन घटवतो. कणरूप धूसरपणा दृश्यमानता कमी करतो, आणि यांपैकी अनेक स्रोत हरितगृह वायूही उत्सर्जित करतात.
मालमत्ता आणि वारसा. आम्लयुक्त वायू आणि कण दगड, धातू आणि रंग यांचे क्षरण करतात. 30 डिसेंबर 1996 रोजी निकाली निघालेल्या M.C. Mehta v. Union of India, (1997) 2 SCC 353, मध्ये ताजमहालाजवळील निलंबित कणरूप पदार्थ संवेदनशील ठिकाणासाठीच्या 100 च्या मानकाविरुद्ध नियमितपणे प्रति घनमीटर 200 मायक्रोग्रॅमपेक्षा अधिक होते, आणि सर्वोच्च न्यायालयाने ताज त्रिकोणाकृती क्षेत्रातील 292 उद्योगांना नैसर्गिक वायूकडे वळण्याचा किंवा स्थलांतर करण्याचा निदेश दिला.
असमान संपर्क. भार समानपणे पडत नाही. घरगुती वायुप्रदूषणामुळे होणारे 0.61 दशलक्ष मृत्यू मुख्यतः धुरकट चुलीजवळ सर्वाधिक वेळ घालवणाऱ्या स्त्रिया आणि लहान मुले यांच्यावर पडतात, आणि बाहेर काम करणारे कामगार, फेरीवाले आणि महामार्ग आणि औद्योगिक वसाहती यांच्या शेजारी राहणारे लोक सर्वाधिक प्रमाणात प्रदूषित हवा श्वासात घेतात. उत्सर्जनासाठी सर्वांत कमी जबाबदार असलेले लोकच अनेकदा त्याला सर्वाधिक सामोरे जातात.
अर्थव्यवस्था. Lancet अभ्यासाने 2019 मध्ये वायुप्रदूषणामुळे गमावलेले उत्पादन 36.8 अब्ज अमेरिकी डॉलर, म्हणजे भारताच्या स्थूल देशांतर्गत उत्पादनाच्या 1.36 टक्के, असल्याचा अंदाज वर्तवला.
कायदेशीर चौकट, थोडक्यात
संविधान (Constitution). अनुच्छेद 48A राज्याला पर्यावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करण्याचा निदेश देतो, आणि अनुच्छेद 51A(g) ते प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य बनवतो. Subhash Kumar v. State of Bihar, AIR 1991 SC 420, (1991) 1 SCC 598, मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने असा निर्णय दिला की अनुच्छेद 21 खालील जीविताच्या हक्कात प्रदूषणमुक्त पाणी आणि हवा उपभोगण्याच्या हक्काचा समावेश होतो, आणि त्या हक्काची हानी करणारे प्रदूषण दूर करण्यासाठी नागरिक अनुच्छेद 32 खाली न्यायालयाकडे धाव घेऊ शकतो.
वायु अधिनियम, 1981. संपूर्ण भारतासाठी अनुच्छेद 253 खाली अधिनियमित झालेला. केंद्रीय आणि राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळे त्याचे प्रशासन करतात. केंद्रीय मंडळ कलम 16 खाली हवेच्या गुणवत्तेची मानके ठरवते आणि राज्य मंडळे कलम 17 खाली उत्सर्जन मानके ठरवतात. राज्य सरकारे कलम 19 खाली वायुप्रदूषण नियंत्रण क्षेत्रे घोषित करतात आणि तिथे अमान्य इंधनांवर आणि पदार्थ जाळण्यावर बंदी घालू शकतात. अशा क्षेत्रात औद्योगिक संयंत्र स्थापन करण्यासाठी किंवा चालवण्यासाठी कलम 21 राज्य मंडळाची पूर्वसंमती (consent) आवश्यक करते, आणि कलम 22 मानकांपेक्षा अधिक उत्सर्जनाला मनाई करते. कलम 31A मंडळाला बंदीचा निदेश देण्याचा आणि वीज किंवा पाणी तोडण्याचा अधिकार देते.
वायु अधिनियमाखालील प्रतिबंध, आणीबाणी आणि पुरावा. अधिनियम हानीची वाट पाहत नाही. कलम 22A अधिक उत्सर्जनाची आशंका असलेल्या मंडळाला ते रोखण्यासाठी प्रथम वर्ग न्यायिक दंडाधिकारी किंवा महानगर दंडाधिकारी यांच्याकडे अर्ज करू देते. अपघातामुळे अधिक उत्सर्जन होते किंवा होण्याची आशंका असते तेव्हा कलम 23 जागेच्या प्रभारी व्यक्तीला मंडळाला तात्काळ कळवण्यास बांधील करते, आणि प्राधिकरणांना त्या व्यक्तीच्या खर्चाने उपचारात्मक उपाययोजना करू देते. कलम 24 ते 26 अधिकाऱ्यांना प्रवेश, पाहणी, माहिती आणि नमुने घेणे यांचे अधिकार देतात, आणि नमुना भोगवटादाराला नोटीस देऊन, त्याच्या उपस्थितीत आणि मोहोरबंद, संयुक्तपणे स्वाक्षरी केलेल्या कंटेनरमध्ये घेतला असेल तरच ग्राह्य ठरतो.
1 एप्रिल 2024 पासूनचे दंड. जन विश्वास (तरतुदींची सुधारणा) अधिनियम, 2023 (Jan Vishwas (Amendment of Provisions) Act, 2023) याने बहुतेक गुन्ह्यांच्या जागी कलम 37 खाली न्यायनिर्णय अधिकाऱ्यांनी लादायचे दहा हजार ते पंधरा लाख रुपयांचे दंड आणले, तर संमतीशिवाय काम करणे कलम 39D खाली कारावासाने शिक्षापात्र राहते.
पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986. एक छत्ररूप कायदा. कलम 3 केंद्र सरकारला पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी सर्व उपाययोजना करण्याचा आणि मानके ठरवण्याचा, कलम 5 बंदीसह निदेश देण्याचा अधिकार देते, आणि कलम 7 विहित मानकांपेक्षा अधिक उत्सर्जनाला मनाई करते.
राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र आणि लगतची क्षेत्रे यांतील हवेच्या गुणवत्तेच्या व्यवस्थापनासाठीचा आयोग अधिनियम, 2021 (Commission for Air Quality Management in National Capital Region and Adjoining Areas Act, 2021). दिल्ली आणि पंजाब, हरियाणा, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेश यांचे लगतचे भाग यांच्या वायुक्षेत्रासाठी एकच आयोग (Commission), ज्याला कलम 12 खाली त्या सरकारांमध्ये समन्वय साधण्याचा आणि बंदीचा निदेश देण्याचा अधिकार आहे. पालन न करणे हा कलम 14 खाली गुन्हा आहे, पण पिकांचे अवशेष जाळणाऱ्या शेतकऱ्याला त्याऐवजी कलम 15 खाली पर्यावरणीय भरपाईला (compensation) सामोरे जावे लागते.
वाहने आणि फौजदारी कायदा. वायु अधिनियमाच्या कलम 20 खाली राज्य सरकार मोटार वाहनांची नोंदणी करणाऱ्या प्राधिकरणाला उत्सर्जन मानकांची अंमलबजावणी करण्याच्या सूचना देते, आणि मोटार वाहन अधिनियम, 1988 (Motor Vehicles Act, 1988) चे कलम 190(2) वायुप्रदूषणाविषयीच्या मानकांचे उल्लंघन करणारे वाहन चालवण्यासाठी शिक्षा करते. भारतीय न्याय संहिता, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) चे कलम 280 जवळपासच्या व्यक्तींच्या आरोग्याला अपायकारक होईल अशा रीतीने स्वेच्छेने वातावरण दूषित करणाऱ्याला एक हजार रुपयांपर्यंतच्या द्रव्यदंडाची शिक्षा करते.
न्यायनिर्णय आणि धोरण. राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण अधिनियम, 2010 (National Green Tribunal Act, 2010) अनुसूची (Schedule) I मध्ये वायु अधिनियमाचा समावेश करतो, त्यामुळे न्यायाधिकरण (Tribunal) त्याखाली उद्भवणारे महत्त्वाचे प्रश्न ठरवते आणि भरपाई देते. जानेवारी 2019 मध्ये 131 शहरांसाठी सुरू झालेल्या राष्ट्रीय स्वच्छ हवा कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट 2025-26 पर्यंत PM10 मध्ये 40 टक्क्यांपर्यंत घट, किंवा राष्ट्रीय मानकाची पूर्तता, हे आहे.
निष्कर्ष. वायु अधिनियमाचे कलम 2(a) आणि 2(b) तरतूद करतात त्याप्रमाणे, वायुप्रदूषण म्हणजे वातावरणात कोणत्याही वायुप्रदूषकाची उपस्थिती, आणि प्रदूषक म्हणजे अपायकारक होऊ शकेल किंवा होण्याची प्रवृत्ती असेल अशा प्रमाणात उपस्थित असलेला, आवाजासह, कोणताही घन, द्रव किंवा वायुरूप पदार्थ. ते मुख्यतः वाहने, उद्योग आणि वीज केंद्रे, धूळ, आणि जैवभार आणि कचरा जाळणे यांच्यामुळे होते, आणि हवामानामुळे तीव्र होते; त्याच्या परिणामांत 2019 मध्ये भारतातील 1.67 दशलक्ष मृत्यू, पिके, मृदा आणि स्मारके यांची हानी, आणि उत्पादनाच्या 1.36 टक्के हानी यांचा समावेश होतो. Subhash Kumar मध्ये वाचल्याप्रमाणे अनुच्छेद 21, आपली मानके, संमती, निदेश आणि 2024 नंतरचे दंड यांसह वायु अधिनियम, पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रासाठीचा आयोग, मोटार वाहन अधिनियम आणि फौजदारी कायदा यांच्याद्वारे भारत त्याचे नियंत्रण करतो, आणि ताज आणि दिल्लीतील वाहने यांविषयीचे सर्वोच्च न्यायालयाचे आदेश चौकटीची प्रत्यक्षात अंमलबजावणी कशी झाली आहे हे दाखवतात.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Environment and Legal Order (Marathi) Semester 2 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.