मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 1
2024 परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 1 पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण 2024: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 29 ऑक्टोबर 2026.
ही आवृत्ती सुधारित: 30 ऑक्टोबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2024 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2024 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न 2024 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1.भारतीय परंपरांतील प्राचीन आणि मध्ययुगीन लेखनातील पर्यावरणाच्या कल्पनेची चर्चा करा.[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: मुख्य शब्द परंपरा, अनेकवचनी, हा आहे. भारतात पर्यावरणाची एकच नव्हे तर अनेक कल्पना होत्या, आणि सर्वांत भक्कम उत्तर त्या एकेक करून घेते: वैदिक, उपनिषदिक, बौद्ध, जैन, राज्यशास्त्र आणि धर्मशास्त्र ग्रंथांची परंपरा, आणि मध्ययुगीन भक्तिपर आणि दरबारी परंपरा. प्रत्येकीसाठी निसर्ग म्हणजे काय मानले गेले ते सांगा, लेखनाचे उद्धरण द्या, आणि त्या कल्पनेने आचरणाला कसा आकार दिला ते दाखवा. मग त्यांची तक्त्यात तुलना करा, आधुनिक न्यायालयांनी त्यांचा अर्थ कसा लावला ते दाखवा, आणि चिकित्सक मूल्यमापन करा, कारण परंपरा एकमेकींशी असहमत आहेत आणि त्यांपैकी कोणत्याही परंपरेने व्यक्तीला अंमलात आणता येईल असा हक्क निर्माण केला नाही.
परंपरा एकेक करून का घेतल्या पाहिजेत
"भारतीय परंपरा" विषयी अनेकदा असे लिहिले जाते की जणू तिचा निसर्गाविषयी एकच पूज्यभावपूर्ण दृष्टिकोन होता. लेखन याला दुजोरा देत नाही. वैदिक सूक्ते, तत्त्वज्ञानात्मक उपनिषदे, बुद्ध आणि जैन यांच्या त्यागप्रधान परंपरा, राज्यशास्त्रावरील ग्रंथ, धर्मशास्त्र ग्रंथ, पंधराव्या शतकातील बिश्नोई आणि शीख चळवळी, आणि मुघलांची दरबारी संस्कृती या प्रत्येकीची नैसर्गिक जग म्हणजे काय आणि मानवाचे त्याच्याप्रति काय कर्तव्य आहे याविषयी वेगळी कल्पना होती. काही कल्पना भक्तिपर होत्या, काही नैतिक, काही प्रशासकीय. घोषवाक्याची पुनरावृत्ती करण्याऐवजी "पर्यावरणाच्या कल्पनेची" चर्चा करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे त्यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे.
वैदिक परंपरा: माता म्हणून पृथ्वी आणि दैवी शक्ती म्हणून निसर्ग
वैदिक परंपरेत नैसर्गिक जग दैवी शक्तींनी जिवंत आहे: अग्नी, वायू, जल, सूर्य आणि पृथ्वी यांना देवता म्हणून संबोधले जाते. याचे सर्वांत पूर्ण विधान म्हणजे पृथ्वीसूक्त, अथर्ववेदाचे कांड XII, सूक्त 1, जे त्रेसष्ट मंत्रांचे आहे. मंत्र 12 घोषित करतो की "पृथ्वी माता आहे, मी पृथ्वीचा पुत्र आहे", आणि पर्जन्य, म्हणजे पाऊस, याला पिता म्हणतो. मंत्र 11 प्रार्थना करतो की पृथ्वीच्या "टेकड्या [and] बर्फाच्छादित पर्वत" आणि "वनभूमी" सुखद असोत. मंत्र 35 शेती जे घेते त्याबद्दल क्षमा मागतो: "हे पृथ्वी, तुझ्यातून मी जे खणून काढतो ते लवकर पुन्हा उगवो; मी तुझ्या मर्मस्थानांवर किंवा तुझ्या हृदयावर आघात न करो" (व्हिटनी (Whitney) यांचे भाषांतर).
मंत्र 45 मध्ये अनेकदा दुर्लक्षित राहणारी एक कल्पना आहे: पृथ्वी "आपापल्या घरांनुसार भिन्न भाषा बोलणाऱ्या, भिन्न चालीरीती असलेल्या लोकांना" धारण करते. इथे पर्यावरणाच्या कल्पनेत एकाच पृथ्वीने टिकवलेल्या मानवी विविधतेचा समावेश आहे. हे नाते अपत्याचे आहे. मूल आपल्या आईचे मालक नसते, आणि ते तिच्याकडून संयमाने आणि कृतज्ञतेने घेते.
उपनिषदिक परंपरा: सर्व गोष्टींत एकच सत्य, आणि त्यागाद्वारे उपभोग
उपनिषदे सूक्ताकडून तत्त्वज्ञानाकडे जातात. पर्यावरण म्हणजे स्वतंत्र शक्तींचा संग्रह नसून एकाच मूलभूत सत्याची अभिव्यक्ती आहे. मॅक्स म्युलर (Max Muller) यांच्या भाषांतरात ईशावास्य उपनिषदाचा पहिला मंत्र असा आहे: "पृथ्वीवर जे जे काही हलते ते सर्व ईश्वराने (आत्म्याने) आच्छादले पाहिजे. हे सर्व समर्पण केल्यानंतरच तू उपभोग घेऊ शकतोस. कोणाच्याही धनाचा लोभ धरू नकोस!"
यातून दोन कल्पना निष्पन्न होतात. तेच सत्य सर्व जीवांत व्याप्त असेल, तर मानव आणि मानवेतर यांच्यातील फरक हा प्रकाराचा फरक नाही. आणि जगाचा योग्य वापर म्हणजे त्यागाद्वारे उपभोग, "लोभ धरू नकोस", आणि ही संयमित उपभोगाची नीती आहे. सर्वोच्च न्यायालयाने या परंपरेचा आधार घेतला आहे. वनविषयक खटल्यातील 13 फेब्रुवारी 2012 च्या दोन निकालांत (judgments) त्याने प्रथम जंगली म्हशीच्या प्रकरणात, T.N. Godavarman Thirumulpad v. Union of India, (2012) 3 SCC 277 मध्ये, असा निर्णय दिला की "आपण मानवकेंद्री तत्त्वापासून परिसंस्थाकेंद्री तत्त्वाकडे वळलो तरच पर्यावरणीय न्याय साध्य होऊ शकतो", आणि मग चंदनाच्या प्रकरणात, T.N. Godavarman Thirumulpad v. Union of India, (2012) 4 SCC 362 मध्ये, म्हटले की परिसंस्थाकेंद्री तत्त्वाची "मुळे पाश्चात्त्य जगात त्याचा विचार होण्याच्या कितीतरी आधी भारतात होती", आणि कोणताही जीव दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही ही शिकवण ईशावास्य उपनिषदाची असल्याचे सांगितले. न्यायालयाने अवतरणचिन्हांत ठेवलेले शब्द हे एखाद्या मंत्राचे भाषांतर नसून त्या शिकवणीचे त्याने स्वतः केलेले रूपांतर आहे, आणि काळजीपूर्वक लिहिलेले उत्तर हे सांगते.
बौद्ध परंपरा: जीवांची घरे म्हणून वनस्पती
बौद्ध परंपरा नैतिक चिंता सर्व संवेदनशील जीवांपर्यंत विस्तारते. तिची भिक्षुसंहिता त्या चिंतेचे आचरणाच्या नियमात रूपांतर करते: विनयाचा पाचित्तिय 11 भिक्षूने जिवंत वनस्पतींचा नाश करणे हा अपराध ठरवतो, ज्यांना तो bhutagama, "एखाद्या जीवाचे घर", म्हणतो. पर्यावरणाची कल्पना नैतिक आहे: वनस्पतींचे संरक्षण होते कारण सजीवांना इजा करणे चुकीचे आहे.
सम्राट अशोकाच्या काळात या परंपरेला राजकीय रूप मिळाले, ज्याचे शिलालेख, धम्मिक (Dhammika) यांच्या भाषांतरात, बौद्ध नीती सार्वजनिक कायद्यात आणतात. शिलालेख I सजीवांची हत्या किंवा बळी यांना मनाई करतो. स्तंभलेख V "उपयोगी नसलेले आणि खाण्यायोग्य नसलेले सर्व चतुष्पाद प्राणी" यांसह नामनिर्दिष्ट प्रजाती संरक्षित घोषित करतो, आणि "जंगले विनाकारण किंवा प्राण्यांना मारण्यासाठी जाळली जाऊ नयेत" असा आदेश देतो. स्तंभलेख VII "प्राणी आणि माणसे यांना सावली मिळावी म्हणून" रस्त्यांलगत लावलेल्या वडाच्या वृक्षांची नोंद करतो. कोणालाही उपयोगी नसलेल्या प्राण्यांचा समावेश हे ही कल्पना साधनात्मक नव्हती याचे सर्वांत स्पष्ट लक्षण आहे.
जैन परंपरा: अगदी सूक्ष्म जीवालाही इजा न करणे
जैन परंपरा अहिंसेला, म्हणजे इजा न करण्याला, इतर कोणत्याही परंपरेपेक्षा पुढे नेते: इजा न करण्याचे कर्तव्य अगदी सूक्ष्म जीवांपर्यंत पोहोचते आणि आहार, व्यवसाय आणि दैनंदिन हालचाल यांचे नियमन करते. तिची पर्यावरणाची कल्पना म्हणजे जीवसृष्टीने गजबजलेले जग, ज्याच्या प्रत्येक भागाची काळजी घेणे कर्तव्य आहे. या परंपरेचा प्रभाव मुघल दरबारापर्यंत पोहोचला: 1580 च्या दशकात जैन मुनी हीरविजय सूरी यांच्याशी झालेल्या चर्चांनंतर, सम्राट अकबराने जिथे जैन राहत होते त्या भागांत पर्युषण सणाच्या काळात प्राण्यांच्या हत्येला मनाई करणारी फर्माने काढली. त्यागप्रधान नीती शाही नियमन बनली.
राज्यशास्त्र आणि धर्मशास्त्र ग्रंथांची परंपरा: राज्याची मालमत्ता आणि कर्तव्याचा विषय म्हणून निसर्ग
कौटिल्याचे मानले जाणारे अर्थशास्त्र आणि धर्मशास्त्र यांत एक अगदी वेगळी कल्पना दिसते. इथे पर्यावरण म्हणजे राज्य व्यवस्थापन करत असलेल्या संसाधनांचा संच, आणि नाते प्रशासकीय आहे.
शामशास्त्री (Shamasastry) यांच्या भाषांतरातील अर्थशास्त्र पुस्तक II, अध्याय 2 मध्ये वापरानुसार जंगलांचे वर्गीकरण करते, उत्पादनासाठी राखीव जंगले, "सर्वांसाठी खुले" शिकारीचे जंगल आणि सीमेवरील हत्तींची जंगले यांची तरतूद करते, आणि घोषित करते की "जो कोणी हत्तीला मारील त्याला मृत्युदंड दिला जाईल". पुस्तक II, अध्याय 26 "राज्याच्या संरक्षणाखालील जंगलांतील (अभयारण्य)" प्राण्यांचे संरक्षण करतो. पुस्तक III, अध्याय 19 झाडांना केलेल्या इजेसाठी, कोवळे कोंब तोडल्याबद्दल सहा पणांपासून झाड तोडल्याबद्दल मध्यम द्रव्यदंडापर्यंत, श्रेणीबद्ध द्रव्यदंड ठरवतो, आणि पूजल्या जाणाऱ्या किंवा सीमा दर्शवणाऱ्या झाडांसाठी ते दुप्पट करतो.
ब्यूलर (Buhler) यांच्या भाषांतरातील मनुस्मृती वैयक्तिक आणि राजकर्तव्याची भर घालते. अध्याय IV श्लोक 56 पाण्यात "मूत्र किंवा विष्ठा... रक्त, किंवा विषारी पदार्थ" टाकण्यास मनाई करतो. अध्याय VIII श्लोक 285 असा निर्देश देतो की "विविध प्रकारच्या झाडांच्या उपयुक्ततेनुसार त्यांना इजा केल्याबद्दल द्रव्यदंड लादला पाहिजे", आणि अध्याय IX श्लोक 279 तलावाचा बंधारा फोडणाऱ्याला शिक्षा देतो. इथे निसर्गाचे संरक्षण ते उपयुक्त आणि सामायिक आहे म्हणून कर्तव्य आहे.
मध्ययुगीन भक्तिपर परंपरा: बिश्नोई आणि शीख
पंधराव्या शतकातील दोन चळवळींनी भारतीय लेखनातील काही सर्वांत स्पष्ट पर्यावरणविषयक कल्पना निर्माण केल्या. गुरू जांभेश्वर यांनी 1485 मध्ये राजस्थानातील समराथल धोरा येथे बिश्नोई समुदायाची स्थापना केली आणि एकोणतीस नियम घालून दिले, ज्यांत प्राण्यांना मारण्यास आणि हिरवी झाडे तोडण्यास मनाई यांचा समावेश आहे. ही कल्पना आचरणात आली: 1730 मध्ये खेजडली येथे, जोधपूरच्या महाराजांच्या बांधकामासाठी आदेश दिलेल्या खेजडीच्या झाडांच्या तोडीला प्रतिकार करताना, अमृता देवी (Amrita Devi) यांच्या नेतृत्वाखालील 363 बिश्नोई मारले गेले.
गुरू नानक जपजी साहिबच्या शेवटच्या श्लोकात वायूला गुरू, पाण्याला पिता आणि महान पृथ्वीला माता म्हणतात ("पवण गुरू, पाणी पिता, माता धरत महत"). ही कल्पना एकाच वेळी भक्तिपर आणि पर्यावरणीय आहे: पंचमहाभूते सर्व जीवसृष्टीचे गुरू आणि माता-पिता आहेत.
मध्ययुगीन दरबारी परंपरा: वळवायचा, सुव्यवस्थित करायचा आणि अभ्यासायचा विषय म्हणून निसर्ग
सुलतानशाही आणि मुघल दरबारांनी निसर्गाला सुधारण्याची आणि समजून घेण्याची गोष्ट मानले. फिरोजशाह तुघलकाने आपल्या हिस्सार या नव्या शहराला पाणी पुरवण्यासाठी यमुना आणि सतलज यांतून कालवे काढले. औपचारिक उद्यानाने रचनेने सुव्यवस्थित केलेल्या निसर्गाला मूर्त रूप दिले. आणि सम्राट जहांगीराच्या आत्मचरित्रात, Tuzuk-i-Jahangiri मध्ये, सारस क्रौंचासह पक्षी आणि प्राणी यांच्या बारकाईच्या निरीक्षणाची नोंद आहे, तर त्याचा दरबारी चित्रकार उस्ताद मन्सूर (Ustad Mansur) याने वैज्ञानिक अचूकतेने वनस्पती आणि प्राणी यांची नोंद केली. ही पर्यावरणाच्या निरीक्षणात्मक, निसर्गशास्त्रीय कल्पनेची सुरुवात आहे.
| परंपरा | पर्यावरण म्हणजे काय | काळजीचा आधार | वैशिष्ट्यपूर्ण लेखन |
|---|---|---|---|
| वैदिक | जिवंत पृथ्वीमाता, दैवी शक्ती | नाते आणि कृतज्ञता | अथर्ववेद XII.1 |
| उपनिषदिक | सर्व जीवांत एकच सत्य | एकात्मता; त्यागाने उपभोग | ईशावास्य उपनिषद 1 |
| बौद्ध आणि अशोककालीन | संवेदनशील जीवांचा समुदाय | करुणा; इजा न करणे | विनय पाचित्तिय 11; स्तंभलेख V |
| जैन | सर्वत्र, अगदी सूक्ष्मातही, असलेले जीवन | संपूर्ण अहिंसा | अहिंसेचा सिद्धांत; अकबराची फर्माने |
| परंपरा | पर्यावरण म्हणजे काय | काळजीचा आधार | वैशिष्ट्यपूर्ण लेखन |
|---|---|---|---|
| राज्यशास्त्र आणि धर्मशास्त्र ग्रंथ | व्यवस्थापित संसाधन | उपयुक्तता, सुव्यवस्था, राजकर्तव्य | अर्थशास्त्र II.2, II.26, III.19; मनू IV.56, VIII.285 |
| बिश्नोई आणि शीख | माता-पिता आणि गुरू म्हणून पंचमहाभूते | धार्मिक नियम; भक्ती | एकोणतीस नियम; जपजी साहिब |
| सुलतानशाही आणि मुघल दरबार | वळवायचा, सुव्यवस्थित करायचा आणि अभ्यासायचा निसर्ग | सुधारणा आणि कुतूहल | फिरोजशाहचे कालवे; तुझुक-इ-जहांगिरी |
आधुनिक न्यायालये परंपरांचा अर्थ कसा लावतात, आणि रेषा कुठे आखतात
चुनखडीच्या उत्खननामुळे डून खोरे उद्ध्वस्त होत होते त्या Rural Litigation and Entitlement Kendra v. State of U.P., AIR 1988 SC 2187 मध्ये, न्यायमूर्ती रंगनाथ मिश्रा (Ranganath Misra) यांनी लिहिले की "झाडे मानवजातीचे मित्र आहेत आणि मानवी अस्तित्वासाठी जंगले आवश्यक आहेत हे आपल्या पूर्वजांना माहीत होते", "वेदांत जंगलांचे विपुल उल्लेख आहेत", आणि न्यायालयाने अथर्ववेद म्हणून वर्णन केलेले वचन उद्धृत केले: "मानवाचा स्वर्ग पृथ्वीवरच आहे; हे जिवंत जग सर्वांचे प्रिय स्थान आहे". वनांचा ऱ्हास हा समुदायावरील अन्याय का आहे हे स्पष्ट करण्यासाठी वैदिक कल्पनेचा वापर झाला, आणि विद्यमान भाडेपट्ट्यांची मुदत संपल्यानंतर खोऱ्यातील खाणकाम थांबवण्याचा आदेश देण्यात आला.
In Re: Noise Pollution, (2005) 5 SCC 733 मध्ये, न्यायालयासमोर धार्मिक आणि सामाजिक प्रसंगी वापरल्या जाणाऱ्या ध्वनिक्षेपक, ढोल आणि फटाके यांचा प्रश्न होता. आपला आधीचा निर्णय स्वीकारून, त्याने असा निर्णय दिला की "कोणताही धर्म इतरांची शांतता भंग करून प्रार्थना करावी असे सांगत नाही, किंवा त्या ध्वनिवर्धकांद्वारे किंवा ढोल वाजवून कराव्यात असा उपदेश करत नाही", आणि अनुच्छेद 21 खालील निर्बंध कायम ठेवले. इतरांचे पर्यावरण प्रदूषित करणाऱ्या धार्मिक प्रथेला कोणतेही संरक्षण मिळाले नाही.
18 मे 2023 रोजी संविधान पीठाने (Constitution Bench) निर्णय दिलेल्या Animal Welfare Board of India v. Union of India मध्ये, जल्लीकट्टू हा तमिळनाडूच्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग आहे या विधिमंडळाच्या मताविरुद्ध निर्णय देण्यास नकार देत, न्यायालयाने जल्लीकट्टू, बैलगाडी शर्यती आणि कंबळा यांचे नियमन करणाऱ्या राज्य सुधारणा कायम ठेवल्या, पण असे नमूद केले की "असा सांस्कृतिक कार्यक्रम किंवा परंपरा कायद्याचा भंग करत असेल, तर दंडात्मक परिणाम होतील". आणि 18 एप्रिल 2013 रोजी निर्णय झालेल्या Orissa Mining Corporation Ltd v. Ministry of Environment and Forest मध्ये, नियमगिरी टेकड्यांना नियम राजा या देवतेचे निवासस्थान मानणाऱ्या आदिवासी परंपरेला कायदेशीर वजन देण्यात आले: बॉक्साइट खाणकामाचा समुदायाच्या उपासनेच्या हक्कावर परिणाम होईल का याचा निर्णय त्याच्या ग्रामसभेने करायचा होता.
चिकित्सक मूल्यमापन
परंपरा आदरास पात्र आहेत, स्वप्नाळू गौरवीकरणास नव्हे, आणि चार टीका केल्या पाहिजेत. त्या परस्परविरोधी आहेत: अशोकाच्या पहिल्या शिलालेखाने ज्याला मनाई केली तो प्राण्यांचा बळी वैदिक कर्मकांडांत आवश्यक होता, आणि त्यागप्रधान परंपरा ज्या जंगलांना पवित्र मानत त्यांचा प्रशासकीय परंपरेने उपयोग करून घेतला. त्यांचे हेतू संमिश्र होते: अर्थशास्त्रात हत्तींचे संरक्षण ते युद्धाची शस्त्रे होते म्हणून झाले, आणि राजांच्या राखीव क्षेत्रांनी राजासाठी शिकार संरक्षित केली. त्या श्रेणीबद्ध होत्या: धर्मशास्त्राने अपराध्याच्या दर्जानुसार श्रेणीबद्ध शिक्षा ठरवल्या. आणि त्यांपैकी कोणत्याही परंपरेने हक्क निर्माण केला नाही: अथर्ववेदातील पृथ्वीमातेने किंवा स्तंभलेख V मधील संरक्षित प्रजातींनी, त्यांचा विनाश करणाऱ्या राज्यकर्त्याविरुद्ध कोणत्याही व्यक्तीला उपाय (remedy) दिला नाही. नद्यांविषयीच्या पूज्यभावाने भारतातील पवित्र नद्या स्वच्छ ठेवलेल्या नाहीत.
निष्कर्ष. प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारताची पर्यावरणाची एकच नव्हे तर अनेक कल्पना होत्या: वैदिक पृथ्वीमाता, त्यागाने जगलेली उपनिषदिक जीवनैक्याची कल्पना, ज्यांना इजा करू नये असा बौद्ध आणि जैन संवेदनशील जीवांचा समुदाय, निसर्गाला व्यवस्थापित आणि उपयुक्त न्यास (trust) मानणारा राज्यशास्त्र आणि धर्मशास्त्र ग्रंथांचा दृष्टिकोन, पंचमहाभूतांना माता-पिता आणि गुरू मानणारी बिश्नोई आणि शीख दृष्टी, आणि वळवायचा, सुव्यवस्थित करायचा आणि अभ्यासायचा निसर्ग मानणारा मुघल दरबार. त्यांचे सामायिक योगदान म्हणजे संयमाची नीती, जिचा आधार आधुनिक कायद्याने Rural Litigation मध्ये आणि चंदनाच्या प्रकरणात घेतला आहे, आणि त्यांची सामायिक मर्यादा अशी की त्यांनी हक्कांशिवाय कर्तव्ये निर्माण केली. न्यायालये आता या परंपरांना संविधानाच्या (Constitution) चौकटीतील मूल्यांचे स्रोत मानतात, नियमगिरी येथे त्यांचा सन्मान करतात, पण In Re: Noise Pollution आणि 2023 चा जल्लीकट्टू निकाल स्पष्ट करतात त्याप्रमाणे, धार्मिक किंवा सांस्कृतिक प्रथेला पर्यावरण कायद्यावर मात करू देत नाहीत.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Environment and Legal Order (Marathi) Semester 1 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.