munotes®
Semester 1: Notes + Solved papers
Or either one alone: ₹499
₹798 ₹998 Unlock Semester 1

LL.M. Environment and Legal Order (Marathi) Semester 1: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

For students of Mumbai University and all its affiliated colleges.

See what you get before you pay

Covers, contents and the first answer of each solved paper are open. No sign-in needed.

As per latest University of Mumbai syllabus

2,090 law students from 182 colleges affiliated to the University of Mumbai read munotes, 282 of them on the LL.M. Counted from accounts, so it leaves out everyone who reads without signing in.

What do you get

  • All the notes of all the subjects in Semester 1, as per the latest syllabus 2026.
  • Previous year question papers, with full solutions.
  • Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
  • Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
  • Valid for one year, 365 days from the day you pay.
  • If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.
  1. संसाधन व्यवस्थापन आणि कायदा (Resource Management and The Law)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    संसाधन व्यवस्थापन आणि कायदा

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in गट 6: पर्यावरण आणि कायदेशीर व्यवस्था

    संसाधन व्यवस्थापन आणि कायदा

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I पाणी

    1. ही प्रश्नपत्रिका कशाबद्दल आहे, आणि विद्यापीठाने छापलेले चार शब्द 1
    2. नैसर्गिक संसाधन म्हणजे काय, आणि कायद्यात त्याचे व्यवस्थापन करणे म्हणजे काय 5
    3. संविधानातील पाणी 9
    4. पाण्याचा हक्क आहे का? 13
    5. पाण्याचा मालक कोण 17
    6. तटवर्ती हक्क, आणि सुविधाधिकार अधिनियमाचे कलम 7 21
    7. सिंचनातील तटवर्ती हक्क, आणि तटवर्ती मालकासमोरील अडचणी 26
    8. पाण्यावरील रूढीजन्य हक्क, आणि गावतलाव 30
    9. आंतरराज्य नदी जल विवाद अधिनियम, 1956: तो कशासाठी आहे 34
    10. न्यायाधिकरणाकडे संदर्भ, आणि न्यायाधिकरणाची रचना कशी होते 38
    11. निवाडा, आणि तो सर्वोच्च न्यायालयाचा हुकूमनामा का असतो 42
    12. कलम 11 मधील प्रतिबंध, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 46
    13. यंत्रणेत काय चुकते, आणि काय सुचवले गेले 50
    14. नदी मंडळ अधिनियम, 1956: कधीच प्रत्यक्षात न आलेला अर्धा भाग 54
    15. नदी मंडळाने काय केले असते 58
    16. नदी मंडळ अधिनियमाखालील लवाद, आणि विसर्जन 62
    17. अनुच्छेद 262 आणि न्यायालये 66
    18. कावेरी विवाद 70
    19. 2018 चा हुकूमनामा, आणि कावेरी जल व्यवस्थापन प्राधिकरण 74
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू पाणी

    1. In re Cauvery Water Disputes Tribunal: राज्य कायदा करून आदेश निष्प्रभ करू शकत नाही 78
    2. इतर विवाद 82
    3. नद्यांची जोडणी 85
    4. धरण सुरक्षा अधिनियम, 2021: संस्था 88
    5. राज्य स्तर, आणि धरण मालकाची कर्तव्ये 92
    6. अहवाल देणे, सुरक्षा आढावा आणि अपराध 96
    7. नर्मदा बचाओ आंदोलन: एक धरण, विस्थापन आणि विभागलेले न्यायालय 100
    8. भूजल: जलधर म्हणजे काय 104
    9. झिरपणाऱ्या पाण्यावरील पूर्ण स्वामित्व, आणि हा नियम कसा मोडला 107
    10. केंद्रीय भूजल प्राधिकरण 112
    11. छत्र कायदा म्हणून पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 116
    12. पर्यावरण अधिनियमाखालील 2024 ची दंड व्यवस्था 120
    13. महाराष्ट्र भूजल अधिनियम, 2009: प्राधिकरणे 124
    14. जिल्हा स्तर, आणि पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताचे संरक्षण 128
    15. पाणलोट, जलधर आणि भूजल वापर आराखडा 132
    16. महाराष्ट्र अधिनियमाखालील अपराध, अपील आणि नियम 136
    17. क्षारता: किनाऱ्यावरील खाऱ्या पाण्याचा शिरकाव, सिंचन आणि सांडपाणी 140
    18. पर्जन्यजल संचयन 144
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू पाणी

    1. राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 148
    2. मंजूर न झालेली विधेयके 152
    3. पाणथळ जागा, आणि रामसरची विवेकी वापराची कल्पना 156
    4. पाणथळ जागा (संवर्धन आणि व्यवस्थापन) नियम, 2017 160
    5. किनारी जलकृषी प्राधिकरण अधिनियम, 2005 164
    6. जलकृषी अधिनियमाची अंमलबजावणी, आणि 2023 ची सुधारणा 169
    7. महाराष्ट्रातील मासेमारीचे नियमन 174
    8. जल अधिनियम, 1974: मंडळे 178
    9. संमती, आणि कलम 24 मधील मनाई 183
    10. शास्ती, आणि 2024 ची दंड व्यवस्था 188
    11. Vellore Citizens Welfare Forum: एका निकालात तीन तत्त्वे 194

    मॉड्यूल II जमीन

    1. संसाधन म्हणून जमीन 198
    2. संविधानातील जमीन 201
    3. शेताखालील खनिजांचा मालक कोण 206
    4. MMDR अधिनियम, 1957: त्याला केंद्रीय बनवणारी घोषणा 211
    5. खनिज सवलती: अनुज्ञापत्र, परवाना आणि पट्टा 216
    6. स्वामित्वधन, निश्चित भाडे, आणि राज्याला प्रत्यक्षात काय मिळते 221
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू जमीन

    1. जिल्हा खनिज प्रतिष्ठान आणि अन्वेषण न्यास 226
    2. लिलाव: कलमे 10B आणि 11, आणि 2015 ने काय बदलले 230
    3. कोळसा, लिग्नाइट, अणुखनिजे आणि महत्त्वपूर्ण खनिजे 235
    4. नियम करण्याचे अधिकार, आणि सवलतींची नोंदवही 240
    5. गौण खनिजे, कलम 15, आणि Deepak Kumar 244
    6. राखीव ठेवणे, संवर्धन आणि पूर्वेक्षणाचा अधिकार 248
    7. शून्य सवलती, निदेश आणि पुनरीक्षणाचा अधिकार 252
    8. दंड, आणि कलम 21(5) 256
    9. MMDR अधिनियमाचा उर्वरित भाग 261
    10. वाळू: नियंत्रणात ठेवायला सर्वात कठीण खनिज 265
    11. डेहराडूनच्या चुनखडीच्या खाणी: जिथे न्यायिक उपायाची सुरुवात झाली 269
    12. गोवा: पायाभूत न्यायनिवाडे 274
    13. Common Cause: शंभर टक्के भरपाई 279
    14. Samatha: अनुसूचित क्षेत्रातील खाणकाम 283
    15. वनजमिनीवरील खाणकाम: नियमगिरी आणि ग्रामसभा 287
    16. Lafarge, आणि वन मंजुरीचा आढावा कसा घेतला जातो 291
    17. जोशीमठ, आणि भार न पेलणाऱ्या जमिनीवरील बांधकाम 296
    18. सागरी खनिजे, कोळसाधारक क्षेत्रे आणि तेलक्षेत्रे 299
    19. राष्ट्रीय खनिज धोरण, 2019, आणि शाश्वत खाणकाम म्हणजे काय 303
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू जमीन

    1. पर्यावरण प्रभाव मूल्यांकन अधिसूचना, 2006 307
    2. पर्यावरणपूरक जमीन नियोजन: संवर्धन, वापर आणि रूपांतरण 311
    3. नगररचना कायदा, आणि विकास आराखडा 315
    4. जमीन वापराचे रूपांतरण 319
    5. नागरीकरण आणि काँक्रीटीकरण: शहर पक्के झाले की ते काय गमावते 323
    6. जमीन संपादन: 2013 चा अधिनियम आणि सामाजिक प्रभाव मूल्यांकन 327
    7. भरपाई, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापना 333
    8. प्राधिकरण, अपील, आणि परत येणारी जमीन 338
    9. भारतीय वने आजवर कोणत्या कामी आली 342
    10. राखीव वने, आणि हक्कांची निश्चिती 347
    11. कुरण, वनोपज आणि अधिकार अभिलेख 351
    12. राखीव वनात काय करता येत नाही 355
    13. ग्राम वने आणि संरक्षित वने 360
    14. सरकारच्या मालकीची नसलेली वने, आणि इमारती लाकडावरील शुल्क 365
    15. वाहतुकीतील इमारती लाकूड, आणि वाहून आलेले व किनाऱ्याला लागलेले लाकूड 370
    16. वन अधिकारी, अटक, आणि सरकारी मालमत्तेचे गृहीतक 375
    17. दंड, आणि भारतीय वन अधिनियमाचा उर्वरित भाग 380
    18. वन (संरक्षण एवं संवर्धन) अधिनियम, 1980 385
    19. Godavarman, आणि वन या शब्दाचा शब्दकोशातील अर्थ 389
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू जमीन

    1. 2023 ची सुधारणा, आणि कलम 1A ने काय वगळले 393
    2. भरपाई वनीकरण आणि निव्वळ वर्तमान मूल्य 398
    3. भरपाई वनीकरण निधी प्राधिकरणे 403
    4. राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 408
    5. संयुक्त वन व्यवस्थापन, आणि वनाचे रक्षण करणारे लोक 413
    6. प्राचीन स्मारके अधिनियम, 1958: काय संरक्षित आहे 419
    7. मालक, पालक आणि संपादनाचा अधिकार 425
    8. प्रतिबंधित क्षेत्र, नियमित क्षेत्र आणि 2010 ची सुधारणा 430
    9. पुरातत्त्वीय स्थळे, उत्खनन आणि दंड 436
    10. पुरावशेष आणि कलानिधी अधिनियम, 1972 442
    11. पुरावशेष अधिनियमाखालील जप्ती, अधिहरण आणि अपराध 448
    12. नैसर्गिक वारसा, आणि जागतिक वारसा अभिसंधी 454
    13. न्यायिक दृष्टिकोन: ताज ट्रॅपेझियम, व्हाइसरीगल लॉज आणि अमिनाबाद पार्क 461
    14. संस्कृती आणि वारसा: कायदे, तह आणि निकाल एकत्रितपणे 466

    मॉड्यूल III सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना

    1. दोन नव्हे, चार व्यवस्था 472
    2. सामायिक संसाधनांची शोकांतिका, आणि हार्डिनने प्रत्यक्षात काय वर्णन केले 476
    3. ऑस्ट्रॉमचे उत्तर: सामायिक संसाधनाचा नाश अटळ का नाही 480
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना

    1. Res Communis, Res Nullius आणि Res Publicae 484
    2. राज्य मालमत्ता: सर्वोपरि अधिकार, पोलीस अधिकार आणि राजगामी मालमत्ता 488
    3. सार्वजनिक न्यास सिद्धांत: M.C. Mehta v. Kamal Nath 493
    4. सिद्धांताचा विस्तार: समुद्रकिनारा, तलाव आणि उद्यान 497
    5. गावातील सामायिक जमिनी: बुजवलेले तळे 502
    6. सामायिक मालमत्ता म्हणून वन्यजीव, आणि राज्य मालमत्ता म्हणून वन्यजीव 507
    7. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972: अधिकारी आणि मंडळे 512
    8. शिकारीवरील मनाई, आणि शिकारीला परवानगी केव्हा असते 517
    9. विनिर्दिष्ट वनस्पती 522
    10. अभयारण्य घोषित करणे, आणि त्यातील हक्कांची निश्चिती 527
    11. अभयारण्यात काय करता येत नाही 532
    12. राष्ट्रीय उद्याने, संवर्धन राखीव क्षेत्रे आणि सामुदायिक राखीव क्षेत्रे 537
    13. प्राणिसंग्रहालये आणि केंद्रीय प्राणिसंग्रहालय प्राधिकरण 543
    14. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण, आणि महत्त्वपूर्ण व्याघ्र अधिवास 547
    15. मालकी प्रमाणपत्रे, ट्रॉफी आणि व्यापारावरील बंदी 554
    16. CITES, आणि 2022 ची सुधारणा 561
    17. अपराध, दंड आणि समपहरण 568
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना

    1. नवीकरणीय संसाधन म्हणून वन्यजीव, आणि ही कल्पना कुठे थांबते 577
    2. जैविक विविधता अधिनियम, 2002: जैविक संसाधन कोण घेऊ शकतो 581
    3. राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण 586
    4. राज्य मंडळे, व्यवस्थापन समित्या आणि लोक जैवविविधता नोंदवही 592
    5. जैविक विविधता अधिनियमाची 2023 मधील पुनर्रचना 599
    6. आदिवासी अधिवास: वननिवासी कोण 605
    7. वन हक्क अधिनियम, 2006: तेरा हक्क 610
    8. ग्रामसभा, आणि हक्काला मान्यता कशी मिळते 616
    9. पेसा अधिनियम, 1996, आणि पाचवी अनुसूची 621
    10. महत्त्वपूर्ण वन्यजीव अधिवास: जिथे दोन अधिनियम परस्परांशी भिडतात 626
    11. सामायिक मालमत्तेचा प्रश्न म्हणून वनस्पती आणि प्राणी यांचे संवर्धन 630
    12. नैसर्गिक वारसा आणि आदिवासी अधिवास यांचे वर्गीकरण 635
    13. सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्ता म्हणून ऐतिहासिक स्मारके 640
    14. लोकचळवळी: चिपको, सायलेंट व्हॅली, नर्मदा आणि नियमगिरी 645
    15. चळवळींनी प्रत्यक्ष कायद्यात काय बदलले 650

    मॉड्यूल IV ऊर्जा

    1. संसाधन म्हणून ऊर्जा 654
    2. संविधानातील ऊर्जा 658
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू ऊर्जा

    1. पारंपरिक ऊर्जा: ती काय आहे आणि तिची किंमत काय 662
    2. कोळसा: राष्ट्रीयीकरण, वाटप रद्द होणे आणि व्यापारी खाणकाम 666
    3. पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू 670
    4. अणुऊर्जा अधिनियम, 1962 676
    5. खाणकाम, उत्पादन आणि किरणोत्सर्ग यांवरील नियंत्रण 682
    6. गोपनीयता, शोध आणि अणुऊर्जा अधिनियमाखालील अपराध 689
    7. अणुखनिजे, आणि MMDR अधिनियमाचे कलम 11B 696
    8. अणु हानीसाठी नागरी दायित्व अधिनियम, 2010 701
    9. कलम 17(b): पुरवठादाराचे दायित्व 708
    10. दावा आयुक्त आणि अणु हानी दावा आयोग 713
    11. अपराध, आणि दिवाणी न्यायालयावरील प्रतिबंध 719
    12. कुडनकुलम: G. Sundarrajan, आणि न्यायालय कशाचा आढावा घेणार नाही 725
    13. अपारंपरिक ऊर्जा: सहा स्रोत 730
    14. पवन ऊर्जा 734
    15. सौर ऊर्जा, आणि सौर पार्कला लागणारी जमीन 739
    16. वीज अधिनियम, 2003: अधिनियमाची रचना 743
    17. परवान्याशिवाय वीजनिर्मिती, आणि इतर सर्व गोष्टींसाठी परवाना 748
    18. पारेषण, आणि भार प्रेषण केंद्रे 755
    19. वितरण, पुरवठा करण्याचे कर्तव्य आणि खुला प्रवेश 761
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू ऊर्जा

    1. वीजदर, आणि कलम 61(h) 767
    2. केंद्रीय वीज प्राधिकरण आणि नियामक आयोग 772
    3. नवीकरणीय खरेदी बंधन आणि नवीकरणीय ऊर्जा प्रमाणपत्रे 779
    4. अपील न्यायाधिकरण, अनधिकृत वापर, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 784
    5. ऊर्जा संवर्धन अधिनियम, 2001: ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो 791
    6. मानके, लेबल, इमारत संहिता आणि पदनिर्दिष्ट ग्राहक 798
    7. ऊर्जा संवर्धन अधिनियमाखालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील 805
    8. पारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष 812
    9. अपारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष 817
    10. निर्मिती, पारेषण आणि वापर: ऊर्जा कुठे वाया जाते 822
    11. हानी कमी करणारे पर्याय 827
    12. संक्रमण: निव्वळ शून्य, हरित हायड्रोजन आणि न्याय्य संक्रमण 832
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    837 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 837 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    संसाधन व्यवस्थापन आणि कायदा

    LL.M. · सत्र 1

    Mar 2026 परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Mar 2026 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Mar 2026 paper are above. The answers to all 7 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 174 chapters across 4 modules

    Module I. पाणी 48 chapters

    1. 1 ही प्रश्नपत्रिका कशाबद्दल आहे, आणि विद्यापीठाने छापलेले चार शब्द pages 1 to 4
    2. 2 नैसर्गिक संसाधन म्हणजे काय, आणि कायद्यात त्याचे व्यवस्थापन करणे म्हणजे काय pages 5 to 8
    3. 3 संविधानातील पाणी pages 9 to 12
    4. 4 पाण्याचा हक्क आहे का? pages 13 to 16
    5. 5 पाण्याचा मालक कोण pages 17 to 20
    6. 6 तटवर्ती हक्क, आणि सुविधाधिकार अधिनियमाचे कलम 7 pages 21 to 25
    7. 7 सिंचनातील तटवर्ती हक्क, आणि तटवर्ती मालकासमोरील अडचणी pages 26 to 29
    8. 8 पाण्यावरील रूढीजन्य हक्क, आणि गावतलाव pages 30 to 33
    9. 9 आंतरराज्य नदी जल विवाद अधिनियम, 1956: तो कशासाठी आहे pages 34 to 37
    10. 10 न्यायाधिकरणाकडे संदर्भ, आणि न्यायाधिकरणाची रचना कशी होते pages 38 to 41
    11. 11 निवाडा, आणि तो सर्वोच्च न्यायालयाचा हुकूमनामा का असतो pages 42 to 45
    12. 12 कलम 11 मधील प्रतिबंध, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 46 to 49
    13. 13 यंत्रणेत काय चुकते, आणि काय सुचवले गेले pages 50 to 53
    14. 14 नदी मंडळ अधिनियम, 1956: कधीच प्रत्यक्षात न आलेला अर्धा भाग pages 54 to 57
    15. 15 नदी मंडळाने काय केले असते pages 58 to 61
    16. 16 नदी मंडळ अधिनियमाखालील लवाद, आणि विसर्जन pages 62 to 65
    17. 17 अनुच्छेद 262 आणि न्यायालये pages 66 to 69
    18. 18 कावेरी विवाद pages 70 to 73
    19. 19 2018 चा हुकूमनामा, आणि कावेरी जल व्यवस्थापन प्राधिकरण pages 74 to 77
    20. 20 In re Cauvery Water Disputes Tribunal: राज्य कायदा करून आदेश निष्प्रभ करू शकत नाही pages 78 to 81
    21. 21 इतर विवाद pages 82 to 84
    22. 22 नद्यांची जोडणी pages 85 to 87
    23. 23 धरण सुरक्षा अधिनियम, 2021: संस्था pages 88 to 91
    24. 24 राज्य स्तर, आणि धरण मालकाची कर्तव्ये pages 92 to 95
    25. 25 अहवाल देणे, सुरक्षा आढावा आणि अपराध pages 96 to 99
    26. 26 नर्मदा बचाओ आंदोलन: एक धरण, विस्थापन आणि विभागलेले न्यायालय pages 100 to 103
    27. 27 भूजल: जलधर म्हणजे काय pages 104 to 106
    28. 28 झिरपणाऱ्या पाण्यावरील पूर्ण स्वामित्व, आणि हा नियम कसा मोडला pages 107 to 111
    29. 29 केंद्रीय भूजल प्राधिकरण pages 112 to 115
    30. 30 छत्र कायदा म्हणून पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 pages 116 to 119
    31. 31 पर्यावरण अधिनियमाखालील 2024 ची दंड व्यवस्था pages 120 to 123
    32. 32 महाराष्ट्र भूजल अधिनियम, 2009: प्राधिकरणे pages 124 to 127
    33. 33 जिल्हा स्तर, आणि पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताचे संरक्षण pages 128 to 131
    34. 34 पाणलोट, जलधर आणि भूजल वापर आराखडा pages 132 to 135
    35. 35 महाराष्ट्र अधिनियमाखालील अपराध, अपील आणि नियम pages 136 to 139
    36. 36 क्षारता: किनाऱ्यावरील खाऱ्या पाण्याचा शिरकाव, सिंचन आणि सांडपाणी pages 140 to 143
    37. 37 पर्जन्यजल संचयन pages 144 to 147
    38. 38 राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 pages 148 to 151
    39. 39 मंजूर न झालेली विधेयके pages 152 to 155
    40. 40 पाणथळ जागा, आणि रामसरची विवेकी वापराची कल्पना pages 156 to 159
    41. 41 पाणथळ जागा (संवर्धन आणि व्यवस्थापन) नियम, 2017 pages 160 to 163
    42. 42 किनारी जलकृषी प्राधिकरण अधिनियम, 2005 pages 164 to 168
    43. 43 जलकृषी अधिनियमाची अंमलबजावणी, आणि 2023 ची सुधारणा pages 169 to 173
    44. 44 महाराष्ट्रातील मासेमारीचे नियमन pages 174 to 177
    45. 45 जल अधिनियम, 1974: मंडळे pages 178 to 182
    46. 46 संमती, आणि कलम 24 मधील मनाई pages 183 to 187
    47. 47 शास्ती, आणि 2024 ची दंड व्यवस्था pages 188 to 193
    48. 48 Vellore Citizens Welfare Forum: एका निकालात तीन तत्त्वे pages 194 to 197

    Module II. जमीन 58 chapters

    1. 49 संसाधन म्हणून जमीन pages 198 to 200
    2. 50 संविधानातील जमीन pages 201 to 205
    3. 51 शेताखालील खनिजांचा मालक कोण pages 206 to 210
    4. 52 MMDR अधिनियम, 1957: त्याला केंद्रीय बनवणारी घोषणा pages 211 to 215
    5. 53 खनिज सवलती: अनुज्ञापत्र, परवाना आणि पट्टा pages 216 to 220
    6. 54 स्वामित्वधन, निश्चित भाडे, आणि राज्याला प्रत्यक्षात काय मिळते pages 221 to 225
    7. 55 जिल्हा खनिज प्रतिष्ठान आणि अन्वेषण न्यास pages 226 to 229
    8. 56 लिलाव: कलमे 10B आणि 11, आणि 2015 ने काय बदलले pages 230 to 234
    9. 57 कोळसा, लिग्नाइट, अणुखनिजे आणि महत्त्वपूर्ण खनिजे pages 235 to 239
    10. 58 नियम करण्याचे अधिकार, आणि सवलतींची नोंदवही pages 240 to 243
    11. 59 गौण खनिजे, कलम 15, आणि Deepak Kumar pages 244 to 247
    12. 60 राखीव ठेवणे, संवर्धन आणि पूर्वेक्षणाचा अधिकार pages 248 to 251
    13. 61 शून्य सवलती, निदेश आणि पुनरीक्षणाचा अधिकार pages 252 to 255
    14. 62 दंड, आणि कलम 21(5) pages 256 to 260
    15. 63 MMDR अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 261 to 264
    16. 64 वाळू: नियंत्रणात ठेवायला सर्वात कठीण खनिज pages 265 to 268
    17. 65 डेहराडूनच्या चुनखडीच्या खाणी: जिथे न्यायिक उपायाची सुरुवात झाली pages 269 to 273
    18. 66 गोवा: पायाभूत न्यायनिवाडे pages 274 to 278
    19. 67 Common Cause: शंभर टक्के भरपाई pages 279 to 282
    20. 68 Samatha: अनुसूचित क्षेत्रातील खाणकाम pages 283 to 286
    21. 69 वनजमिनीवरील खाणकाम: नियमगिरी आणि ग्रामसभा pages 287 to 290
    22. 70 Lafarge, आणि वन मंजुरीचा आढावा कसा घेतला जातो pages 291 to 295
    23. 71 जोशीमठ, आणि भार न पेलणाऱ्या जमिनीवरील बांधकाम pages 296 to 298
    24. 72 सागरी खनिजे, कोळसाधारक क्षेत्रे आणि तेलक्षेत्रे pages 299 to 302
    25. 73 राष्ट्रीय खनिज धोरण, 2019, आणि शाश्वत खाणकाम म्हणजे काय pages 303 to 306
    26. 74 पर्यावरण प्रभाव मूल्यांकन अधिसूचना, 2006 pages 307 to 310
    27. 75 पर्यावरणपूरक जमीन नियोजन: संवर्धन, वापर आणि रूपांतरण pages 311 to 314
    28. 76 नगररचना कायदा, आणि विकास आराखडा pages 315 to 318
    29. 77 जमीन वापराचे रूपांतरण pages 319 to 322
    30. 78 नागरीकरण आणि काँक्रीटीकरण: शहर पक्के झाले की ते काय गमावते pages 323 to 326
    31. 79 जमीन संपादन: 2013 चा अधिनियम आणि सामाजिक प्रभाव मूल्यांकन pages 327 to 332
    32. 80 भरपाई, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापना pages 333 to 337
    33. 81 प्राधिकरण, अपील, आणि परत येणारी जमीन pages 338 to 341
    34. 82 भारतीय वने आजवर कोणत्या कामी आली pages 342 to 346
    35. 83 राखीव वने, आणि हक्कांची निश्चिती pages 347 to 350
    36. 84 कुरण, वनोपज आणि अधिकार अभिलेख pages 351 to 354
    37. 85 राखीव वनात काय करता येत नाही pages 355 to 359
    38. 86 ग्राम वने आणि संरक्षित वने pages 360 to 364
    39. 87 सरकारच्या मालकीची नसलेली वने, आणि इमारती लाकडावरील शुल्क pages 365 to 369
    40. 88 वाहतुकीतील इमारती लाकूड, आणि वाहून आलेले व किनाऱ्याला लागलेले लाकूड pages 370 to 374
    41. 89 वन अधिकारी, अटक, आणि सरकारी मालमत्तेचे गृहीतक pages 375 to 379
    42. 90 दंड, आणि भारतीय वन अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 380 to 384
    43. 91 वन (संरक्षण एवं संवर्धन) अधिनियम, 1980 pages 385 to 388
    44. 92 Godavarman, आणि वन या शब्दाचा शब्दकोशातील अर्थ pages 389 to 392
    45. 93 2023 ची सुधारणा, आणि कलम 1A ने काय वगळले pages 393 to 397
    46. 94 भरपाई वनीकरण आणि निव्वळ वर्तमान मूल्य pages 398 to 402
    47. 95 भरपाई वनीकरण निधी प्राधिकरणे pages 403 to 407
    48. 96 राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 pages 408 to 412
    49. 97 संयुक्त वन व्यवस्थापन, आणि वनाचे रक्षण करणारे लोक pages 413 to 418
    50. 98 प्राचीन स्मारके अधिनियम, 1958: काय संरक्षित आहे pages 419 to 424
    51. 99 मालक, पालक आणि संपादनाचा अधिकार pages 425 to 429
    52. 100 प्रतिबंधित क्षेत्र, नियमित क्षेत्र आणि 2010 ची सुधारणा pages 430 to 435
    53. 101 पुरातत्त्वीय स्थळे, उत्खनन आणि दंड pages 436 to 441
    54. 102 पुरावशेष आणि कलानिधी अधिनियम, 1972 pages 442 to 447
    55. 103 पुरावशेष अधिनियमाखालील जप्ती, अधिहरण आणि अपराध pages 448 to 453
    56. 104 नैसर्गिक वारसा, आणि जागतिक वारसा अभिसंधी pages 454 to 460
    57. 105 न्यायिक दृष्टिकोन: ताज ट्रॅपेझियम, व्हाइसरीगल लॉज आणि अमिनाबाद पार्क pages 461 to 465
    58. 106 संस्कृती आणि वारसा: कायदे, तह आणि निकाल एकत्रितपणे pages 466 to 471

    Module III. सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना 35 chapters

    1. 107 दोन नव्हे, चार व्यवस्था pages 472 to 475
    2. 108 सामायिक संसाधनांची शोकांतिका, आणि हार्डिनने प्रत्यक्षात काय वर्णन केले pages 476 to 479
    3. 109 ऑस्ट्रॉमचे उत्तर: सामायिक संसाधनाचा नाश अटळ का नाही pages 480 to 483
    4. 110 Res Communis, Res Nullius आणि Res Publicae pages 484 to 487
    5. 111 राज्य मालमत्ता: सर्वोपरि अधिकार, पोलीस अधिकार आणि राजगामी मालमत्ता pages 488 to 492
    6. 112 सार्वजनिक न्यास सिद्धांत: M.C. Mehta v. Kamal Nath pages 493 to 496
    7. 113 सिद्धांताचा विस्तार: समुद्रकिनारा, तलाव आणि उद्यान pages 497 to 501
    8. 114 गावातील सामायिक जमिनी: बुजवलेले तळे pages 502 to 506
    9. 115 सामायिक मालमत्ता म्हणून वन्यजीव, आणि राज्य मालमत्ता म्हणून वन्यजीव pages 507 to 511
    10. 116 वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972: अधिकारी आणि मंडळे pages 512 to 516
    11. 117 शिकारीवरील मनाई, आणि शिकारीला परवानगी केव्हा असते pages 517 to 521
    12. 118 विनिर्दिष्ट वनस्पती pages 522 to 526
    13. 119 अभयारण्य घोषित करणे, आणि त्यातील हक्कांची निश्चिती pages 527 to 531
    14. 120 अभयारण्यात काय करता येत नाही pages 532 to 536
    15. 121 राष्ट्रीय उद्याने, संवर्धन राखीव क्षेत्रे आणि सामुदायिक राखीव क्षेत्रे pages 537 to 542
    16. 122 प्राणिसंग्रहालये आणि केंद्रीय प्राणिसंग्रहालय प्राधिकरण pages 543 to 546
    17. 123 राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण, आणि महत्त्वपूर्ण व्याघ्र अधिवास pages 547 to 553
    18. 124 मालकी प्रमाणपत्रे, ट्रॉफी आणि व्यापारावरील बंदी pages 554 to 560
    19. 125 CITES, आणि 2022 ची सुधारणा pages 561 to 567
    20. 126 अपराध, दंड आणि समपहरण pages 568 to 576
    21. 127 नवीकरणीय संसाधन म्हणून वन्यजीव, आणि ही कल्पना कुठे थांबते pages 577 to 580
    22. 128 जैविक विविधता अधिनियम, 2002: जैविक संसाधन कोण घेऊ शकतो pages 581 to 585
    23. 129 राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण pages 586 to 591
    24. 130 राज्य मंडळे, व्यवस्थापन समित्या आणि लोक जैवविविधता नोंदवही pages 592 to 598
    25. 131 जैविक विविधता अधिनियमाची 2023 मधील पुनर्रचना pages 599 to 604
    26. 132 आदिवासी अधिवास: वननिवासी कोण pages 605 to 609
    27. 133 वन हक्क अधिनियम, 2006: तेरा हक्क pages 610 to 615
    28. 134 ग्रामसभा, आणि हक्काला मान्यता कशी मिळते pages 616 to 620
    29. 135 पेसा अधिनियम, 1996, आणि पाचवी अनुसूची pages 621 to 625
    30. 136 महत्त्वपूर्ण वन्यजीव अधिवास: जिथे दोन अधिनियम परस्परांशी भिडतात pages 626 to 629
    31. 137 सामायिक मालमत्तेचा प्रश्न म्हणून वनस्पती आणि प्राणी यांचे संवर्धन pages 630 to 634
    32. 138 नैसर्गिक वारसा आणि आदिवासी अधिवास यांचे वर्गीकरण pages 635 to 639
    33. 139 सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्ता म्हणून ऐतिहासिक स्मारके pages 640 to 644
    34. 140 लोकचळवळी: चिपको, सायलेंट व्हॅली, नर्मदा आणि नियमगिरी pages 645 to 649
    35. 141 चळवळींनी प्रत्यक्ष कायद्यात काय बदलले pages 650 to 653

    Module IV. ऊर्जा 33 chapters

    1. 142 संसाधन म्हणून ऊर्जा pages 654 to 657
    2. 143 संविधानातील ऊर्जा pages 658 to 661
    3. 144 पारंपरिक ऊर्जा: ती काय आहे आणि तिची किंमत काय pages 662 to 665
    4. 145 कोळसा: राष्ट्रीयीकरण, वाटप रद्द होणे आणि व्यापारी खाणकाम pages 666 to 669
    5. 146 पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू pages 670 to 675
    6. 147 अणुऊर्जा अधिनियम, 1962 pages 676 to 681
    7. 148 खाणकाम, उत्पादन आणि किरणोत्सर्ग यांवरील नियंत्रण pages 682 to 688
    8. 149 गोपनीयता, शोध आणि अणुऊर्जा अधिनियमाखालील अपराध pages 689 to 695
    9. 150 अणुखनिजे, आणि MMDR अधिनियमाचे कलम 11B pages 696 to 700
    10. 151 अणु हानीसाठी नागरी दायित्व अधिनियम, 2010 pages 701 to 707
    11. 152 कलम 17(b): पुरवठादाराचे दायित्व pages 708 to 712
    12. 153 दावा आयुक्त आणि अणु हानी दावा आयोग pages 713 to 718
    13. 154 अपराध, आणि दिवाणी न्यायालयावरील प्रतिबंध pages 719 to 724
    14. 155 कुडनकुलम: G. Sundarrajan, आणि न्यायालय कशाचा आढावा घेणार नाही pages 725 to 729
    15. 156 अपारंपरिक ऊर्जा: सहा स्रोत pages 730 to 733
    16. 157 पवन ऊर्जा pages 734 to 738
    17. 158 सौर ऊर्जा, आणि सौर पार्कला लागणारी जमीन pages 739 to 742
    18. 159 वीज अधिनियम, 2003: अधिनियमाची रचना pages 743 to 747
    19. 160 परवान्याशिवाय वीजनिर्मिती, आणि इतर सर्व गोष्टींसाठी परवाना pages 748 to 754
    20. 161 पारेषण, आणि भार प्रेषण केंद्रे pages 755 to 760
    21. 162 वितरण, पुरवठा करण्याचे कर्तव्य आणि खुला प्रवेश pages 761 to 766
    22. 163 वीजदर, आणि कलम 61(h) pages 767 to 771
    23. 164 केंद्रीय वीज प्राधिकरण आणि नियामक आयोग pages 772 to 778
    24. 165 नवीकरणीय खरेदी बंधन आणि नवीकरणीय ऊर्जा प्रमाणपत्रे pages 779 to 783
    25. 166 अपील न्यायाधिकरण, अनधिकृत वापर, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 784 to 790
    26. 167 ऊर्जा संवर्धन अधिनियम, 2001: ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो pages 791 to 797
    27. 168 मानके, लेबल, इमारत संहिता आणि पदनिर्दिष्ट ग्राहक pages 798 to 804
    28. 169 ऊर्जा संवर्धन अधिनियमाखालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील pages 805 to 811
    29. 170 पारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष pages 812 to 816
    30. 171 अपारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष pages 817 to 821
    31. 172 निर्मिती, पारेषण आणि वापर: ऊर्जा कुठे वाया जाते pages 822 to 826
    32. 173 हानी कमी करणारे पर्याय pages 827 to 831
    33. 174 संक्रमण: निव्वळ शून्य, हरित हायड्रोजन आणि न्याय्य संक्रमण pages 832 to 837
    Every paper that is solved: 7 papers
  2. भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने (Indian Constitutional Law New Challenges)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. संविधान कसे वाचावे 1
    2. संघराज्यवाद म्हणजे काय 6
    3. भारत हे संघराज्य आहे का? 10
    4. संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र 16
    5. राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना 20
    6. कायदेविषयक सूची 25
    7. सार आणि तत्त्व 31
    8. छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण 36
    9. विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र 41
    10. उर्वरित अधिकार 46
    11. संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते 51
    12. विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती 56
    13. प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य 60
    14. आंतरराज्य पाणीवाद 65
    15. आंतरराज्य परिषद आणि आयोग 71
    16. राजकोषीय संघराज्यवाद 75
    17. वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद 81
    18. व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य 87
    19. राज्यपाल 92
    20. आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल 98
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. राष्ट्रपती राजवट 103
    2. अनुच्छेद 370 108
    3. असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J 113
    4. संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद 118
    5. सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद 122
    6. "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते 127
    7. नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे 131
    8. "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे 135
    9. साधनभूत संस्थेची कसोटी 139
    10. माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले 144
    11. न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? 149
    12. खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये 154
    13. उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद 159
    14. अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे 164
    15. आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग 169

    मॉड्यूल II

    1. समतेची संहिता 175
    2. कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण 179
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. वाजवी वर्गीकरण 183
    2. मनमानी 188
    3. अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे 193
    4. शिक्षणातील आरक्षण 197
    5. सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण 201
    6. आरक्षणावरील कमाल मर्यादा 205
    7. उन्नत गट 209
    8. पदोन्नतीमधील आरक्षण 214
    9. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक 218
    10. याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग 223
    11. संरक्षणात्मक भेदभाव 229
    12. खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती 234
    13. कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C 239
    14. अस्पृश्यता आणि किताब 245
    15. स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना 249
    16. स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 254
    17. कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया 258
    18. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 263
    19. स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा 269
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. स्थानिक शासनातील स्त्रिया 275
    2. 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही 279
    3. भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य 283
    4. वाजवी निर्बंधांची कारणे 288
    5. पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप 293
    6. वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ 299
    7. माहितीचा अधिकार 304
    8. ऑनलाइन भाषण 309
    9. खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा 315
    10. द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण 320
    11. नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य 325

    मॉड्यूल III

    1. अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत 330
    2. कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती 337
    3. "जीवन" या शब्दाचा विस्तार 343
    4. उपजीविका आणि निवारा 348
    5. आरोग्य आणि पर्यावरण 354
    6. अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण 361
    7. अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 368
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. खाजगीपणा 375
    2. प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत 380
    3. अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण 386
    4. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता 393
    5. शोषणाविरुद्धचा हक्क 399
    6. अनुच्छेद 32 आणि रिट 406
    7. अनुच्छेद 226 412
    8. मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 418
    9. जनहित याचिका 424
    10. भरपाईविषयक न्यायशास्त्र 430
    11. सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना 436
    12. हरताळ आणि बंद 442
    13. मालमत्तेचा हक्क 447
    14. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 454
    15. मूलभूत कर्तव्ये 460
    16. अल्पसंख्याक कोण? 466
    17. अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क 472
    18. अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे 478
    19. राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन 485
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर 492
    2. अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर 498
    3. अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 504
    4. भाषिक अल्पसंख्याक 510
    5. इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे 515
    6. अनुच्छेद 25 आणि 26 521
    7. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा 528
    8. धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण 534
    9. मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता 540
    10. धार्मिक कट्टरता 546
    11. समान नागरी संहिता 552

    मॉड्यूल IV

    1. अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत 559
    2. भारतीय रचना 565
    3. प्रत्यायोजित विधिविधान 572
    4. न्यायिक पुनर्विलोकन 578
    5. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत 585
    6. सुधारणा करण्याचा अधिकार 591
    7. मूलभूत संरचना 598
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. न्यायाधीशांची नियुक्ती 605
    2. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 611
    3. न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे 616
    4. न्यायिक स्वातंत्र्य 623
    5. न्यायिक उत्तरदायित्व 629
    6. न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक 635
    7. विधिमंडळाचे विशेषाधिकार 642
    8. सल्लागार अधिकारिता 648
    9. संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 654
    10. सर्वोच्च न्यायालय 660
    11. उच्च न्यायालये 667
    12. दुय्यम न्यायव्यवस्था 673
    13. न्यायाधिकरणे 678
    14. कायद्याचे राज्य 684
    15. लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका 690
    16. निवडणूक आयोग 696
    17. अनुच्छेद 325 ते 329 701
    18. मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क 706
    19. निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण 711
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा 716
    2. पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची 722
    3. तळागाळातील लोकशाही: पंचायती 728
    4. नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका 734
    5. राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत 740
    6. नवी आव्हाने 746
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    750 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 750 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 - Group I परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - Group I परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 - Group I paper are above. The answers to all 19 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 136 chapters across 4 modules

    Module I. 35 chapters

    1. 1 संविधान कसे वाचावे pages 1 to 5
    2. 2 संघराज्यवाद म्हणजे काय pages 6 to 9
    3. 3 भारत हे संघराज्य आहे का? pages 10 to 15
    4. 4 संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र pages 16 to 19
    5. 5 राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना pages 20 to 24
    6. 6 कायदेविषयक सूची pages 25 to 30
    7. 7 सार आणि तत्त्व pages 31 to 35
    8. 8 छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण pages 36 to 40
    9. 9 विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र pages 41 to 45
    10. 10 उर्वरित अधिकार pages 46 to 50
    11. 11 संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते pages 51 to 55
    12. 12 विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती pages 56 to 59
    13. 13 प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य pages 60 to 64
    14. 14 आंतरराज्य पाणीवाद pages 65 to 70
    15. 15 आंतरराज्य परिषद आणि आयोग pages 71 to 74
    16. 16 राजकोषीय संघराज्यवाद pages 75 to 80
    17. 17 वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद pages 81 to 86
    18. 18 व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य pages 87 to 91
    19. 19 राज्यपाल pages 92 to 97
    20. 20 आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल pages 98 to 102
    21. 21 राष्ट्रपती राजवट pages 103 to 107
    22. 22 अनुच्छेद 370 pages 108 to 112
    23. 23 असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J pages 113 to 117
    24. 24 संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद pages 118 to 121
    25. 25 सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद pages 122 to 126
    26. 26 "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते pages 127 to 130
    27. 27 नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे pages 131 to 134
    28. 28 "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे pages 135 to 138
    29. 29 साधनभूत संस्थेची कसोटी pages 139 to 143
    30. 30 माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले pages 144 to 148
    31. 31 न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? pages 149 to 153
    32. 32 खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये pages 154 to 158
    33. 33 उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद pages 159 to 163
    34. 34 अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे pages 164 to 168
    35. 35 आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग pages 169 to 174

    Module II. 32 chapters

    1. 36 समतेची संहिता pages 175 to 178
    2. 37 कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण pages 179 to 182
    3. 38 वाजवी वर्गीकरण pages 183 to 187
    4. 39 मनमानी pages 188 to 192
    5. 40 अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे pages 193 to 196
    6. 41 शिक्षणातील आरक्षण pages 197 to 200
    7. 42 सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण pages 201 to 204
    8. 43 आरक्षणावरील कमाल मर्यादा pages 205 to 208
    9. 44 उन्नत गट pages 209 to 213
    10. 45 पदोन्नतीमधील आरक्षण pages 214 to 217
    11. 46 आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक pages 218 to 222
    12. 47 याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग pages 223 to 228
    13. 48 संरक्षणात्मक भेदभाव pages 229 to 233
    14. 49 खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती pages 234 to 238
    15. 50 कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C pages 239 to 244
    16. 51 अस्पृश्यता आणि किताब pages 245 to 248
    17. 52 स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना pages 249 to 253
    18. 53 स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 254 to 257
    19. 54 कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया pages 258 to 262
    20. 55 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 263 to 268
    21. 56 स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा pages 269 to 274
    22. 57 स्थानिक शासनातील स्त्रिया pages 275 to 278
    23. 58 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही pages 279 to 282
    24. 59 भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य pages 283 to 287
    25. 60 वाजवी निर्बंधांची कारणे pages 288 to 292
    26. 61 पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप pages 293 to 298
    27. 62 वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ pages 299 to 303
    28. 63 माहितीचा अधिकार pages 304 to 308
    29. 64 ऑनलाइन भाषण pages 309 to 314
    30. 65 खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा pages 315 to 319
    31. 66 द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण pages 320 to 324
    32. 67 नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य pages 325 to 329

    Module III. 37 chapters

    1. 68 अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत pages 330 to 336
    2. 69 कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती pages 337 to 342
    3. 70 "जीवन" या शब्दाचा विस्तार pages 343 to 347
    4. 71 उपजीविका आणि निवारा pages 348 to 353
    5. 72 आरोग्य आणि पर्यावरण pages 354 to 360
    6. 73 अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण pages 361 to 367
    7. 74 अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 368 to 374
    8. 75 खाजगीपणा pages 375 to 379
    9. 76 प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत pages 380 to 385
    10. 77 अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण pages 386 to 392
    11. 78 प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता pages 393 to 398
    12. 79 शोषणाविरुद्धचा हक्क pages 399 to 405
    13. 80 अनुच्छेद 32 आणि रिट pages 406 to 411
    14. 81 अनुच्छेद 226 pages 412 to 417
    15. 82 मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 pages 418 to 423
    16. 83 जनहित याचिका pages 424 to 429
    17. 84 भरपाईविषयक न्यायशास्त्र pages 430 to 435
    18. 85 सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना pages 436 to 441
    19. 86 हरताळ आणि बंद pages 442 to 446
    20. 87 मालमत्तेचा हक्क pages 447 to 453
    21. 88 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 454 to 459
    22. 89 मूलभूत कर्तव्ये pages 460 to 465
    23. 90 अल्पसंख्याक कोण? pages 466 to 471
    24. 91 अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क pages 472 to 477
    25. 92 अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे pages 478 to 484
    26. 93 राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन pages 485 to 491
    27. 94 अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर pages 492 to 497
    28. 95 अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर pages 498 to 503
    29. 96 अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 504 to 509
    30. 97 भाषिक अल्पसंख्याक pages 510 to 514
    31. 98 इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे pages 515 to 520
    32. 99 अनुच्छेद 25 आणि 26 pages 521 to 527
    33. 100 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा pages 528 to 533
    34. 101 धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण pages 534 to 539
    35. 102 मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता pages 540 to 545
    36. 103 धार्मिक कट्टरता pages 546 to 551
    37. 104 समान नागरी संहिता pages 552 to 558

    Module IV. 32 chapters

    1. 105 अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत pages 559 to 564
    2. 106 भारतीय रचना pages 565 to 571
    3. 107 प्रत्यायोजित विधिविधान pages 572 to 577
    4. 108 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 578 to 584
    5. 109 अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत pages 585 to 590
    6. 110 सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 591 to 597
    7. 111 मूलभूत संरचना pages 598 to 604
    8. 112 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 605 to 610
    9. 113 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 611 to 615
    10. 114 न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे pages 616 to 622
    11. 115 न्यायिक स्वातंत्र्य pages 623 to 628
    12. 116 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 629 to 634
    13. 117 न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक pages 635 to 641
    14. 118 विधिमंडळाचे विशेषाधिकार pages 642 to 647
    15. 119 सल्लागार अधिकारिता pages 648 to 653
    16. 120 संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 pages 654 to 659
    17. 121 सर्वोच्च न्यायालय pages 660 to 666
    18. 122 उच्च न्यायालये pages 667 to 672
    19. 123 दुय्यम न्यायव्यवस्था pages 673 to 677
    20. 124 न्यायाधिकरणे pages 678 to 683
    21. 125 कायद्याचे राज्य pages 684 to 689
    22. 126 लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका pages 690 to 695
    23. 127 निवडणूक आयोग pages 696 to 700
    24. 128 अनुच्छेद 325 ते 329 pages 701 to 705
    25. 129 मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क pages 706 to 710
    26. 130 निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण pages 711 to 715
    27. 131 निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा pages 716 to 721
    28. 132 पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची pages 722 to 727
    29. 133 तळागाळातील लोकशाही: पंचायती pages 728 to 733
    30. 134 नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका pages 734 to 739
    31. 135 राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत pages 740 to 745
    32. 136 नवी आव्हाने pages 746 to 750
    Every paper that is solved: 19 papers
  3. कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन (Law and Social Transformation of India)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात 1
    2. सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा 7
    3. कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा 14
    4. परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा 19
    5. कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी 24
    6. रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी 28
    7. पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना 33
    8. सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका 37
    9. बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे 41
    10. उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद 46
    11. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य 50
    12. सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे 56
    13. मूलभूत कर्तव्ये 61
    14. सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका 65
    15. न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका 70
    16. सामाजिक न्याय 75
    17. धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न 80
    18. धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 84
    19. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत 89
    20. धर्मनिरपेक्षता 94
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही 98
    2. फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म 102
    3. धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 106
    4. अल्पसंख्याक कोण 110
    5. अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क 114
    6. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 118
    7. धर्मांतर आणि कायदा 122
    8. व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत 126
    9. हिंदू संहिता विधेयके 131
    10. मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi 135
    11. तिहेरी तलाक 142
    12. ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम 148
    13. समान नागरी संहिता 153
    14. धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा 159
    15. मंदिरप्रवेश 163
    16. प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप 168

    मॉड्यूल II

    1. भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो 173
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा 177
    2. संघराज्याची राजभाषा 181
    3. राजभाषा अधिनियम, 1963 185
    4. अनेक भाषा, एक संघराज्य 190
    5. भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी 194
    6. भाषावार राज्यांची निर्मिती 199
    7. नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग 203
    8. शिक्षणाचे माध्यम 207
    9. भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी 213
    10. प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत 218
    11. न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा 222
    12. समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज 227
    13. फूट पाडणारा घटक म्हणून जात 232
    14. जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 236
    15. अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम 241
    16. अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 247
    17. हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी 254
    18. आरक्षण: संविधानातील योजना 260
    19. संरक्षक भेदभाव 265
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा 269
    2. पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के 274
    3. वास्तविक समानता 279
    4. संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग 283
    5. आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची 289
    6. जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती 297
    7. नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास 306
    8. कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश 312
    9. उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे 320
    10. अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास 326
    11. मानवी हक्क आयोग 334

    मॉड्यूल III

    1. स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली 340
    2. अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 346
    3. लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार 352
    4. प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क 358
    5. स्त्रियांचे सक्षमीकरण 365
    6. सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया 372
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. समान वेतन आणि प्रसूती लाभ 379
    2. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 385
    3. स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे 395
    4. फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 405
    5. हुंडा 412
    6. कौटुंबिक हिंसाचार 420
    7. सती 430
    8. लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली 437
    9. प्रजननविषयक स्वायत्तता 445
    10. मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय 453
    11. अश्लील चित्रण 462
    12. राष्ट्रीय महिला आयोग 468
    13. विधिमंडळांतील स्त्रिया 475
    14. स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क 481
    15. व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता 489
    16. स्त्री कोणाला मानले जाते 495
    17. न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा 504
    18. बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक 511
    19. संविधान आणि बालक 517
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय 523
    2. बालकांवरील अत्याचार 529
    3. बालकांचे लैंगिक शोषण 536
    4. पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना 543
    5. पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे 553
    6. बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम 560
    7. बालमजुरीविरुद्धचा कायदा 565
    8. न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी 573
    9. शिक्षणाचा हक्क 579
    10. बाल न्याय 590
    11. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक 601
    12. दत्तक 613
    13. आंतरदेशीय दत्तक 621
    14. बालहक्क आयोग 628
    15. बालविवाह 636

    मॉड्यूल IV

    1. आधुनिकीकरण आणि कायदा 645
    2. एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण 651
    3. कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण 657
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन 663
    2. कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप 670
    3. नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा 676
    4. औद्योगिकीकरण आणि कायदा 684
    5. औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण 690
    6. न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले 697
    7. औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे 706
    8. नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक 711
    9. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा 719
    10. लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य 726
    11. भारतातील तुरुंग 733
    12. तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या 741
    13. कैद्यांचे हक्क 748
    14. कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन 757
    15. दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 763
    16. पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे 769
    17. लवाद 775
    18. मध्यस्थी आणि समेट 783
    19. लोक अदालत 792
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. विधी साहाय्य 801
    2. न्याय पंचायती 812
    3. ग्राम न्यायालये 818
    4. दोषकबुली सौदा 831
    5. न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा 841
    6. कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच 851
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    860 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 860 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 - Group I परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - Group I परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iv

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 - Group I paper are above. The answers to all 20 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

    Module I. 36 chapters

    1. 1 कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात pages 1 to 6
    2. 2 सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा pages 7 to 13
    3. 3 कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा pages 14 to 18
    4. 4 परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा pages 19 to 23
    5. 5 कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी pages 24 to 27
    6. 6 रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी pages 28 to 32
    7. 7 पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना pages 33 to 36
    8. 8 सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका pages 37 to 40
    9. 9 बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे pages 41 to 45
    10. 10 उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद pages 46 to 49
    11. 11 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य pages 50 to 55
    12. 12 सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे pages 56 to 60
    13. 13 मूलभूत कर्तव्ये pages 61 to 64
    14. 14 सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका pages 65 to 69
    15. 15 न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका pages 70 to 74
    16. 16 सामाजिक न्याय pages 75 to 79
    17. 17 धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न pages 80 to 83
    18. 18 धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 pages 84 to 88
    19. 19 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत pages 89 to 93
    20. 20 धर्मनिरपेक्षता pages 94 to 97
    21. 21 राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही pages 98 to 101
    22. 22 फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म pages 102 to 105
    23. 23 धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 106 to 109
    24. 24 अल्पसंख्याक कोण pages 110 to 113
    25. 25 अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क pages 114 to 117
    26. 26 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग pages 118 to 121
    27. 27 धर्मांतर आणि कायदा pages 122 to 125
    28. 28 व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत pages 126 to 130
    29. 29 हिंदू संहिता विधेयके pages 131 to 134
    30. 30 मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi pages 135 to 141
    31. 31 तिहेरी तलाक pages 142 to 147
    32. 32 ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम pages 148 to 152
    33. 33 समान नागरी संहिता pages 153 to 158
    34. 34 धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा pages 159 to 162
    35. 35 मंदिरप्रवेश pages 163 to 167
    36. 36 प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप pages 168 to 172

    Module II. 31 chapters

    1. 37 भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो pages 173 to 176
    2. 38 फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा pages 177 to 180
    3. 39 संघराज्याची राजभाषा pages 181 to 184
    4. 40 राजभाषा अधिनियम, 1963 pages 185 to 189
    5. 41 अनेक भाषा, एक संघराज्य pages 190 to 193
    6. 42 भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी pages 194 to 198
    7. 43 भाषावार राज्यांची निर्मिती pages 199 to 202
    8. 44 नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग pages 203 to 206
    9. 45 शिक्षणाचे माध्यम pages 207 to 212
    10. 46 भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी pages 213 to 217
    11. 47 प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत pages 218 to 221
    12. 48 न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा pages 222 to 226
    13. 49 समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज pages 227 to 231
    14. 50 फूट पाडणारा घटक म्हणून जात pages 232 to 235
    15. 51 जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 236 to 240
    16. 52 अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम pages 241 to 246
    17. 53 अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 pages 247 to 253
    18. 54 हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी pages 254 to 259
    19. 55 आरक्षण: संविधानातील योजना pages 260 to 264
    20. 56 संरक्षक भेदभाव pages 265 to 268
    21. 57 मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा pages 269 to 273
    22. 58 पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के pages 274 to 278
    23. 59 वास्तविक समानता pages 279 to 282
    24. 60 संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग pages 283 to 288
    25. 61 आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची pages 289 to 296
    26. 62 जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती pages 297 to 305
    27. 63 नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास pages 306 to 311
    28. 64 कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश pages 312 to 319
    29. 65 उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे pages 320 to 325
    30. 66 अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास pages 326 to 333
    31. 67 मानवी हक्क आयोग pages 334 to 339

    Module III. 40 chapters

    1. 68 स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली pages 340 to 345
    2. 69 अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 346 to 351
    3. 70 लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार pages 352 to 357
    4. 71 प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क pages 358 to 364
    5. 72 स्त्रियांचे सक्षमीकरण pages 365 to 371
    6. 73 सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया pages 372 to 378
    7. 74 समान वेतन आणि प्रसूती लाभ pages 379 to 384
    8. 75 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 385 to 394
    9. 76 स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे pages 395 to 404
    10. 77 फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 pages 405 to 411
    11. 78 हुंडा pages 412 to 419
    12. 79 कौटुंबिक हिंसाचार pages 420 to 429
    13. 80 सती pages 430 to 436
    14. 81 लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली pages 437 to 444
    15. 82 प्रजननविषयक स्वायत्तता pages 445 to 452
    16. 83 मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय pages 453 to 461
    17. 84 अश्लील चित्रण pages 462 to 467
    18. 85 राष्ट्रीय महिला आयोग pages 468 to 474
    19. 86 विधिमंडळांतील स्त्रिया pages 475 to 480
    20. 87 स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क pages 481 to 488
    21. 88 व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता pages 489 to 494
    22. 89 स्त्री कोणाला मानले जाते pages 495 to 503
    23. 90 न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा pages 504 to 510
    24. 91 बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक pages 511 to 516
    25. 92 संविधान आणि बालक pages 517 to 522
    26. 93 भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय pages 523 to 528
    27. 94 बालकांवरील अत्याचार pages 529 to 535
    28. 95 बालकांचे लैंगिक शोषण pages 536 to 542
    29. 96 पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना pages 543 to 552
    30. 97 पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे pages 553 to 559
    31. 98 बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम pages 560 to 564
    32. 99 बालमजुरीविरुद्धचा कायदा pages 565 to 572
    33. 100 न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी pages 573 to 578
    34. 101 शिक्षणाचा हक्क pages 579 to 589
    35. 102 बाल न्याय pages 590 to 600
    36. 103 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक pages 601 to 612
    37. 104 दत्तक pages 613 to 620
    38. 105 आंतरदेशीय दत्तक pages 621 to 627
    39. 106 बालहक्क आयोग pages 628 to 635
    40. 107 बालविवाह pages 636 to 644

    Module IV. 28 chapters

    1. 108 आधुनिकीकरण आणि कायदा pages 645 to 650
    2. 109 एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण pages 651 to 656
    3. 110 कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण pages 657 to 662
    4. 111 कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन pages 663 to 669
    5. 112 कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप pages 670 to 675
    6. 113 नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा pages 676 to 683
    7. 114 औद्योगिकीकरण आणि कायदा pages 684 to 689
    8. 115 औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण pages 690 to 696
    9. 116 न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले pages 697 to 705
    10. 117 औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 706 to 710
    11. 118 नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक pages 711 to 718
    12. 119 विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा pages 719 to 725
    13. 120 लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य pages 726 to 732
    14. 121 भारतातील तुरुंग pages 733 to 740
    15. 122 तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या pages 741 to 747
    16. 123 कैद्यांचे हक्क pages 748 to 756
    17. 124 कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन pages 757 to 762
    18. 125 दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 pages 763 to 768
    19. 126 पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे pages 769 to 774
    20. 127 लवाद pages 775 to 782
    21. 128 मध्यस्थी आणि समेट pages 783 to 791
    22. 129 लोक अदालत pages 792 to 800
    23. 130 विधी साहाय्य pages 801 to 811
    24. 131 न्याय पंचायती pages 812 to 817
    25. 132 ग्राम न्यायालये pages 818 to 830
    26. 133 दोषकबुली सौदा pages 831 to 840
    27. 134 न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा pages 841 to 850
    28. 135 कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच pages 851 to 860
    Every paper that is solved: 20 papers
  4. पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण (Environment and Development Law and Policy)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in गट 6: पर्यावरण आणि कायदेशीर व्यवस्था

    पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I पर्यावरणाची संकल्पना, आणि विकास

    1. ही प्रश्नपत्रिका कशाविषयी आहे 1
    2. पर्यावरण म्हणजे काय 5
    3. कायद्यातील पर्यावरण: वैधानिक व्याख्या 9
    4. परिस्थितिकी, परिसंस्था आणि जीवावरण 14
    5. पर्यावरणाची पारंपरिक कल्पना 18
    6. पर्यावरणाची आधुनिक संकल्पना 23
    7. आधुनिक संकल्पनेतील परस्परविरोधी आयाम 27
    8. वेद आणि उपनिषदांमधील पर्यावरण 31
    9. कौटिल्याचे अर्थशास्त्र आणि पहिले वन प्रशासन 35
    10. अशोक, मनू आणि मानवेतर सृष्टीप्रति कर्तव्य 38
    11. बौद्ध आणि जैन विचार, आणि देवराई 41
    12. पर्यावरण संरक्षणाचे साधन म्हणून परंपरा आणि रूढी 45
    13. मध्ययुगीन शतके 49
    14. प्राचीन साहित्याचे खरे मूल्य किती 52
    15. वसाहतकालीन शतक आणि पहिले कायदे 56
    16. आजच्या भारतातील पर्यावरणाचा ऱ्हास 60
    17. उदयोन्मुख प्रश्न आणि आव्हाने 64
    18. उदयोन्मुख प्रश्न म्हणून हवामान बदल 68
    19. मानवकेंद्री आणि परिसंस्थाकेंद्री: कायदा कोणाच्या हिताचे संरक्षण करतो 72
    20. पर्यावरणीय नीतिशास्त्र 75
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू पर्यावरणाची संकल्पना, आणि विकास

    1. पर्यावरणीय विधिशास्त्र म्हणजे काय 78
    2. विकास म्हणजे काय 82
    3. वाढ, विकास आणि मानवी विकासाची संकल्पना 86
    4. विकसनशील अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरणाचे संरक्षण 90
    5. विकासाचा हक्क 94
    6. पर्यावरण विरुद्ध विकास 98
    7. स्टॉकहोम 1972: परिषद 102
    8. स्टॉकहोम घोषणापत्र: उद्घोषणा 106
    9. स्टॉकहोम तत्त्वे 1 ते 13 110
    10. स्टॉकहोम तत्त्वे 14 ते 26 114
    11. स्टॉकहोमने काय बदलले 118
    12. स्टॉकहोम आणि रिओ यांच्या दरम्यान 122
    13. ब्रुंटलँड अहवाल आणि व्याख्या 126
    14. रिओ वसुंधरा परिषद 1992 130
    15. रिओ घोषणापत्र: तत्त्वे 1 ते 14 133
    16. रिओ घोषणापत्र: तत्त्वे 15 ते 27 137
    17. अजेंडा 21 आणि रिओचा वारसा 141
    18. रिओ ते जोहान्सबर्ग, आणि सहस्रक उद्दिष्टे 145
    19. रिओ+20 आणि The Future We Want 148
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू पर्यावरणाची संकल्पना, आणि विकास

    1. शाश्वत विकास उद्दिष्टे 151
    2. शाश्वत विकास: ठळक वैशिष्ट्ये 155
    3. आंतरपिढी समता 159
    4. पिढीअंतर्गत समता आणि सामाईक पण भिन्नतापूर्ण जबाबदारी 164
    5. सावधगिरीचे तत्त्व 168
    6. भारतीय न्यायालयांतील सावधगिरीचे तत्त्व 172
    7. प्रदूषकाने किंमत मोजावी हे तत्त्व 177
    8. सार्वजनिक न्यास सिद्धांत 182
    9. भारतातील सार्वजनिक न्यास सिद्धांत 185
    10. भारतीय कायद्यातील शाश्वत विकास 190
    11. नर्मदा आणि सिद्धांताच्या मर्यादा 194
    12. पर्यावरणीय न्याय 197
    13. आर्थिक प्रोत्साहनांद्वारे पर्यावरणात सुधारणा 201
    14. पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन 205
    15. EIA अधिसूचना, 2006: रूपरेषा 208

    मॉड्यूल II धोरण आणि कायदा

    1. धोरण आणि कायदा: प्रत्येक म्हणजे काय 212
    2. धोरण अंमलबजावणीयोग्य कसे बनते 216
    3. स्वातंत्र्यपूर्व पर्यावरण धोरण 220
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू धोरण आणि कायदा

    1. पंचवार्षिक योजना आणि पर्यावरण 223
    2. स्टॉकहोमने भारत सरकारच्या आत काय बदलले 226
    3. 1894 आणि 1952 ची वन धोरणे 229
    4. राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 232
    5. संयुक्त वन व्यवस्थापन 237
    6. राष्ट्रीय वन धोरणाचा मसुदा, 2018 240
    7. सरकार आणि जंगले 244
    8. राष्ट्रीय जल धोरण, 1987 आणि 2002 248
    9. राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 251
    10. जल धोरण आणि संघराज्यीय समस्या 255
    11. राष्ट्रीय संवर्धन रणनीती आणि धोरण निवेदन, 1992 259
    12. प्रदूषण निवारणासाठीचे धोरण निवेदन, 1992 263
    13. राष्ट्रीय पर्यावरण धोरण, 2006 266
    14. हवामान बदलावरील राष्ट्रीय कृती आराखडा 271
    15. पॅरिसनंतरच्या भारताच्या हवामानविषयक वचनबद्धता 275
    16. पर्यावरण संरक्षणातील सरकारची भूमिका 279
    17. जल अधिनियम, 1974 283
    18. वायू अधिनियम, 1981 288
    19. पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 293
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू धोरण आणि कायदा

    1. कलम 3 अन्वये काय केले गेले 298
    2. वन (संवर्धन) अधिनियम, 1980 301
    3. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 306
    4. जैविक विविधता अधिनियम, 2002 311
    5. सार्वजनिक दायित्व विमा अधिनियम, 1991 316
    6. राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण 320
    7. संपूर्ण दायित्व: Oleum Gas Leak प्रकरण 325
    8. संपूर्ण दायित्वाचा वापर: Bichhri प्रकरण आणि त्यानंतर 330
    9. प्रदूषण नियंत्रण मंडळे 334
    10. पर्यावरण धोरण अपेक्षेइतके यशस्वी का होत नाही 338

    मॉड्यूल III लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास

    1. लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास 343
    2. लोकसंख्या किती आहे 347
    3. लोकसंख्येचा विस्फोट: या शब्दप्रयोगाचा अर्थ 351
    4. लोकसंख्या संक्रमण 354
    5. माल्थस आणि त्याचे टीकाकार 357
    6. धारणक्षमता आणि परिस्थितिकीय पदचिन्ह 361
    7. लोकसंख्या आणि जमीन 365
    8. लोकसंख्या आणि अन्न 369
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास

    1. लोकसंख्या आणि पाणी 373
    2. लोकसंख्या आणि जंगल 377
    3. लोकसंख्या, नागरीकरण आणि शहर 381
    4. लोकसंख्या, कचरा आणि स्वच्छता 385
    5. लोकसंख्या, हवा आणि ऊर्जा 389
    6. दारिद्र्य, लोकसंख्या आणि पर्यावरण 393
    7. उपभोग विरुद्ध संख्या 397
    8. लोकसंख्या आणि सामाजिक-आर्थिक विकास 401
    9. भारतातील कुटुंब नियोजन 405
    10. आणीबाणी आणि तिची किंमत 409
    11. राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 413
    12. दोन अपत्यांचा नियम आणि Javed प्रकरण 417
    13. लोकसंख्येविषयीचे इतर कायदे 421
    14. कायदा लोकसंख्येवर नियंत्रण ठेवू शकतो का 425
    15. जन्मदर प्रत्यक्षात कशामुळे कमी होतो 429

    मॉड्यूल IV संवैधानिक दृष्टिकोन

    1. 1950 मधील संविधान आणि पर्यावरण 433
    2. बेचाळिसावी संविधान सुधारणा, 1976 437
    3. अनुच्छेद 48A 441
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू संवैधानिक दृष्टिकोन

    1. इतर मार्गदर्शक तत्त्वे 445
    2. अनुच्छेद 51A(g) 449
    3. मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत कर्तव्ये अंमलबजावणीयोग्य आहेत का 453
    4. अनुच्छेद 21 आणि आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क 458
    5. हा हक्क एकेका निकालातून कसा घडत गेला 463
    6. Ratlam प्रकरण आणि कर्तव्य पार पाडण्याचे बंधन 468
    7. अनुच्छेद 14 आणि पर्यावरणविषयक मनमानी निर्णय 472
    8. अनुच्छेद 19(1)(g) आणि थांबवावा लागणारा व्यापार 477
    9. अनुच्छेद 32 आणि 226 482
    10. जनहित याचिका 487
    11. जनहित याचिका आणि पर्यावरण 491
    12. न्यायिक सक्रियता 496
    13. न्यायालयांनी घडवलेले सिद्धांत 500
    14. सार्वजनिक न्यास सिद्धांत आणि संविधान 505
    15. सतत परमादेश आणि न्यायालयाची स्वतःची साधने 510
    16. अनुच्छेद 32 अन्वये भरपाई 515
    17. विधायी सूची आणि अनुच्छेद 253 520
    18. पर्यावरणीय संघराज्यवाद 525
    19. पंचायती, नगरपालिका आणि दोन अनुसूची 530
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू संवैधानिक दृष्टिकोन

    1. संविधानातील वनस्पती आणि प्राणी 535
    2. हवामान बदलाच्या प्रतिकूल परिणामांविरुद्धचा हक्क 541
    3. संवैधानिक मार्गाने काय साध्य होऊ शकत नाही 546
    4. या प्रश्नपत्रिकेची उत्तरे कशी लिहावीत 552
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    557 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 557 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 paper are above. The answers to all 7 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

    Module I. पर्यावरणाची संकल्पना, आणि विकास 54 chapters

    1. 1 ही प्रश्नपत्रिका कशाविषयी आहे pages 1 to 4
    2. 2 पर्यावरण म्हणजे काय pages 5 to 8
    3. 3 कायद्यातील पर्यावरण: वैधानिक व्याख्या pages 9 to 13
    4. 4 परिस्थितिकी, परिसंस्था आणि जीवावरण pages 14 to 17
    5. 5 पर्यावरणाची पारंपरिक कल्पना pages 18 to 22
    6. 6 पर्यावरणाची आधुनिक संकल्पना pages 23 to 26
    7. 7 आधुनिक संकल्पनेतील परस्परविरोधी आयाम pages 27 to 30
    8. 8 वेद आणि उपनिषदांमधील पर्यावरण pages 31 to 34
    9. 9 कौटिल्याचे अर्थशास्त्र आणि पहिले वन प्रशासन pages 35 to 37
    10. 10 अशोक, मनू आणि मानवेतर सृष्टीप्रति कर्तव्य pages 38 to 40
    11. 11 बौद्ध आणि जैन विचार, आणि देवराई pages 41 to 44
    12. 12 पर्यावरण संरक्षणाचे साधन म्हणून परंपरा आणि रूढी pages 45 to 48
    13. 13 मध्ययुगीन शतके pages 49 to 51
    14. 14 प्राचीन साहित्याचे खरे मूल्य किती pages 52 to 55
    15. 15 वसाहतकालीन शतक आणि पहिले कायदे pages 56 to 59
    16. 16 आजच्या भारतातील पर्यावरणाचा ऱ्हास pages 60 to 63
    17. 17 उदयोन्मुख प्रश्न आणि आव्हाने pages 64 to 67
    18. 18 उदयोन्मुख प्रश्न म्हणून हवामान बदल pages 68 to 71
    19. 19 मानवकेंद्री आणि परिसंस्थाकेंद्री: कायदा कोणाच्या हिताचे संरक्षण करतो pages 72 to 74
    20. 20 पर्यावरणीय नीतिशास्त्र pages 75 to 77
    21. 21 पर्यावरणीय विधिशास्त्र म्हणजे काय pages 78 to 81
    22. 22 विकास म्हणजे काय pages 82 to 85
    23. 23 वाढ, विकास आणि मानवी विकासाची संकल्पना pages 86 to 89
    24. 24 विकसनशील अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरणाचे संरक्षण pages 90 to 93
    25. 25 विकासाचा हक्क pages 94 to 97
    26. 26 पर्यावरण विरुद्ध विकास pages 98 to 101
    27. 27 स्टॉकहोम 1972: परिषद pages 102 to 105
    28. 28 स्टॉकहोम घोषणापत्र: उद्घोषणा pages 106 to 109
    29. 29 स्टॉकहोम तत्त्वे 1 ते 13 pages 110 to 113
    30. 30 स्टॉकहोम तत्त्वे 14 ते 26 pages 114 to 117
    31. 31 स्टॉकहोमने काय बदलले pages 118 to 121
    32. 32 स्टॉकहोम आणि रिओ यांच्या दरम्यान pages 122 to 125
    33. 33 ब्रुंटलँड अहवाल आणि व्याख्या pages 126 to 129
    34. 34 रिओ वसुंधरा परिषद 1992 pages 130 to 132
    35. 35 रिओ घोषणापत्र: तत्त्वे 1 ते 14 pages 133 to 136
    36. 36 रिओ घोषणापत्र: तत्त्वे 15 ते 27 pages 137 to 140
    37. 37 अजेंडा 21 आणि रिओचा वारसा pages 141 to 144
    38. 38 रिओ ते जोहान्सबर्ग, आणि सहस्रक उद्दिष्टे pages 145 to 147
    39. 39 रिओ+20 आणि The Future We Want pages 148 to 150
    40. 40 शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 151 to 154
    41. 41 शाश्वत विकास: ठळक वैशिष्ट्ये pages 155 to 158
    42. 42 आंतरपिढी समता pages 159 to 163
    43. 43 पिढीअंतर्गत समता आणि सामाईक पण भिन्नतापूर्ण जबाबदारी pages 164 to 167
    44. 44 सावधगिरीचे तत्त्व pages 168 to 171
    45. 45 भारतीय न्यायालयांतील सावधगिरीचे तत्त्व pages 172 to 176
    46. 46 प्रदूषकाने किंमत मोजावी हे तत्त्व pages 177 to 181
    47. 47 सार्वजनिक न्यास सिद्धांत pages 182 to 184
    48. 48 भारतातील सार्वजनिक न्यास सिद्धांत pages 185 to 189
    49. 49 भारतीय कायद्यातील शाश्वत विकास pages 190 to 193
    50. 50 नर्मदा आणि सिद्धांताच्या मर्यादा pages 194 to 196
    51. 51 पर्यावरणीय न्याय pages 197 to 200
    52. 52 आर्थिक प्रोत्साहनांद्वारे पर्यावरणात सुधारणा pages 201 to 204
    53. 53 पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन pages 205 to 207
    54. 54 EIA अधिसूचना, 2006: रूपरेषा pages 208 to 211

    Module II. धोरण आणि कायदा 32 chapters

    1. 55 धोरण आणि कायदा: प्रत्येक म्हणजे काय pages 212 to 215
    2. 56 धोरण अंमलबजावणीयोग्य कसे बनते pages 216 to 219
    3. 57 स्वातंत्र्यपूर्व पर्यावरण धोरण pages 220 to 222
    4. 58 पंचवार्षिक योजना आणि पर्यावरण pages 223 to 225
    5. 59 स्टॉकहोमने भारत सरकारच्या आत काय बदलले pages 226 to 228
    6. 60 1894 आणि 1952 ची वन धोरणे pages 229 to 231
    7. 61 राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 pages 232 to 236
    8. 62 संयुक्त वन व्यवस्थापन pages 237 to 239
    9. 63 राष्ट्रीय वन धोरणाचा मसुदा, 2018 pages 240 to 243
    10. 64 सरकार आणि जंगले pages 244 to 247
    11. 65 राष्ट्रीय जल धोरण, 1987 आणि 2002 pages 248 to 250
    12. 66 राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 pages 251 to 254
    13. 67 जल धोरण आणि संघराज्यीय समस्या pages 255 to 258
    14. 68 राष्ट्रीय संवर्धन रणनीती आणि धोरण निवेदन, 1992 pages 259 to 262
    15. 69 प्रदूषण निवारणासाठीचे धोरण निवेदन, 1992 pages 263 to 265
    16. 70 राष्ट्रीय पर्यावरण धोरण, 2006 pages 266 to 270
    17. 71 हवामान बदलावरील राष्ट्रीय कृती आराखडा pages 271 to 274
    18. 72 पॅरिसनंतरच्या भारताच्या हवामानविषयक वचनबद्धता pages 275 to 278
    19. 73 पर्यावरण संरक्षणातील सरकारची भूमिका pages 279 to 282
    20. 74 जल अधिनियम, 1974 pages 283 to 287
    21. 75 वायू अधिनियम, 1981 pages 288 to 292
    22. 76 पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 pages 293 to 297
    23. 77 कलम 3 अन्वये काय केले गेले pages 298 to 300
    24. 78 वन (संवर्धन) अधिनियम, 1980 pages 301 to 305
    25. 79 वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 pages 306 to 310
    26. 80 जैविक विविधता अधिनियम, 2002 pages 311 to 315
    27. 81 सार्वजनिक दायित्व विमा अधिनियम, 1991 pages 316 to 319
    28. 82 राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण pages 320 to 324
    29. 83 संपूर्ण दायित्व: Oleum Gas Leak प्रकरण pages 325 to 329
    30. 84 संपूर्ण दायित्वाचा वापर: Bichhri प्रकरण आणि त्यानंतर pages 330 to 333
    31. 85 प्रदूषण नियंत्रण मंडळे pages 334 to 337
    32. 86 पर्यावरण धोरण अपेक्षेइतके यशस्वी का होत नाही pages 338 to 342

    Module III. लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास 23 chapters

    1. 87 लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास pages 343 to 346
    2. 88 लोकसंख्या किती आहे pages 347 to 350
    3. 89 लोकसंख्येचा विस्फोट: या शब्दप्रयोगाचा अर्थ pages 351 to 353
    4. 90 लोकसंख्या संक्रमण pages 354 to 356
    5. 91 माल्थस आणि त्याचे टीकाकार pages 357 to 360
    6. 92 धारणक्षमता आणि परिस्थितिकीय पदचिन्ह pages 361 to 364
    7. 93 लोकसंख्या आणि जमीन pages 365 to 368
    8. 94 लोकसंख्या आणि अन्न pages 369 to 372
    9. 95 लोकसंख्या आणि पाणी pages 373 to 376
    10. 96 लोकसंख्या आणि जंगल pages 377 to 380
    11. 97 लोकसंख्या, नागरीकरण आणि शहर pages 381 to 384
    12. 98 लोकसंख्या, कचरा आणि स्वच्छता pages 385 to 388
    13. 99 लोकसंख्या, हवा आणि ऊर्जा pages 389 to 392
    14. 100 दारिद्र्य, लोकसंख्या आणि पर्यावरण pages 393 to 396
    15. 101 उपभोग विरुद्ध संख्या pages 397 to 400
    16. 102 लोकसंख्या आणि सामाजिक-आर्थिक विकास pages 401 to 404
    17. 103 भारतातील कुटुंब नियोजन pages 405 to 408
    18. 104 आणीबाणी आणि तिची किंमत pages 409 to 412
    19. 105 राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 pages 413 to 416
    20. 106 दोन अपत्यांचा नियम आणि Javed प्रकरण pages 417 to 420
    21. 107 लोकसंख्येविषयीचे इतर कायदे pages 421 to 424
    22. 108 कायदा लोकसंख्येवर नियंत्रण ठेवू शकतो का pages 425 to 428
    23. 109 जन्मदर प्रत्यक्षात कशामुळे कमी होतो pages 429 to 432

    Module IV. संवैधानिक दृष्टिकोन 26 chapters

    1. 110 1950 मधील संविधान आणि पर्यावरण pages 433 to 436
    2. 111 बेचाळिसावी संविधान सुधारणा, 1976 pages 437 to 440
    3. 112 अनुच्छेद 48A pages 441 to 444
    4. 113 इतर मार्गदर्शक तत्त्वे pages 445 to 448
    5. 114 अनुच्छेद 51A(g) pages 449 to 452
    6. 115 मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत कर्तव्ये अंमलबजावणीयोग्य आहेत का pages 453 to 457
    7. 116 अनुच्छेद 21 आणि आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क pages 458 to 462
    8. 117 हा हक्क एकेका निकालातून कसा घडत गेला pages 463 to 467
    9. 118 Ratlam प्रकरण आणि कर्तव्य पार पाडण्याचे बंधन pages 468 to 471
    10. 119 अनुच्छेद 14 आणि पर्यावरणविषयक मनमानी निर्णय pages 472 to 476
    11. 120 अनुच्छेद 19(1)(g) आणि थांबवावा लागणारा व्यापार pages 477 to 481
    12. 121 अनुच्छेद 32 आणि 226 pages 482 to 486
    13. 122 जनहित याचिका pages 487 to 490
    14. 123 जनहित याचिका आणि पर्यावरण pages 491 to 495
    15. 124 न्यायिक सक्रियता pages 496 to 499
    16. 125 न्यायालयांनी घडवलेले सिद्धांत pages 500 to 504
    17. 126 सार्वजनिक न्यास सिद्धांत आणि संविधान pages 505 to 509
    18. 127 सतत परमादेश आणि न्यायालयाची स्वतःची साधने pages 510 to 514
    19. 128 अनुच्छेद 32 अन्वये भरपाई pages 515 to 519
    20. 129 विधायी सूची आणि अनुच्छेद 253 pages 520 to 524
    21. 130 पर्यावरणीय संघराज्यवाद pages 525 to 529
    22. 131 पंचायती, नगरपालिका आणि दोन अनुसूची pages 530 to 534
    23. 132 संविधानातील वनस्पती आणि प्राणी pages 535 to 540
    24. 133 हवामान बदलाच्या प्रतिकूल परिणामांविरुद्धचा हक्क pages 541 to 545
    25. 134 संवैधानिक मार्गाने काय साध्य होऊ शकत नाही pages 546 to 551
    26. 135 या प्रश्नपत्रिकेची उत्तरे कशी लिहावीत pages 552 to 557
    Every paper that is solved: 7 papers

Questions

Can I download it?

No, and that is deliberate. Everything is read on the site, on any device you sign in on. There is nothing to lose, and nothing to forward.

How long do I keep it?

365 days from the day you pay.

What if the syllabus changes?

Revisions are written into the same subject, and you keep reading the current version for as long as your access runs.

Can I buy one subject instead of the whole semester?

Not yet. It is priced per semester because the solved answers cross-reference modules across all four subjects, and splitting them breaks the links that make the answers useful.

Is this enough to pass?

It covers the prescribed syllabus and every question the papers listed on this page asked. It is not a substitute for your lectures or for reading the bare Acts, and we would not claim otherwise.

Can I get a refund?

Once a semester is unlocked it stays unlocked, and there is no way to hand back reading you have already done. That is why this page shows you so much before you pay: the cover of every subject, every chapter in it by name, and the page each one starts on. Read that first and buy only if it is the book you want. If something genuinely went wrong, being charged twice or paying and having nothing unlock, write to us and we refund it: the cancellation and refund policy sets out which cases those are.

Does it renew automatically?

No. It is one payment for one semester. Nothing is charged again unless you choose to buy another semester yourself.

Where our readers study

Students from 182 colleges affiliated to the University of Mumbai read munotes. Here are some of them.

Government Law College, Churchgate RIZVI COLLEGE OF LAW, BANDRA Dr. D.Y. Patil College of Law ADV. BALASAHEB APTE COLLEGE OF LAW Lords Universal College Nalanda Law College THAKUR RAMNARAYAN COLLEGE OF LAW Children Welfare Centre's College of Law Balasaheb Thackeray Law College Chembur Karnataka College of Law and 172 more
₹798 ₹998
Notes and solved papers, 365 days
Or either one alone: ₹499
Unlock Semester 1
Issue