LL.M. Environment and Legal Order (Marathi) Semester 1: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 1, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. संसाधन व्यवस्थापन आणि कायदा (Resource Management and The Law)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   संसाधन व्यवस्थापन आणि कायदा

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 6: पर्यावरण आणि कायदेशीर व्यवस्था

   संसाधन व्यवस्थापन आणि कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I पाणी

   1. ही प्रश्नपत्रिका कशाबद्दल आहे, आणि विद्यापीठाने छापलेले चार शब्द 1
   2. नैसर्गिक संसाधन म्हणजे काय, आणि कायद्यात त्याचे व्यवस्थापन करणे म्हणजे काय 5
   3. संविधानातील पाणी 9
   4. पाण्याचा हक्क आहे का? 13
   5. पाण्याचा मालक कोण 17
   6. तटवर्ती हक्क, आणि सुविधाधिकार अधिनियमाचे कलम 7 21
   7. सिंचनातील तटवर्ती हक्क, आणि तटवर्ती मालकासमोरील अडचणी 26
   8. पाण्यावरील रूढीजन्य हक्क, आणि गावतलाव 30
   9. आंतरराज्य नदी जल विवाद अधिनियम, 1956: तो कशासाठी आहे 34
   10. न्यायाधिकरणाकडे संदर्भ, आणि न्यायाधिकरणाची रचना कशी होते 38
   11. निवाडा, आणि तो सर्वोच्च न्यायालयाचा हुकूमनामा का असतो 42
   12. कलम 11 मधील प्रतिबंध, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 46
   13. यंत्रणेत काय चुकते, आणि काय सुचवले गेले 50
   14. नदी मंडळ अधिनियम, 1956: कधीच प्रत्यक्षात न आलेला अर्धा भाग 54
   15. नदी मंडळाने काय केले असते 58
   16. नदी मंडळ अधिनियमाखालील लवाद, आणि विसर्जन 62
   17. अनुच्छेद 262 आणि न्यायालये 66
   18. कावेरी विवाद 70
   19. 2018 चा हुकूमनामा, आणि कावेरी जल व्यवस्थापन प्राधिकरण 74

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू पाणी

   1. In re Cauvery Water Disputes Tribunal: राज्य कायदा करून आदेश निष्प्रभ करू शकत नाही 78
   2. इतर विवाद 82
   3. नद्यांची जोडणी 85
   4. धरण सुरक्षा अधिनियम, 2021: संस्था 88
   5. राज्य स्तर, आणि धरण मालकाची कर्तव्ये 92
   6. अहवाल देणे, सुरक्षा आढावा आणि अपराध 96
   7. नर्मदा बचाओ आंदोलन: एक धरण, विस्थापन आणि विभागलेले न्यायालय 100
   8. भूजल: जलधर म्हणजे काय 104
   9. झिरपणाऱ्या पाण्यावरील पूर्ण स्वामित्व, आणि हा नियम कसा मोडला 107
   10. केंद्रीय भूजल प्राधिकरण 112
   11. छत्र कायदा म्हणून पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 116
   12. पर्यावरण अधिनियमाखालील 2024 ची दंड व्यवस्था 120
   13. महाराष्ट्र भूजल अधिनियम, 2009: प्राधिकरणे 124
   14. जिल्हा स्तर, आणि पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताचे संरक्षण 128
   15. पाणलोट, जलधर आणि भूजल वापर आराखडा 132
   16. महाराष्ट्र अधिनियमाखालील अपराध, अपील आणि नियम 136
   17. क्षारता: किनाऱ्यावरील खाऱ्या पाण्याचा शिरकाव, सिंचन आणि सांडपाणी 140
   18. पर्जन्यजल संचयन 144

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू पाणी

   1. राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 148
   2. मंजूर न झालेली विधेयके 152
   3. पाणथळ जागा, आणि रामसरची विवेकी वापराची कल्पना 156
   4. पाणथळ जागा (संवर्धन आणि व्यवस्थापन) नियम, 2017 160
   5. किनारी जलकृषी प्राधिकरण अधिनियम, 2005 164
   6. जलकृषी अधिनियमाची अंमलबजावणी, आणि 2023 ची सुधारणा 169
   7. महाराष्ट्रातील मासेमारीचे नियमन 174
   8. जल अधिनियम, 1974: मंडळे 178
   9. संमती, आणि कलम 24 मधील मनाई 183
   10. शास्ती, आणि 2024 ची दंड व्यवस्था 188
   11. Vellore Citizens Welfare Forum: एका निकालात तीन तत्त्वे 194

   मॉड्यूल II जमीन

   1. संसाधन म्हणून जमीन 198
   2. संविधानातील जमीन 201
   3. शेताखालील खनिजांचा मालक कोण 206
   4. MMDR अधिनियम, 1957: त्याला केंद्रीय बनवणारी घोषणा 211
   5. खनिज सवलती: अनुज्ञापत्र, परवाना आणि पट्टा 216
   6. स्वामित्वधन, निश्चित भाडे, आणि राज्याला प्रत्यक्षात काय मिळते 221

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू जमीन

   1. जिल्हा खनिज प्रतिष्ठान आणि अन्वेषण न्यास 226
   2. लिलाव: कलमे 10B आणि 11, आणि 2015 ने काय बदलले 230
   3. कोळसा, लिग्नाइट, अणुखनिजे आणि महत्त्वपूर्ण खनिजे 235
   4. नियम करण्याचे अधिकार, आणि सवलतींची नोंदवही 240
   5. गौण खनिजे, कलम 15, आणि Deepak Kumar 244
   6. राखीव ठेवणे, संवर्धन आणि पूर्वेक्षणाचा अधिकार 248
   7. शून्य सवलती, निदेश आणि पुनरीक्षणाचा अधिकार 252
   8. दंड, आणि कलम 21(5) 256
   9. MMDR अधिनियमाचा उर्वरित भाग 261
   10. वाळू: नियंत्रणात ठेवायला सर्वात कठीण खनिज 265
   11. डेहराडूनच्या चुनखडीच्या खाणी: जिथे न्यायिक उपायाची सुरुवात झाली 269
   12. गोवा: पायाभूत न्यायनिवाडे 274
   13. Common Cause: शंभर टक्के भरपाई 279
   14. Samatha: अनुसूचित क्षेत्रातील खाणकाम 283
   15. वनजमिनीवरील खाणकाम: नियमगिरी आणि ग्रामसभा 287
   16. Lafarge, आणि वन मंजुरीचा आढावा कसा घेतला जातो 291
   17. जोशीमठ, आणि भार न पेलणाऱ्या जमिनीवरील बांधकाम 296
   18. सागरी खनिजे, कोळसाधारक क्षेत्रे आणि तेलक्षेत्रे 299
   19. राष्ट्रीय खनिज धोरण, 2019, आणि शाश्वत खाणकाम म्हणजे काय 303

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू जमीन

   1. पर्यावरण प्रभाव मूल्यांकन अधिसूचना, 2006 307
   2. पर्यावरणपूरक जमीन नियोजन: संवर्धन, वापर आणि रूपांतरण 311
   3. नगररचना कायदा, आणि विकास आराखडा 315
   4. जमीन वापराचे रूपांतरण 319
   5. नागरीकरण आणि काँक्रीटीकरण: शहर पक्के झाले की ते काय गमावते 323
   6. जमीन संपादन: 2013 चा अधिनियम आणि सामाजिक प्रभाव मूल्यांकन 327
   7. भरपाई, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापना 333
   8. प्राधिकरण, अपील, आणि परत येणारी जमीन 338
   9. भारतीय वने आजवर कोणत्या कामी आली 342
   10. राखीव वने, आणि हक्कांची निश्चिती 347
   11. कुरण, वनोपज आणि अधिकार अभिलेख 351
   12. राखीव वनात काय करता येत नाही 355
   13. ग्राम वने आणि संरक्षित वने 360
   14. सरकारच्या मालकीची नसलेली वने, आणि इमारती लाकडावरील शुल्क 365
   15. वाहतुकीतील इमारती लाकूड, आणि वाहून आलेले व किनाऱ्याला लागलेले लाकूड 370
   16. वन अधिकारी, अटक, आणि सरकारी मालमत्तेचे गृहीतक 375
   17. दंड, आणि भारतीय वन अधिनियमाचा उर्वरित भाग 380
   18. वन (संरक्षण एवं संवर्धन) अधिनियम, 1980 385
   19. Godavarman, आणि वन या शब्दाचा शब्दकोशातील अर्थ 389

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू जमीन

   1. 2023 ची सुधारणा, आणि कलम 1A ने काय वगळले 393
   2. भरपाई वनीकरण आणि निव्वळ वर्तमान मूल्य 398
   3. भरपाई वनीकरण निधी प्राधिकरणे 403
   4. राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 408
   5. संयुक्त वन व्यवस्थापन, आणि वनाचे रक्षण करणारे लोक 413
   6. प्राचीन स्मारके अधिनियम, 1958: काय संरक्षित आहे 419
   7. मालक, पालक आणि संपादनाचा अधिकार 425
   8. प्रतिबंधित क्षेत्र, नियमित क्षेत्र आणि 2010 ची सुधारणा 430
   9. पुरातत्त्वीय स्थळे, उत्खनन आणि दंड 436
   10. पुरावशेष आणि कलानिधी अधिनियम, 1972 442
   11. पुरावशेष अधिनियमाखालील जप्ती, अधिहरण आणि अपराध 448
   12. नैसर्गिक वारसा, आणि जागतिक वारसा अभिसंधी 454
   13. न्यायिक दृष्टिकोन: ताज ट्रॅपेझियम, व्हाइसरीगल लॉज आणि अमिनाबाद पार्क 461
   14. संस्कृती आणि वारसा: कायदे, तह आणि निकाल एकत्रितपणे 466

   मॉड्यूल III सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना

   1. दोन नव्हे, चार व्यवस्था 472
   2. सामायिक संसाधनांची शोकांतिका, आणि हार्डिनने प्रत्यक्षात काय वर्णन केले 476
   3. ऑस्ट्रॉमचे उत्तर: सामायिक संसाधनाचा नाश अटळ का नाही 480

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना

   1. Res Communis, Res Nullius आणि Res Publicae 484
   2. राज्य मालमत्ता: सर्वोपरि अधिकार, पोलीस अधिकार आणि राजगामी मालमत्ता 488
   3. सार्वजनिक न्यास सिद्धांत: M.C. Mehta v. Kamal Nath 493
   4. सिद्धांताचा विस्तार: समुद्रकिनारा, तलाव आणि उद्यान 497
   5. गावातील सामायिक जमिनी: बुजवलेले तळे 502
   6. सामायिक मालमत्ता म्हणून वन्यजीव, आणि राज्य मालमत्ता म्हणून वन्यजीव 507
   7. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972: अधिकारी आणि मंडळे 512
   8. शिकारीवरील मनाई, आणि शिकारीला परवानगी केव्हा असते 517
   9. विनिर्दिष्ट वनस्पती 522
   10. अभयारण्य घोषित करणे, आणि त्यातील हक्कांची निश्चिती 527
   11. अभयारण्यात काय करता येत नाही 532
   12. राष्ट्रीय उद्याने, संवर्धन राखीव क्षेत्रे आणि सामुदायिक राखीव क्षेत्रे 537
   13. प्राणिसंग्रहालये आणि केंद्रीय प्राणिसंग्रहालय प्राधिकरण 543
   14. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण, आणि महत्त्वपूर्ण व्याघ्र अधिवास 547
   15. मालकी प्रमाणपत्रे, ट्रॉफी आणि व्यापारावरील बंदी 554
   16. CITES, आणि 2022 ची सुधारणा 561
   17. अपराध, दंड आणि समपहरण 568

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना

   1. नवीकरणीय संसाधन म्हणून वन्यजीव, आणि ही कल्पना कुठे थांबते 577
   2. जैविक विविधता अधिनियम, 2002: जैविक संसाधन कोण घेऊ शकतो 581
   3. राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण 586
   4. राज्य मंडळे, व्यवस्थापन समित्या आणि लोक जैवविविधता नोंदवही 592
   5. जैविक विविधता अधिनियमाची 2023 मधील पुनर्रचना 599
   6. आदिवासी अधिवास: वननिवासी कोण 605
   7. वन हक्क अधिनियम, 2006: तेरा हक्क 610
   8. ग्रामसभा, आणि हक्काला मान्यता कशी मिळते 616
   9. पेसा अधिनियम, 1996, आणि पाचवी अनुसूची 621
   10. महत्त्वपूर्ण वन्यजीव अधिवास: जिथे दोन अधिनियम परस्परांशी भिडतात 626
   11. सामायिक मालमत्तेचा प्रश्न म्हणून वनस्पती आणि प्राणी यांचे संवर्धन 630
   12. नैसर्गिक वारसा आणि आदिवासी अधिवास यांचे वर्गीकरण 635
   13. सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्ता म्हणून ऐतिहासिक स्मारके 640
   14. लोकचळवळी: चिपको, सायलेंट व्हॅली, नर्मदा आणि नियमगिरी 645
   15. चळवळींनी प्रत्यक्ष कायद्यात काय बदलले 650

   मॉड्यूल IV ऊर्जा

   1. संसाधन म्हणून ऊर्जा 654
   2. संविधानातील ऊर्जा 658

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू ऊर्जा

   1. पारंपरिक ऊर्जा: ती काय आहे आणि तिची किंमत काय 662
   2. कोळसा: राष्ट्रीयीकरण, वाटप रद्द होणे आणि व्यापारी खाणकाम 666
   3. पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू 670
   4. अणुऊर्जा अधिनियम, 1962 676
   5. खाणकाम, उत्पादन आणि किरणोत्सर्ग यांवरील नियंत्रण 682
   6. गोपनीयता, शोध आणि अणुऊर्जा अधिनियमाखालील अपराध 689
   7. अणुखनिजे, आणि MMDR अधिनियमाचे कलम 11B 696
   8. अणु हानीसाठी नागरी दायित्व अधिनियम, 2010 701
   9. कलम 17(b): पुरवठादाराचे दायित्व 708
   10. दावा आयुक्त आणि अणु हानी दावा आयोग 713
   11. अपराध, आणि दिवाणी न्यायालयावरील प्रतिबंध 719
   12. कुडनकुलम: G. Sundarrajan, आणि न्यायालय कशाचा आढावा घेणार नाही 725
   13. अपारंपरिक ऊर्जा: सहा स्रोत 730
   14. पवन ऊर्जा 734
   15. सौर ऊर्जा, आणि सौर पार्कला लागणारी जमीन 739
   16. वीज अधिनियम, 2003: अधिनियमाची रचना 743
   17. परवान्याशिवाय वीजनिर्मिती, आणि इतर सर्व गोष्टींसाठी परवाना 748
   18. पारेषण, आणि भार प्रेषण केंद्रे 755
   19. वितरण, पुरवठा करण्याचे कर्तव्य आणि खुला प्रवेश 761

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू ऊर्जा

   1. वीजदर, आणि कलम 61(h) 767
   2. केंद्रीय वीज प्राधिकरण आणि नियामक आयोग 772
   3. नवीकरणीय खरेदी बंधन आणि नवीकरणीय ऊर्जा प्रमाणपत्रे 779
   4. अपील न्यायाधिकरण, अनधिकृत वापर, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 784
   5. ऊर्जा संवर्धन अधिनियम, 2001: ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो 791
   6. मानके, लेबल, इमारत संहिता आणि पदनिर्दिष्ट ग्राहक 798
   7. ऊर्जा संवर्धन अधिनियमाखालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील 805
   8. पारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष 812
   9. अपारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष 817
   10. निर्मिती, पारेषण आणि वापर: ऊर्जा कुठे वाया जाते 822
   11. हानी कमी करणारे पर्याय 827
   12. संक्रमण: निव्वळ शून्य, हरित हायड्रोजन आणि न्याय्य संक्रमण 832

   Page 1 onwards

   837 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 837 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2026

   Every chapter in the notes: 174 chapters across 4 modules

   Module I. पाणी 48 chapters

   1. 1 ही प्रश्नपत्रिका कशाबद्दल आहे, आणि विद्यापीठाने छापलेले चार शब्द pages 1 to 4
   2. 2 नैसर्गिक संसाधन म्हणजे काय, आणि कायद्यात त्याचे व्यवस्थापन करणे म्हणजे काय pages 5 to 8
   3. 3 संविधानातील पाणी pages 9 to 12
   4. 4 पाण्याचा हक्क आहे का? pages 13 to 16
   5. 5 पाण्याचा मालक कोण pages 17 to 20
   6. 6 तटवर्ती हक्क, आणि सुविधाधिकार अधिनियमाचे कलम 7 pages 21 to 25
   7. 7 सिंचनातील तटवर्ती हक्क, आणि तटवर्ती मालकासमोरील अडचणी pages 26 to 29
   8. 8 पाण्यावरील रूढीजन्य हक्क, आणि गावतलाव pages 30 to 33
   9. 9 आंतरराज्य नदी जल विवाद अधिनियम, 1956: तो कशासाठी आहे pages 34 to 37
   10. 10 न्यायाधिकरणाकडे संदर्भ, आणि न्यायाधिकरणाची रचना कशी होते pages 38 to 41
   11. 11 निवाडा, आणि तो सर्वोच्च न्यायालयाचा हुकूमनामा का असतो pages 42 to 45
   12. 12 कलम 11 मधील प्रतिबंध, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 46 to 49
   13. 13 यंत्रणेत काय चुकते, आणि काय सुचवले गेले pages 50 to 53
   14. 14 नदी मंडळ अधिनियम, 1956: कधीच प्रत्यक्षात न आलेला अर्धा भाग pages 54 to 57
   15. 15 नदी मंडळाने काय केले असते pages 58 to 61
   16. 16 नदी मंडळ अधिनियमाखालील लवाद, आणि विसर्जन pages 62 to 65
   17. 17 अनुच्छेद 262 आणि न्यायालये pages 66 to 69
   18. 18 कावेरी विवाद pages 70 to 73
   19. 19 2018 चा हुकूमनामा, आणि कावेरी जल व्यवस्थापन प्राधिकरण pages 74 to 77
   20. 20 In re Cauvery Water Disputes Tribunal: राज्य कायदा करून आदेश निष्प्रभ करू शकत नाही pages 78 to 81
   21. 21 इतर विवाद pages 82 to 84
   22. 22 नद्यांची जोडणी pages 85 to 87
   23. 23 धरण सुरक्षा अधिनियम, 2021: संस्था pages 88 to 91
   24. 24 राज्य स्तर, आणि धरण मालकाची कर्तव्ये pages 92 to 95
   25. 25 अहवाल देणे, सुरक्षा आढावा आणि अपराध pages 96 to 99
   26. 26 नर्मदा बचाओ आंदोलन: एक धरण, विस्थापन आणि विभागलेले न्यायालय pages 100 to 103
   27. 27 भूजल: जलधर म्हणजे काय pages 104 to 106
   28. 28 झिरपणाऱ्या पाण्यावरील पूर्ण स्वामित्व, आणि हा नियम कसा मोडला pages 107 to 111
   29. 29 केंद्रीय भूजल प्राधिकरण pages 112 to 115
   30. 30 छत्र कायदा म्हणून पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 pages 116 to 119
   31. 31 पर्यावरण अधिनियमाखालील 2024 ची दंड व्यवस्था pages 120 to 123
   32. 32 महाराष्ट्र भूजल अधिनियम, 2009: प्राधिकरणे pages 124 to 127
   33. 33 जिल्हा स्तर, आणि पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताचे संरक्षण pages 128 to 131
   34. 34 पाणलोट, जलधर आणि भूजल वापर आराखडा pages 132 to 135
   35. 35 महाराष्ट्र अधिनियमाखालील अपराध, अपील आणि नियम pages 136 to 139
   36. 36 क्षारता: किनाऱ्यावरील खाऱ्या पाण्याचा शिरकाव, सिंचन आणि सांडपाणी pages 140 to 143
   37. 37 पर्जन्यजल संचयन pages 144 to 147
   38. 38 राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 pages 148 to 151
   39. 39 मंजूर न झालेली विधेयके pages 152 to 155
   40. 40 पाणथळ जागा, आणि रामसरची विवेकी वापराची कल्पना pages 156 to 159
   41. 41 पाणथळ जागा (संवर्धन आणि व्यवस्थापन) नियम, 2017 pages 160 to 163
   42. 42 किनारी जलकृषी प्राधिकरण अधिनियम, 2005 pages 164 to 168
   43. 43 जलकृषी अधिनियमाची अंमलबजावणी, आणि 2023 ची सुधारणा pages 169 to 173
   44. 44 महाराष्ट्रातील मासेमारीचे नियमन pages 174 to 177
   45. 45 जल अधिनियम, 1974: मंडळे pages 178 to 182
   46. 46 संमती, आणि कलम 24 मधील मनाई pages 183 to 187
   47. 47 शास्ती, आणि 2024 ची दंड व्यवस्था pages 188 to 193
   48. 48 Vellore Citizens Welfare Forum: एका निकालात तीन तत्त्वे pages 194 to 197

   Module II. जमीन 58 chapters

   1. 49 संसाधन म्हणून जमीन pages 198 to 200
   2. 50 संविधानातील जमीन pages 201 to 205
   3. 51 शेताखालील खनिजांचा मालक कोण pages 206 to 210
   4. 52 MMDR अधिनियम, 1957: त्याला केंद्रीय बनवणारी घोषणा pages 211 to 215
   5. 53 खनिज सवलती: अनुज्ञापत्र, परवाना आणि पट्टा pages 216 to 220
   6. 54 स्वामित्वधन, निश्चित भाडे, आणि राज्याला प्रत्यक्षात काय मिळते pages 221 to 225
   7. 55 जिल्हा खनिज प्रतिष्ठान आणि अन्वेषण न्यास pages 226 to 229
   8. 56 लिलाव: कलमे 10B आणि 11, आणि 2015 ने काय बदलले pages 230 to 234
   9. 57 कोळसा, लिग्नाइट, अणुखनिजे आणि महत्त्वपूर्ण खनिजे pages 235 to 239
   10. 58 नियम करण्याचे अधिकार, आणि सवलतींची नोंदवही pages 240 to 243
   11. 59 गौण खनिजे, कलम 15, आणि Deepak Kumar pages 244 to 247
   12. 60 राखीव ठेवणे, संवर्धन आणि पूर्वेक्षणाचा अधिकार pages 248 to 251
   13. 61 शून्य सवलती, निदेश आणि पुनरीक्षणाचा अधिकार pages 252 to 255
   14. 62 दंड, आणि कलम 21(5) pages 256 to 260
   15. 63 MMDR अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 261 to 264
   16. 64 वाळू: नियंत्रणात ठेवायला सर्वात कठीण खनिज pages 265 to 268
   17. 65 डेहराडूनच्या चुनखडीच्या खाणी: जिथे न्यायिक उपायाची सुरुवात झाली pages 269 to 273
   18. 66 गोवा: पायाभूत न्यायनिवाडे pages 274 to 278
   19. 67 Common Cause: शंभर टक्के भरपाई pages 279 to 282
   20. 68 Samatha: अनुसूचित क्षेत्रातील खाणकाम pages 283 to 286
   21. 69 वनजमिनीवरील खाणकाम: नियमगिरी आणि ग्रामसभा pages 287 to 290
   22. 70 Lafarge, आणि वन मंजुरीचा आढावा कसा घेतला जातो pages 291 to 295
   23. 71 जोशीमठ, आणि भार न पेलणाऱ्या जमिनीवरील बांधकाम pages 296 to 298
   24. 72 सागरी खनिजे, कोळसाधारक क्षेत्रे आणि तेलक्षेत्रे pages 299 to 302
   25. 73 राष्ट्रीय खनिज धोरण, 2019, आणि शाश्वत खाणकाम म्हणजे काय pages 303 to 306
   26. 74 पर्यावरण प्रभाव मूल्यांकन अधिसूचना, 2006 pages 307 to 310
   27. 75 पर्यावरणपूरक जमीन नियोजन: संवर्धन, वापर आणि रूपांतरण pages 311 to 314
   28. 76 नगररचना कायदा, आणि विकास आराखडा pages 315 to 318
   29. 77 जमीन वापराचे रूपांतरण pages 319 to 322
   30. 78 नागरीकरण आणि काँक्रीटीकरण: शहर पक्के झाले की ते काय गमावते pages 323 to 326
   31. 79 जमीन संपादन: 2013 चा अधिनियम आणि सामाजिक प्रभाव मूल्यांकन pages 327 to 332
   32. 80 भरपाई, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापना pages 333 to 337
   33. 81 प्राधिकरण, अपील, आणि परत येणारी जमीन pages 338 to 341
   34. 82 भारतीय वने आजवर कोणत्या कामी आली pages 342 to 346
   35. 83 राखीव वने, आणि हक्कांची निश्चिती pages 347 to 350
   36. 84 कुरण, वनोपज आणि अधिकार अभिलेख pages 351 to 354
   37. 85 राखीव वनात काय करता येत नाही pages 355 to 359
   38. 86 ग्राम वने आणि संरक्षित वने pages 360 to 364
   39. 87 सरकारच्या मालकीची नसलेली वने, आणि इमारती लाकडावरील शुल्क pages 365 to 369
   40. 88 वाहतुकीतील इमारती लाकूड, आणि वाहून आलेले व किनाऱ्याला लागलेले लाकूड pages 370 to 374
   41. 89 वन अधिकारी, अटक, आणि सरकारी मालमत्तेचे गृहीतक pages 375 to 379
   42. 90 दंड, आणि भारतीय वन अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 380 to 384
   43. 91 वन (संरक्षण एवं संवर्धन) अधिनियम, 1980 pages 385 to 388
   44. 92 Godavarman, आणि वन या शब्दाचा शब्दकोशातील अर्थ pages 389 to 392
   45. 93 2023 ची सुधारणा, आणि कलम 1A ने काय वगळले pages 393 to 397
   46. 94 भरपाई वनीकरण आणि निव्वळ वर्तमान मूल्य pages 398 to 402
   47. 95 भरपाई वनीकरण निधी प्राधिकरणे pages 403 to 407
   48. 96 राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 pages 408 to 412
   49. 97 संयुक्त वन व्यवस्थापन, आणि वनाचे रक्षण करणारे लोक pages 413 to 418
   50. 98 प्राचीन स्मारके अधिनियम, 1958: काय संरक्षित आहे pages 419 to 424
   51. 99 मालक, पालक आणि संपादनाचा अधिकार pages 425 to 429
   52. 100 प्रतिबंधित क्षेत्र, नियमित क्षेत्र आणि 2010 ची सुधारणा pages 430 to 435
   53. 101 पुरातत्त्वीय स्थळे, उत्खनन आणि दंड pages 436 to 441
   54. 102 पुरावशेष आणि कलानिधी अधिनियम, 1972 pages 442 to 447
   55. 103 पुरावशेष अधिनियमाखालील जप्ती, अधिहरण आणि अपराध pages 448 to 453
   56. 104 नैसर्गिक वारसा, आणि जागतिक वारसा अभिसंधी pages 454 to 460
   57. 105 न्यायिक दृष्टिकोन: ताज ट्रॅपेझियम, व्हाइसरीगल लॉज आणि अमिनाबाद पार्क pages 461 to 465
   58. 106 संस्कृती आणि वारसा: कायदे, तह आणि निकाल एकत्रितपणे pages 466 to 471

   Module III. सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना 35 chapters

   1. 107 दोन नव्हे, चार व्यवस्था pages 472 to 475
   2. 108 सामायिक संसाधनांची शोकांतिका, आणि हार्डिनने प्रत्यक्षात काय वर्णन केले pages 476 to 479
   3. 109 ऑस्ट्रॉमचे उत्तर: सामायिक संसाधनाचा नाश अटळ का नाही pages 480 to 483
   4. 110 Res Communis, Res Nullius आणि Res Publicae pages 484 to 487
   5. 111 राज्य मालमत्ता: सर्वोपरि अधिकार, पोलीस अधिकार आणि राजगामी मालमत्ता pages 488 to 492
   6. 112 सार्वजनिक न्यास सिद्धांत: M.C. Mehta v. Kamal Nath pages 493 to 496
   7. 113 सिद्धांताचा विस्तार: समुद्रकिनारा, तलाव आणि उद्यान pages 497 to 501
   8. 114 गावातील सामायिक जमिनी: बुजवलेले तळे pages 502 to 506
   9. 115 सामायिक मालमत्ता म्हणून वन्यजीव, आणि राज्य मालमत्ता म्हणून वन्यजीव pages 507 to 511
   10. 116 वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972: अधिकारी आणि मंडळे pages 512 to 516
   11. 117 शिकारीवरील मनाई, आणि शिकारीला परवानगी केव्हा असते pages 517 to 521
   12. 118 विनिर्दिष्ट वनस्पती pages 522 to 526
   13. 119 अभयारण्य घोषित करणे, आणि त्यातील हक्कांची निश्चिती pages 527 to 531
   14. 120 अभयारण्यात काय करता येत नाही pages 532 to 536
   15. 121 राष्ट्रीय उद्याने, संवर्धन राखीव क्षेत्रे आणि सामुदायिक राखीव क्षेत्रे pages 537 to 542
   16. 122 प्राणिसंग्रहालये आणि केंद्रीय प्राणिसंग्रहालय प्राधिकरण pages 543 to 546
   17. 123 राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण, आणि महत्त्वपूर्ण व्याघ्र अधिवास pages 547 to 553
   18. 124 मालकी प्रमाणपत्रे, ट्रॉफी आणि व्यापारावरील बंदी pages 554 to 560
   19. 125 CITES, आणि 2022 ची सुधारणा pages 561 to 567
   20. 126 अपराध, दंड आणि समपहरण pages 568 to 576
   21. 127 नवीकरणीय संसाधन म्हणून वन्यजीव, आणि ही कल्पना कुठे थांबते pages 577 to 580
   22. 128 जैविक विविधता अधिनियम, 2002: जैविक संसाधन कोण घेऊ शकतो pages 581 to 585
   23. 129 राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण pages 586 to 591
   24. 130 राज्य मंडळे, व्यवस्थापन समित्या आणि लोक जैवविविधता नोंदवही pages 592 to 598
   25. 131 जैविक विविधता अधिनियमाची 2023 मधील पुनर्रचना pages 599 to 604
   26. 132 आदिवासी अधिवास: वननिवासी कोण pages 605 to 609
   27. 133 वन हक्क अधिनियम, 2006: तेरा हक्क pages 610 to 615
   28. 134 ग्रामसभा, आणि हक्काला मान्यता कशी मिळते pages 616 to 620
   29. 135 पेसा अधिनियम, 1996, आणि पाचवी अनुसूची pages 621 to 625
   30. 136 महत्त्वपूर्ण वन्यजीव अधिवास: जिथे दोन अधिनियम परस्परांशी भिडतात pages 626 to 629
   31. 137 सामायिक मालमत्तेचा प्रश्न म्हणून वनस्पती आणि प्राणी यांचे संवर्धन pages 630 to 634
   32. 138 नैसर्गिक वारसा आणि आदिवासी अधिवास यांचे वर्गीकरण pages 635 to 639
   33. 139 सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्ता म्हणून ऐतिहासिक स्मारके pages 640 to 644
   34. 140 लोकचळवळी: चिपको, सायलेंट व्हॅली, नर्मदा आणि नियमगिरी pages 645 to 649
   35. 141 चळवळींनी प्रत्यक्ष कायद्यात काय बदलले pages 650 to 653

   Module IV. ऊर्जा 33 chapters

   1. 142 संसाधन म्हणून ऊर्जा pages 654 to 657
   2. 143 संविधानातील ऊर्जा pages 658 to 661
   3. 144 पारंपरिक ऊर्जा: ती काय आहे आणि तिची किंमत काय pages 662 to 665
   4. 145 कोळसा: राष्ट्रीयीकरण, वाटप रद्द होणे आणि व्यापारी खाणकाम pages 666 to 669
   5. 146 पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू pages 670 to 675
   6. 147 अणुऊर्जा अधिनियम, 1962 pages 676 to 681
   7. 148 खाणकाम, उत्पादन आणि किरणोत्सर्ग यांवरील नियंत्रण pages 682 to 688
   8. 149 गोपनीयता, शोध आणि अणुऊर्जा अधिनियमाखालील अपराध pages 689 to 695
   9. 150 अणुखनिजे, आणि MMDR अधिनियमाचे कलम 11B pages 696 to 700
   10. 151 अणु हानीसाठी नागरी दायित्व अधिनियम, 2010 pages 701 to 707
   11. 152 कलम 17(b): पुरवठादाराचे दायित्व pages 708 to 712
   12. 153 दावा आयुक्त आणि अणु हानी दावा आयोग pages 713 to 718
   13. 154 अपराध, आणि दिवाणी न्यायालयावरील प्रतिबंध pages 719 to 724
   14. 155 कुडनकुलम: G. Sundarrajan, आणि न्यायालय कशाचा आढावा घेणार नाही pages 725 to 729
   15. 156 अपारंपरिक ऊर्जा: सहा स्रोत pages 730 to 733
   16. 157 पवन ऊर्जा pages 734 to 738
   17. 158 सौर ऊर्जा, आणि सौर पार्कला लागणारी जमीन pages 739 to 742
   18. 159 वीज अधिनियम, 2003: अधिनियमाची रचना pages 743 to 747
   19. 160 परवान्याशिवाय वीजनिर्मिती, आणि इतर सर्व गोष्टींसाठी परवाना pages 748 to 754
   20. 161 पारेषण, आणि भार प्रेषण केंद्रे pages 755 to 760
   21. 162 वितरण, पुरवठा करण्याचे कर्तव्य आणि खुला प्रवेश pages 761 to 766
   22. 163 वीजदर, आणि कलम 61(h) pages 767 to 771
   23. 164 केंद्रीय वीज प्राधिकरण आणि नियामक आयोग pages 772 to 778
   24. 165 नवीकरणीय खरेदी बंधन आणि नवीकरणीय ऊर्जा प्रमाणपत्रे pages 779 to 783
   25. 166 अपील न्यायाधिकरण, अनधिकृत वापर, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 784 to 790
   26. 167 ऊर्जा संवर्धन अधिनियम, 2001: ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो pages 791 to 797
   27. 168 मानके, लेबल, इमारत संहिता आणि पदनिर्दिष्ट ग्राहक pages 798 to 804
   28. 169 ऊर्जा संवर्धन अधिनियमाखालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील pages 805 to 811
   29. 170 पारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष pages 812 to 816
   30. 171 अपारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष pages 817 to 821
   31. 172 निर्मिती, पारेषण आणि वापर: ऊर्जा कुठे वाया जाते pages 822 to 826
   32. 173 हानी कमी करणारे पर्याय pages 827 to 831
   33. 174 संक्रमण: निव्वळ शून्य, हरित हायड्रोजन आणि न्याय्य संक्रमण pages 832 to 837
   Every paper that is solved: 7 papers

   • 2025-26
   • 2024
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

2. भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने (Indian Constitutional Law New Challenges)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. संविधान कसे वाचावे 1
   2. संघराज्यवाद म्हणजे काय 5
   3. भारत हे संघराज्य आहे का? 9
   4. संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र 14
   5. राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना 18
   6. कायदेविषयक सूची 22
   7. सार आणि तत्त्व 27
   8. छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण 31
   9. विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र 35
   10. उर्वरित अधिकार 40
   11. संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते 44
   12. विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती 48
   13. प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य 51
   14. आंतरराज्य पाणीवाद 55
   15. आंतरराज्य परिषद आणि आयोग 60
   16. राजकोषीय संघराज्यवाद 64
   17. वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद 69
   18. व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य 74
   19. राज्यपाल 78
   20. आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल 84

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. राष्ट्रपती राजवट 89
   2. अनुच्छेद 370 94
   3. असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J 99
   4. संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद 103
   5. सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद 107
   6. "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते 111
   7. नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे 115
   8. "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे 118
   9. साधनभूत संस्थेची कसोटी 122
   10. माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले 126
   11. न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? 130
   12. खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये 134
   13. उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद 138
   14. अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे 143
   15. आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग 148

   मॉड्यूल II

   1. समतेची संहिता 153
   2. कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण 157

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. वाजवी वर्गीकरण 161
   2. मनमानी 165
   3. अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे 169
   4. शिक्षणातील आरक्षण 173
   5. सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण 177
   6. आरक्षणावरील कमाल मर्यादा 181
   7. उन्नत गट 185
   8. पदोन्नतीमधील आरक्षण 189
   9. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक 193
   10. याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग 197
   11. संरक्षणात्मक भेदभाव 201
   12. खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती 205
   13. कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C 209
   14. अस्पृश्यता आणि किताब 214
   15. स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना 218
   16. स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 222
   17. कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया 226
   18. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 230
   19. स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा 234

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. स्थानिक शासनातील स्त्रिया 239
   2. 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही 243
   3. भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य 247
   4. वाजवी निर्बंधांची कारणे 251
   5. पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप 255
   6. वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ 259
   7. माहितीचा अधिकार 263
   8. ऑनलाइन भाषण 267
   9. खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा 272
   10. द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण 276
   11. नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य 280

   मॉड्यूल III

   1. अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत 284
   2. कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती 290
   3. "जीवन" या शब्दाचा विस्तार 295
   4. उपजीविका आणि निवारा 300
   5. आरोग्य आणि पर्यावरण 306
   6. अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण 312
   7. अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 318

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. खाजगीपणा 324
   2. प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत 329
   3. अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण 334
   4. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता 340
   5. शोषणाविरुद्धचा हक्क 346
   6. अनुच्छेद 32 आणि रिट 352
   7. अनुच्छेद 226 358
   8. मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 364
   9. जनहित याचिका 370
   10. भरपाईविषयक न्यायशास्त्र 376
   11. सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना 381
   12. हरताळ आणि बंद 387
   13. मालमत्तेचा हक्क 392
   14. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 398
   15. मूलभूत कर्तव्ये 404
   16. अल्पसंख्याक कोण? 410
   17. अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क 415
   18. अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे 420
   19. राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन 426

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर 431
   2. अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर 436
   3. अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 442
   4. भाषिक अल्पसंख्याक 447
   5. इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे 452
   6. अनुच्छेद 25 आणि 26 457
   7. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा 463
   8. धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण 469
   9. मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता 475
   10. धार्मिक कट्टरता 480
   11. समान नागरी संहिता 486

   मॉड्यूल IV

   1. अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत 492
   2. भारतीय रचना 497
   3. प्रत्यायोजित विधिविधान 502
   4. न्यायिक पुनर्विलोकन 508
   5. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत 513
   6. सुधारणा करण्याचा अधिकार 518
   7. मूलभूत संरचना 524

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. न्यायाधीशांची नियुक्ती 530
   2. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 535
   3. न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे 540
   4. न्यायिक स्वातंत्र्य 545
   5. न्यायिक उत्तरदायित्व 550
   6. न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक 555
   7. विधिमंडळाचे विशेषाधिकार 560
   8. सल्लागार अधिकारिता 565
   9. संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 570
   10. सर्वोच्च न्यायालय 575
   11. उच्च न्यायालये 580
   12. दुय्यम न्यायव्यवस्था 585
   13. न्यायाधिकरणे 589
   14. कायद्याचे राज्य 594
   15. लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका 599
   16. निवडणूक आयोग 605
   17. अनुच्छेद 325 ते 329 610
   18. मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क 615
   19. निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण 620

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा 625
   2. पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची 630
   3. तळागाळातील लोकशाही: पंचायती 635
   4. नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका 640
   5. राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत 645
   6. नवी आव्हाने 650

   Page 1 onwards

   654 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 654 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 136 chapters across 4 modules

   Module I. 35 chapters

   1. 1 संविधान कसे वाचावे pages 1 to 4
   2. 2 संघराज्यवाद म्हणजे काय pages 5 to 8
   3. 3 भारत हे संघराज्य आहे का? pages 9 to 13
   4. 4 संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र pages 14 to 17
   5. 5 राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना pages 18 to 21
   6. 6 कायदेविषयक सूची pages 22 to 26
   7. 7 सार आणि तत्त्व pages 27 to 30
   8. 8 छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण pages 31 to 34
   9. 9 विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र pages 35 to 39
   10. 10 उर्वरित अधिकार pages 40 to 43
   11. 11 संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते pages 44 to 47
   12. 12 विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती pages 48 to 50
   13. 13 प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य pages 51 to 54
   14. 14 आंतरराज्य पाणीवाद pages 55 to 59
   15. 15 आंतरराज्य परिषद आणि आयोग pages 60 to 63
   16. 16 राजकोषीय संघराज्यवाद pages 64 to 68
   17. 17 वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद pages 69 to 73
   18. 18 व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य pages 74 to 77
   19. 19 राज्यपाल pages 78 to 83
   20. 20 आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल pages 84 to 88
   21. 21 राष्ट्रपती राजवट pages 89 to 93
   22. 22 अनुच्छेद 370 pages 94 to 98
   23. 23 असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J pages 99 to 102
   24. 24 संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद pages 103 to 106
   25. 25 सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद pages 107 to 110
   26. 26 "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते pages 111 to 114
   27. 27 नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे pages 115 to 117
   28. 28 "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे pages 118 to 121
   29. 29 साधनभूत संस्थेची कसोटी pages 122 to 125
   30. 30 माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले pages 126 to 129
   31. 31 न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? pages 130 to 133
   32. 32 खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये pages 134 to 137
   33. 33 उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद pages 138 to 142
   34. 34 अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे pages 143 to 147
   35. 35 आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग pages 148 to 152

   Module II. 32 chapters

   1. 36 समतेची संहिता pages 153 to 156
   2. 37 कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण pages 157 to 160
   3. 38 वाजवी वर्गीकरण pages 161 to 164
   4. 39 मनमानी pages 165 to 168
   5. 40 अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे pages 169 to 172
   6. 41 शिक्षणातील आरक्षण pages 173 to 176
   7. 42 सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण pages 177 to 180
   8. 43 आरक्षणावरील कमाल मर्यादा pages 181 to 184
   9. 44 उन्नत गट pages 185 to 188
   10. 45 पदोन्नतीमधील आरक्षण pages 189 to 192
   11. 46 आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक pages 193 to 196
   12. 47 याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग pages 197 to 200
   13. 48 संरक्षणात्मक भेदभाव pages 201 to 204
   14. 49 खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती pages 205 to 208
   15. 50 कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C pages 209 to 213
   16. 51 अस्पृश्यता आणि किताब pages 214 to 217
   17. 52 स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना pages 218 to 221
   18. 53 स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 222 to 225
   19. 54 कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया pages 226 to 229
   20. 55 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 230 to 233
   21. 56 स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा pages 234 to 238
   22. 57 स्थानिक शासनातील स्त्रिया pages 239 to 242
   23. 58 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही pages 243 to 246
   24. 59 भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य pages 247 to 250
   25. 60 वाजवी निर्बंधांची कारणे pages 251 to 254
   26. 61 पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप pages 255 to 258
   27. 62 वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ pages 259 to 262
   28. 63 माहितीचा अधिकार pages 263 to 266
   29. 64 ऑनलाइन भाषण pages 267 to 271
   30. 65 खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा pages 272 to 275
   31. 66 द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण pages 276 to 279
   32. 67 नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य pages 280 to 283

   Module III. 37 chapters

   1. 68 अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत pages 284 to 289
   2. 69 कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती pages 290 to 294
   3. 70 "जीवन" या शब्दाचा विस्तार pages 295 to 299
   4. 71 उपजीविका आणि निवारा pages 300 to 305
   5. 72 आरोग्य आणि पर्यावरण pages 306 to 311
   6. 73 अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण pages 312 to 317
   7. 74 अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 318 to 323
   8. 75 खाजगीपणा pages 324 to 328
   9. 76 प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत pages 329 to 333
   10. 77 अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण pages 334 to 339
   11. 78 प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता pages 340 to 345
   12. 79 शोषणाविरुद्धचा हक्क pages 346 to 351
   13. 80 अनुच्छेद 32 आणि रिट pages 352 to 357
   14. 81 अनुच्छेद 226 pages 358 to 363
   15. 82 मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 pages 364 to 369
   16. 83 जनहित याचिका pages 370 to 375
   17. 84 भरपाईविषयक न्यायशास्त्र pages 376 to 380
   18. 85 सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना pages 381 to 386
   19. 86 हरताळ आणि बंद pages 387 to 391
   20. 87 मालमत्तेचा हक्क pages 392 to 397
   21. 88 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 398 to 403
   22. 89 मूलभूत कर्तव्ये pages 404 to 409
   23. 90 अल्पसंख्याक कोण? pages 410 to 414
   24. 91 अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क pages 415 to 419
   25. 92 अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे pages 420 to 425
   26. 93 राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन pages 426 to 430
   27. 94 अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर pages 431 to 435
   28. 95 अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर pages 436 to 441
   29. 96 अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 442 to 446
   30. 97 भाषिक अल्पसंख्याक pages 447 to 451
   31. 98 इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे pages 452 to 456
   32. 99 अनुच्छेद 25 आणि 26 pages 457 to 462
   33. 100 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा pages 463 to 468
   34. 101 धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण pages 469 to 474
   35. 102 मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता pages 475 to 479
   36. 103 धार्मिक कट्टरता pages 480 to 485
   37. 104 समान नागरी संहिता pages 486 to 491

   Module IV. 32 chapters

   1. 105 अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत pages 492 to 496
   2. 106 भारतीय रचना pages 497 to 501
   3. 107 प्रत्यायोजित विधिविधान pages 502 to 507
   4. 108 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 508 to 512
   5. 109 अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत pages 513 to 517
   6. 110 सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 518 to 523
   7. 111 मूलभूत संरचना pages 524 to 529
   8. 112 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 530 to 534
   9. 113 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 535 to 539
   10. 114 न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे pages 540 to 544
   11. 115 न्यायिक स्वातंत्र्य pages 545 to 549
   12. 116 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 550 to 554
   13. 117 न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक pages 555 to 559
   14. 118 विधिमंडळाचे विशेषाधिकार pages 560 to 564
   15. 119 सल्लागार अधिकारिता pages 565 to 569
   16. 120 संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 pages 570 to 574
   17. 121 सर्वोच्च न्यायालय pages 575 to 579
   18. 122 उच्च न्यायालये pages 580 to 584
   19. 123 दुय्यम न्यायव्यवस्था pages 585 to 588
   20. 124 न्यायाधिकरणे pages 589 to 593
   21. 125 कायद्याचे राज्य pages 594 to 598
   22. 126 लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका pages 599 to 604
   23. 127 निवडणूक आयोग pages 605 to 609
   24. 128 अनुच्छेद 325 ते 329 pages 610 to 614
   25. 129 मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क pages 615 to 619
   26. 130 निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण pages 620 to 624
   27. 131 निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा pages 625 to 629
   28. 132 पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची pages 630 to 634
   29. 133 तळागाळातील लोकशाही: पंचायती pages 635 to 639
   30. 134 नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका pages 640 to 644
   31. 135 राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत pages 645 to 649
   32. 136 नवी आव्हाने pages 650 to 654
   Every paper that is solved: 17 papers

   • 2025-26 - Group I
   • 2025-26 - Group II
   • 2025-26 - Group III
   • 2025-26 - Group IV
   • 2025-26 - Group V
   • 2025-26 - Group VI
   • 2024-25
   • 2024 - Group I
   • 2024 - Group II
   • 2024 - Group III
   • 2024 - Group V
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

3. कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन (Law and Social Transformation of India)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात 1
   2. सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा 6
   3. कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा 12
   4. परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा 17
   5. कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी 22
   6. रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी 26
   7. पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना 30
   8. सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका 34
   9. बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे 38
   10. उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद 42
   11. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य 46
   12. सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे 51
   13. मूलभूत कर्तव्ये 55
   14. सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका 59
   15. न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका 64
   16. सामाजिक न्याय 68
   17. धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न 72
   18. धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 76
   19. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत 81
   20. धर्मनिरपेक्षता 85

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही 89
   2. फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म 92
   3. धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 96
   4. अल्पसंख्याक कोण 100
   5. अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क 104
   6. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 108
   7. धर्मांतर आणि कायदा 111
   8. व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत 115
   9. हिंदू संहिता विधेयके 120
   10. मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi 124
   11. तिहेरी तलाक 130
   12. ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम 135
   13. समान नागरी संहिता 139
   14. धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा 144
   15. मंदिरप्रवेश 148
   16. प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप 152

   मॉड्यूल II

   1. भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो 156

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा 160
   2. संघराज्याची राजभाषा 164
   3. राजभाषा अधिनियम, 1963 168
   4. अनेक भाषा, एक संघराज्य 172
   5. भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी 176
   6. भाषावार राज्यांची निर्मिती 181
   7. नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग 185
   8. शिक्षणाचे माध्यम 189
   9. भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी 193
   10. प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत 197
   11. न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा 201
   12. समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज 205
   13. फूट पाडणारा घटक म्हणून जात 209
   14. जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 213
   15. अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम 217
   16. अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 222
   17. हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी 228
   18. आरक्षण: संविधानातील योजना 233
   19. संरक्षक भेदभाव 237

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा 241
   2. पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के 246
   3. वास्तविक समानता 250
   4. संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग 254
   5. आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची 259
   6. जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती 265
   7. नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास 272
   8. कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश 277
   9. उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे 283
   10. अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास 288
   11. मानवी हक्क आयोग 294

   मॉड्यूल III

   1. स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली 300
   2. अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 305
   3. लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार 310
   4. प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क 315
   5. स्त्रियांचे सक्षमीकरण 320
   6. सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया 325

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. समान वेतन आणि प्रसूती लाभ 331
   2. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 336
   3. स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे 344
   4. फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 351
   5. हुंडा 356
   6. कौटुंबिक हिंसाचार 363
   7. सती 371
   8. लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली 377
   9. प्रजननविषयक स्वायत्तता 384
   10. मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय 391
   11. अश्लील चित्रण 399
   12. राष्ट्रीय महिला आयोग 404
   13. विधिमंडळांतील स्त्रिया 410
   14. स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क 415
   15. व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता 422
   16. स्त्री कोणाला मानले जाते 427
   17. न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा 434
   18. बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक 440
   19. संविधान आणि बालक 445

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय 450
   2. बालकांवरील अत्याचार 455
   3. बालकांचे लैंगिक शोषण 461
   4. पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना 467
   5. पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे 475
   6. बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम 481
   7. बालमजुरीविरुद्धचा कायदा 486
   8. न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी 493
   9. शिक्षणाचा हक्क 499
   10. बाल न्याय 508
   11. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक 517
   12. दत्तक 527
   13. आंतरदेशीय दत्तक 534
   14. बालहक्क आयोग 540
   15. बालविवाह 546

   मॉड्यूल IV

   1. आधुनिकीकरण आणि कायदा 553
   2. एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण 558
   3. कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण 563

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन 568
   2. कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप 574
   3. नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा 579
   4. औद्योगिकीकरण आणि कायदा 586
   5. औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण 591
   6. न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले 597
   7. औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे 604
   8. नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक 609
   9. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा 616
   10. लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य 622
   11. भारतातील तुरुंग 628
   12. तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या 634
   13. कैद्यांचे हक्क 640
   14. कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन 648
   15. दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 653
   16. पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे 658
   17. लवाद 663
   18. मध्यस्थी आणि समेट 670
   19. लोक अदालत 678

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. विधी साहाय्य 686
   2. न्याय पंचायती 695
   3. ग्राम न्यायालये 700
   4. दोषकबुली सौदा 712
   5. न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा 721
   6. कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच 730

   Page 1 onwards

   738 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 738 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

   Module I. 36 chapters

   1. 1 कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात pages 1 to 5
   2. 2 सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा pages 6 to 11
   3. 3 कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा pages 12 to 16
   4. 4 परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा pages 17 to 21
   5. 5 कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी pages 22 to 25
   6. 6 रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी pages 26 to 29
   7. 7 पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना pages 30 to 33
   8. 8 सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका pages 34 to 37
   9. 9 बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे pages 38 to 41
   10. 10 उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद pages 42 to 45
   11. 11 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य pages 46 to 50
   12. 12 सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे pages 51 to 54
   13. 13 मूलभूत कर्तव्ये pages 55 to 58
   14. 14 सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका pages 59 to 63
   15. 15 न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका pages 64 to 67
   16. 16 सामाजिक न्याय pages 68 to 71
   17. 17 धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न pages 72 to 75
   18. 18 धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 pages 76 to 80
   19. 19 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत pages 81 to 84
   20. 20 धर्मनिरपेक्षता pages 85 to 88
   21. 21 राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही pages 89 to 91
   22. 22 फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म pages 92 to 95
   23. 23 धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 96 to 99
   24. 24 अल्पसंख्याक कोण pages 100 to 103
   25. 25 अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क pages 104 to 107
   26. 26 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग pages 108 to 110
   27. 27 धर्मांतर आणि कायदा pages 111 to 114
   28. 28 व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत pages 115 to 119
   29. 29 हिंदू संहिता विधेयके pages 120 to 123
   30. 30 मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi pages 124 to 129
   31. 31 तिहेरी तलाक pages 130 to 134
   32. 32 ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम pages 135 to 138
   33. 33 समान नागरी संहिता pages 139 to 143
   34. 34 धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा pages 144 to 147
   35. 35 मंदिरप्रवेश pages 148 to 151
   36. 36 प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप pages 152 to 155

   Module II. 31 chapters

   1. 37 भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो pages 156 to 159
   2. 38 फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा pages 160 to 163
   3. 39 संघराज्याची राजभाषा pages 164 to 167
   4. 40 राजभाषा अधिनियम, 1963 pages 168 to 171
   5. 41 अनेक भाषा, एक संघराज्य pages 172 to 175
   6. 42 भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी pages 176 to 180
   7. 43 भाषावार राज्यांची निर्मिती pages 181 to 184
   8. 44 नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग pages 185 to 188
   9. 45 शिक्षणाचे माध्यम pages 189 to 192
   10. 46 भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी pages 193 to 196
   11. 47 प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत pages 197 to 200
   12. 48 न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा pages 201 to 204
   13. 49 समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज pages 205 to 208
   14. 50 फूट पाडणारा घटक म्हणून जात pages 209 to 212
   15. 51 जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 213 to 216
   16. 52 अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम pages 217 to 221
   17. 53 अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 pages 222 to 227
   18. 54 हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी pages 228 to 232
   19. 55 आरक्षण: संविधानातील योजना pages 233 to 236
   20. 56 संरक्षक भेदभाव pages 237 to 240
   21. 57 मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा pages 241 to 245
   22. 58 पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के pages 246 to 249
   23. 59 वास्तविक समानता pages 250 to 253
   24. 60 संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग pages 254 to 258
   25. 61 आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची pages 259 to 264
   26. 62 जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती pages 265 to 271
   27. 63 नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास pages 272 to 276
   28. 64 कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश pages 277 to 282
   29. 65 उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे pages 283 to 287
   30. 66 अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास pages 288 to 293
   31. 67 मानवी हक्क आयोग pages 294 to 299

   Module III. 40 chapters

   1. 68 स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली pages 300 to 304
   2. 69 अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 305 to 309
   3. 70 लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार pages 310 to 314
   4. 71 प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क pages 315 to 319
   5. 72 स्त्रियांचे सक्षमीकरण pages 320 to 324
   6. 73 सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया pages 325 to 330
   7. 74 समान वेतन आणि प्रसूती लाभ pages 331 to 335
   8. 75 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 336 to 343
   9. 76 स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे pages 344 to 350
   10. 77 फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 pages 351 to 355
   11. 78 हुंडा pages 356 to 362
   12. 79 कौटुंबिक हिंसाचार pages 363 to 370
   13. 80 सती pages 371 to 376
   14. 81 लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली pages 377 to 383
   15. 82 प्रजननविषयक स्वायत्तता pages 384 to 390
   16. 83 मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय pages 391 to 398
   17. 84 अश्लील चित्रण pages 399 to 403
   18. 85 राष्ट्रीय महिला आयोग pages 404 to 409
   19. 86 विधिमंडळांतील स्त्रिया pages 410 to 414
   20. 87 स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क pages 415 to 421
   21. 88 व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता pages 422 to 426
   22. 89 स्त्री कोणाला मानले जाते pages 427 to 433
   23. 90 न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा pages 434 to 439
   24. 91 बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक pages 440 to 444
   25. 92 संविधान आणि बालक pages 445 to 449
   26. 93 भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय pages 450 to 454
   27. 94 बालकांवरील अत्याचार pages 455 to 460
   28. 95 बालकांचे लैंगिक शोषण pages 461 to 466
   29. 96 पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना pages 467 to 474
   30. 97 पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे pages 475 to 480
   31. 98 बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम pages 481 to 485
   32. 99 बालमजुरीविरुद्धचा कायदा pages 486 to 492
   33. 100 न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी pages 493 to 498
   34. 101 शिक्षणाचा हक्क pages 499 to 507
   35. 102 बाल न्याय pages 508 to 516
   36. 103 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक pages 517 to 526
   37. 104 दत्तक pages 527 to 533
   38. 105 आंतरदेशीय दत्तक pages 534 to 539
   39. 106 बालहक्क आयोग pages 540 to 545
   40. 107 बालविवाह pages 546 to 552

   Module IV. 28 chapters

   1. 108 आधुनिकीकरण आणि कायदा pages 553 to 557
   2. 109 एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण pages 558 to 562
   3. 110 कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण pages 563 to 567
   4. 111 कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन pages 568 to 573
   5. 112 कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप pages 574 to 578
   6. 113 नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा pages 579 to 585
   7. 114 औद्योगिकीकरण आणि कायदा pages 586 to 590
   8. 115 औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण pages 591 to 596
   9. 116 न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले pages 597 to 603
   10. 117 औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 604 to 608
   11. 118 नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक pages 609 to 615
   12. 119 विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा pages 616 to 621
   13. 120 लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य pages 622 to 627
   14. 121 भारतातील तुरुंग pages 628 to 633
   15. 122 तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या pages 634 to 639
   16. 123 कैद्यांचे हक्क pages 640 to 647
   17. 124 कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन pages 648 to 652
   18. 125 दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 pages 653 to 657
   19. 126 पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे pages 658 to 662
   20. 127 लवाद pages 663 to 669
   21. 128 मध्यस्थी आणि समेट pages 670 to 677
   22. 129 लोक अदालत pages 678 to 685
   23. 130 विधी साहाय्य pages 686 to 694
   24. 131 न्याय पंचायती pages 695 to 699
   25. 132 ग्राम न्यायालये pages 700 to 711
   26. 133 दोषकबुली सौदा pages 712 to 720
   27. 134 न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा pages 721 to 729
   28. 135 कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच pages 730 to 738
   Every paper that is solved: 17 papers

   • 2025-26 - Group I
   • 2025-26 - Group II
   • 2025-26 - Group III
   • 2025-26 - Group IV
   • 2025-26 - Group V
   • 2025-26 - Group VI
   • 2024-25
   • 2024 - Group I
   • 2024 - Group II
   • 2024 - Group III
   • 2024 - Group V
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

4. पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण (Environment and Development Law and Policy)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 6: पर्यावरण आणि कायदेशीर व्यवस्था

   पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I पर्यावरणाची संकल्पना, आणि विकास

   1. ही प्रश्नपत्रिका कशाविषयी आहे 1
   2. पर्यावरण म्हणजे काय 5
   3. कायद्यातील पर्यावरण: वैधानिक व्याख्या 9
   4. परिस्थितिकी, परिसंस्था आणि जीवावरण 14
   5. पर्यावरणाची पारंपरिक कल्पना 18
   6. पर्यावरणाची आधुनिक संकल्पना 23
   7. आधुनिक संकल्पनेतील परस्परविरोधी आयाम 27
   8. वेद आणि उपनिषदांमधील पर्यावरण 31
   9. कौटिल्याचे अर्थशास्त्र आणि पहिले वन प्रशासन 35
   10. अशोक, मनू आणि मानवेतर सृष्टीप्रति कर्तव्य 38
   11. बौद्ध आणि जैन विचार, आणि देवराई 41
   12. पर्यावरण संरक्षणाचे साधन म्हणून परंपरा आणि रूढी 45
   13. मध्ययुगीन शतके 49
   14. प्राचीन साहित्याचे खरे मूल्य किती 52
   15. वसाहतकालीन शतक आणि पहिले कायदे 56
   16. आजच्या भारतातील पर्यावरणाचा ऱ्हास 60
   17. उदयोन्मुख प्रश्न आणि आव्हाने 64
   18. उदयोन्मुख प्रश्न म्हणून हवामान बदल 68
   19. मानवकेंद्री आणि परिसंस्थाकेंद्री: कायदा कोणाच्या हिताचे संरक्षण करतो 72
   20. पर्यावरणीय नीतिशास्त्र 75

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू पर्यावरणाची संकल्पना, आणि विकास

   1. पर्यावरणीय विधिशास्त्र म्हणजे काय 78
   2. विकास म्हणजे काय 82
   3. वाढ, विकास आणि मानवी विकासाची संकल्पना 86
   4. विकसनशील अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरणाचे संरक्षण 90
   5. विकासाचा हक्क 94
   6. पर्यावरण विरुद्ध विकास 98
   7. स्टॉकहोम 1972: परिषद 102
   8. स्टॉकहोम घोषणापत्र: उद्घोषणा 106
   9. स्टॉकहोम तत्त्वे 1 ते 13 110
   10. स्टॉकहोम तत्त्वे 14 ते 26 114
   11. स्टॉकहोमने काय बदलले 118
   12. स्टॉकहोम आणि रिओ यांच्या दरम्यान 122
   13. ब्रुंटलँड अहवाल आणि व्याख्या 126
   14. रिओ वसुंधरा परिषद 1992 130
   15. रिओ घोषणापत्र: तत्त्वे 1 ते 14 133
   16. रिओ घोषणापत्र: तत्त्वे 15 ते 27 137
   17. अजेंडा 21 आणि रिओचा वारसा 141
   18. रिओ ते जोहान्सबर्ग, आणि सहस्रक उद्दिष्टे 145
   19. रिओ+20 आणि The Future We Want 148

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू पर्यावरणाची संकल्पना, आणि विकास

   1. शाश्वत विकास उद्दिष्टे 151
   2. शाश्वत विकास: ठळक वैशिष्ट्ये 155
   3. आंतरपिढी समता 159
   4. पिढीअंतर्गत समता आणि सामाईक पण भिन्नतापूर्ण जबाबदारी 164
   5. सावधगिरीचे तत्त्व 168
   6. भारतीय न्यायालयांतील सावधगिरीचे तत्त्व 172
   7. प्रदूषकाने किंमत मोजावी हे तत्त्व 177
   8. सार्वजनिक न्यास सिद्धांत 182
   9. भारतातील सार्वजनिक न्यास सिद्धांत 185
   10. भारतीय कायद्यातील शाश्वत विकास 190
   11. नर्मदा आणि सिद्धांताच्या मर्यादा 194
   12. पर्यावरणीय न्याय 197
   13. आर्थिक प्रोत्साहनांद्वारे पर्यावरणात सुधारणा 201
   14. पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन 205
   15. EIA अधिसूचना, 2006: रूपरेषा 208

   मॉड्यूल II धोरण आणि कायदा

   1. धोरण आणि कायदा: प्रत्येक म्हणजे काय 212
   2. धोरण अंमलबजावणीयोग्य कसे बनते 216
   3. स्वातंत्र्यपूर्व पर्यावरण धोरण 220

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू धोरण आणि कायदा

   1. पंचवार्षिक योजना आणि पर्यावरण 223
   2. स्टॉकहोमने भारत सरकारच्या आत काय बदलले 226
   3. 1894 आणि 1952 ची वन धोरणे 229
   4. राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 232
   5. संयुक्त वन व्यवस्थापन 237
   6. राष्ट्रीय वन धोरणाचा मसुदा, 2018 240
   7. सरकार आणि जंगले 244
   8. राष्ट्रीय जल धोरण, 1987 आणि 2002 248
   9. राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 251
   10. जल धोरण आणि संघराज्यीय समस्या 255
   11. राष्ट्रीय संवर्धन रणनीती आणि धोरण निवेदन, 1992 259
   12. प्रदूषण निवारणासाठीचे धोरण निवेदन, 1992 263
   13. राष्ट्रीय पर्यावरण धोरण, 2006 266
   14. हवामान बदलावरील राष्ट्रीय कृती आराखडा 271
   15. पॅरिसनंतरच्या भारताच्या हवामानविषयक वचनबद्धता 275
   16. पर्यावरण संरक्षणातील सरकारची भूमिका 279
   17. जल अधिनियम, 1974 283
   18. वायू अधिनियम, 1981 288
   19. पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 293

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू धोरण आणि कायदा

   1. कलम 3 अन्वये काय केले गेले 298
   2. वन (संवर्धन) अधिनियम, 1980 301
   3. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 306
   4. जैविक विविधता अधिनियम, 2002 311
   5. सार्वजनिक दायित्व विमा अधिनियम, 1991 316
   6. राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण 320
   7. संपूर्ण दायित्व: Oleum Gas Leak प्रकरण 325
   8. संपूर्ण दायित्वाचा वापर: Bichhri प्रकरण आणि त्यानंतर 330
   9. प्रदूषण नियंत्रण मंडळे 334
   10. पर्यावरण धोरण अपेक्षेइतके यशस्वी का होत नाही 338

   मॉड्यूल III लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास

   1. लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास 343
   2. लोकसंख्या किती आहे 347
   3. लोकसंख्येचा विस्फोट: या शब्दप्रयोगाचा अर्थ 351
   4. लोकसंख्या संक्रमण 354
   5. माल्थस आणि त्याचे टीकाकार 357
   6. धारणक्षमता आणि परिस्थितिकीय पदचिन्ह 361
   7. लोकसंख्या आणि जमीन 365
   8. लोकसंख्या आणि अन्न 369

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास

   1. लोकसंख्या आणि पाणी 373
   2. लोकसंख्या आणि जंगल 377
   3. लोकसंख्या, नागरीकरण आणि शहर 381
   4. लोकसंख्या, कचरा आणि स्वच्छता 385
   5. लोकसंख्या, हवा आणि ऊर्जा 389
   6. दारिद्र्य, लोकसंख्या आणि पर्यावरण 393
   7. उपभोग विरुद्ध संख्या 397
   8. लोकसंख्या आणि सामाजिक-आर्थिक विकास 401
   9. भारतातील कुटुंब नियोजन 405
   10. आणीबाणी आणि तिची किंमत 409
   11. राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 413
   12. दोन अपत्यांचा नियम आणि Javed प्रकरण 417
   13. लोकसंख्येविषयीचे इतर कायदे 421
   14. कायदा लोकसंख्येवर नियंत्रण ठेवू शकतो का 425
   15. जन्मदर प्रत्यक्षात कशामुळे कमी होतो 429

   मॉड्यूल IV संवैधानिक दृष्टिकोन

   1. 1950 मधील संविधान आणि पर्यावरण 433
   2. बेचाळिसावी संविधान सुधारणा, 1976 437
   3. अनुच्छेद 48A 441

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू संवैधानिक दृष्टिकोन

   1. इतर मार्गदर्शक तत्त्वे 445
   2. अनुच्छेद 51A(g) 449
   3. मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत कर्तव्ये अंमलबजावणीयोग्य आहेत का 453
   4. अनुच्छेद 21 आणि आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क 458
   5. हा हक्क एकेका निकालातून कसा घडत गेला 463
   6. Ratlam प्रकरण आणि कर्तव्य पार पाडण्याचे बंधन 468
   7. अनुच्छेद 14 आणि पर्यावरणविषयक मनमानी निर्णय 472
   8. अनुच्छेद 19(1)(g) आणि थांबवावा लागणारा व्यापार 477
   9. अनुच्छेद 32 आणि 226 482
   10. जनहित याचिका 487
   11. जनहित याचिका आणि पर्यावरण 491
   12. न्यायिक सक्रियता 496
   13. न्यायालयांनी घडवलेले सिद्धांत 500
   14. सार्वजनिक न्यास सिद्धांत आणि संविधान 505
   15. सतत परमादेश आणि न्यायालयाची स्वतःची साधने 510
   16. अनुच्छेद 32 अन्वये भरपाई 515
   17. विधायी सूची आणि अनुच्छेद 253 520
   18. पर्यावरणीय संघराज्यवाद 525
   19. पंचायती, नगरपालिका आणि दोन अनुसूची 530

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू संवैधानिक दृष्टिकोन

   1. संविधानातील वनस्पती आणि प्राणी 535
   2. हवामान बदलाच्या प्रतिकूल परिणामांविरुद्धचा हक्क 541
   3. संवैधानिक मार्गाने काय साध्य होऊ शकत नाही 546
   4. या प्रश्नपत्रिकेची उत्तरे कशी लिहावीत 551

   Page 1 onwards

   556 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 556 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2026

   Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

   Module I. पर्यावरणाची संकल्पना, आणि विकास 54 chapters

   1. 1 ही प्रश्नपत्रिका कशाविषयी आहे pages 1 to 4
   2. 2 पर्यावरण म्हणजे काय pages 5 to 8
   3. 3 कायद्यातील पर्यावरण: वैधानिक व्याख्या pages 9 to 13
   4. 4 परिस्थितिकी, परिसंस्था आणि जीवावरण pages 14 to 17
   5. 5 पर्यावरणाची पारंपरिक कल्पना pages 18 to 22
   6. 6 पर्यावरणाची आधुनिक संकल्पना pages 23 to 26
   7. 7 आधुनिक संकल्पनेतील परस्परविरोधी आयाम pages 27 to 30
   8. 8 वेद आणि उपनिषदांमधील पर्यावरण pages 31 to 34
   9. 9 कौटिल्याचे अर्थशास्त्र आणि पहिले वन प्रशासन pages 35 to 37
   10. 10 अशोक, मनू आणि मानवेतर सृष्टीप्रति कर्तव्य pages 38 to 40
   11. 11 बौद्ध आणि जैन विचार, आणि देवराई pages 41 to 44
   12. 12 पर्यावरण संरक्षणाचे साधन म्हणून परंपरा आणि रूढी pages 45 to 48
   13. 13 मध्ययुगीन शतके pages 49 to 51
   14. 14 प्राचीन साहित्याचे खरे मूल्य किती pages 52 to 55
   15. 15 वसाहतकालीन शतक आणि पहिले कायदे pages 56 to 59
   16. 16 आजच्या भारतातील पर्यावरणाचा ऱ्हास pages 60 to 63
   17. 17 उदयोन्मुख प्रश्न आणि आव्हाने pages 64 to 67
   18. 18 उदयोन्मुख प्रश्न म्हणून हवामान बदल pages 68 to 71
   19. 19 मानवकेंद्री आणि परिसंस्थाकेंद्री: कायदा कोणाच्या हिताचे संरक्षण करतो pages 72 to 74
   20. 20 पर्यावरणीय नीतिशास्त्र pages 75 to 77
   21. 21 पर्यावरणीय विधिशास्त्र म्हणजे काय pages 78 to 81
   22. 22 विकास म्हणजे काय pages 82 to 85
   23. 23 वाढ, विकास आणि मानवी विकासाची संकल्पना pages 86 to 89
   24. 24 विकसनशील अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरणाचे संरक्षण pages 90 to 93
   25. 25 विकासाचा हक्क pages 94 to 97
   26. 26 पर्यावरण विरुद्ध विकास pages 98 to 101
   27. 27 स्टॉकहोम 1972: परिषद pages 102 to 105
   28. 28 स्टॉकहोम घोषणापत्र: उद्घोषणा pages 106 to 109
   29. 29 स्टॉकहोम तत्त्वे 1 ते 13 pages 110 to 113
   30. 30 स्टॉकहोम तत्त्वे 14 ते 26 pages 114 to 117
   31. 31 स्टॉकहोमने काय बदलले pages 118 to 121
   32. 32 स्टॉकहोम आणि रिओ यांच्या दरम्यान pages 122 to 125
   33. 33 ब्रुंटलँड अहवाल आणि व्याख्या pages 126 to 129
   34. 34 रिओ वसुंधरा परिषद 1992 pages 130 to 132
   35. 35 रिओ घोषणापत्र: तत्त्वे 1 ते 14 pages 133 to 136
   36. 36 रिओ घोषणापत्र: तत्त्वे 15 ते 27 pages 137 to 140
   37. 37 अजेंडा 21 आणि रिओचा वारसा pages 141 to 144
   38. 38 रिओ ते जोहान्सबर्ग, आणि सहस्रक उद्दिष्टे pages 145 to 147
   39. 39 रिओ+20 आणि The Future We Want pages 148 to 150
   40. 40 शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 151 to 154
   41. 41 शाश्वत विकास: ठळक वैशिष्ट्ये pages 155 to 158
   42. 42 आंतरपिढी समता pages 159 to 163
   43. 43 पिढीअंतर्गत समता आणि सामाईक पण भिन्नतापूर्ण जबाबदारी pages 164 to 167
   44. 44 सावधगिरीचे तत्त्व pages 168 to 171
   45. 45 भारतीय न्यायालयांतील सावधगिरीचे तत्त्व pages 172 to 176
   46. 46 प्रदूषकाने किंमत मोजावी हे तत्त्व pages 177 to 181
   47. 47 सार्वजनिक न्यास सिद्धांत pages 182 to 184
   48. 48 भारतातील सार्वजनिक न्यास सिद्धांत pages 185 to 189
   49. 49 भारतीय कायद्यातील शाश्वत विकास pages 190 to 193
   50. 50 नर्मदा आणि सिद्धांताच्या मर्यादा pages 194 to 196
   51. 51 पर्यावरणीय न्याय pages 197 to 200
   52. 52 आर्थिक प्रोत्साहनांद्वारे पर्यावरणात सुधारणा pages 201 to 204
   53. 53 पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन pages 205 to 207
   54. 54 EIA अधिसूचना, 2006: रूपरेषा pages 208 to 211

   Module II. धोरण आणि कायदा 32 chapters

   1. 55 धोरण आणि कायदा: प्रत्येक म्हणजे काय pages 212 to 215
   2. 56 धोरण अंमलबजावणीयोग्य कसे बनते pages 216 to 219
   3. 57 स्वातंत्र्यपूर्व पर्यावरण धोरण pages 220 to 222
   4. 58 पंचवार्षिक योजना आणि पर्यावरण pages 223 to 225
   5. 59 स्टॉकहोमने भारत सरकारच्या आत काय बदलले pages 226 to 228
   6. 60 1894 आणि 1952 ची वन धोरणे pages 229 to 231
   7. 61 राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 pages 232 to 236
   8. 62 संयुक्त वन व्यवस्थापन pages 237 to 239
   9. 63 राष्ट्रीय वन धोरणाचा मसुदा, 2018 pages 240 to 243
   10. 64 सरकार आणि जंगले pages 244 to 247
   11. 65 राष्ट्रीय जल धोरण, 1987 आणि 2002 pages 248 to 250
   12. 66 राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 pages 251 to 254
   13. 67 जल धोरण आणि संघराज्यीय समस्या pages 255 to 258
   14. 68 राष्ट्रीय संवर्धन रणनीती आणि धोरण निवेदन, 1992 pages 259 to 262
   15. 69 प्रदूषण निवारणासाठीचे धोरण निवेदन, 1992 pages 263 to 265
   16. 70 राष्ट्रीय पर्यावरण धोरण, 2006 pages 266 to 270
   17. 71 हवामान बदलावरील राष्ट्रीय कृती आराखडा pages 271 to 274
   18. 72 पॅरिसनंतरच्या भारताच्या हवामानविषयक वचनबद्धता pages 275 to 278
   19. 73 पर्यावरण संरक्षणातील सरकारची भूमिका pages 279 to 282
   20. 74 जल अधिनियम, 1974 pages 283 to 287
   21. 75 वायू अधिनियम, 1981 pages 288 to 292
   22. 76 पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 pages 293 to 297
   23. 77 कलम 3 अन्वये काय केले गेले pages 298 to 300
   24. 78 वन (संवर्धन) अधिनियम, 1980 pages 301 to 305
   25. 79 वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 pages 306 to 310
   26. 80 जैविक विविधता अधिनियम, 2002 pages 311 to 315
   27. 81 सार्वजनिक दायित्व विमा अधिनियम, 1991 pages 316 to 319
   28. 82 राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण pages 320 to 324
   29. 83 संपूर्ण दायित्व: Oleum Gas Leak प्रकरण pages 325 to 329
   30. 84 संपूर्ण दायित्वाचा वापर: Bichhri प्रकरण आणि त्यानंतर pages 330 to 333
   31. 85 प्रदूषण नियंत्रण मंडळे pages 334 to 337
   32. 86 पर्यावरण धोरण अपेक्षेइतके यशस्वी का होत नाही pages 338 to 342

   Module III. लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास 23 chapters

   1. 87 लोकसंख्या, पर्यावरण आणि विकास pages 343 to 346
   2. 88 लोकसंख्या किती आहे pages 347 to 350
   3. 89 लोकसंख्येचा विस्फोट: या शब्दप्रयोगाचा अर्थ pages 351 to 353
   4. 90 लोकसंख्या संक्रमण pages 354 to 356
   5. 91 माल्थस आणि त्याचे टीकाकार pages 357 to 360
   6. 92 धारणक्षमता आणि परिस्थितिकीय पदचिन्ह pages 361 to 364
   7. 93 लोकसंख्या आणि जमीन pages 365 to 368
   8. 94 लोकसंख्या आणि अन्न pages 369 to 372
   9. 95 लोकसंख्या आणि पाणी pages 373 to 376
   10. 96 लोकसंख्या आणि जंगल pages 377 to 380
   11. 97 लोकसंख्या, नागरीकरण आणि शहर pages 381 to 384
   12. 98 लोकसंख्या, कचरा आणि स्वच्छता pages 385 to 388
   13. 99 लोकसंख्या, हवा आणि ऊर्जा pages 389 to 392
   14. 100 दारिद्र्य, लोकसंख्या आणि पर्यावरण pages 393 to 396
   15. 101 उपभोग विरुद्ध संख्या pages 397 to 400
   16. 102 लोकसंख्या आणि सामाजिक-आर्थिक विकास pages 401 to 404
   17. 103 भारतातील कुटुंब नियोजन pages 405 to 408
   18. 104 आणीबाणी आणि तिची किंमत pages 409 to 412
   19. 105 राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 pages 413 to 416
   20. 106 दोन अपत्यांचा नियम आणि Javed प्रकरण pages 417 to 420
   21. 107 लोकसंख्येविषयीचे इतर कायदे pages 421 to 424
   22. 108 कायदा लोकसंख्येवर नियंत्रण ठेवू शकतो का pages 425 to 428
   23. 109 जन्मदर प्रत्यक्षात कशामुळे कमी होतो pages 429 to 432

   Module IV. संवैधानिक दृष्टिकोन 26 chapters

   1. 110 1950 मधील संविधान आणि पर्यावरण pages 433 to 436
   2. 111 बेचाळिसावी संविधान सुधारणा, 1976 pages 437 to 440
   3. 112 अनुच्छेद 48A pages 441 to 444
   4. 113 इतर मार्गदर्शक तत्त्वे pages 445 to 448
   5. 114 अनुच्छेद 51A(g) pages 449 to 452
   6. 115 मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत कर्तव्ये अंमलबजावणीयोग्य आहेत का pages 453 to 457
   7. 116 अनुच्छेद 21 आणि आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क pages 458 to 462
   8. 117 हा हक्क एकेका निकालातून कसा घडत गेला pages 463 to 467
   9. 118 Ratlam प्रकरण आणि कर्तव्य पार पाडण्याचे बंधन pages 468 to 471
   10. 119 अनुच्छेद 14 आणि पर्यावरणविषयक मनमानी निर्णय pages 472 to 476
   11. 120 अनुच्छेद 19(1)(g) आणि थांबवावा लागणारा व्यापार pages 477 to 481
   12. 121 अनुच्छेद 32 आणि 226 pages 482 to 486
   13. 122 जनहित याचिका pages 487 to 490
   14. 123 जनहित याचिका आणि पर्यावरण pages 491 to 495
   15. 124 न्यायिक सक्रियता pages 496 to 499
   16. 125 न्यायालयांनी घडवलेले सिद्धांत pages 500 to 504
   17. 126 सार्वजनिक न्यास सिद्धांत आणि संविधान pages 505 to 509
   18. 127 सतत परमादेश आणि न्यायालयाची स्वतःची साधने pages 510 to 514
   19. 128 अनुच्छेद 32 अन्वये भरपाई pages 515 to 519
   20. 129 विधायी सूची आणि अनुच्छेद 253 pages 520 to 524
   21. 130 पर्यावरणीय संघराज्यवाद pages 525 to 529
   22. 131 पंचायती, नगरपालिका आणि दोन अनुसूची pages 530 to 534
   23. 132 संविधानातील वनस्पती आणि प्राणी pages 535 to 540
   24. 133 हवामान बदलाच्या प्रतिकूल परिणामांविरुद्धचा हक्क pages 541 to 545
   25. 134 संवैधानिक मार्गाने काय साध्य होऊ शकत नाही pages 546 to 550
   26. 135 या प्रश्नपत्रिकेची उत्तरे कशी लिहावीत pages 551 to 556
   Every paper that is solved: 7 papers

   • 2025-26
   • 2024
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

Questions