मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 1
2018 परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 1 पर्यावरण आणि विकास: कायदा आणि धोरण 2018: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 29 ऑक्टोबर 2026.
ही आवृत्ती सुधारित: 30 ऑक्टोबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2018 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2018 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न 2018 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 14 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
SECTION I - Q.P. Code 50523, FY LLM SEM I First Half 2018, the first paper on the scan (attempt any four of seven, all carry equal marks) 100 Marks
1.पर्यावरण संरक्षणाविषयीच्या प्राचीन आणि मध्ययुगीन लेखनाचा थोडक्यात आढावा घ्या.[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: आढावा लेखनाच्या संग्रहाचे सर्वेक्षण करतो आणि मग त्याचे मूल्यमापन करतो. या लेखनाचे सर्वेक्षण करण्याचा सर्वांत स्पष्ट मार्ग म्हणजे ग्रंथानुसार नव्हे तर विषयानुसार, कारण वैदिक सूक्ते, अर्थशास्त्र, धर्मशास्त्र ग्रंथ, अशोकाचे शिलालेख आणि मध्ययुगीन धार्मिक आणि दरबारी लेखन यांत त्याच चिंता पुन्हा पुन्हा येतात: पृथ्वी आणि पंचमहाभूते, जंगले आणि झाडे, प्राणी, पाणी आणि स्वच्छता, सजीव म्हणून वनस्पती, आणि राज्यकर्त्याचे कर्तव्य. प्रत्येक विषयाला त्याचे ग्रंथ अचूक संदर्भांसह द्या, आणि मग चिकित्सक आढावा घ्या: लेखनाने काय साध्य केले, ते कुठे कमी पडते, आणि आधुनिक न्यायालयांनी त्याचा किती विश्वसनीयपणे वापर केला आहे. "थोडक्यात" हे प्रत्येक ग्रंथावरील तपशीलाला मर्यादा घालते, उत्तराच्या व्याप्तीला नव्हे.
आढाव्याखालील लेखनसंग्रह
हे लेखन सुमारे दोन हजार वर्षांत पसरलेले आहे: वैदिक सूक्ते आणि उपनिषदे; बौद्ध आणि जैन धर्मग्रंथ; राज्यशास्त्रावरील कौटिल्याचे अर्थशास्त्र; धर्मशास्त्र ग्रंथ, ज्यांपैकी मनुस्मृती सर्वाधिक परिचित आहे; इसवी सनपूर्व तिसऱ्या शतकातील सम्राट अशोकाचे शिलालेख; आणि, मध्ययुगीन काळात, बिश्नोई आणि शीख संस्थापकांच्या शिकवणी आणि सुलतानशाही आणि मुघल दरबारांच्या नोंदी. यांपैकी कोणतेही पर्यावरण कायदा नाही, पण सर्वच लोकांनी नैसर्गिक जगाशी कसे वागावे याविषयी काहीतरी सांगतात, आणि त्यांच्यातून सहा विषय जातात.
पहिला विषय: पृथ्वी आणि पंचमहाभूते
सर्वांत जुने लेखन पृथ्वी आणि पंचमहाभूते यांना पूज्यभावाला पात्र शक्ती म्हणून संबोधते. अथर्ववेदातील पृथ्वीसूक्त (कांड XII, सूक्त 1, व्हिटनी (Whitney) यांच्या भाषांतरात त्रेसष्ट मंत्र) पृथ्वीला माता म्हणते, आणि त्याचा पस्तिसावा मंत्र शेती जे घेते त्याबद्दल क्षमा मागतो: "हे पृथ्वी, तुझ्यातून मी जे खणून काढतो ते लवकर पुन्हा उगवो; मी तुझ्या मर्मस्थानांवर किंवा तुझ्या हृदयावर आघात न करो". मध्ययुगीन शीख धर्मग्रंथ हीच कल्पना एका ओळीत व्यक्त करतो: गुरू नानक यांच्या जपजी साहिबचा शेवटचा श्लोक वायूला गुरू, पाण्याला पिता आणि महान पृथ्वीला माता म्हणतो (pavan guru, pani pita, mata dharat mahat).
या विषयातील संरक्षणाची कल्पना म्हणजे संयम आणि पुनर्स्थापना: पृथ्वीकडून घ्या, पण जे घेतले ते पुन्हा उगवू द्या.
दुसरा विषय: जंगले आणि झाडे
जंगलांचा विचार तीन प्रकारे होतो. अर्थशास्त्र (शामशास्त्री (Shamasastry) यांचे भाषांतर) पुस्तक II, अध्याय 2 मध्ये कार्यानुसार त्यांचे वर्गीकरण करते: तपस्व्यांसाठीची जंगले, राजासाठी तटबंदीचे जंगल, "शिकारीचे प्राणी असलेले आणखी एक शिकारीचे जंगल; सर्वांसाठी खुले", उत्पादनासाठी "विशेषतः राखीव" जंगले आणि सीमेवरील हत्तींची जंगले, आणि ही सर्व वनरक्षकांसह अधीक्षकाच्या अधिपत्याखाली. ते पुस्तक III, अध्याय 19 मध्ये श्रेणीबद्ध द्रव्यदंडाद्वारे वैयक्तिक झाडांचे संरक्षण करते, जे शहरातील उद्यानांतील फळझाडे, फुलझाडे किंवा सावलीची झाडे यांचे कोवळे कोंब तोडल्याबद्दल सहा पणांपासून ती तोडल्याबद्दल मध्यम द्रव्यदंडापर्यंत वाढतात, आणि सीमेवरील झाडे, पूजल्या जाणाऱ्या झाडांसाठी आणि राजाच्या जंगलांतील झाडांसाठी दुप्पट होतात.
मनुस्मृती (ब्यूलर (Buhler) यांचे भाषांतर) अशा द्रव्यदंडांमागील तत्त्व सांगते: "विविध प्रकारच्या झाडांच्या उपयुक्ततेनुसार त्यांना इजा केल्याबद्दल द्रव्यदंड लादला पाहिजे; हा प्रस्थापित नियम आहे" (VIII.285). आणि मध्ययुगीन बिश्नोई संहितेने झाडांच्या संरक्षणाला धार्मिक कायद्याचे रूप दिले: 1485 मध्ये समराथल धोरा येथे समुदायाची स्थापना करताना गुरू जांभेश्वर यांनी हिरवी झाडे तोडण्यास मनाई केली, आणि हा नियम समुदायाने 1730 मध्ये खेजडली येथे पाळला, जेव्हा त्याच्या 363 सदस्यांनी खेजडीच्या झाडांचे रक्षण करताना प्राण दिले.
तिसरा विषय: प्राणी
प्राणी संरक्षण राजकीय नियमन, शाही नीती आणि मध्ययुगीन धोरण म्हणून दिसते. अर्थशास्त्र "राज्याच्या संरक्षणाखाली असल्याचे घोषित केलेले, किंवा राज्याच्या संरक्षणाखालील जंगलांत (अभयारण्य) राहणारे हरीण, रानरेडे, पक्षी आणि मासे" यांचे संरक्षण करते, त्यांना त्रास देण्याबद्दल सर्वोच्च द्रव्यदंडाची शिक्षा देते, आणि राखीव वनांत अतिक्रमण (trespass) करणाऱ्या गृहस्थांना द्रव्यदंड करते (पुस्तक II, अध्याय 26). अशोकाचा पहिला शिलालेख (धम्मिक (Dhammika) यांचे भाषांतर) सजीवांची "कत्तल किंवा बळी" देण्यास मनाई करतो, आणि नोंदवतो की एकेकाळी लाखो प्राणी मारणाऱ्या राजस्वयंपाकघरात आता केवळ "दोन मोर आणि एक हरीण" मारले जातात, आणि कालांतराने तेही नाही. त्याचा पाचवा स्तंभलेख प्रजातींची मोठी यादी संरक्षित घोषित करतो आणि "जंगले विनाकारण किंवा प्राण्यांना मारण्यासाठी जाळली जाऊ नयेत" असा आदेश देतो. मध्ययुगीन काळात सम्राट अकबराने 1580 च्या दशकात जैन मुनी हीरविजय सूरी यांची भेट घेतल्यानंतर, जिथे जैन राहत होते तिथे पर्युषणाच्या काळात प्राण्यांच्या हत्येला मनाई करणारी फर्माने काढली.
चौथा विषय: पाणी आणि स्वच्छता
धर्मशास्त्र ग्रंथ जलस्रोतांचे प्रदूषण आणि हानी यांपासून संरक्षण करतात. मनुस्मृती पाण्यात "मूत्र किंवा विष्ठा, थुंकी, अशुद्ध पदार्थांनी दूषित (कपडे), किंवा इतर कोणतीही (अशुद्धता), रक्त, किंवा विषारी पदार्थ" टाकण्यास मनाई करते (IV.56), आणि तलावाचा बंधारा फोडणाऱ्याला मृत्युदंड, किंवा दुरुस्ती आणि सर्वोच्च द्रव्यदंड यांची शिक्षा देते (IX.279). अर्थशास्त्र "जो कोणी रस्त्यावर घाण टाकतो" त्याला आणि जलाशय आणि तीर्थस्थाने अस्वच्छ करणाऱ्यांना द्रव्यदंड करते (पुस्तक II, अध्याय 36). मध्ययुगीन काळात फिरोजशाह तुघलकाने आपल्या हिस्सार या नव्या शहराला पाणी पुरवण्यासाठी यमुना आणि सतलज यांतून कालवे काढले, आणि हे आधुनिक सिंचनाची पूर्वकल्पना देणारे मोठ्या प्रमाणावरील जल अभियांत्रिकी होते.
सहावा विषय: सजीव म्हणून वनस्पती
एक वेगळा धागा वनस्पतींनाच इजा न होण्यात हित असलेले जीव मानतो. मनुस्मृती असे मानते की वनस्पतींना "आंतरिक जाणीव असते आणि त्यांना सुख आणि दुःख यांचा अनुभव येतो" (I.49), आणि "फळझाडे, झुडपे, वेली, लता किंवा फुलझाडे" तोडल्याबद्दल प्रायश्चित्त विहित करते (XI.143). बौद्ध भिक्षुसंहितेने या श्रद्धेला आचरणाच्या नियमाचे रूप दिले: विनयाच्या पाचित्तिय 11 खाली जिवंत वनस्पतीचा, जिला हा नियम bhutagama, "एखाद्या जीवाचे घर", म्हणतो, नाश करणारा भिक्षू अपराध करतो. इथे संरक्षण वनस्पतीच्या उपयुक्ततेवर अजिबात अवलंबून नाही, आणि त्यामुळे हा धागा अर्थशास्त्रातील द्रव्यदंडांपासून वेगळा ठरतो.
पाचवा विषय: राज्यकर्त्याचे कर्तव्य
या सर्व लेखनात संरक्षण ही राज्यकर्त्याची जबाबदारी आहे. अर्थशास्त्र अधिकारी निर्माण करते, म्हणजे जंगलांचा अधीक्षक आणि वनोपजाचा अधीक्षक, आणि दुसऱ्यावर "उत्पादक जंगलांना कोणतीही हानी पोहोचवणाऱ्यांकडून वसूल करायचे पुरेसे द्रव्यदंड आणि भरपाई (compensation) निश्चित" करण्याची जबाबदारी असते (पुस्तक II, अध्याय 17). अशोकाचा सातवा स्तंभलेख राज्यकर्त्याच्या सकारात्मक कामांची नोंद करतो: "प्राणी आणि माणसे यांना सावली मिळावी म्हणून" रस्त्यांलगत लावलेले वडाचे वृक्ष, आंब्याच्या बागा, "आठ कोसांच्या अंतराने" विहिरी आणि "प्राणी आणि माणसे यांच्या वापरासाठी" पाणवठे. ज्याचे आत्मचरित्र, Tuzuk-i-Jahangiri, पक्षी आणि प्राणी यांच्या बारकाईच्या निरीक्षणाची नोंद करते, तो मुघल सम्राट जहांगीर निसर्गाशी राजाच्या वेगळ्या नात्याचे, म्हणजे त्याच्या अभ्यासाच्या आश्रयदात्याचे, प्रतिनिधित्व करतो.
| विषय | मुख्य लेखन | संरक्षणाची कल्पना |
|---|---|---|
| पृथ्वी आणि पंचमहाभूते | अथर्ववेद XII.1; जपजी साहिब | पूज्यभाव; जे घेतले ते पुनर्स्थापित करणे |
| जंगले आणि झाडे | अर्थशास्त्र II.2, III.19; मनू VIII.285; बिश्नोई संहिता | वर्गीकृत जंगले; श्रेणीबद्ध द्रव्यदंड; धार्मिक मनाई |
| प्राणी | अर्थशास्त्र II.26; शिलालेख I; स्तंभलेख V; अकबराची फर्माने | संरक्षित प्रजाती आणि राखीव क्षेत्रे; इजा न करणे |
| पाणी आणि स्वच्छता | मनू IV.56, IX.279; अर्थशास्त्र II.36 | पाण्याचे प्रदूषण नाही; तलावांचे संरक्षण; स्वच्छ रस्ते |
| विषय | मुख्य लेखन | संरक्षणाची कल्पना |
|---|---|---|
| सजीव म्हणून वनस्पती | मनू I.49, XI.143; विनय पाचित्तिय 11 | वनस्पतींना हानी हा केवळ तोटा नव्हे तर नैतिक अन्याय |
| राज्यकर्त्याचे कर्तव्य | अर्थशास्त्र II.17; स्तंभलेख VII; Tuzuk-i-Jahangiri | अधिकारी, भरपाई, सार्वजनिक कामे, अभ्यास |
चिकित्सक आढावा
लेखनाने काय साध्य केले. एकत्रितपणे पाहिल्यास ते दाखवते की आधुनिक पर्यावरण कायदा ज्या कल्पनांना अलीकडच्या मानतो त्या कोणत्या ना कोणत्या रूपात फार पूर्वीपासून ज्ञात होत्या: अर्थशास्त्रातील abhayaranya आणि अशोकाच्या याद्यांतील संरक्षित क्षेत्रे आणि प्रजाती; संसाधनाला झालेल्या हानीसाठी भरपाई; पाणी आणि रस्ते प्रदूषित करण्याविरुद्धचे नियम; आणि वृक्षलागवड करण्याचे आणि पाणी पुरवण्याचे सार्वजनिक कर्तव्य. त्यांनी संयमाची नीती पुरवली आणि, बिश्नोई संहितेत, प्राण देऊन रक्षण करण्याइतका भक्कम सामूहिक नियम पुरवला.
ते कुठे कमी पडते. पहिले, ते हक्क नव्हे तर कर्तव्ये देते: कोणतीही प्रजा राज्यकर्त्याला जंगलाचे संरक्षण करण्यास भाग पाडू शकत नव्हती. दुसरे, बरेचसे संरक्षण इतर उद्देशांसाठी होते: हत्तींचे संरक्षण युद्धाची साधने म्हणून झाले, राजांच्या जंगलांचे शिकारीसाठी, आणि झाडांचे प्रत्येकाच्या "उपयुक्ततेनुसार". तिसरे, धर्मशास्त्र ग्रंथांनी जात आणि दर्जा यांनुसार दायित्वे आणि शिक्षा श्रेणीबद्ध केल्या, ज्यामुळे ते असमान आदर्श ठरतात. चौथे, परंपरा एकमेकींशी विसंगत आहेत, कारण अशोकाच्या पहिल्या शिलालेखाने मनाई केली ते नेमके वैदिक बळीच होते. पाचवे, आपल्याकडे ग्रंथ आहेत पण त्यांच्या अंमलबजावणीचा फारसा पुरावा नाही.
आधुनिक न्यायालयांनी त्यांचा कसा, आणि किती विश्वसनीयपणे, वापर केला आहे. पर्यावरण संरक्षण ही परकीय कल्पना नाही हे दाखवण्यासाठी न्यायालयांनी या लेखनाचा आधार घेतला आहे, पण काळजीपूर्वक घेतलेल्या आढाव्याने त्यांनी काय उद्धृत केले ते तपासले पाहिजे. चंदन आणि रक्तचंदन यांना विनिर्दिष्ट वनस्पती म्हणून संरक्षण द्यावे का याविषयीच्या T.N. Godavarman Thirumulpad v. Union of India, (2012) 4 SCC 362 मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाने "कोणताही जीव दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही" आणि "मानवाने निसर्गाच्या वर असू नये" ही विधाने ईशावास्य उपनिषदाची असल्याचे सांगितले. ते शब्द न्यायालयाचे स्वतःचे रूपांतर आहेत, कोणत्याही मंत्राचे भाषांतर नव्हे, आणि मॅक्स म्युलर (Max Muller) यांच्या भाषांतरात त्याची पहिली ओळ अशी आहे: "पृथ्वीवर जे जे काही हलते ते सर्व ईश्वराने आच्छादले पाहिजे". Animal Welfare Board of India v. A. Nagaraja, (2014) 7 SCC 547 मध्ये, तेच रूपांतर पुन्हा आले, "ईश्वराचे आहे" (belongs to the Lord) याच्या जागी "भूमीचे आहे" (belongs to the land) असे दिसणारे, आणि जल्लीकट्टू बेकायदेशीर ठरवताना त्याला "देशाची संस्कृती आणि परंपरा" मानले गेले.
परंपरेच्या वापराला कायद्यातच आव्हान दिले गेले आहे. 18 मे 2023 रोजी निर्णय झालेल्या Animal Welfare Board of India v. Union of India मध्ये, संविधान पीठाने (Constitution Bench) जल्लीकट्टू, बैलगाडी शर्यती आणि कंबळा यांना अटींवर परवानगी देणाऱ्या राज्य सुधारणा कायम ठेवल्या, जल्लीकट्टू तमिळनाडूच्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग नाही हे Nagaraja मधील मत नाकारले, आणि जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांनी सुरक्षा उपायांची काटेकोर अंमलबजावणी करावी असा निर्देश दिला. आणि डून खोऱ्यातील चुनखडी खाणकाम संपवताना न्यायालयाने जंगलांविषयीच्या वैदिक पूज्यभावाचा आधार घेतला त्या Rural Litigation and Entitlement Kendra v. State of U.P., AIR 1988 SC 2187 मध्ये, त्याने "मानवाचा स्वर्ग पृथ्वीवरच आहे" ने सुरू होणारा एक श्लोक "Artharva Veda (5.30.6)" म्हणून उद्धृत केला, आणि विद्यार्थ्याने हे रूपांतर पडताळलेले भाषांतर म्हणून नव्हे तर न्यायालयाचे अवतरण म्हणून उद्धृत केले पाहिजे.
संविधानातील त्यांचा प्रतिध्वनी. 1950 च्या संविधानात (Constitution) कोणतेही पर्यावरणविषयक कर्तव्य नव्हते. Fomento Resorts and Hotels Ltd v. Minguel Martins, (2009) 3 SCC 571 मध्ये, अनुच्छेद 48A आणि 51A केवळ संविधान (बेचाळिसावी सुधारणा) अधिनियम, 1976 द्वारे आले हे नोंदवण्यापूर्वी आणि गोव्यातील एक किनारा जनतेसाठी खुला ठेवण्यासाठी सार्वजनिक न्यास (trust) सिद्धांत लागू करण्यापूर्वी, सर्वोच्च न्यायालयाने स्मरण करून दिले की भारतीय समाजात वनस्पती, झाडे, पृथ्वी, पाणी आणि जीवसृष्टीच्या प्रत्येक रूपाचे संरक्षण "प्रत्येकाचे पवित्र कर्तव्य मानले जात असे". "सजीव प्राण्यांविषयी करुणा बाळगण्याच्या" कर्तव्यासह अनुच्छेद 51A(g) हा आधुनिक मजकुरातील जुन्या लेखनाच्या सर्वांत जवळचा भाग आहे, आणि त्याचीही मांडणी हक्क म्हणून नव्हे तर कर्तव्य म्हणून झाली आहे.
निष्कर्ष. विषयानुसार आढावा घेतलेले भारताचे प्राचीन आणि मध्ययुगीन लेखन पृथ्वी आणि पंचमहाभूते, जंगले आणि झाडे, प्राणी, पाणी आणि स्वच्छता, सजीव म्हणून वनस्पती, आणि संरक्षण करण्याचे आणि पुरवण्याचे राज्यकर्त्याचे कर्तव्य यांविषयीची सुसंगत चिंता व्यक्त करते. त्याने संरक्षित क्षेत्रे, श्रेणीबद्ध शिक्षा, हानीसाठी भरपाई आणि सावली आणि पाणी यांसाठीची सार्वजनिक कामे यांची पूर्वकल्पना दिली, आणि बिश्नोई संहितेत असा नियम निर्माण केला ज्याचे रक्षण एका समुदायाने प्राण देऊन केले. त्याच्या मर्यादाही तितक्याच स्पष्ट आहेत: त्याने हक्कांशिवाय कर्तव्ये लादली, अनेकदा सत्तेसाठीच्या उपयुक्ततेसाठी निसर्गाचे संरक्षण केले, असमानपणे लागू झाले, आणि अंमलबजावणीची फारशी नोंद ठेवली नाही. पर्यावरणीय हानी हा सार्वजनिक अन्याय का आहे हे स्पष्ट करण्यासाठी न्यायालये वापरत असलेला नैतिक आणि सांस्कृतिक पाया हे आज त्याचे मूल्य आहे, पण ग्रंथ नंतरच्या रूपांतराप्रमाणे नव्हे तर जसे आहेत तसे उद्धृत केले जावेत, आणि 2023 चा जल्लीकट्टू निकाल (judgment) परंपरेला मानतो त्याप्रमाणे, परंपरा कायद्याच्या अधीन मानली जावी, या अटीवर.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Environment and Legal Order (Marathi) Semester 1 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.