मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
फौजदारी विधिशास्त्र
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 1
2018 परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 1 फौजदारी विधिशास्त्र 2018: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 28 ऑक्टोबर 2026.
ही आवृत्ती सुधारित: 29 ऑक्टोबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2018 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2018 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न 2018 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 14 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
SECTION I - Q.P. Code 38070, the first paper on the scan. Attempt any four questions, all questions carry equal marks (any four of seven) 100 Marks
1.टिपा लिहा: (a) कायद्याचे अज्ञान हा बचाव नाही. (b) गुन्हा घडण्याचे टप्पे.[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: प्रश्नपत्रिका दोन टिपा विचारते आणि निवड देत नाही, त्यामुळे दोन्ही लिहिल्या पाहिजेत आणि प्रत्येकीला सुमारे बारा गुण आहेत. पहिलीवर, सूत्र पूर्ण द्या, ते कशाला लागू होते आणि कशाला होत नाही ते सांगा, आणि गुण ज्या एका भेदात आहेत त्याविषयी नेमके राहा, तो म्हणजे कायद्याची चूक आणि तथ्याची चूक यांच्यातील भेद. दुसरीवर, चारही टप्प्यांची नावे द्या, आणि बहुतेक जागा पूर्वतयारी (preparation) आणि प्रयत्न (attempt) यांच्यातील सीमेला द्या, कारण दायित्वावर प्रत्यक्ष वाद होतो तो एकमेव टप्पा तोच आहे.
(a) कायद्याचे अज्ञान हा बचाव नाही
सूत्र ignorantia juris non excusat आहे, किंवा त्याच्या पूर्ण रूपात ignorantia facti excusat, ignorantia juris non excusat: तथ्याचे अज्ञान माफ करते, कायद्याचे अज्ञान माफ करत नाही. कायदा मोडणाऱ्या व्यक्तीचे, कायद्याने ते निषिद्ध केले आहे हे आपल्याला माहीत नव्हते, हे म्हणणे ऐकले जात नाही.
हा नियम प्रत्येकाला कायदा माहीत असतो असे गृहीतक नाही, कारण ते स्पष्टपणे खोटे ठरेल. हा धोरणाचा नियम आहे, आणि त्यासाठी सहसा तीन समर्थने दिली जातात. अज्ञान हा बचाव असता तर अभियोग (prosecution) पक्षाला प्रत्येक प्रकरणात कायद्याचे ज्ञान (knowledge) सिद्ध करावे लागले असते, जे अशक्य आहे. हा बचाव जिज्ञासा नसलेल्यांना फायदा देईल आणि दक्ष असलेल्यांना शिक्षा करेल. आणि व्यक्तीच्या कायद्याविषयीच्या समजुतीचा आशय पडताळता येत नाही, त्यामुळे हा बचाव प्रत्येकाला उपलब्ध होईल आणि कोणाविरुद्धही खोडून काढता येणार नाही.
भारतीय कायद्यात हे सूत्र कलम म्हणून नव्हे तर अप्रत्यक्षपणे दिसते. दंड संहितेची (Code) कलमे (section) 76 आणि 79, आता भारतीय न्याय संहिता (Bharatiya Nyaya Sanhita), 2023 ची कलमे 14 आणि 17, तथ्याच्या चुकीमुळे (mistake of fact), आणि कायद्याच्या चुकीमुळे नव्हे, आपण ते कृत्य करण्यास कायद्याने बांधील किंवा समर्थित आहोत असे सद्भावाने (good faith) मानणाऱ्या व्यक्तीला क्षम्य ठरवतात. "आणि कायद्याच्या चुकीमुळे नव्हे" हे शब्द म्हणजेच अपवर्जन म्हणून व्यक्त केलेले सूत्र आहे.
म्हणून हा भेद हाच संपूर्ण विषय आहे. तथ्याची चूक म्हणजे जगाविषयीची चुकीची समजूत: अंधारातील माणूस घुसखोर होता, वस्तू आपल्याच होत्या. कायद्याची चूक म्हणजे कायदा काय तरतूद करतो याविषयीची चुकीची समजूत. पहिली सद्भावाने झाली असेल तर क्षम्य ठरू शकते, आणि संहितेचे कलम 52 आणि न्याय संहितेचे कलम 2(11) सद्भावाची व्याख्या योग्य काळजी आणि लक्ष आवश्यक करणारी अशी करतात. दुसरी मुळीच क्षम्य ठरत नाही.
State of Maharashtra v. Mayer Hans George, AIR 1965 SC 722 हे प्रमुख भारतीय उदाहरण आहे. सुमारे चौतीस किलो सोने घेऊन जाणारा एक जर्मन नागरिक झ्युरिकहून मनिलाच्या दिशेने विमानाने निघाला आणि विमान मुंबईला उतरले. थोड्याच काळापूर्वी प्रसिद्ध झालेल्या रिझर्व्ह बँकेच्या अधिसूचनेने परवानगीशिवाय भारतातून सोन्याचे संक्रमण परकीय चलन विनियमन अधिनियम (Act), 1947 अन्वये अपराध (offence) ठरवले होते. आपण त्या अधिसूचनेविषयी कधीच ऐकले नव्हते असे तो म्हणाला. सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) बहुमताने असे ठरवले की अपराध कठोर दायित्वाचा (strict liability) होता आणि अधिसूचनेविषयीचे त्याचे अज्ञान हे उत्तर नव्हते, कारण राजपत्रातील प्रसिद्धी पुरेशी होती. हा न्यायनिवाडा टिपेशी संबंधित आहे कारण तो हे सूत्र सर्वांत कठोर काम करताना दाखवतो: काही दिवसांपूर्वी केलेल्या दुय्यम विधिविधानाला, संक्रमणातील परदेशी नागरिकाविरुद्ध, ते लागू केले गेले.
या नियमाला खऱ्या मर्यादा आहेत आणि चांगली टीप त्या सांगते. कायद्याचे अज्ञान शिक्षेसाठी (punishment) संबद्ध असू शकते, आणि नियामक नियमांचा भंग (breach) निरपराध असेल तिथे न्यायालये नेहमीच शिक्षा कमी करतात. मालमत्ता चोरीची आहे, किंवा लोकसेवकाचा (public servant) आदेश जारी झाला आहे, अशा कायदेशीर स्थितीचे ज्ञान आवश्यक करेल अशा रीतीने अपराधाची व्याख्या केलेली असेल तिथे अभियोग पक्षाने ते ज्ञान सिद्ध केले पाहिजे, आणि त्याला कायद्याचे अज्ञान म्हणून सूत्र टाळता येत नाही. संहितेचे कलम 79 आपण समर्थित आहोत असे सद्भावाने मानणाऱ्या माणसाचे संरक्षण करते, आणि मालकीविषयीची समजूत कायदेशीर समजुतीसारखी दिसली तरी ती तथ्याची चूक मानली गेली आहे. आणि मुळीच प्रसिद्ध न झालेली अधिसूचना बंधनकारक ठरू शकत नाही, कारण कायदा जाणून घेता येण्याजोगा होता हे सूत्र गृहीत धरते.
टीका. या सूत्राचे समर्थन आवश्यकतेच्या आधारे होते आणि त्यावर न्याय्यतेच्या आधारे हल्ला होतो. नियामक अपराधांचे प्रमाण वाढत गेल्यामुळे कायदा जाणून घेता येतो हे गृहीतक कल्पित बनले आहे, आणि वाजवी आणि अटळ अज्ञानाच्या संकुचित बचावाचा युक्तिवाद, विशेषतः दुय्यम विधिविधानाने निर्माण केलेल्या अपराधांसाठी, हे सूत्र मांडले गेले तेव्हापेक्षा आता अधिक प्रबळ आहे.
(b) गुन्हा (crime) घडण्याचे टप्पे
पूर्ण झालेला गुन्हा चार टप्प्यांतून जातो: उद्देश (intention), पूर्वतयारी, प्रयत्न आणि पूर्तता. फौजदारी कायदा (criminal law) यांपैकी प्रत्येक टप्प्यावर सारखे दायित्व (liability) लावत नाही, आणि ही टीप प्रत्यक्षात ते कुठे सुरू होते याविषयी आहे.
उद्देश. केवळ उद्देश शिक्षापात्र (punishable) नाही. कारण अंशतः पुराव्याचे आहे, कारण विचार कोणताही माग सोडत नाही, आणि अंशतः नैतिक, कारण कायदा चारित्र्याला नव्हे तर वर्तनाला शिक्षा करतो. माणसाच्या विचारावर खटला चालवता येत नाही, कारण सैतानालाही माणसाचा विचार कळत नाही, असे सूत्र आहे.
पूर्वतयारी. सर्वसाधारण नियम म्हणून पूर्वतयारीही शिक्षापात्र नाही, कारण आरोपी (accused) अजूनही पश्चात्ताप करून माघारी फिरू शकतो, आणि हाच locus poenitentiae, म्हणजे माघार घेण्याच्या संधीचा, सिद्धांत आहे. पूर्वतयारीच इतकी धोकादायक असते की कायदा लवकर प्रहार करतो असे अपवाद आहेत: सरकारविरुद्ध युद्ध पुकारण्याची पूर्वतयारी, जी दंड संहितेचे कलम 122 होती आणि न्याय संहितेचे कलम 149 आहे; दरोडा (dacoity) घालण्याची पूर्वतयारी, संहितेचे कलम 399 आणि न्याय संहितेचे कलम 310(4); आणि बनावट नाणी किंवा बनावट दस्तऐवज (document) यांचा ताबा (possession).
प्रयत्न. दायित्व सामान्यतः इथे सुरू होते, आणि हीच वादग्रस्त सीमा आहे. दंड संहितेचे कलम 511, आता न्याय संहितेचे कलम 62, प्रयत्नांना सर्वसाधारणपणे शिक्षा करते, आणि विशिष्ट प्रयत्नांसाठी स्वतंत्र तरतूद आहे, आणि खुनाचा प्रयत्न कलम 307 होता आणि आता कलम 109 आहे. अनेक कसोट्या वापरल्या जातात: R v. Eagleton, (1855) Dears CC 515 मधील शेवटचे कृत्य किंवा निकटतेची कसोटी, संदिग्धतेची कसोटी, आणि सामाजिक धोक्याची कसोटी.
Abhayanand Mishra v. State of Bihar, AIR 1961 SC 1698 ने भारतीय दृष्टिकोन निश्चित केला. अपिलार्थीने खाजगी उमेदवार म्हणून एम.ए. परीक्षेला बसण्यासाठी पाटणा विद्यापीठाकडे अर्ज केला, ज्यात आपण पदवीधर असल्याचे खोटे सांगितले आणि बनावट प्रमाणपत्रे जोडली. विद्यापीठाने प्रवेशपत्र दिले, आणि कपट (fraud) उघडकीस आल्यावर ते रोखून धरले. पूर्वतयारीपलीकडे काहीही घडले नाही असा युक्तिवाद त्याने केला. सर्वोच्च न्यायालयाने तो ठकवणुकीचा (cheat) प्रयत्न असल्याचे ठरवले, आणि आरोपीची पूर्वतयारी पूर्ण झाल्यानंतर तो अपराधाच्या पूर्ततेच्या दिशेने कृत्य करतो त्या बिंदूपाशी रेषा आखली; ते कृत्य त्याच्या अधिकारातील शेवटचे कृत्य असण्याची गरज नाही. हा न्यायनिवाडा टिपेशी संबंधित आहे कारण तो शेवटच्या कृत्याची कठोर कसोटी फेटाळतो आणि भारतीय सीमा अधिक लवकरची आणि अधिक स्पष्ट करतो.
State of Maharashtra v. Mohd. Yakub, (1980) 3 SCC 57 ने ती विस्तारली. चांदीच्या लगडी जीपने एका खाडीजवळच्या निर्जन ठिकाणी नेऊन समुद्राजवळ उतरवण्यात आल्या, आणि यांत्रिक नौकेचा आवाज ऐकू आला. काहीही भारताबाहेर गेले नव्हते. न्यायालयाने (court) तो तस्करीचा प्रयत्न असल्याचे ठरवले: आवश्यक आहे ते अपराधाशी निकटचे कृत्य, उपान्त्य कृत्य नव्हे. याउलट Malkiat Singh v. State of Punjab, AIR 1970 SC 713 मध्ये निर्यातीवरील निर्बंधाचा भंग करून दिल्लीच्या सीमेपासून बत्तीस मैल अलीकडे थांबवलेला भाताचा ट्रक केवळ पूर्वतयारीच्या टप्प्यावर असल्याचे ठरवले गेले, कारण चालक अजूनही माघारी फिरू शकला असता.
पूर्तता. actus reus पूर्ण होतो आणि त्यासोबत आवश्यक mens rea असतो तेव्हा अपराधच सिद्ध होतो आणि आधीचे टप्पे त्यात सामावले जातात.
माफ करणारी चूक: सोडवलेले दोन न्यायनिवाडे
पहिली टीप संपूर्णपणे कायदा आणि तथ्य यांच्यातील रेषेवर अवलंबून असल्यामुळे त्या रेषेच्या दुसऱ्या बाजूचे दोन भारतीय न्यायनिवाडे दिले पाहिजेत, आणि परीक्षकांना अपेक्षित असलेले ते हेच दोन आहेत.
Chirangi v. State, AIR 1952 Nag 282 हे सर्वांत प्रबळ उदाहरण आहे. आपली मुलगी, आपला मुलगा घुडसाई आणि आपला पुतण्या यांच्यासह बस्तरमध्ये राहणारा चिरंगी लोहार हा विधुर कुऱ्हाड घेऊन मुलासोबत पाने गोळा करण्यासाठी एका टेकडीवर गेला. नंतर त्याने आपल्या मुलाला कुऱ्हाडीने ठार केल्याचे आढळले. आपण वाघावर घाव घातला असे तो म्हणाला. वैद्यकीय पुराव्यातून असे दिसले की पडल्यामुळे, त्याचे आधीचे आजार आणि कमी होत चाललेली दृष्टी यांसोबत, अशी अवस्था निर्माण होऊ शकली असती ज्यात त्याने आपल्या हल्ल्याचे लक्ष्य खरोखरच वाघ समजले. नागपूर उच्च न्यायालयाने (High Court) त्याला कलम 79 चे संरक्षण असल्याचे ठरवले: त्याने तथ्याच्या चुकीखाली कृती केली होती आणि जे त्याला वाघ वाटले त्याला ठार करण्यास आपण समर्थित आहोत असे सद्भावाने मानले होते, आणि आपल्या मुलाला इजा करण्याचा त्याचा कोणताही उद्देश नव्हता. हा न्यायनिवाडा टिपेशी संबंधित आहे कारण "तथ्याची चूक" काय करते हे तो दाखवतो: आरोपीची जगाविषयीची समजूत चुकीची होती, कायद्याविषयीची त्याची समजूत बरोबर होती, आणि कलमाने त्याला क्षम्य ठरवले.
State of Orissa v. Ram Bahadur Thapa, AIR 1960 Ori 161 हेच तत्त्व अधिक कठीण परिस्थितीत दाखवते. नेपाळी नोकर थापा आपल्या मालकासोबत विमानतळावरील भंगार विकत घेण्यासाठी बालासोर जिल्ह्यातील रसगोविंदपूर येथे आला होता. ती जागा स्थानिक लोक झपाटलेली मानत. रात्री त्या मंडळींना विमानतळाजवळ दिवे दिसले आणि आपण भुतांवर हल्ला करत आहोत असे मानून थापाने खुकरीने प्रहार केले, ज्यात एक महिला ठार झाली आणि इतर जखमी झाल्या; ते दिवे मोहाची फुले गोळा करणाऱ्या महिलांचे कंदील होते. सत्र न्यायाधीशांनी त्याला कलम 79 अन्वये दोषमुक्त (acquitted) केले आणि उच्च न्यायालयाने ती दोषमुक्ती कायम ठेवली, आणि असे ठरवले की सद्भावाचे मूल्यमापन अमूर्त मानकाच्या आधारे नव्हे तर आरोपीच्या स्वतःच्या परिस्थितीच्या, त्याच्या सभोवतालच्या समुदायाच्या सर्वसाधारण समजुतीसह, संदर्भात केले पाहिजे.
हे दोन न्यायनिवाडे क्षम्य बाजूने सीमा दाखवतात, आणि Mayer Hans George दुसऱ्या बाजूने. जगाविषयी चुकलेला माणूस त्याची चूक योग्य काळजीने झाली असेल तर क्षम्य ठरू शकतो; कायद्याविषयी चुकलेला माणूस कितीही काळजीपूर्वक असला तरी क्षम्य ठरत नाही.
निष्कर्ष. दोन्ही टिपा एकाच बिंदूपाशी मिळतात. कायद्याचे अज्ञान हा बचाव नाही कारण व्यक्ती कशासाठी जबाबदार आहे याचे वस्तुनिष्ठ मानक कायदा ठरवतो, आणि कायदेशीर नियमाविषयी तिच्या मनात काय आहे यावर दायित्व अवलंबून ठेवण्यास नकार देतो; संहितेच्या कलम 76 आणि 79 आणि न्याय संहितेच्या कलम 14 आणि 17 अन्वये क्षम्य ठरणारी चूक म्हणजे सद्भावाने झालेली जगाविषयीची चूक. गुन्ह्याचे टप्पे दुसरे वस्तुनिष्ठ मानक ठरवतात, यावेळी कायदा केव्हा हस्तक्षेप करेल याविषयी: उद्देशापाशी नाही, सामान्यतः पूर्वतयारीपाशी नाही, तर प्रयत्नापाशी, आणि Abhayanand Mishra आणि Mohd. Yakub नंतर प्रयत्न आरोपीच्या अधिकारातील शेवटच्या कृत्यापाशी नव्हे तर तो अपराधाच्या दिशेने पाऊल टाकताच सुरू होतो.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Criminal Law and Criminal Administration (Marathi) Semester 1 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.