LL.M. Criminal Law and Criminal Administration (Marathi) Semester 1: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 1, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. फौजदारी विधिशास्त्र (Criminal Jurisprudence)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   फौजदारी विधिशास्त्र

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in

   फौजदारी विधिशास्त्र

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. गुन्हा म्हणजे काय 1
   2. गुन्ह्याची वैशिष्ट्ये 5
   3. राज्याविरुद्धचा अपकार म्हणून गुन्हा 8
   4. गुन्हा, दिवाणी अपकार आणि अपकृत्य 11
   5. गुन्हा, पाप आणि नैतिकता 14
   6. फौजदारी कायदे समाजाला हानिकारक आहेत का 17
   7. फौजदारी कायदा म्हणजे काय: सारभूत आणि प्रक्रियात्मक 20
   8. भारतीय फौजदारी कायद्याचे स्रोत, आणि दंड संहितेची जागा घेणारी न्याय संहिता 23
   9. गुन्ह्यांचे प्रकार 27
   10. फौजदारी न्याय म्हणजे काय 30
   11. फौजदारी न्यायप्रशासन म्हणजे काय 33
   12. शिक्षा पीडित नव्हे तर राज्य का करते 36
   13. खाजगी सूडापासून राज्याच्या न्यायापर्यंत 39
   14. भारतातील फौजदारी न्यायाचा विकास 42
   15. फौजदारी प्रकरणाचे टप्पे 46
   16. चार यंत्रणा 50
   17. प्रतिपक्षी पद्धती आणि चौकशीप्रधान पद्धती 53
   18. मलिमथ समिती 56
   19. पीडित, आणि लोपबिंदू ठरलेली भरपाई 59
   20. बालगुन्हेगारी 64

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. गुन्हेगारीशास्त्र, दंडशास्त्र आणि फौजदारी विधिशास्त्र 68
   2. Actus non facit reum nisi mens sit rea: दोषी मनाशिवाय कृती दोषी ठरत नाही 70
   3. Actus reus: दोषी कृती 75
   4. Mens rea: दोषी मन 79
   5. उद्देश 83
   6. ज्ञान 86
   7. बेदरकारपणा आणि बेपर्वाई 89
   8. फौजदारी निष्काळजीपणा 92
   9. हेतू आणि उद्देश 95
   10. उद्देशाशिवाय गुन्हेगारी असू शकत नाही 98
   11. न्याय संहिता mens rea कसे व्यक्त करते 101
   12. हस्तांतरित द्वेषबुद्धी 105
   13. वैधानिक अपराधांमधील mens rea 108
   14. mens rea चे अपवाद 113
   15. कायद्याचे अज्ञान ही सबब नाही 117
   16. वस्तुस्थितीची चूक आणि कायद्याची चूक 121
   17. Res ipsa loquitur: वस्तुस्थितीच स्वतः बोलते 126
   18. गुन्ह्याचे चार टप्पे 130
   19. पहिला टप्पा: उद्देश 134

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. दुसरा टप्पा: पूर्वतयारी 137
   2. तिसरा टप्पा: प्रयत्न म्हणजे काय 141
   3. प्रयत्नाच्या कसोट्या 145
   4. प्रयत्नाचे प्रकार 149
   5. अशक्य प्रयत्न 152
   6. न्याय संहितेखालील प्रयत्न 155
   7. चौथा टप्पा: पूर्तता 158
   8. अपूर्ण गुन्हे 160

   मॉड्यूल II

   1. सामूहिक दायित्व म्हणजे काय 163
   2. समान उद्देश 167
   3. पोस्टमास्तर प्रकरण 171
   4. बेकायदा जमाव आणि समान उद्दिष्ट 175
   5. समान उद्देश विरुद्ध समान उद्दिष्ट 180
   6. संयुक्त कृतीच्या इतर तरतुदी 183
   7. अपप्रेरणा 187
   8. अपप्रेरकाची शिक्षा 192
   9. फौजदारी कट 196
   10. दंगा आणि मारामारी 200

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. फौजदारी कायद्यातील प्रतिनिधिक दायित्व 203
   2. निगमित संस्थांचे फौजदारी दायित्व 207
   3. संगतीमुळे दोष, आणि त्याच्या मर्यादा 211
   4. मूलभूत तत्त्वे कोणती 214
   5. निर्दोषत्वाचे गृहीतक 217
   6. सिद्ध करण्याचा भार आणि वाजवी संशयापलीकडील सिद्धता 221
   7. Nullum crimen sine lege: कायद्याशिवाय गुन्हा नाही 225
   8. दुहेरी धोका 228
   9. स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याविरुद्धचा विशेषाधिकार 232
   10. निष्पक्ष खटल्याचा हक्क 235
   11. वैधता, आणि अस्पष्टतेचा दोष 238
   12. प्रतिपक्षी पद्धतीतील तत्त्वे 241
   13. पहिले तत्त्व म्हणून कृती आणि दोषी मन 244
   14. सामान्य अपवाद कोणते 247
   15. अपवाद कोणी सिद्ध केला पाहिजे 251
   16. कायद्याने बद्ध 254
   17. कायद्याने समर्थनीय 257
   18. न्यायिक कृती आणि न्यायालयाच्या आदेशाखालील कृती 261
   19. अपघात 264

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. आवश्यकता, आणि jus necessitatis 268
   2. बाल्यावस्था 273
   3. Doli incapax: गुन्ह्यास असमर्थ 277
   4. मनाची विकलता, आणि मॅकनॉटन नियम 281
   5. कायदेशीर मनोविकलता म्हणजे वैद्यकीय मनोविकलता नव्हे 285
   6. नशा 289
   7. संमती 293
   8. दुसऱ्याच्या लाभासाठी सद्भावाने केलेली कृती 298
   9. सद्भावाने कळवलेली गोष्ट 302
   10. धमकीमुळे सक्ती 305
   11. क्षुल्लक बाबी: De minimis non curat lex 309
   12. खाजगी बचावाचा हक्क 312
   13. शरीराचा खाजगी बचाव 316
   14. मालमत्तेचा खाजगी बचाव 320
   15. हक्क मृत्यू घडवण्यापर्यंत केव्हा पोहोचतो 324
   16. हक्कावरील मर्यादा 328
   17. लोकसेवकाविरुद्ध हक्क नाही 332
   18. हक्क केव्हा सुरू होतो आणि केव्हा संपतो 336
   19. बालक किंवा विकल मनाच्या व्यक्तीविरुद्ध बचाव 340

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. निर्दोष व्यक्तीला हानी 344
   2. बचाव मांडणे आणि सिद्ध करणे 348
   3. खाजगी बचाव, आवश्यकता आणि प्रक्षोभन 352

   मॉड्यूल III

   1. शिक्षा म्हणजे काय 356
   2. जरब सिद्धांत 359
   3. प्रतिशोधात्मक सिद्धांत 362
   4. प्रतिबंधात्मक सिद्धांत 365
   5. सुधारात्मक सिद्धांत 368
   6. प्रायश्चित्त सिद्धांत आणि भरपाई सिद्धांत 372
   7. भारतीय कायदा कोणता सिद्धांत अनुसरतो 376
   8. शिक्षेचे प्रकार 380
   9. मृत्युदंड 383
   10. दुर्मिळातील दुर्मिळ कसोटी 388
   11. मृत्युदंड आणि मानवी हक्क 392
   12. जन्मठेप, आणि कारावास 396
   13. सामुदायिक सेवा 400
   14. द्रव्यदंड आणि मालमत्तेचे समपहरण 404
   15. न्यायालय शिक्षा कशी ठोठावते 408

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. परिवीक्षा, ताकीद आणि सुटका 413
   2. शिक्षा म्हणून भरपाई 417
   3. आरोपीचे हक्क 422
   4. पूर्वलक्षी (ex post facto) शिक्षा नाही 426
   5. दुहेरी शिक्षा नाही 430
   6. स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याची सक्ती नाही 433
   7. जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य 438
   8. अटक आणि स्थानबद्धता 442
   9. अटकेची कारणे 448
   10. वकील आणि विधी साहाय्य 452
   11. मौन राखण्याचा हक्क 456
   12. जलद खटल्याचा हक्क 460
   13. छळ आणि कोठडीतील हिंसाचार 465
   14. जामीन 470
   15. अपील आणि पुनरीक्षण 475
   16. पीडिताचे हक्क 479
   17. कठोर दायित्व म्हणजे काय 484
   18. लोककल्याणविषयक अपराध 488
   19. संपूर्ण दायित्व 492

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. कठोर दायित्व आणि प्रतिनिधिक दायित्व 496
   2. भारतीय कायद्यांमधील कठोर दायित्व 500
   3. कायद्यात mens rea पुन्हा अंतर्भूत करणे 504
   4. कठोर दायित्वाच्या बाजूने आणि विरोधात युक्तिवाद 508

   मॉड्यूल IV

   1. आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय म्हणजे काय 513
   2. न्युरेम्बर्गपासून रोमपर्यंत 516
   3. रोम संविधी 519
   4. न्यायालयाची अंगे 524
   5. सदस्य राष्ट्रांची सभा 529
   6. न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र 533
   7. वंशसंहार 537
   8. मानवतेविरुद्धचे गुन्हे 541
   9. युद्ध गुन्हे 545
   10. आक्रमणाचा गुन्हा 550
   11. पूरकता 555
   12. प्रकरण न्यायालयापर्यंत कसे पोहोचते 560
   13. रोम संविधीतील फौजदारी कायद्याची सामान्य तत्त्वे 565
   14. खटला, अपील आणि शिक्षा 572

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. भारत आणि न्यायालय 577
   2. न्यायालयाने काय केले, आणि त्यावरील टीका 582
   3. निर्गुन्हेगारीकरण म्हणजे काय 586
   4. निर्गुन्हेगारीकरण, वैधीकरण आणि संकुचित अर्थ लावणे 590
   5. हानी तत्त्व 594
   6. वुल्फेंडन, डेव्हलिन आणि हार्ट 598
   7. फौजदारी शास्तीच्या मर्यादा 602
   8. एक मार्ग म्हणून घटनात्मक पुनर्विलोकन 606
   9. कलम 377, आणि नवतेजपर्यंतचा मार्ग 610
   10. व्यभिचार 615
   11. तिहेरी तलाक, आणि उलट दिशेने गुन्हेगारीकरण 619
   12. आत्महत्येचा प्रयत्न 623
   13. न्याय संहितेने काय वगळले 627
   14. नियामक आणि आर्थिक अपराधांचे निर्गुन्हेगारीकरण 632
   15. अतिगुन्हेगारीकरण 636
   16. सीमा दोन्ही दिशांनी सरकते 640

   Page 1 onwards

   644 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 644 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 166 chapters across 4 modules

   Module I. 47 chapters

   1. 1 गुन्हा म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 गुन्ह्याची वैशिष्ट्ये pages 5 to 7
   3. 3 राज्याविरुद्धचा अपकार म्हणून गुन्हा pages 8 to 10
   4. 4 गुन्हा, दिवाणी अपकार आणि अपकृत्य pages 11 to 13
   5. 5 गुन्हा, पाप आणि नैतिकता pages 14 to 16
   6. 6 फौजदारी कायदे समाजाला हानिकारक आहेत का pages 17 to 19
   7. 7 फौजदारी कायदा म्हणजे काय: सारभूत आणि प्रक्रियात्मक pages 20 to 22
   8. 8 भारतीय फौजदारी कायद्याचे स्रोत, आणि दंड संहितेची जागा घेणारी न्याय संहिता pages 23 to 26
   9. 9 गुन्ह्यांचे प्रकार pages 27 to 29
   10. 10 फौजदारी न्याय म्हणजे काय pages 30 to 32
   11. 11 फौजदारी न्यायप्रशासन म्हणजे काय pages 33 to 35
   12. 12 शिक्षा पीडित नव्हे तर राज्य का करते pages 36 to 38
   13. 13 खाजगी सूडापासून राज्याच्या न्यायापर्यंत pages 39 to 41
   14. 14 भारतातील फौजदारी न्यायाचा विकास pages 42 to 45
   15. 15 फौजदारी प्रकरणाचे टप्पे pages 46 to 49
   16. 16 चार यंत्रणा pages 50 to 52
   17. 17 प्रतिपक्षी पद्धती आणि चौकशीप्रधान पद्धती pages 53 to 55
   18. 18 मलिमथ समिती pages 56 to 58
   19. 19 पीडित, आणि लोपबिंदू ठरलेली भरपाई pages 59 to 63
   20. 20 बालगुन्हेगारी pages 64 to 67
   21. 21 गुन्हेगारीशास्त्र, दंडशास्त्र आणि फौजदारी विधिशास्त्र pages 68 to 69
   22. 22 Actus non facit reum nisi mens sit rea: दोषी मनाशिवाय कृती दोषी ठरत नाही pages 70 to 74
   23. 23 Actus reus: दोषी कृती pages 75 to 78
   24. 24 Mens rea: दोषी मन pages 79 to 82
   25. 25 उद्देश pages 83 to 85
   26. 26 ज्ञान pages 86 to 88
   27. 27 बेदरकारपणा आणि बेपर्वाई pages 89 to 91
   28. 28 फौजदारी निष्काळजीपणा pages 92 to 94
   29. 29 हेतू आणि उद्देश pages 95 to 97
   30. 30 उद्देशाशिवाय गुन्हेगारी असू शकत नाही pages 98 to 100
   31. 31 न्याय संहिता mens rea कसे व्यक्त करते pages 101 to 104
   32. 32 हस्तांतरित द्वेषबुद्धी pages 105 to 107
   33. 33 वैधानिक अपराधांमधील mens rea pages 108 to 112
   34. 34 mens rea चे अपवाद pages 113 to 116
   35. 35 कायद्याचे अज्ञान ही सबब नाही pages 117 to 120
   36. 36 वस्तुस्थितीची चूक आणि कायद्याची चूक pages 121 to 125
   37. 37 Res ipsa loquitur: वस्तुस्थितीच स्वतः बोलते pages 126 to 129
   38. 38 गुन्ह्याचे चार टप्पे pages 130 to 133
   39. 39 पहिला टप्पा: उद्देश pages 134 to 136
   40. 40 दुसरा टप्पा: पूर्वतयारी pages 137 to 140
   41. 41 तिसरा टप्पा: प्रयत्न म्हणजे काय pages 141 to 144
   42. 42 प्रयत्नाच्या कसोट्या pages 145 to 148
   43. 43 प्रयत्नाचे प्रकार pages 149 to 151
   44. 44 अशक्य प्रयत्न pages 152 to 154
   45. 45 न्याय संहितेखालील प्रयत्न pages 155 to 157
   46. 46 चौथा टप्पा: पूर्तता pages 158 to 159
   47. 47 अपूर्ण गुन्हे pages 160 to 162

   Module II. 51 chapters

   1. 48 सामूहिक दायित्व म्हणजे काय pages 163 to 166
   2. 49 समान उद्देश pages 167 to 170
   3. 50 पोस्टमास्तर प्रकरण pages 171 to 174
   4. 51 बेकायदा जमाव आणि समान उद्दिष्ट pages 175 to 179
   5. 52 समान उद्देश विरुद्ध समान उद्दिष्ट pages 180 to 182
   6. 53 संयुक्त कृतीच्या इतर तरतुदी pages 183 to 186
   7. 54 अपप्रेरणा pages 187 to 191
   8. 55 अपप्रेरकाची शिक्षा pages 192 to 195
   9. 56 फौजदारी कट pages 196 to 199
   10. 57 दंगा आणि मारामारी pages 200 to 202
   11. 58 फौजदारी कायद्यातील प्रतिनिधिक दायित्व pages 203 to 206
   12. 59 निगमित संस्थांचे फौजदारी दायित्व pages 207 to 210
   13. 60 संगतीमुळे दोष, आणि त्याच्या मर्यादा pages 211 to 213
   14. 61 मूलभूत तत्त्वे कोणती pages 214 to 216
   15. 62 निर्दोषत्वाचे गृहीतक pages 217 to 220
   16. 63 सिद्ध करण्याचा भार आणि वाजवी संशयापलीकडील सिद्धता pages 221 to 224
   17. 64 Nullum crimen sine lege: कायद्याशिवाय गुन्हा नाही pages 225 to 227
   18. 65 दुहेरी धोका pages 228 to 231
   19. 66 स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याविरुद्धचा विशेषाधिकार pages 232 to 234
   20. 67 निष्पक्ष खटल्याचा हक्क pages 235 to 237
   21. 68 वैधता, आणि अस्पष्टतेचा दोष pages 238 to 240
   22. 69 प्रतिपक्षी पद्धतीतील तत्त्वे pages 241 to 243
   23. 70 पहिले तत्त्व म्हणून कृती आणि दोषी मन pages 244 to 246
   24. 71 सामान्य अपवाद कोणते pages 247 to 250
   25. 72 अपवाद कोणी सिद्ध केला पाहिजे pages 251 to 253
   26. 73 कायद्याने बद्ध pages 254 to 256
   27. 74 कायद्याने समर्थनीय pages 257 to 260
   28. 75 न्यायिक कृती आणि न्यायालयाच्या आदेशाखालील कृती pages 261 to 263
   29. 76 अपघात pages 264 to 267
   30. 77 आवश्यकता, आणि jus necessitatis pages 268 to 272
   31. 78 बाल्यावस्था pages 273 to 276
   32. 79 Doli incapax: गुन्ह्यास असमर्थ pages 277 to 280
   33. 80 मनाची विकलता, आणि मॅकनॉटन नियम pages 281 to 284
   34. 81 कायदेशीर मनोविकलता म्हणजे वैद्यकीय मनोविकलता नव्हे pages 285 to 288
   35. 82 नशा pages 289 to 292
   36. 83 संमती pages 293 to 297
   37. 84 दुसऱ्याच्या लाभासाठी सद्भावाने केलेली कृती pages 298 to 301
   38. 85 सद्भावाने कळवलेली गोष्ट pages 302 to 304
   39. 86 धमकीमुळे सक्ती pages 305 to 308
   40. 87 क्षुल्लक बाबी: De minimis non curat lex pages 309 to 311
   41. 88 खाजगी बचावाचा हक्क pages 312 to 315
   42. 89 शरीराचा खाजगी बचाव pages 316 to 319
   43. 90 मालमत्तेचा खाजगी बचाव pages 320 to 323
   44. 91 हक्क मृत्यू घडवण्यापर्यंत केव्हा पोहोचतो pages 324 to 327
   45. 92 हक्कावरील मर्यादा pages 328 to 331
   46. 93 लोकसेवकाविरुद्ध हक्क नाही pages 332 to 335
   47. 94 हक्क केव्हा सुरू होतो आणि केव्हा संपतो pages 336 to 339
   48. 95 बालक किंवा विकल मनाच्या व्यक्तीविरुद्ध बचाव pages 340 to 343
   49. 96 निर्दोष व्यक्तीला हानी pages 344 to 347
   50. 97 बचाव मांडणे आणि सिद्ध करणे pages 348 to 351
   51. 98 खाजगी बचाव, आवश्यकता आणि प्रक्षोभन pages 352 to 355

   Module III. 38 chapters

   1. 99 शिक्षा म्हणजे काय pages 356 to 358
   2. 100 जरब सिद्धांत pages 359 to 361
   3. 101 प्रतिशोधात्मक सिद्धांत pages 362 to 364
   4. 102 प्रतिबंधात्मक सिद्धांत pages 365 to 367
   5. 103 सुधारात्मक सिद्धांत pages 368 to 371
   6. 104 प्रायश्चित्त सिद्धांत आणि भरपाई सिद्धांत pages 372 to 375
   7. 105 भारतीय कायदा कोणता सिद्धांत अनुसरतो pages 376 to 379
   8. 106 शिक्षेचे प्रकार pages 380 to 382
   9. 107 मृत्युदंड pages 383 to 387
   10. 108 दुर्मिळातील दुर्मिळ कसोटी pages 388 to 391
   11. 109 मृत्युदंड आणि मानवी हक्क pages 392 to 395
   12. 110 जन्मठेप, आणि कारावास pages 396 to 399
   13. 111 सामुदायिक सेवा pages 400 to 403
   14. 112 द्रव्यदंड आणि मालमत्तेचे समपहरण pages 404 to 407
   15. 113 न्यायालय शिक्षा कशी ठोठावते pages 408 to 412
   16. 114 परिवीक्षा, ताकीद आणि सुटका pages 413 to 416
   17. 115 शिक्षा म्हणून भरपाई pages 417 to 421
   18. 116 आरोपीचे हक्क pages 422 to 425
   19. 117 पूर्वलक्षी (ex post facto) शिक्षा नाही pages 426 to 429
   20. 118 दुहेरी शिक्षा नाही pages 430 to 432
   21. 119 स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याची सक्ती नाही pages 433 to 437
   22. 120 जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य pages 438 to 441
   23. 121 अटक आणि स्थानबद्धता pages 442 to 447
   24. 122 अटकेची कारणे pages 448 to 451
   25. 123 वकील आणि विधी साहाय्य pages 452 to 455
   26. 124 मौन राखण्याचा हक्क pages 456 to 459
   27. 125 जलद खटल्याचा हक्क pages 460 to 464
   28. 126 छळ आणि कोठडीतील हिंसाचार pages 465 to 469
   29. 127 जामीन pages 470 to 474
   30. 128 अपील आणि पुनरीक्षण pages 475 to 478
   31. 129 पीडिताचे हक्क pages 479 to 483
   32. 130 कठोर दायित्व म्हणजे काय pages 484 to 487
   33. 131 लोककल्याणविषयक अपराध pages 488 to 491
   34. 132 संपूर्ण दायित्व pages 492 to 495
   35. 133 कठोर दायित्व आणि प्रतिनिधिक दायित्व pages 496 to 499
   36. 134 भारतीय कायद्यांमधील कठोर दायित्व pages 500 to 503
   37. 135 कायद्यात mens rea पुन्हा अंतर्भूत करणे pages 504 to 507
   38. 136 कठोर दायित्वाच्या बाजूने आणि विरोधात युक्तिवाद pages 508 to 512

   Module IV. 30 chapters

   1. 137 आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय म्हणजे काय pages 513 to 515
   2. 138 न्युरेम्बर्गपासून रोमपर्यंत pages 516 to 518
   3. 139 रोम संविधी pages 519 to 523
   4. 140 न्यायालयाची अंगे pages 524 to 528
   5. 141 सदस्य राष्ट्रांची सभा pages 529 to 532
   6. 142 न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र pages 533 to 536
   7. 143 वंशसंहार pages 537 to 540
   8. 144 मानवतेविरुद्धचे गुन्हे pages 541 to 544
   9. 145 युद्ध गुन्हे pages 545 to 549
   10. 146 आक्रमणाचा गुन्हा pages 550 to 554
   11. 147 पूरकता pages 555 to 559
   12. 148 प्रकरण न्यायालयापर्यंत कसे पोहोचते pages 560 to 564
   13. 149 रोम संविधीतील फौजदारी कायद्याची सामान्य तत्त्वे pages 565 to 571
   14. 150 खटला, अपील आणि शिक्षा pages 572 to 576
   15. 151 भारत आणि न्यायालय pages 577 to 581
   16. 152 न्यायालयाने काय केले, आणि त्यावरील टीका pages 582 to 585
   17. 153 निर्गुन्हेगारीकरण म्हणजे काय pages 586 to 589
   18. 154 निर्गुन्हेगारीकरण, वैधीकरण आणि संकुचित अर्थ लावणे pages 590 to 593
   19. 155 हानी तत्त्व pages 594 to 597
   20. 156 वुल्फेंडन, डेव्हलिन आणि हार्ट pages 598 to 601
   21. 157 फौजदारी शास्तीच्या मर्यादा pages 602 to 605
   22. 158 एक मार्ग म्हणून घटनात्मक पुनर्विलोकन pages 606 to 609
   23. 159 कलम 377, आणि नवतेजपर्यंतचा मार्ग pages 610 to 614
   24. 160 व्यभिचार pages 615 to 618
   25. 161 तिहेरी तलाक, आणि उलट दिशेने गुन्हेगारीकरण pages 619 to 622
   26. 162 आत्महत्येचा प्रयत्न pages 623 to 626
   27. 163 न्याय संहितेने काय वगळले pages 627 to 631
   28. 164 नियामक आणि आर्थिक अपराधांचे निर्गुन्हेगारीकरण pages 632 to 635
   29. 165 अतिगुन्हेगारीकरण pages 636 to 639
   30. 166 सीमा दोन्ही दिशांनी सरकते pages 640 to 644
   Every paper that is solved: 9 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2024
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

2. दंडविषयक कायदे (Penal Laws)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   दंडविषयक कायदे

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 5: फौजदारी कायदा आणि फौजदारी प्रशासन

   दंडविषयक कायदे

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. या प्रश्नपत्रिकेत दंडविषयक कायदे म्हणजे काय 1
   2. भारतीय दंड संहितेपासून भारतीय न्याय संहितेपर्यंत 5
   3. दंड संहितेखालील प्रकरण नव्या क्रमांकानुसार कसे वाचावे 10
   4. न्याय संहितेची रचना 13
   5. विस्तार, लागू होणे आणि राज्यक्षेत्राबाहेरील पोहोच 16
   6. सर्वसाधारण स्पष्टीकरणे 21
   7. शिक्षा, आणि नवी सामुदायिक सेवा 26
   8. सर्वसाधारण अपवाद थोडक्यात 30
   9. खाजगी बचावाचा हक्क 35
   10. अपप्रेरणा 40
   11. फौजदारी कट 45
   12. अपराध करण्याचा प्रयत्न 49
   13. बलात्कार: न्याय संहिता त्याची व्याख्या कशी करते 53
   14. गंभीर स्वरूपाचा बलात्कार, अधिकारपदावरील व्यक्तीने केलेला बलात्कार, आणि सामूहिक बलात्कार 58
   15. पुनरावृत्ती करणारे अपराधी आणि पीडितेची ओळख 63
   16. स्त्रीवर हमला, लैंगिक छळ, लपून पाहणे आणि पाठलाग 67
   17. हुंडाबळी, आणि पती किंवा त्याच्या नातेवाइकांकडून क्रूरता 72
   18. विवाहास भाग पाडण्यासाठी स्त्रीचे अपहरण किंवा अपनयन 77
   19. गर्भपात घडवणे आणि अजन्मा बालकाला इजा 80
   20. उघड्यावर टाकणे, त्याग करणे आणि जन्म लपवणे 84

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. वेश्याव्यवसायासाठी मुलांची विक्री आणि खरेदी 88
   2. सदोष मनुष्यवध आणि खून 92
   3. मनुष्यवधासाठीच्या शिक्षा 97
   4. निष्काळजीपणामुळे मृत्यू, आणि धडक देऊन पळून जाण्याविषयीचा खंड 102
   5. आत्महत्येची अपप्रेरणा, खुनाचा प्रयत्न आणि सदोष मनुष्यवधाचा प्रयत्न 106
   6. न्याय संहितेतील संघटित गुन्हा 111
   7. न्याय संहितेतील दहशतवादी कृत्य 116
   8. दुखापत आणि गंभीर दुखापत 121
   9. गैरनिरोध आणि गैर परिरोध 127
   10. फौजदारीपात्र बलप्रयोग आणि हमला 131
   11. अपहरण, अपनयन, गुलामगिरी आणि वेठबिगारी 136
   12. भारत सरकारविरुद्ध युद्ध पुकारणे 142
   13. राजद्रोहाची जागा घेणारे कलम 146
   14. राज्याविरुद्धचे इतर अपराध 151
   15. भूसेना, नौसेना आणि वायुसेना यांच्याशी संबंधित अपराध 155
   16. निवडणुकांशी संबंधित अपराध 159
   17. नाणी, चलनी नोटा, बँक नोटा आणि शासकीय मुद्रांक यांच्याशी संबंधित अपराध 164
   18. बेकायदा जमाव आणि दंगा 169

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. विविध गटांमध्ये शत्रुत्व वाढवणे 174
   2. लोकसेवकांनी केलेले किंवा त्यांच्याशी संबंधित अपराध 179
   3. लोकसेवकांच्या कायदेशीर प्राधिकाराचा अवमान 185
   4. खोटा पुरावा आणि तो रचणे 190
   5. सार्वजनिक न्यायाविरुद्धचे अपराध 195
   6. सार्वजनिक उपद्रव आणि सार्वजनिक आरोग्यावर परिणाम करणारे अपराध 202
   7. जीव धोक्यात आणणारी अविचारी आणि निष्काळजी कृत्ये 207
   8. अश्लीलता 211
   9. लॉटरी कार्यालय चालवणे 216
   10. धर्माशी संबंधित अपराध 219
   11. चोरी 224
   12. खंडणी, जबरी चोरी आणि दरोडा 228
   13. फौजदारी अपहार आणि फौजदारी न्यासभंग 233
   14. ठकवणूक 238
   15. कपटपूर्ण विलेख आणि मालमत्तेची कपटपूर्ण विल्हेवाट 242
   16. आगळीक 246
   17. फौजदारीपात्र अतिक्रमण 250
   18. बनावटगिरी आणि खोटे दस्तऐवज 254
   19. मालमत्ता चिन्हे आणि चलन चिन्हे 259

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. फौजदारीपात्र धाकदपटशा, अपमान आणि उपद्रव 263
   2. मानहानी 268

   मॉड्यूल II

   1. संघटित गुन्हा म्हणजे काय 273
   2. महाराष्ट्राने MCOCA का केला 276
   3. MCOCA मधील व्याख्या 279
   4. संघटित गुन्ह्याचा अपराध 284
   5. टोळीसाठी धारण केलेली हिशेब न देता येणारी संपत्ती 288
   6. MCOCA खालील विशेष न्यायालय 291
   7. विशेष न्यायालयाची कार्यपद्धती आणि अधिकार 295
   8. MCOCA खाली संदेशांची अडवणूक 299
   9. पुराव्याचे विशेष नियम, आणि पोलीस अधिकाऱ्यासमोरील कबुलीजबाब 304
   10. साक्षीदारांचे संरक्षण 309
   11. मालमत्तेचे समपहरण आणि टाच 312
   12. जामीन, आणि संहिता सुधारित स्वरूपात लागू होणे 315
   13. कलम 22 खालील गृहीतक 319
   14. पूर्वमंजुरी आणि दखल 323
   15. अधिभावी परिणाम आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 326
   16. सर्वोच्च न्यायालयातील MCOCA 330

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. MCOCA आणि न्याय संहितेचे कलम 111 शेजारी शेजारी 334
   2. POTA पूर्वीचा दहशतवाद आणि कायदा 338
   3. POTA: अधिनियमन, कालावधी आणि निरसन 341
   4. POTA मधील व्याख्या 345
   5. POTA खालील दहशतवादी कृत्य 349
   6. अनधिकृत शस्त्रे आणि वाढीव शास्ती 354
   7. दहशतवादाचे उत्पन्न 358
   8. माहिती पुरवण्याचे आबंधन 363
   9. विशिष्ट व्यक्तींच्या मालमत्तेचे समपहरण 367
   10. POTA खालील दहशतवादी संघटना 371
   11. POTA खालील विशेष न्यायालये 377
   12. कलम 32 खाली पोलीस अधिकाऱ्यासमोरील कबुलीजबाब 383
   13. हस्तांतरण, अपील आणि संक्रमणकालीन तरतुदी 388
   14. POTA खाली संदेशांची अडवणूक 392
   15. POTA खालील कार्यपद्धती, अटक आणि जामीन 400
   16. गृहीतक आणि अधिकारितेला प्रतिबंध 406
   17. संरक्षक उपाय, पुनर्विलोकन समित्या आणि द्वेषमूलक खटला 411
   18. POTA ला दिलेले संवैधानिक आव्हान 417
   19. POTA चे निरसन झाल्यानंतर काय घडले 421

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III

   1. सायबर गुन्हा म्हणजे काय 427
   2. माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम आणि तो कशासाठी होता 431
   3. सायबर अपराध ठरवणाऱ्या व्याख्या 435
   4. इलेक्ट्रॉनिक अभिलेख आणि स्वाक्षरीची योजना 440
   5. कर्तृत्व, पोचपावती आणि सुरक्षित अभिलेख 445
   6. नियंत्रक आणि प्रमाणन प्राधिकारी 450
   7. इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी प्रमाणपत्रे आणि वर्गणीदार 456
   8. कलम 43 मधील दिवाणी अपकार 461
   9. कलम 43A आणि आजचे विदा संरक्षण 466
   10. इतर दंड, आणि न्यायनिर्णयन 470
   11. अपील, आणि रद्द करण्यात आलेले न्यायाधिकरण 475
   12. संगणक स्रोत दस्तऐवजांमध्ये फेरफार 480
   13. कलम 66 खालील संगणकाशी संबंधित अपराध 484
   14. कलम 66A, आणि श्रेया सिंघल 488
   15. चोरीची विदा स्वीकारणे, ओळख चोरी आणि तोतयेगिरीद्वारे ठकवणूक 492
   16. खासगीपणाचा भंग 496
   17. सायबर दहशतवाद 500
   18. इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपातील अश्लीलता 504
   19. लैंगिकदृष्ट्या स्पष्ट कृत्यात मुलांचे चित्रण करणारी सामग्री 509

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. मध्यस्थांनी माहितीचे जतन आणि धारण 513
   2. नियंत्रकाचे निर्देश 516
   3. अडवणूक, देखरेख आणि विकूटन 519
   4. माहितीपर्यंत सार्वजनिक प्रवेश अवरोधित करणे 523
   5. सायबर सुरक्षेसाठी वाहतूक विदेवर देखरेख 527
   6. संरक्षित यंत्रणा, राष्ट्रीय नोडल यंत्रणा आणि CERT-In 531
   7. चुकीचे निवेदन, गोपनीयतेचा भंग आणि खोटी प्रमाणपत्रे 536
   8. राज्यक्षेत्राबाहेरील पोहोच, सरकारजमा करणे आणि आपसात मिटवणे 541
   9. अन्वेषण, झडती आणि अटक 546
   10. मध्यस्थांचे दायित्व आणि कलम 79 550
   11. अपप्रेरणा, प्रयत्न आणि कंपन्यांनी केलेले अपराध 555
   12. अधिनियमाची उर्वरित यंत्रणा 559
   13. माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमाबाहेरील सायबर अपराध 564

   मॉड्यूल IV

   1. बाल न्याय कायदा कशासाठी असतो 568
   2. तीन बाल न्याय अधिनियम 572
   3. 2000 चा अधिनियम काय करू पाहत होता 577
   4. 2000 चे बाल न्याय मंडळ 582
   5. 2000 च्या अधिनियमाखाली पकडणे, जामीन आणि चौकशी 587

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. 2000 च्या अधिनियमाखालील आदेश 592
   2. 2000 च्या अधिनियमाखाली बालकांविरुद्धचे अपराध 598
   3. 2000 ची बाल कल्याण समिती 602
   4. 2000 च्या अधिनियमाखालील पुनर्वसन 607
   5. 2000 च्या अधिनियमाचा उर्वरित भाग 612
   6. 2000 च्या अधिनियमाची जागा का घेतली गेली 619
   7. 2015 चा अधिनियम: विस्तार आणि लागू होणे 624
   8. 2015 च्या अधिनियमातील व्याख्या 628
   9. सर्वसाधारण तत्त्वे 633
   10. बाल न्याय मंडळ 637
   11. पकडणे आणि पोलिसांची भूमिका 643
   12. विधिसंघर्षग्रस्त बालकाचा जामीन 646
   13. मंडळाने करायची चौकशी 650
   14. घोर अपराधांविषयीचे प्राथमिक मूल्यमापन 654
   15. विधिसंघर्षग्रस्त आढळलेल्या बालकाविरुद्धचे आदेश 658
   16. बाल न्यायालय 663
   17. संयुक्त कार्यवाही, अपात्रता आणि प्रलंबित प्रकरणे 667
   18. बाल कल्याण समिती 672
   19. अनिवार्य कळवणे आणि स्वाधीन करणे 678

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेल्या बालकासाठीचे आदेश 683
   2. पुनर्वसन आणि सामाजिक पुनःएकात्मीकरण 687
   3. 2015 च्या अधिनियमाखालील संस्था 693
   4. 2015 च्या अधिनियमाखाली दत्तक 698
   5. दत्तक प्राधिकरणे 704
   6. बालकांविरुद्धचे अपराध: क्रूरतेपासून शोषणापर्यंत 709
   7. बालकांविरुद्धचे अपराध: विक्रीपासून दिव्यांगत्वापर्यंत 715
   8. अपराधांचे वर्गीकरण आणि पदनिर्देशित न्यायालय 720
   9. कार्यपद्धती, वयनिश्चिती आणि हस्तांतरण 725
   10. अपील, पुनरीक्षण आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 731
   11. सर्वोच्च न्यायालयातील बाल न्याय 737

   Page 1 onwards

   741 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 741 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 161 chapters across 4 modules

   Module I. 59 chapters

   1. 1 या प्रश्नपत्रिकेत दंडविषयक कायदे म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 भारतीय दंड संहितेपासून भारतीय न्याय संहितेपर्यंत pages 5 to 9
   3. 3 दंड संहितेखालील प्रकरण नव्या क्रमांकानुसार कसे वाचावे pages 10 to 12
   4. 4 न्याय संहितेची रचना pages 13 to 15
   5. 5 विस्तार, लागू होणे आणि राज्यक्षेत्राबाहेरील पोहोच pages 16 to 20
   6. 6 सर्वसाधारण स्पष्टीकरणे pages 21 to 25
   7. 7 शिक्षा, आणि नवी सामुदायिक सेवा pages 26 to 29
   8. 8 सर्वसाधारण अपवाद थोडक्यात pages 30 to 34
   9. 9 खाजगी बचावाचा हक्क pages 35 to 39
   10. 10 अपप्रेरणा pages 40 to 44
   11. 11 फौजदारी कट pages 45 to 48
   12. 12 अपराध करण्याचा प्रयत्न pages 49 to 52
   13. 13 बलात्कार: न्याय संहिता त्याची व्याख्या कशी करते pages 53 to 57
   14. 14 गंभीर स्वरूपाचा बलात्कार, अधिकारपदावरील व्यक्तीने केलेला बलात्कार, आणि सामूहिक बलात्कार pages 58 to 62
   15. 15 पुनरावृत्ती करणारे अपराधी आणि पीडितेची ओळख pages 63 to 66
   16. 16 स्त्रीवर हमला, लैंगिक छळ, लपून पाहणे आणि पाठलाग pages 67 to 71
   17. 17 हुंडाबळी, आणि पती किंवा त्याच्या नातेवाइकांकडून क्रूरता pages 72 to 76
   18. 18 विवाहास भाग पाडण्यासाठी स्त्रीचे अपहरण किंवा अपनयन pages 77 to 79
   19. 19 गर्भपात घडवणे आणि अजन्मा बालकाला इजा pages 80 to 83
   20. 20 उघड्यावर टाकणे, त्याग करणे आणि जन्म लपवणे pages 84 to 87
   21. 21 वेश्याव्यवसायासाठी मुलांची विक्री आणि खरेदी pages 88 to 91
   22. 22 सदोष मनुष्यवध आणि खून pages 92 to 96
   23. 23 मनुष्यवधासाठीच्या शिक्षा pages 97 to 101
   24. 24 निष्काळजीपणामुळे मृत्यू, आणि धडक देऊन पळून जाण्याविषयीचा खंड pages 102 to 105
   25. 25 आत्महत्येची अपप्रेरणा, खुनाचा प्रयत्न आणि सदोष मनुष्यवधाचा प्रयत्न pages 106 to 110
   26. 26 न्याय संहितेतील संघटित गुन्हा pages 111 to 115
   27. 27 न्याय संहितेतील दहशतवादी कृत्य pages 116 to 120
   28. 28 दुखापत आणि गंभीर दुखापत pages 121 to 126
   29. 29 गैरनिरोध आणि गैर परिरोध pages 127 to 130
   30. 30 फौजदारीपात्र बलप्रयोग आणि हमला pages 131 to 135
   31. 31 अपहरण, अपनयन, गुलामगिरी आणि वेठबिगारी pages 136 to 141
   32. 32 भारत सरकारविरुद्ध युद्ध पुकारणे pages 142 to 145
   33. 33 राजद्रोहाची जागा घेणारे कलम pages 146 to 150
   34. 34 राज्याविरुद्धचे इतर अपराध pages 151 to 154
   35. 35 भूसेना, नौसेना आणि वायुसेना यांच्याशी संबंधित अपराध pages 155 to 158
   36. 36 निवडणुकांशी संबंधित अपराध pages 159 to 163
   37. 37 नाणी, चलनी नोटा, बँक नोटा आणि शासकीय मुद्रांक यांच्याशी संबंधित अपराध pages 164 to 168
   38. 38 बेकायदा जमाव आणि दंगा pages 169 to 173
   39. 39 विविध गटांमध्ये शत्रुत्व वाढवणे pages 174 to 178
   40. 40 लोकसेवकांनी केलेले किंवा त्यांच्याशी संबंधित अपराध pages 179 to 184
   41. 41 लोकसेवकांच्या कायदेशीर प्राधिकाराचा अवमान pages 185 to 189
   42. 42 खोटा पुरावा आणि तो रचणे pages 190 to 194
   43. 43 सार्वजनिक न्यायाविरुद्धचे अपराध pages 195 to 201
   44. 44 सार्वजनिक उपद्रव आणि सार्वजनिक आरोग्यावर परिणाम करणारे अपराध pages 202 to 206
   45. 45 जीव धोक्यात आणणारी अविचारी आणि निष्काळजी कृत्ये pages 207 to 210
   46. 46 अश्लीलता pages 211 to 215
   47. 47 लॉटरी कार्यालय चालवणे pages 216 to 218
   48. 48 धर्माशी संबंधित अपराध pages 219 to 223
   49. 49 चोरी pages 224 to 227
   50. 50 खंडणी, जबरी चोरी आणि दरोडा pages 228 to 232
   51. 51 फौजदारी अपहार आणि फौजदारी न्यासभंग pages 233 to 237
   52. 52 ठकवणूक pages 238 to 241
   53. 53 कपटपूर्ण विलेख आणि मालमत्तेची कपटपूर्ण विल्हेवाट pages 242 to 245
   54. 54 आगळीक pages 246 to 249
   55. 55 फौजदारीपात्र अतिक्रमण pages 250 to 253
   56. 56 बनावटगिरी आणि खोटे दस्तऐवज pages 254 to 258
   57. 57 मालमत्ता चिन्हे आणि चलन चिन्हे pages 259 to 262
   58. 58 फौजदारीपात्र धाकदपटशा, अपमान आणि उपद्रव pages 263 to 267
   59. 59 मानहानी pages 268 to 272

   Module II. 35 chapters

   1. 60 संघटित गुन्हा म्हणजे काय pages 273 to 275
   2. 61 महाराष्ट्राने MCOCA का केला pages 276 to 278
   3. 62 MCOCA मधील व्याख्या pages 279 to 283
   4. 63 संघटित गुन्ह्याचा अपराध pages 284 to 287
   5. 64 टोळीसाठी धारण केलेली हिशेब न देता येणारी संपत्ती pages 288 to 290
   6. 65 MCOCA खालील विशेष न्यायालय pages 291 to 294
   7. 66 विशेष न्यायालयाची कार्यपद्धती आणि अधिकार pages 295 to 298
   8. 67 MCOCA खाली संदेशांची अडवणूक pages 299 to 303
   9. 68 पुराव्याचे विशेष नियम, आणि पोलीस अधिकाऱ्यासमोरील कबुलीजबाब pages 304 to 308
   10. 69 साक्षीदारांचे संरक्षण pages 309 to 311
   11. 70 मालमत्तेचे समपहरण आणि टाच pages 312 to 314
   12. 71 जामीन, आणि संहिता सुधारित स्वरूपात लागू होणे pages 315 to 318
   13. 72 कलम 22 खालील गृहीतक pages 319 to 322
   14. 73 पूर्वमंजुरी आणि दखल pages 323 to 325
   15. 74 अधिभावी परिणाम आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 326 to 329
   16. 75 सर्वोच्च न्यायालयातील MCOCA pages 330 to 333
   17. 76 MCOCA आणि न्याय संहितेचे कलम 111 शेजारी शेजारी pages 334 to 337
   18. 77 POTA पूर्वीचा दहशतवाद आणि कायदा pages 338 to 340
   19. 78 POTA: अधिनियमन, कालावधी आणि निरसन pages 341 to 344
   20. 79 POTA मधील व्याख्या pages 345 to 348
   21. 80 POTA खालील दहशतवादी कृत्य pages 349 to 353
   22. 81 अनधिकृत शस्त्रे आणि वाढीव शास्ती pages 354 to 357
   23. 82 दहशतवादाचे उत्पन्न pages 358 to 362
   24. 83 माहिती पुरवण्याचे आबंधन pages 363 to 366
   25. 84 विशिष्ट व्यक्तींच्या मालमत्तेचे समपहरण pages 367 to 370
   26. 85 POTA खालील दहशतवादी संघटना pages 371 to 376
   27. 86 POTA खालील विशेष न्यायालये pages 377 to 382
   28. 87 कलम 32 खाली पोलीस अधिकाऱ्यासमोरील कबुलीजबाब pages 383 to 387
   29. 88 हस्तांतरण, अपील आणि संक्रमणकालीन तरतुदी pages 388 to 391
   30. 89 POTA खाली संदेशांची अडवणूक pages 392 to 399
   31. 90 POTA खालील कार्यपद्धती, अटक आणि जामीन pages 400 to 405
   32. 91 गृहीतक आणि अधिकारितेला प्रतिबंध pages 406 to 410
   33. 92 संरक्षक उपाय, पुनर्विलोकन समित्या आणि द्वेषमूलक खटला pages 411 to 416
   34. 93 POTA ला दिलेले संवैधानिक आव्हान pages 417 to 420
   35. 94 POTA चे निरसन झाल्यानंतर काय घडले pages 421 to 426

   Module III. 32 chapters

   1. 95 सायबर गुन्हा म्हणजे काय pages 427 to 430
   2. 96 माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम आणि तो कशासाठी होता pages 431 to 434
   3. 97 सायबर अपराध ठरवणाऱ्या व्याख्या pages 435 to 439
   4. 98 इलेक्ट्रॉनिक अभिलेख आणि स्वाक्षरीची योजना pages 440 to 444
   5. 99 कर्तृत्व, पोचपावती आणि सुरक्षित अभिलेख pages 445 to 449
   6. 100 नियंत्रक आणि प्रमाणन प्राधिकारी pages 450 to 455
   7. 101 इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी प्रमाणपत्रे आणि वर्गणीदार pages 456 to 460
   8. 102 कलम 43 मधील दिवाणी अपकार pages 461 to 465
   9. 103 कलम 43A आणि आजचे विदा संरक्षण pages 466 to 469
   10. 104 इतर दंड, आणि न्यायनिर्णयन pages 470 to 474
   11. 105 अपील, आणि रद्द करण्यात आलेले न्यायाधिकरण pages 475 to 479
   12. 106 संगणक स्रोत दस्तऐवजांमध्ये फेरफार pages 480 to 483
   13. 107 कलम 66 खालील संगणकाशी संबंधित अपराध pages 484 to 487
   14. 108 कलम 66A, आणि श्रेया सिंघल pages 488 to 491
   15. 109 चोरीची विदा स्वीकारणे, ओळख चोरी आणि तोतयेगिरीद्वारे ठकवणूक pages 492 to 495
   16. 110 खासगीपणाचा भंग pages 496 to 499
   17. 111 सायबर दहशतवाद pages 500 to 503
   18. 112 इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपातील अश्लीलता pages 504 to 508
   19. 113 लैंगिकदृष्ट्या स्पष्ट कृत्यात मुलांचे चित्रण करणारी सामग्री pages 509 to 512
   20. 114 मध्यस्थांनी माहितीचे जतन आणि धारण pages 513 to 515
   21. 115 नियंत्रकाचे निर्देश pages 516 to 518
   22. 116 अडवणूक, देखरेख आणि विकूटन pages 519 to 522
   23. 117 माहितीपर्यंत सार्वजनिक प्रवेश अवरोधित करणे pages 523 to 526
   24. 118 सायबर सुरक्षेसाठी वाहतूक विदेवर देखरेख pages 527 to 530
   25. 119 संरक्षित यंत्रणा, राष्ट्रीय नोडल यंत्रणा आणि CERT-In pages 531 to 535
   26. 120 चुकीचे निवेदन, गोपनीयतेचा भंग आणि खोटी प्रमाणपत्रे pages 536 to 540
   27. 121 राज्यक्षेत्राबाहेरील पोहोच, सरकारजमा करणे आणि आपसात मिटवणे pages 541 to 545
   28. 122 अन्वेषण, झडती आणि अटक pages 546 to 549
   29. 123 मध्यस्थांचे दायित्व आणि कलम 79 pages 550 to 554
   30. 124 अपप्रेरणा, प्रयत्न आणि कंपन्यांनी केलेले अपराध pages 555 to 558
   31. 125 अधिनियमाची उर्वरित यंत्रणा pages 559 to 563
   32. 126 माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमाबाहेरील सायबर अपराध pages 564 to 567

   Module IV. 35 chapters

   1. 127 बाल न्याय कायदा कशासाठी असतो pages 568 to 571
   2. 128 तीन बाल न्याय अधिनियम pages 572 to 576
   3. 129 2000 चा अधिनियम काय करू पाहत होता pages 577 to 581
   4. 130 2000 चे बाल न्याय मंडळ pages 582 to 586
   5. 131 2000 च्या अधिनियमाखाली पकडणे, जामीन आणि चौकशी pages 587 to 591
   6. 132 2000 च्या अधिनियमाखालील आदेश pages 592 to 597
   7. 133 2000 च्या अधिनियमाखाली बालकांविरुद्धचे अपराध pages 598 to 601
   8. 134 2000 ची बाल कल्याण समिती pages 602 to 606
   9. 135 2000 च्या अधिनियमाखालील पुनर्वसन pages 607 to 611
   10. 136 2000 च्या अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 612 to 618
   11. 137 2000 च्या अधिनियमाची जागा का घेतली गेली pages 619 to 623
   12. 138 2015 चा अधिनियम: विस्तार आणि लागू होणे pages 624 to 627
   13. 139 2015 च्या अधिनियमातील व्याख्या pages 628 to 632
   14. 140 सर्वसाधारण तत्त्वे pages 633 to 636
   15. 141 बाल न्याय मंडळ pages 637 to 642
   16. 142 पकडणे आणि पोलिसांची भूमिका pages 643 to 645
   17. 143 विधिसंघर्षग्रस्त बालकाचा जामीन pages 646 to 649
   18. 144 मंडळाने करायची चौकशी pages 650 to 653
   19. 145 घोर अपराधांविषयीचे प्राथमिक मूल्यमापन pages 654 to 657
   20. 146 विधिसंघर्षग्रस्त आढळलेल्या बालकाविरुद्धचे आदेश pages 658 to 662
   21. 147 बाल न्यायालय pages 663 to 666
   22. 148 संयुक्त कार्यवाही, अपात्रता आणि प्रलंबित प्रकरणे pages 667 to 671
   23. 149 बाल कल्याण समिती pages 672 to 677
   24. 150 अनिवार्य कळवणे आणि स्वाधीन करणे pages 678 to 682
   25. 151 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेल्या बालकासाठीचे आदेश pages 683 to 686
   26. 152 पुनर्वसन आणि सामाजिक पुनःएकात्मीकरण pages 687 to 692
   27. 153 2015 च्या अधिनियमाखालील संस्था pages 693 to 697
   28. 154 2015 च्या अधिनियमाखाली दत्तक pages 698 to 703
   29. 155 दत्तक प्राधिकरणे pages 704 to 708
   30. 156 बालकांविरुद्धचे अपराध: क्रूरतेपासून शोषणापर्यंत pages 709 to 714
   31. 157 बालकांविरुद्धचे अपराध: विक्रीपासून दिव्यांगत्वापर्यंत pages 715 to 719
   32. 158 अपराधांचे वर्गीकरण आणि पदनिर्देशित न्यायालय pages 720 to 724
   33. 159 कार्यपद्धती, वयनिश्चिती आणि हस्तांतरण pages 725 to 730
   34. 160 अपील, पुनरीक्षण आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 731 to 736
   35. 161 सर्वोच्च न्यायालयातील बाल न्याय pages 737 to 741
   Every paper that is solved: 7 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

3. भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने (Indian Constitutional Law New Challenges)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. संविधान कसे वाचावे 1
   2. संघराज्यवाद म्हणजे काय 5
   3. भारत हे संघराज्य आहे का? 9
   4. संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र 14
   5. राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना 18
   6. कायदेविषयक सूची 22
   7. सार आणि तत्त्व 27
   8. छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण 31
   9. विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र 35
   10. उर्वरित अधिकार 40
   11. संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते 44
   12. विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती 48
   13. प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य 51
   14. आंतरराज्य पाणीवाद 55
   15. आंतरराज्य परिषद आणि आयोग 60
   16. राजकोषीय संघराज्यवाद 64
   17. वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद 69
   18. व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य 74
   19. राज्यपाल 78
   20. आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल 84

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. राष्ट्रपती राजवट 89
   2. अनुच्छेद 370 94
   3. असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J 99
   4. संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद 103
   5. सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद 107
   6. "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते 111
   7. नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे 115
   8. "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे 118
   9. साधनभूत संस्थेची कसोटी 122
   10. माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले 126
   11. न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? 130
   12. खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये 134
   13. उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद 138
   14. अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे 143
   15. आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग 148

   मॉड्यूल II

   1. समतेची संहिता 153
   2. कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण 157

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. वाजवी वर्गीकरण 161
   2. मनमानी 165
   3. अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे 169
   4. शिक्षणातील आरक्षण 173
   5. सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण 177
   6. आरक्षणावरील कमाल मर्यादा 181
   7. उन्नत गट 185
   8. पदोन्नतीमधील आरक्षण 189
   9. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक 193
   10. याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग 197
   11. संरक्षणात्मक भेदभाव 201
   12. खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती 205
   13. कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C 209
   14. अस्पृश्यता आणि किताब 214
   15. स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना 218
   16. स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 222
   17. कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया 226
   18. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 230
   19. स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा 234

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. स्थानिक शासनातील स्त्रिया 239
   2. 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही 243
   3. भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य 247
   4. वाजवी निर्बंधांची कारणे 251
   5. पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप 255
   6. वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ 259
   7. माहितीचा अधिकार 263
   8. ऑनलाइन भाषण 267
   9. खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा 272
   10. द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण 276
   11. नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य 280

   मॉड्यूल III

   1. अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत 284
   2. कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती 290
   3. "जीवन" या शब्दाचा विस्तार 295
   4. उपजीविका आणि निवारा 300
   5. आरोग्य आणि पर्यावरण 306
   6. अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण 312
   7. अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 318

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. खाजगीपणा 324
   2. प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत 329
   3. अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण 334
   4. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता 340
   5. शोषणाविरुद्धचा हक्क 346
   6. अनुच्छेद 32 आणि रिट 352
   7. अनुच्छेद 226 358
   8. मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 364
   9. जनहित याचिका 370
   10. भरपाईविषयक न्यायशास्त्र 376
   11. सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना 381
   12. हरताळ आणि बंद 387
   13. मालमत्तेचा हक्क 392
   14. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 398
   15. मूलभूत कर्तव्ये 404
   16. अल्पसंख्याक कोण? 410
   17. अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क 415
   18. अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे 420
   19. राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन 426

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर 431
   2. अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर 436
   3. अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 442
   4. भाषिक अल्पसंख्याक 447
   5. इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे 452
   6. अनुच्छेद 25 आणि 26 457
   7. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा 463
   8. धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण 469
   9. मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता 475
   10. धार्मिक कट्टरता 480
   11. समान नागरी संहिता 486

   मॉड्यूल IV

   1. अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत 492
   2. भारतीय रचना 497
   3. प्रत्यायोजित विधिविधान 502
   4. न्यायिक पुनर्विलोकन 508
   5. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत 513
   6. सुधारणा करण्याचा अधिकार 518
   7. मूलभूत संरचना 524

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. न्यायाधीशांची नियुक्ती 530
   2. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 535
   3. न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे 540
   4. न्यायिक स्वातंत्र्य 545
   5. न्यायिक उत्तरदायित्व 550
   6. न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक 555
   7. विधिमंडळाचे विशेषाधिकार 560
   8. सल्लागार अधिकारिता 565
   9. संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 570
   10. सर्वोच्च न्यायालय 575
   11. उच्च न्यायालये 580
   12. दुय्यम न्यायव्यवस्था 585
   13. न्यायाधिकरणे 589
   14. कायद्याचे राज्य 594
   15. लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका 599
   16. निवडणूक आयोग 605
   17. अनुच्छेद 325 ते 329 610
   18. मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क 615
   19. निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण 620

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा 625
   2. पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची 630
   3. तळागाळातील लोकशाही: पंचायती 635
   4. नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका 640
   5. राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत 645
   6. नवी आव्हाने 650

   Page 1 onwards

   654 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 654 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 136 chapters across 4 modules

   Module I. 35 chapters

   1. 1 संविधान कसे वाचावे pages 1 to 4
   2. 2 संघराज्यवाद म्हणजे काय pages 5 to 8
   3. 3 भारत हे संघराज्य आहे का? pages 9 to 13
   4. 4 संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र pages 14 to 17
   5. 5 राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना pages 18 to 21
   6. 6 कायदेविषयक सूची pages 22 to 26
   7. 7 सार आणि तत्त्व pages 27 to 30
   8. 8 छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण pages 31 to 34
   9. 9 विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र pages 35 to 39
   10. 10 उर्वरित अधिकार pages 40 to 43
   11. 11 संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते pages 44 to 47
   12. 12 विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती pages 48 to 50
   13. 13 प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य pages 51 to 54
   14. 14 आंतरराज्य पाणीवाद pages 55 to 59
   15. 15 आंतरराज्य परिषद आणि आयोग pages 60 to 63
   16. 16 राजकोषीय संघराज्यवाद pages 64 to 68
   17. 17 वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद pages 69 to 73
   18. 18 व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य pages 74 to 77
   19. 19 राज्यपाल pages 78 to 83
   20. 20 आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल pages 84 to 88
   21. 21 राष्ट्रपती राजवट pages 89 to 93
   22. 22 अनुच्छेद 370 pages 94 to 98
   23. 23 असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J pages 99 to 102
   24. 24 संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद pages 103 to 106
   25. 25 सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद pages 107 to 110
   26. 26 "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते pages 111 to 114
   27. 27 नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे pages 115 to 117
   28. 28 "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे pages 118 to 121
   29. 29 साधनभूत संस्थेची कसोटी pages 122 to 125
   30. 30 माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले pages 126 to 129
   31. 31 न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? pages 130 to 133
   32. 32 खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये pages 134 to 137
   33. 33 उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद pages 138 to 142
   34. 34 अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे pages 143 to 147
   35. 35 आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग pages 148 to 152

   Module II. 32 chapters

   1. 36 समतेची संहिता pages 153 to 156
   2. 37 कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण pages 157 to 160
   3. 38 वाजवी वर्गीकरण pages 161 to 164
   4. 39 मनमानी pages 165 to 168
   5. 40 अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे pages 169 to 172
   6. 41 शिक्षणातील आरक्षण pages 173 to 176
   7. 42 सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण pages 177 to 180
   8. 43 आरक्षणावरील कमाल मर्यादा pages 181 to 184
   9. 44 उन्नत गट pages 185 to 188
   10. 45 पदोन्नतीमधील आरक्षण pages 189 to 192
   11. 46 आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक pages 193 to 196
   12. 47 याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग pages 197 to 200
   13. 48 संरक्षणात्मक भेदभाव pages 201 to 204
   14. 49 खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती pages 205 to 208
   15. 50 कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C pages 209 to 213
   16. 51 अस्पृश्यता आणि किताब pages 214 to 217
   17. 52 स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना pages 218 to 221
   18. 53 स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 222 to 225
   19. 54 कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया pages 226 to 229
   20. 55 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 230 to 233
   21. 56 स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा pages 234 to 238
   22. 57 स्थानिक शासनातील स्त्रिया pages 239 to 242
   23. 58 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही pages 243 to 246
   24. 59 भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य pages 247 to 250
   25. 60 वाजवी निर्बंधांची कारणे pages 251 to 254
   26. 61 पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप pages 255 to 258
   27. 62 वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ pages 259 to 262
   28. 63 माहितीचा अधिकार pages 263 to 266
   29. 64 ऑनलाइन भाषण pages 267 to 271
   30. 65 खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा pages 272 to 275
   31. 66 द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण pages 276 to 279
   32. 67 नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य pages 280 to 283

   Module III. 37 chapters

   1. 68 अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत pages 284 to 289
   2. 69 कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती pages 290 to 294
   3. 70 "जीवन" या शब्दाचा विस्तार pages 295 to 299
   4. 71 उपजीविका आणि निवारा pages 300 to 305
   5. 72 आरोग्य आणि पर्यावरण pages 306 to 311
   6. 73 अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण pages 312 to 317
   7. 74 अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 318 to 323
   8. 75 खाजगीपणा pages 324 to 328
   9. 76 प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत pages 329 to 333
   10. 77 अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण pages 334 to 339
   11. 78 प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता pages 340 to 345
   12. 79 शोषणाविरुद्धचा हक्क pages 346 to 351
   13. 80 अनुच्छेद 32 आणि रिट pages 352 to 357
   14. 81 अनुच्छेद 226 pages 358 to 363
   15. 82 मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 pages 364 to 369
   16. 83 जनहित याचिका pages 370 to 375
   17. 84 भरपाईविषयक न्यायशास्त्र pages 376 to 380
   18. 85 सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना pages 381 to 386
   19. 86 हरताळ आणि बंद pages 387 to 391
   20. 87 मालमत्तेचा हक्क pages 392 to 397
   21. 88 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 398 to 403
   22. 89 मूलभूत कर्तव्ये pages 404 to 409
   23. 90 अल्पसंख्याक कोण? pages 410 to 414
   24. 91 अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क pages 415 to 419
   25. 92 अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे pages 420 to 425
   26. 93 राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन pages 426 to 430
   27. 94 अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर pages 431 to 435
   28. 95 अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर pages 436 to 441
   29. 96 अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 442 to 446
   30. 97 भाषिक अल्पसंख्याक pages 447 to 451
   31. 98 इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे pages 452 to 456
   32. 99 अनुच्छेद 25 आणि 26 pages 457 to 462
   33. 100 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा pages 463 to 468
   34. 101 धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण pages 469 to 474
   35. 102 मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता pages 475 to 479
   36. 103 धार्मिक कट्टरता pages 480 to 485
   37. 104 समान नागरी संहिता pages 486 to 491

   Module IV. 32 chapters

   1. 105 अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत pages 492 to 496
   2. 106 भारतीय रचना pages 497 to 501
   3. 107 प्रत्यायोजित विधिविधान pages 502 to 507
   4. 108 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 508 to 512
   5. 109 अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत pages 513 to 517
   6. 110 सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 518 to 523
   7. 111 मूलभूत संरचना pages 524 to 529
   8. 112 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 530 to 534
   9. 113 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 535 to 539
   10. 114 न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे pages 540 to 544
   11. 115 न्यायिक स्वातंत्र्य pages 545 to 549
   12. 116 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 550 to 554
   13. 117 न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक pages 555 to 559
   14. 118 विधिमंडळाचे विशेषाधिकार pages 560 to 564
   15. 119 सल्लागार अधिकारिता pages 565 to 569
   16. 120 संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 pages 570 to 574
   17. 121 सर्वोच्च न्यायालय pages 575 to 579
   18. 122 उच्च न्यायालये pages 580 to 584
   19. 123 दुय्यम न्यायव्यवस्था pages 585 to 588
   20. 124 न्यायाधिकरणे pages 589 to 593
   21. 125 कायद्याचे राज्य pages 594 to 598
   22. 126 लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका pages 599 to 604
   23. 127 निवडणूक आयोग pages 605 to 609
   24. 128 अनुच्छेद 325 ते 329 pages 610 to 614
   25. 129 मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क pages 615 to 619
   26. 130 निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण pages 620 to 624
   27. 131 निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा pages 625 to 629
   28. 132 पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची pages 630 to 634
   29. 133 तळागाळातील लोकशाही: पंचायती pages 635 to 639
   30. 134 नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका pages 640 to 644
   31. 135 राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत pages 645 to 649
   32. 136 नवी आव्हाने pages 650 to 654
   Every paper that is solved: 17 papers

   • 2025-26 - Group I
   • 2025-26 - Group II
   • 2025-26 - Group III
   • 2025-26 - Group IV
   • 2025-26 - Group V
   • 2025-26 - Group VI
   • 2024-25
   • 2024 - Group I
   • 2024 - Group II
   • 2024 - Group III
   • 2024 - Group V
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

4. कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन (Law and Social Transformation of India)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात 1
   2. सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा 6
   3. कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा 12
   4. परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा 17
   5. कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी 22
   6. रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी 26
   7. पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना 30
   8. सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका 34
   9. बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे 38
   10. उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद 42
   11. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य 46
   12. सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे 51
   13. मूलभूत कर्तव्ये 55
   14. सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका 59
   15. न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका 64
   16. सामाजिक न्याय 68
   17. धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न 72
   18. धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 76
   19. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत 81
   20. धर्मनिरपेक्षता 85

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही 89
   2. फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म 92
   3. धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 96
   4. अल्पसंख्याक कोण 100
   5. अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क 104
   6. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 108
   7. धर्मांतर आणि कायदा 111
   8. व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत 115
   9. हिंदू संहिता विधेयके 120
   10. मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi 124
   11. तिहेरी तलाक 130
   12. ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम 135
   13. समान नागरी संहिता 139
   14. धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा 144
   15. मंदिरप्रवेश 148
   16. प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप 152

   मॉड्यूल II

   1. भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो 156

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा 160
   2. संघराज्याची राजभाषा 164
   3. राजभाषा अधिनियम, 1963 168
   4. अनेक भाषा, एक संघराज्य 172
   5. भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी 176
   6. भाषावार राज्यांची निर्मिती 181
   7. नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग 185
   8. शिक्षणाचे माध्यम 189
   9. भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी 193
   10. प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत 197
   11. न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा 201
   12. समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज 205
   13. फूट पाडणारा घटक म्हणून जात 209
   14. जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 213
   15. अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम 217
   16. अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 222
   17. हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी 228
   18. आरक्षण: संविधानातील योजना 233
   19. संरक्षक भेदभाव 237

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा 241
   2. पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के 246
   3. वास्तविक समानता 250
   4. संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग 254
   5. आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची 259
   6. जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती 265
   7. नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास 272
   8. कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश 277
   9. उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे 283
   10. अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास 288
   11. मानवी हक्क आयोग 294

   मॉड्यूल III

   1. स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली 300
   2. अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 305
   3. लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार 310
   4. प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क 315
   5. स्त्रियांचे सक्षमीकरण 320
   6. सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया 325

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. समान वेतन आणि प्रसूती लाभ 331
   2. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 336
   3. स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे 344
   4. फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 351
   5. हुंडा 356
   6. कौटुंबिक हिंसाचार 363
   7. सती 371
   8. लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली 377
   9. प्रजननविषयक स्वायत्तता 384
   10. मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय 391
   11. अश्लील चित्रण 399
   12. राष्ट्रीय महिला आयोग 404
   13. विधिमंडळांतील स्त्रिया 410
   14. स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क 415
   15. व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता 422
   16. स्त्री कोणाला मानले जाते 427
   17. न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा 434
   18. बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक 440
   19. संविधान आणि बालक 445

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय 450
   2. बालकांवरील अत्याचार 455
   3. बालकांचे लैंगिक शोषण 461
   4. पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना 467
   5. पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे 475
   6. बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम 481
   7. बालमजुरीविरुद्धचा कायदा 486
   8. न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी 493
   9. शिक्षणाचा हक्क 499
   10. बाल न्याय 508
   11. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक 517
   12. दत्तक 527
   13. आंतरदेशीय दत्तक 534
   14. बालहक्क आयोग 540
   15. बालविवाह 546

   मॉड्यूल IV

   1. आधुनिकीकरण आणि कायदा 553
   2. एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण 558
   3. कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण 563

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन 568
   2. कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप 574
   3. नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा 579
   4. औद्योगिकीकरण आणि कायदा 586
   5. औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण 591
   6. न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले 597
   7. औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे 604
   8. नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक 609
   9. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा 616
   10. लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य 622
   11. भारतातील तुरुंग 628
   12. तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या 634
   13. कैद्यांचे हक्क 640
   14. कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन 648
   15. दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 653
   16. पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे 658
   17. लवाद 663
   18. मध्यस्थी आणि समेट 670
   19. लोक अदालत 678

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. विधी साहाय्य 686
   2. न्याय पंचायती 695
   3. ग्राम न्यायालये 700
   4. दोषकबुली सौदा 712
   5. न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा 721
   6. कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच 730

   Page 1 onwards

   738 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 738 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

   Module I. 36 chapters

   1. 1 कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात pages 1 to 5
   2. 2 सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा pages 6 to 11
   3. 3 कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा pages 12 to 16
   4. 4 परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा pages 17 to 21
   5. 5 कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी pages 22 to 25
   6. 6 रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी pages 26 to 29
   7. 7 पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना pages 30 to 33
   8. 8 सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका pages 34 to 37
   9. 9 बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे pages 38 to 41
   10. 10 उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद pages 42 to 45
   11. 11 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य pages 46 to 50
   12. 12 सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे pages 51 to 54
   13. 13 मूलभूत कर्तव्ये pages 55 to 58
   14. 14 सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका pages 59 to 63
   15. 15 न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका pages 64 to 67
   16. 16 सामाजिक न्याय pages 68 to 71
   17. 17 धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न pages 72 to 75
   18. 18 धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 pages 76 to 80
   19. 19 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत pages 81 to 84
   20. 20 धर्मनिरपेक्षता pages 85 to 88
   21. 21 राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही pages 89 to 91
   22. 22 फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म pages 92 to 95
   23. 23 धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 96 to 99
   24. 24 अल्पसंख्याक कोण pages 100 to 103
   25. 25 अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क pages 104 to 107
   26. 26 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग pages 108 to 110
   27. 27 धर्मांतर आणि कायदा pages 111 to 114
   28. 28 व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत pages 115 to 119
   29. 29 हिंदू संहिता विधेयके pages 120 to 123
   30. 30 मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi pages 124 to 129
   31. 31 तिहेरी तलाक pages 130 to 134
   32. 32 ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम pages 135 to 138
   33. 33 समान नागरी संहिता pages 139 to 143
   34. 34 धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा pages 144 to 147
   35. 35 मंदिरप्रवेश pages 148 to 151
   36. 36 प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप pages 152 to 155

   Module II. 31 chapters

   1. 37 भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो pages 156 to 159
   2. 38 फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा pages 160 to 163
   3. 39 संघराज्याची राजभाषा pages 164 to 167
   4. 40 राजभाषा अधिनियम, 1963 pages 168 to 171
   5. 41 अनेक भाषा, एक संघराज्य pages 172 to 175
   6. 42 भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी pages 176 to 180
   7. 43 भाषावार राज्यांची निर्मिती pages 181 to 184
   8. 44 नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग pages 185 to 188
   9. 45 शिक्षणाचे माध्यम pages 189 to 192
   10. 46 भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी pages 193 to 196
   11. 47 प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत pages 197 to 200
   12. 48 न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा pages 201 to 204
   13. 49 समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज pages 205 to 208
   14. 50 फूट पाडणारा घटक म्हणून जात pages 209 to 212
   15. 51 जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 213 to 216
   16. 52 अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम pages 217 to 221
   17. 53 अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 pages 222 to 227
   18. 54 हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी pages 228 to 232
   19. 55 आरक्षण: संविधानातील योजना pages 233 to 236
   20. 56 संरक्षक भेदभाव pages 237 to 240
   21. 57 मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा pages 241 to 245
   22. 58 पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के pages 246 to 249
   23. 59 वास्तविक समानता pages 250 to 253
   24. 60 संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग pages 254 to 258
   25. 61 आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची pages 259 to 264
   26. 62 जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती pages 265 to 271
   27. 63 नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास pages 272 to 276
   28. 64 कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश pages 277 to 282
   29. 65 उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे pages 283 to 287
   30. 66 अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास pages 288 to 293
   31. 67 मानवी हक्क आयोग pages 294 to 299

   Module III. 40 chapters

   1. 68 स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली pages 300 to 304
   2. 69 अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 305 to 309
   3. 70 लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार pages 310 to 314
   4. 71 प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क pages 315 to 319
   5. 72 स्त्रियांचे सक्षमीकरण pages 320 to 324
   6. 73 सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया pages 325 to 330
   7. 74 समान वेतन आणि प्रसूती लाभ pages 331 to 335
   8. 75 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 336 to 343
   9. 76 स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे pages 344 to 350
   10. 77 फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 pages 351 to 355
   11. 78 हुंडा pages 356 to 362
   12. 79 कौटुंबिक हिंसाचार pages 363 to 370
   13. 80 सती pages 371 to 376
   14. 81 लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली pages 377 to 383
   15. 82 प्रजननविषयक स्वायत्तता pages 384 to 390
   16. 83 मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय pages 391 to 398
   17. 84 अश्लील चित्रण pages 399 to 403
   18. 85 राष्ट्रीय महिला आयोग pages 404 to 409
   19. 86 विधिमंडळांतील स्त्रिया pages 410 to 414
   20. 87 स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क pages 415 to 421
   21. 88 व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता pages 422 to 426
   22. 89 स्त्री कोणाला मानले जाते pages 427 to 433
   23. 90 न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा pages 434 to 439
   24. 91 बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक pages 440 to 444
   25. 92 संविधान आणि बालक pages 445 to 449
   26. 93 भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय pages 450 to 454
   27. 94 बालकांवरील अत्याचार pages 455 to 460
   28. 95 बालकांचे लैंगिक शोषण pages 461 to 466
   29. 96 पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना pages 467 to 474
   30. 97 पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे pages 475 to 480
   31. 98 बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम pages 481 to 485
   32. 99 बालमजुरीविरुद्धचा कायदा pages 486 to 492
   33. 100 न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी pages 493 to 498
   34. 101 शिक्षणाचा हक्क pages 499 to 507
   35. 102 बाल न्याय pages 508 to 516
   36. 103 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक pages 517 to 526
   37. 104 दत्तक pages 527 to 533
   38. 105 आंतरदेशीय दत्तक pages 534 to 539
   39. 106 बालहक्क आयोग pages 540 to 545
   40. 107 बालविवाह pages 546 to 552

   Module IV. 28 chapters

   1. 108 आधुनिकीकरण आणि कायदा pages 553 to 557
   2. 109 एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण pages 558 to 562
   3. 110 कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण pages 563 to 567
   4. 111 कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन pages 568 to 573
   5. 112 कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप pages 574 to 578
   6. 113 नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा pages 579 to 585
   7. 114 औद्योगिकीकरण आणि कायदा pages 586 to 590
   8. 115 औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण pages 591 to 596
   9. 116 न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले pages 597 to 603
   10. 117 औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 604 to 608
   11. 118 नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक pages 609 to 615
   12. 119 विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा pages 616 to 621
   13. 120 लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य pages 622 to 627
   14. 121 भारतातील तुरुंग pages 628 to 633
   15. 122 तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या pages 634 to 639
   16. 123 कैद्यांचे हक्क pages 640 to 647
   17. 124 कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन pages 648 to 652
   18. 125 दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 pages 653 to 657
   19. 126 पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे pages 658 to 662
   20. 127 लवाद pages 663 to 669
   21. 128 मध्यस्थी आणि समेट pages 670 to 677
   22. 129 लोक अदालत pages 678 to 685
   23. 130 विधी साहाय्य pages 686 to 694
   24. 131 न्याय पंचायती pages 695 to 699
   25. 132 ग्राम न्यायालये pages 700 to 711
   26. 133 दोषकबुली सौदा pages 712 to 720
   27. 134 न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा pages 721 to 729
   28. 135 कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच pages 730 to 738
   Every paper that is solved: 17 papers

   • 2025-26 - Group I
   • 2025-26 - Group II
   • 2025-26 - Group III
   • 2025-26 - Group IV
   • 2025-26 - Group V
   • 2025-26 - Group VI
   • 2024-25
   • 2024 - Group I
   • 2024 - Group II
   • 2024 - Group III
   • 2024 - Group V
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

Questions