munotes®
Semester 1: Notes + Solved papers
Or either one alone: ₹499
₹798 ₹998 Unlock Semester 1

LL.M. Criminal Law and Criminal Administration (Marathi) Semester 1: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

For students of Mumbai University and all its affiliated colleges.

See what you get before you pay

Covers, contents and the first answer of each solved paper are open. No sign-in needed.

As per latest University of Mumbai syllabus

2,090 law students from 182 colleges affiliated to the University of Mumbai read munotes, 282 of them on the LL.M. Counted from accounts, so it leaves out everyone who reads without signing in.

What do you get

  • All the notes of all the subjects in Semester 1, as per the latest syllabus 2026.
  • Previous year question papers, with full solutions.
  • Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
  • Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
  • Valid for one year, 365 days from the day you pay.
  • If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.
  1. फौजदारी विधिशास्त्र (Criminal Jurisprudence)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    फौजदारी विधिशास्त्र

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in

    फौजदारी विधिशास्त्र

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. गुन्हा म्हणजे काय 1
    2. गुन्ह्याची वैशिष्ट्ये 5
    3. राज्याविरुद्धचा अपकार म्हणून गुन्हा 8
    4. गुन्हा, दिवाणी अपकार आणि अपकृत्य 11
    5. गुन्हा, पाप आणि नैतिकता 14
    6. फौजदारी कायदे समाजाला हानिकारक आहेत का 17
    7. फौजदारी कायदा म्हणजे काय: सारभूत आणि प्रक्रियात्मक 20
    8. भारतीय फौजदारी कायद्याचे स्रोत, आणि दंड संहितेची जागा घेणारी न्याय संहिता 23
    9. गुन्ह्यांचे प्रकार 27
    10. फौजदारी न्याय म्हणजे काय 30
    11. फौजदारी न्यायप्रशासन म्हणजे काय 33
    12. शिक्षा पीडित नव्हे तर राज्य का करते 36
    13. खाजगी सूडापासून राज्याच्या न्यायापर्यंत 39
    14. भारतातील फौजदारी न्यायाचा विकास 42
    15. फौजदारी प्रकरणाचे टप्पे 46
    16. चार यंत्रणा 50
    17. प्रतिपक्षी पद्धती आणि चौकशीप्रधान पद्धती 53
    18. मलिमथ समिती 56
    19. पीडित, आणि लोपबिंदू ठरलेली भरपाई 59
    20. बालगुन्हेगारी 64
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. गुन्हेगारीशास्त्र, दंडशास्त्र आणि फौजदारी विधिशास्त्र 68
    2. Actus non facit reum nisi mens sit rea: दोषी मनाशिवाय कृती दोषी ठरत नाही 70
    3. Actus reus: दोषी कृती 75
    4. Mens rea: दोषी मन 79
    5. उद्देश 83
    6. ज्ञान 86
    7. बेदरकारपणा आणि बेपर्वाई 89
    8. फौजदारी निष्काळजीपणा 92
    9. हेतू आणि उद्देश 95
    10. उद्देशाशिवाय गुन्हेगारी असू शकत नाही 98
    11. न्याय संहिता mens rea कसे व्यक्त करते 101
    12. हस्तांतरित द्वेषबुद्धी 105
    13. वैधानिक अपराधांमधील mens rea 108
    14. mens rea चे अपवाद 113
    15. कायद्याचे अज्ञान ही सबब नाही 117
    16. वस्तुस्थितीची चूक आणि कायद्याची चूक 121
    17. Res ipsa loquitur: वस्तुस्थितीच स्वतः बोलते 126
    18. गुन्ह्याचे चार टप्पे 130
    19. पहिला टप्पा: उद्देश 134
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. दुसरा टप्पा: पूर्वतयारी 137
    2. तिसरा टप्पा: प्रयत्न म्हणजे काय 141
    3. प्रयत्नाच्या कसोट्या 145
    4. प्रयत्नाचे प्रकार 149
    5. अशक्य प्रयत्न 152
    6. न्याय संहितेखालील प्रयत्न 155
    7. चौथा टप्पा: पूर्तता 158
    8. अपूर्ण गुन्हे 160

    मॉड्यूल II

    1. सामूहिक दायित्व म्हणजे काय 163
    2. समान उद्देश 167
    3. पोस्टमास्तर प्रकरण 171
    4. बेकायदा जमाव आणि समान उद्दिष्ट 175
    5. समान उद्देश विरुद्ध समान उद्दिष्ट 180
    6. संयुक्त कृतीच्या इतर तरतुदी 183
    7. अपप्रेरणा 187
    8. अपप्रेरकाची शिक्षा 192
    9. फौजदारी कट 196
    10. दंगा आणि मारामारी 200
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. फौजदारी कायद्यातील प्रतिनिधिक दायित्व 203
    2. निगमित संस्थांचे फौजदारी दायित्व 207
    3. संगतीमुळे दोष, आणि त्याच्या मर्यादा 211
    4. मूलभूत तत्त्वे कोणती 215
    5. निर्दोषत्वाचे गृहीतक 218
    6. सिद्ध करण्याचा भार आणि वाजवी संशयापलीकडील सिद्धता 222
    7. Nullum crimen sine lege: कायद्याशिवाय गुन्हा नाही 226
    8. दुहेरी धोका 229
    9. स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याविरुद्धचा विशेषाधिकार 233
    10. निष्पक्ष खटल्याचा हक्क 236
    11. वैधता, आणि अस्पष्टतेचा दोष 239
    12. प्रतिपक्षी पद्धतीतील तत्त्वे 242
    13. पहिले तत्त्व म्हणून कृती आणि दोषी मन 245
    14. सामान्य अपवाद कोणते 248
    15. अपवाद कोणी सिद्ध केला पाहिजे 252
    16. कायद्याने बद्ध 255
    17. कायद्याने समर्थनीय 258
    18. न्यायिक कृती आणि न्यायालयाच्या आदेशाखालील कृती 262
    19. अपघात 265
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. आवश्यकता, आणि jus necessitatis 269
    2. बाल्यावस्था 274
    3. Doli incapax: गुन्ह्यास असमर्थ 278
    4. मनाची विकलता, आणि मॅकनॉटन नियम 282
    5. कायदेशीर मनोविकलता म्हणजे वैद्यकीय मनोविकलता नव्हे 286
    6. नशा 290
    7. संमती 294
    8. दुसऱ्याच्या लाभासाठी सद्भावाने केलेली कृती 299
    9. सद्भावाने कळवलेली गोष्ट 303
    10. धमकीमुळे सक्ती 306
    11. क्षुल्लक बाबी: De minimis non curat lex 310
    12. खाजगी बचावाचा हक्क 313
    13. शरीराचा खाजगी बचाव 317
    14. मालमत्तेचा खाजगी बचाव 321
    15. हक्क मृत्यू घडवण्यापर्यंत केव्हा पोहोचतो 325
    16. हक्कावरील मर्यादा 329
    17. लोकसेवकाविरुद्ध हक्क नाही 333
    18. हक्क केव्हा सुरू होतो आणि केव्हा संपतो 337
    19. बालक किंवा विकल मनाच्या व्यक्तीविरुद्ध बचाव 341
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. निर्दोष व्यक्तीला हानी 345
    2. बचाव मांडणे आणि सिद्ध करणे 349
    3. खाजगी बचाव, आवश्यकता आणि प्रक्षोभन 353

    मॉड्यूल III

    1. शिक्षा म्हणजे काय 357
    2. जरब सिद्धांत 360
    3. प्रतिशोधात्मक सिद्धांत 363
    4. प्रतिबंधात्मक सिद्धांत 366
    5. सुधारात्मक सिद्धांत 369
    6. प्रायश्चित्त सिद्धांत आणि भरपाई सिद्धांत 373
    7. भारतीय कायदा कोणता सिद्धांत अनुसरतो 377
    8. शिक्षेचे प्रकार 381
    9. मृत्युदंड 384
    10. दुर्मिळातील दुर्मिळ कसोटी 389
    11. मृत्युदंड आणि मानवी हक्क 393
    12. जन्मठेप, आणि कारावास 397
    13. सामुदायिक सेवा 401
    14. द्रव्यदंड आणि मालमत्तेचे समपहरण 405
    15. न्यायालय शिक्षा कशी ठोठावते 409
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. परिवीक्षा, ताकीद आणि सुटका 414
    2. शिक्षा म्हणून भरपाई 418
    3. आरोपीचे हक्क 423
    4. पूर्वलक्षी (ex post facto) शिक्षा नाही 427
    5. दुहेरी शिक्षा नाही 431
    6. स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याची सक्ती नाही 434
    7. जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य 439
    8. अटक आणि स्थानबद्धता 443
    9. अटकेची कारणे 449
    10. वकील आणि विधी साहाय्य 453
    11. मौन राखण्याचा हक्क 457
    12. जलद खटल्याचा हक्क 461
    13. छळ आणि कोठडीतील हिंसाचार 466
    14. जामीन 471
    15. अपील आणि पुनरीक्षण 476
    16. पीडिताचे हक्क 480
    17. कठोर दायित्व म्हणजे काय 485
    18. लोककल्याणविषयक अपराध 489
    19. संपूर्ण दायित्व 493
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. कठोर दायित्व आणि प्रतिनिधिक दायित्व 497
    2. भारतीय कायद्यांमधील कठोर दायित्व 501
    3. कायद्यात mens rea पुन्हा अंतर्भूत करणे 505
    4. कठोर दायित्वाच्या बाजूने आणि विरोधात युक्तिवाद 509

    मॉड्यूल IV

    1. आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय म्हणजे काय 514
    2. न्युरेम्बर्गपासून रोमपर्यंत 517
    3. रोम संविधी 520
    4. न्यायालयाची अंगे 525
    5. सदस्य राष्ट्रांची सभा 530
    6. न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र 534
    7. वंशसंहार 538
    8. मानवतेविरुद्धचे गुन्हे 542
    9. युद्ध गुन्हे 546
    10. आक्रमणाचा गुन्हा 551
    11. पूरकता 556
    12. प्रकरण न्यायालयापर्यंत कसे पोहोचते 561
    13. रोम संविधीतील फौजदारी कायद्याची सामान्य तत्त्वे 566
    14. खटला, अपील आणि शिक्षा 573
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. भारत आणि न्यायालय 578
    2. न्यायालयाने काय केले, आणि त्यावरील टीका 583
    3. निर्गुन्हेगारीकरण म्हणजे काय 587
    4. निर्गुन्हेगारीकरण, वैधीकरण आणि संकुचित अर्थ लावणे 591
    5. हानी तत्त्व 595
    6. वुल्फेंडन, डेव्हलिन आणि हार्ट 599
    7. फौजदारी शास्तीच्या मर्यादा 604
    8. एक मार्ग म्हणून घटनात्मक पुनर्विलोकन 608
    9. कलम 377, आणि नवतेजपर्यंतचा मार्ग 612
    10. व्यभिचार 617
    11. तिहेरी तलाक, आणि उलट दिशेने गुन्हेगारीकरण 621
    12. आत्महत्येचा प्रयत्न 625
    13. न्याय संहितेने काय वगळले 629
    14. नियामक आणि आर्थिक अपराधांचे निर्गुन्हेगारीकरण 634
    15. अतिगुन्हेगारीकरण 638
    16. सीमा दोन्ही दिशांनी सरकते 642
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    646 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 646 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    फौजदारी विधिशास्त्र

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 paper are above. The answers to all 10 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 166 chapters across 4 modules

    Module I. 47 chapters

    1. 1 गुन्हा म्हणजे काय pages 1 to 4
    2. 2 गुन्ह्याची वैशिष्ट्ये pages 5 to 7
    3. 3 राज्याविरुद्धचा अपकार म्हणून गुन्हा pages 8 to 10
    4. 4 गुन्हा, दिवाणी अपकार आणि अपकृत्य pages 11 to 13
    5. 5 गुन्हा, पाप आणि नैतिकता pages 14 to 16
    6. 6 फौजदारी कायदे समाजाला हानिकारक आहेत का pages 17 to 19
    7. 7 फौजदारी कायदा म्हणजे काय: सारभूत आणि प्रक्रियात्मक pages 20 to 22
    8. 8 भारतीय फौजदारी कायद्याचे स्रोत, आणि दंड संहितेची जागा घेणारी न्याय संहिता pages 23 to 26
    9. 9 गुन्ह्यांचे प्रकार pages 27 to 29
    10. 10 फौजदारी न्याय म्हणजे काय pages 30 to 32
    11. 11 फौजदारी न्यायप्रशासन म्हणजे काय pages 33 to 35
    12. 12 शिक्षा पीडित नव्हे तर राज्य का करते pages 36 to 38
    13. 13 खाजगी सूडापासून राज्याच्या न्यायापर्यंत pages 39 to 41
    14. 14 भारतातील फौजदारी न्यायाचा विकास pages 42 to 45
    15. 15 फौजदारी प्रकरणाचे टप्पे pages 46 to 49
    16. 16 चार यंत्रणा pages 50 to 52
    17. 17 प्रतिपक्षी पद्धती आणि चौकशीप्रधान पद्धती pages 53 to 55
    18. 18 मलिमथ समिती pages 56 to 58
    19. 19 पीडित, आणि लोपबिंदू ठरलेली भरपाई pages 59 to 63
    20. 20 बालगुन्हेगारी pages 64 to 67
    21. 21 गुन्हेगारीशास्त्र, दंडशास्त्र आणि फौजदारी विधिशास्त्र pages 68 to 69
    22. 22 Actus non facit reum nisi mens sit rea: दोषी मनाशिवाय कृती दोषी ठरत नाही pages 70 to 74
    23. 23 Actus reus: दोषी कृती pages 75 to 78
    24. 24 Mens rea: दोषी मन pages 79 to 82
    25. 25 उद्देश pages 83 to 85
    26. 26 ज्ञान pages 86 to 88
    27. 27 बेदरकारपणा आणि बेपर्वाई pages 89 to 91
    28. 28 फौजदारी निष्काळजीपणा pages 92 to 94
    29. 29 हेतू आणि उद्देश pages 95 to 97
    30. 30 उद्देशाशिवाय गुन्हेगारी असू शकत नाही pages 98 to 100
    31. 31 न्याय संहिता mens rea कसे व्यक्त करते pages 101 to 104
    32. 32 हस्तांतरित द्वेषबुद्धी pages 105 to 107
    33. 33 वैधानिक अपराधांमधील mens rea pages 108 to 112
    34. 34 mens rea चे अपवाद pages 113 to 116
    35. 35 कायद्याचे अज्ञान ही सबब नाही pages 117 to 120
    36. 36 वस्तुस्थितीची चूक आणि कायद्याची चूक pages 121 to 125
    37. 37 Res ipsa loquitur: वस्तुस्थितीच स्वतः बोलते pages 126 to 129
    38. 38 गुन्ह्याचे चार टप्पे pages 130 to 133
    39. 39 पहिला टप्पा: उद्देश pages 134 to 136
    40. 40 दुसरा टप्पा: पूर्वतयारी pages 137 to 140
    41. 41 तिसरा टप्पा: प्रयत्न म्हणजे काय pages 141 to 144
    42. 42 प्रयत्नाच्या कसोट्या pages 145 to 148
    43. 43 प्रयत्नाचे प्रकार pages 149 to 151
    44. 44 अशक्य प्रयत्न pages 152 to 154
    45. 45 न्याय संहितेखालील प्रयत्न pages 155 to 157
    46. 46 चौथा टप्पा: पूर्तता pages 158 to 159
    47. 47 अपूर्ण गुन्हे pages 160 to 162

    Module II. 51 chapters

    1. 48 सामूहिक दायित्व म्हणजे काय pages 163 to 166
    2. 49 समान उद्देश pages 167 to 170
    3. 50 पोस्टमास्तर प्रकरण pages 171 to 174
    4. 51 बेकायदा जमाव आणि समान उद्दिष्ट pages 175 to 179
    5. 52 समान उद्देश विरुद्ध समान उद्दिष्ट pages 180 to 182
    6. 53 संयुक्त कृतीच्या इतर तरतुदी pages 183 to 186
    7. 54 अपप्रेरणा pages 187 to 191
    8. 55 अपप्रेरकाची शिक्षा pages 192 to 195
    9. 56 फौजदारी कट pages 196 to 199
    10. 57 दंगा आणि मारामारी pages 200 to 202
    11. 58 फौजदारी कायद्यातील प्रतिनिधिक दायित्व pages 203 to 206
    12. 59 निगमित संस्थांचे फौजदारी दायित्व pages 207 to 210
    13. 60 संगतीमुळे दोष, आणि त्याच्या मर्यादा pages 211 to 214
    14. 61 मूलभूत तत्त्वे कोणती pages 215 to 217
    15. 62 निर्दोषत्वाचे गृहीतक pages 218 to 221
    16. 63 सिद्ध करण्याचा भार आणि वाजवी संशयापलीकडील सिद्धता pages 222 to 225
    17. 64 Nullum crimen sine lege: कायद्याशिवाय गुन्हा नाही pages 226 to 228
    18. 65 दुहेरी धोका pages 229 to 232
    19. 66 स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याविरुद्धचा विशेषाधिकार pages 233 to 235
    20. 67 निष्पक्ष खटल्याचा हक्क pages 236 to 238
    21. 68 वैधता, आणि अस्पष्टतेचा दोष pages 239 to 241
    22. 69 प्रतिपक्षी पद्धतीतील तत्त्वे pages 242 to 244
    23. 70 पहिले तत्त्व म्हणून कृती आणि दोषी मन pages 245 to 247
    24. 71 सामान्य अपवाद कोणते pages 248 to 251
    25. 72 अपवाद कोणी सिद्ध केला पाहिजे pages 252 to 254
    26. 73 कायद्याने बद्ध pages 255 to 257
    27. 74 कायद्याने समर्थनीय pages 258 to 261
    28. 75 न्यायिक कृती आणि न्यायालयाच्या आदेशाखालील कृती pages 262 to 264
    29. 76 अपघात pages 265 to 268
    30. 77 आवश्यकता, आणि jus necessitatis pages 269 to 273
    31. 78 बाल्यावस्था pages 274 to 277
    32. 79 Doli incapax: गुन्ह्यास असमर्थ pages 278 to 281
    33. 80 मनाची विकलता, आणि मॅकनॉटन नियम pages 282 to 285
    34. 81 कायदेशीर मनोविकलता म्हणजे वैद्यकीय मनोविकलता नव्हे pages 286 to 289
    35. 82 नशा pages 290 to 293
    36. 83 संमती pages 294 to 298
    37. 84 दुसऱ्याच्या लाभासाठी सद्भावाने केलेली कृती pages 299 to 302
    38. 85 सद्भावाने कळवलेली गोष्ट pages 303 to 305
    39. 86 धमकीमुळे सक्ती pages 306 to 309
    40. 87 क्षुल्लक बाबी: De minimis non curat lex pages 310 to 312
    41. 88 खाजगी बचावाचा हक्क pages 313 to 316
    42. 89 शरीराचा खाजगी बचाव pages 317 to 320
    43. 90 मालमत्तेचा खाजगी बचाव pages 321 to 324
    44. 91 हक्क मृत्यू घडवण्यापर्यंत केव्हा पोहोचतो pages 325 to 328
    45. 92 हक्कावरील मर्यादा pages 329 to 332
    46. 93 लोकसेवकाविरुद्ध हक्क नाही pages 333 to 336
    47. 94 हक्क केव्हा सुरू होतो आणि केव्हा संपतो pages 337 to 340
    48. 95 बालक किंवा विकल मनाच्या व्यक्तीविरुद्ध बचाव pages 341 to 344
    49. 96 निर्दोष व्यक्तीला हानी pages 345 to 348
    50. 97 बचाव मांडणे आणि सिद्ध करणे pages 349 to 352
    51. 98 खाजगी बचाव, आवश्यकता आणि प्रक्षोभन pages 353 to 356

    Module III. 38 chapters

    1. 99 शिक्षा म्हणजे काय pages 357 to 359
    2. 100 जरब सिद्धांत pages 360 to 362
    3. 101 प्रतिशोधात्मक सिद्धांत pages 363 to 365
    4. 102 प्रतिबंधात्मक सिद्धांत pages 366 to 368
    5. 103 सुधारात्मक सिद्धांत pages 369 to 372
    6. 104 प्रायश्चित्त सिद्धांत आणि भरपाई सिद्धांत pages 373 to 376
    7. 105 भारतीय कायदा कोणता सिद्धांत अनुसरतो pages 377 to 380
    8. 106 शिक्षेचे प्रकार pages 381 to 383
    9. 107 मृत्युदंड pages 384 to 388
    10. 108 दुर्मिळातील दुर्मिळ कसोटी pages 389 to 392
    11. 109 मृत्युदंड आणि मानवी हक्क pages 393 to 396
    12. 110 जन्मठेप, आणि कारावास pages 397 to 400
    13. 111 सामुदायिक सेवा pages 401 to 404
    14. 112 द्रव्यदंड आणि मालमत्तेचे समपहरण pages 405 to 408
    15. 113 न्यायालय शिक्षा कशी ठोठावते pages 409 to 413
    16. 114 परिवीक्षा, ताकीद आणि सुटका pages 414 to 417
    17. 115 शिक्षा म्हणून भरपाई pages 418 to 422
    18. 116 आरोपीचे हक्क pages 423 to 426
    19. 117 पूर्वलक्षी (ex post facto) शिक्षा नाही pages 427 to 430
    20. 118 दुहेरी शिक्षा नाही pages 431 to 433
    21. 119 स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याची सक्ती नाही pages 434 to 438
    22. 120 जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य pages 439 to 442
    23. 121 अटक आणि स्थानबद्धता pages 443 to 448
    24. 122 अटकेची कारणे pages 449 to 452
    25. 123 वकील आणि विधी साहाय्य pages 453 to 456
    26. 124 मौन राखण्याचा हक्क pages 457 to 460
    27. 125 जलद खटल्याचा हक्क pages 461 to 465
    28. 126 छळ आणि कोठडीतील हिंसाचार pages 466 to 470
    29. 127 जामीन pages 471 to 475
    30. 128 अपील आणि पुनरीक्षण pages 476 to 479
    31. 129 पीडिताचे हक्क pages 480 to 484
    32. 130 कठोर दायित्व म्हणजे काय pages 485 to 488
    33. 131 लोककल्याणविषयक अपराध pages 489 to 492
    34. 132 संपूर्ण दायित्व pages 493 to 496
    35. 133 कठोर दायित्व आणि प्रतिनिधिक दायित्व pages 497 to 500
    36. 134 भारतीय कायद्यांमधील कठोर दायित्व pages 501 to 504
    37. 135 कायद्यात mens rea पुन्हा अंतर्भूत करणे pages 505 to 508
    38. 136 कठोर दायित्वाच्या बाजूने आणि विरोधात युक्तिवाद pages 509 to 513

    Module IV. 30 chapters

    1. 137 आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय म्हणजे काय pages 514 to 516
    2. 138 न्युरेम्बर्गपासून रोमपर्यंत pages 517 to 519
    3. 139 रोम संविधी pages 520 to 524
    4. 140 न्यायालयाची अंगे pages 525 to 529
    5. 141 सदस्य राष्ट्रांची सभा pages 530 to 533
    6. 142 न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र pages 534 to 537
    7. 143 वंशसंहार pages 538 to 541
    8. 144 मानवतेविरुद्धचे गुन्हे pages 542 to 545
    9. 145 युद्ध गुन्हे pages 546 to 550
    10. 146 आक्रमणाचा गुन्हा pages 551 to 555
    11. 147 पूरकता pages 556 to 560
    12. 148 प्रकरण न्यायालयापर्यंत कसे पोहोचते pages 561 to 565
    13. 149 रोम संविधीतील फौजदारी कायद्याची सामान्य तत्त्वे pages 566 to 572
    14. 150 खटला, अपील आणि शिक्षा pages 573 to 577
    15. 151 भारत आणि न्यायालय pages 578 to 582
    16. 152 न्यायालयाने काय केले, आणि त्यावरील टीका pages 583 to 586
    17. 153 निर्गुन्हेगारीकरण म्हणजे काय pages 587 to 590
    18. 154 निर्गुन्हेगारीकरण, वैधीकरण आणि संकुचित अर्थ लावणे pages 591 to 594
    19. 155 हानी तत्त्व pages 595 to 598
    20. 156 वुल्फेंडन, डेव्हलिन आणि हार्ट pages 599 to 603
    21. 157 फौजदारी शास्तीच्या मर्यादा pages 604 to 607
    22. 158 एक मार्ग म्हणून घटनात्मक पुनर्विलोकन pages 608 to 611
    23. 159 कलम 377, आणि नवतेजपर्यंतचा मार्ग pages 612 to 616
    24. 160 व्यभिचार pages 617 to 620
    25. 161 तिहेरी तलाक, आणि उलट दिशेने गुन्हेगारीकरण pages 621 to 624
    26. 162 आत्महत्येचा प्रयत्न pages 625 to 628
    27. 163 न्याय संहितेने काय वगळले pages 629 to 633
    28. 164 नियामक आणि आर्थिक अपराधांचे निर्गुन्हेगारीकरण pages 634 to 637
    29. 165 अतिगुन्हेगारीकरण pages 638 to 641
    30. 166 सीमा दोन्ही दिशांनी सरकते pages 642 to 646
    Every paper that is solved: 10 papers
  2. दंडविषयक कायदे (Penal Laws)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    दंडविषयक कायदे

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in गट 5: फौजदारी कायदा आणि फौजदारी प्रशासन

    दंडविषयक कायदे

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. या प्रश्नपत्रिकेत दंडविषयक कायदे म्हणजे काय 1
    2. भारतीय दंड संहितेपासून भारतीय न्याय संहितेपर्यंत 5
    3. दंड संहितेखालील प्रकरण नव्या क्रमांकानुसार कसे वाचावे 10
    4. न्याय संहितेची रचना 14
    5. विस्तार, लागू होणे आणि राज्यक्षेत्राबाहेरील पोहोच 17
    6. सर्वसाधारण स्पष्टीकरणे 22
    7. शिक्षा, आणि नवी सामुदायिक सेवा 27
    8. सर्वसाधारण अपवाद थोडक्यात 31
    9. खाजगी बचावाचा हक्क 36
    10. अपप्रेरणा 41
    11. फौजदारी कट 46
    12. अपराध करण्याचा प्रयत्न 50
    13. बलात्कार: न्याय संहिता त्याची व्याख्या कशी करते 54
    14. गंभीर स्वरूपाचा बलात्कार, अधिकारपदावरील व्यक्तीने केलेला बलात्कार, आणि सामूहिक बलात्कार 59
    15. पुनरावृत्ती करणारे अपराधी आणि पीडितेची ओळख 64
    16. स्त्रीवर हमला, लैंगिक छळ, लपून पाहणे आणि पाठलाग 68
    17. हुंडाबळी, आणि पती किंवा त्याच्या नातेवाइकांकडून क्रूरता 73
    18. विवाहास भाग पाडण्यासाठी स्त्रीचे अपहरण किंवा अपनयन 78
    19. गर्भपात घडवणे आणि अजन्मा बालकाला इजा 81
    20. उघड्यावर टाकणे, त्याग करणे आणि जन्म लपवणे 85
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. वेश्याव्यवसायासाठी मुलांची विक्री आणि खरेदी 89
    2. सदोष मनुष्यवध आणि खून 93
    3. मनुष्यवधासाठीच्या शिक्षा 98
    4. निष्काळजीपणामुळे मृत्यू, आणि धडक देऊन पळून जाण्याविषयीचा खंड 103
    5. आत्महत्येची अपप्रेरणा, खुनाचा प्रयत्न आणि सदोष मनुष्यवधाचा प्रयत्न 107
    6. न्याय संहितेतील संघटित गुन्हा 112
    7. न्याय संहितेतील दहशतवादी कृत्य 117
    8. दुखापत आणि गंभीर दुखापत 122
    9. गैरनिरोध आणि गैर परिरोध 128
    10. फौजदारीपात्र बलप्रयोग आणि हमला 132
    11. अपहरण, अपनयन, गुलामगिरी आणि वेठबिगारी 137
    12. भारत सरकारविरुद्ध युद्ध पुकारणे 143
    13. राजद्रोहाची जागा घेणारे कलम 147
    14. राज्याविरुद्धचे इतर अपराध 152
    15. भूसेना, नौसेना आणि वायुसेना यांच्याशी संबंधित अपराध 156
    16. निवडणुकांशी संबंधित अपराध 160
    17. नाणी, चलनी नोटा, बँक नोटा आणि शासकीय मुद्रांक यांच्याशी संबंधित अपराध 165
    18. बेकायदा जमाव आणि दंगा 170
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. विविध गटांमध्ये शत्रुत्व वाढवणे 175
    2. लोकसेवकांनी केलेले किंवा त्यांच्याशी संबंधित अपराध 180
    3. लोकसेवकांच्या कायदेशीर प्राधिकाराचा अवमान 186
    4. खोटा पुरावा आणि तो रचणे 191
    5. सार्वजनिक न्यायाविरुद्धचे अपराध 196
    6. सार्वजनिक उपद्रव आणि सार्वजनिक आरोग्यावर परिणाम करणारे अपराध 203
    7. जीव धोक्यात आणणारी अविचारी आणि निष्काळजी कृत्ये 209
    8. अश्लीलता 213
    9. लॉटरी कार्यालय चालवणे 218
    10. धर्माशी संबंधित अपराध 221
    11. चोरी 226
    12. खंडणी, जबरी चोरी आणि दरोडा 230
    13. फौजदारी अपहार आणि फौजदारी न्यासभंग 235
    14. ठकवणूक 240
    15. कपटपूर्ण विलेख आणि मालमत्तेची कपटपूर्ण विल्हेवाट 244
    16. आगळीक 248
    17. फौजदारीपात्र अतिक्रमण 252
    18. बनावटगिरी आणि खोटे दस्तऐवज 256
    19. मालमत्ता चिन्हे आणि चलन चिन्हे 261
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. फौजदारीपात्र धाकदपटशा, अपमान आणि उपद्रव 265
    2. मानहानी 270

    मॉड्यूल II

    1. संघटित गुन्हा म्हणजे काय 275
    2. महाराष्ट्राने MCOCA का केला 278
    3. MCOCA मधील व्याख्या 281
    4. संघटित गुन्ह्याचा अपराध 286
    5. टोळीसाठी धारण केलेली हिशेब न देता येणारी संपत्ती 290
    6. MCOCA खालील विशेष न्यायालय 293
    7. विशेष न्यायालयाची कार्यपद्धती आणि अधिकार 297
    8. MCOCA खाली संदेशांची अडवणूक 301
    9. पुराव्याचे विशेष नियम, आणि पोलीस अधिकाऱ्यासमोरील कबुलीजबाब 306
    10. साक्षीदारांचे संरक्षण 311
    11. मालमत्तेचे समपहरण आणि टाच 314
    12. जामीन, आणि संहिता सुधारित स्वरूपात लागू होणे 317
    13. कलम 22 खालील गृहीतक 321
    14. पूर्वमंजुरी आणि दखल 325
    15. अधिभावी परिणाम आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 328
    16. सर्वोच्च न्यायालयातील MCOCA 332
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. MCOCA आणि न्याय संहितेचे कलम 111 शेजारी शेजारी 336
    2. POTA पूर्वीचा दहशतवाद आणि कायदा 340
    3. POTA: अधिनियमन, कालावधी आणि निरसन 343
    4. POTA मधील व्याख्या 347
    5. POTA खालील दहशतवादी कृत्य 351
    6. अनधिकृत शस्त्रे आणि वाढीव शास्ती 356
    7. दहशतवादाचे उत्पन्न 360
    8. माहिती पुरवण्याचे आबंधन 365
    9. विशिष्ट व्यक्तींच्या मालमत्तेचे समपहरण 369
    10. POTA खालील दहशतवादी संघटना 373
    11. POTA खालील विशेष न्यायालये 379
    12. कलम 32 खाली पोलीस अधिकाऱ्यासमोरील कबुलीजबाब 385
    13. हस्तांतरण, अपील आणि संक्रमणकालीन तरतुदी 390
    14. POTA खाली संदेशांची अडवणूक 394
    15. POTA खालील कार्यपद्धती, अटक आणि जामीन 402
    16. गृहीतक आणि अधिकारितेला प्रतिबंध 408
    17. संरक्षक उपाय, पुनर्विलोकन समित्या आणि द्वेषमूलक खटला 413
    18. POTA ला दिलेले संवैधानिक आव्हान 419
    19. POTA चे निरसन झाल्यानंतर काय घडले 424
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III

    1. सायबर गुन्हा म्हणजे काय 430
    2. माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम आणि तो कशासाठी होता 434
    3. सायबर अपराध ठरवणाऱ्या व्याख्या 438
    4. इलेक्ट्रॉनिक अभिलेख आणि स्वाक्षरीची योजना 443
    5. कर्तृत्व, पोचपावती आणि सुरक्षित अभिलेख 448
    6. नियंत्रक आणि प्रमाणन प्राधिकारी 453
    7. इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी प्रमाणपत्रे आणि वर्गणीदार 459
    8. कलम 43 मधील दिवाणी अपकार 464
    9. कलम 43A आणि आजचे विदा संरक्षण 469
    10. इतर दंड, आणि न्यायनिर्णयन 473
    11. अपील, आणि रद्द करण्यात आलेले न्यायाधिकरण 478
    12. संगणक स्रोत दस्तऐवजांमध्ये फेरफार 483
    13. कलम 66 खालील संगणकाशी संबंधित अपराध 487
    14. कलम 66A, आणि श्रेया सिंघल 491
    15. चोरीची विदा स्वीकारणे, ओळख चोरी आणि तोतयेगिरीद्वारे ठकवणूक 495
    16. खासगीपणाचा भंग 499
    17. सायबर दहशतवाद 503
    18. इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपातील अश्लीलता 507
    19. लैंगिकदृष्ट्या स्पष्ट कृत्यात मुलांचे चित्रण करणारी सामग्री 512
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. मध्यस्थांनी माहितीचे जतन आणि धारण 516
    2. नियंत्रकाचे निर्देश 519
    3. अडवणूक, देखरेख आणि विकूटन 522
    4. माहितीपर्यंत सार्वजनिक प्रवेश अवरोधित करणे 526
    5. सायबर सुरक्षेसाठी वाहतूक विदेवर देखरेख 530
    6. संरक्षित यंत्रणा, राष्ट्रीय नोडल यंत्रणा आणि CERT-In 534
    7. चुकीचे निवेदन, गोपनीयतेचा भंग आणि खोटी प्रमाणपत्रे 539
    8. राज्यक्षेत्राबाहेरील पोहोच, सरकारजमा करणे आणि आपसात मिटवणे 544
    9. अन्वेषण, झडती आणि अटक 549
    10. मध्यस्थांचे दायित्व आणि कलम 79 553
    11. अपप्रेरणा, प्रयत्न आणि कंपन्यांनी केलेले अपराध 558
    12. अधिनियमाची उर्वरित यंत्रणा 562
    13. माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमाबाहेरील सायबर अपराध 567

    मॉड्यूल IV

    1. बाल न्याय कायदा कशासाठी असतो 571
    2. तीन बाल न्याय अधिनियम 575
    3. 2000 चा अधिनियम काय करू पाहत होता 580
    4. 2000 चे बाल न्याय मंडळ 585
    5. 2000 च्या अधिनियमाखाली पकडणे, जामीन आणि चौकशी 590
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. 2000 च्या अधिनियमाखालील आदेश 595
    2. 2000 च्या अधिनियमाखाली बालकांविरुद्धचे अपराध 601
    3. 2000 ची बाल कल्याण समिती 605
    4. 2000 च्या अधिनियमाखालील पुनर्वसन 610
    5. 2000 च्या अधिनियमाचा उर्वरित भाग 615
    6. 2000 च्या अधिनियमाची जागा का घेतली गेली 622
    7. 2015 चा अधिनियम: विस्तार आणि लागू होणे 627
    8. 2015 च्या अधिनियमातील व्याख्या 631
    9. सर्वसाधारण तत्त्वे 637
    10. बाल न्याय मंडळ 641
    11. पकडणे आणि पोलिसांची भूमिका 647
    12. विधिसंघर्षग्रस्त बालकाचा जामीन 650
    13. मंडळाने करायची चौकशी 654
    14. घोर अपराधांविषयीचे प्राथमिक मूल्यमापन 658
    15. विधिसंघर्षग्रस्त आढळलेल्या बालकाविरुद्धचे आदेश 662
    16. बाल न्यायालय 667
    17. संयुक्त कार्यवाही, अपात्रता आणि प्रलंबित प्रकरणे 671
    18. बाल कल्याण समिती 676
    19. अनिवार्य कळवणे आणि स्वाधीन करणे 682
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेल्या बालकासाठीचे आदेश 687
    2. पुनर्वसन आणि सामाजिक पुनःएकात्मीकरण 691
    3. 2015 च्या अधिनियमाखालील संस्था 697
    4. 2015 च्या अधिनियमाखाली दत्तक 702
    5. दत्तक प्राधिकरणे 708
    6. बालकांविरुद्धचे अपराध: क्रूरतेपासून शोषणापर्यंत 713
    7. बालकांविरुद्धचे अपराध: विक्रीपासून दिव्यांगत्वापर्यंत 719
    8. अपराधांचे वर्गीकरण आणि पदनिर्देशित न्यायालय 724
    9. कार्यपद्धती, वयनिश्चिती आणि हस्तांतरण 729
    10. अपील, पुनरीक्षण आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 735
    11. सर्वोच्च न्यायालयातील बाल न्याय 741
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    745 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 745 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    दंडविषयक कायदे

    LL.M. · सत्र 1

    Mar 2026 परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Mar 2026 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Mar 2026 paper are above. The answers to all 8 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 161 chapters across 4 modules

    Module I. 59 chapters

    1. 1 या प्रश्नपत्रिकेत दंडविषयक कायदे म्हणजे काय pages 1 to 4
    2. 2 भारतीय दंड संहितेपासून भारतीय न्याय संहितेपर्यंत pages 5 to 9
    3. 3 दंड संहितेखालील प्रकरण नव्या क्रमांकानुसार कसे वाचावे pages 10 to 13
    4. 4 न्याय संहितेची रचना pages 14 to 16
    5. 5 विस्तार, लागू होणे आणि राज्यक्षेत्राबाहेरील पोहोच pages 17 to 21
    6. 6 सर्वसाधारण स्पष्टीकरणे pages 22 to 26
    7. 7 शिक्षा, आणि नवी सामुदायिक सेवा pages 27 to 30
    8. 8 सर्वसाधारण अपवाद थोडक्यात pages 31 to 35
    9. 9 खाजगी बचावाचा हक्क pages 36 to 40
    10. 10 अपप्रेरणा pages 41 to 45
    11. 11 फौजदारी कट pages 46 to 49
    12. 12 अपराध करण्याचा प्रयत्न pages 50 to 53
    13. 13 बलात्कार: न्याय संहिता त्याची व्याख्या कशी करते pages 54 to 58
    14. 14 गंभीर स्वरूपाचा बलात्कार, अधिकारपदावरील व्यक्तीने केलेला बलात्कार, आणि सामूहिक बलात्कार pages 59 to 63
    15. 15 पुनरावृत्ती करणारे अपराधी आणि पीडितेची ओळख pages 64 to 67
    16. 16 स्त्रीवर हमला, लैंगिक छळ, लपून पाहणे आणि पाठलाग pages 68 to 72
    17. 17 हुंडाबळी, आणि पती किंवा त्याच्या नातेवाइकांकडून क्रूरता pages 73 to 77
    18. 18 विवाहास भाग पाडण्यासाठी स्त्रीचे अपहरण किंवा अपनयन pages 78 to 80
    19. 19 गर्भपात घडवणे आणि अजन्मा बालकाला इजा pages 81 to 84
    20. 20 उघड्यावर टाकणे, त्याग करणे आणि जन्म लपवणे pages 85 to 88
    21. 21 वेश्याव्यवसायासाठी मुलांची विक्री आणि खरेदी pages 89 to 92
    22. 22 सदोष मनुष्यवध आणि खून pages 93 to 97
    23. 23 मनुष्यवधासाठीच्या शिक्षा pages 98 to 102
    24. 24 निष्काळजीपणामुळे मृत्यू, आणि धडक देऊन पळून जाण्याविषयीचा खंड pages 103 to 106
    25. 25 आत्महत्येची अपप्रेरणा, खुनाचा प्रयत्न आणि सदोष मनुष्यवधाचा प्रयत्न pages 107 to 111
    26. 26 न्याय संहितेतील संघटित गुन्हा pages 112 to 116
    27. 27 न्याय संहितेतील दहशतवादी कृत्य pages 117 to 121
    28. 28 दुखापत आणि गंभीर दुखापत pages 122 to 127
    29. 29 गैरनिरोध आणि गैर परिरोध pages 128 to 131
    30. 30 फौजदारीपात्र बलप्रयोग आणि हमला pages 132 to 136
    31. 31 अपहरण, अपनयन, गुलामगिरी आणि वेठबिगारी pages 137 to 142
    32. 32 भारत सरकारविरुद्ध युद्ध पुकारणे pages 143 to 146
    33. 33 राजद्रोहाची जागा घेणारे कलम pages 147 to 151
    34. 34 राज्याविरुद्धचे इतर अपराध pages 152 to 155
    35. 35 भूसेना, नौसेना आणि वायुसेना यांच्याशी संबंधित अपराध pages 156 to 159
    36. 36 निवडणुकांशी संबंधित अपराध pages 160 to 164
    37. 37 नाणी, चलनी नोटा, बँक नोटा आणि शासकीय मुद्रांक यांच्याशी संबंधित अपराध pages 165 to 169
    38. 38 बेकायदा जमाव आणि दंगा pages 170 to 174
    39. 39 विविध गटांमध्ये शत्रुत्व वाढवणे pages 175 to 179
    40. 40 लोकसेवकांनी केलेले किंवा त्यांच्याशी संबंधित अपराध pages 180 to 185
    41. 41 लोकसेवकांच्या कायदेशीर प्राधिकाराचा अवमान pages 186 to 190
    42. 42 खोटा पुरावा आणि तो रचणे pages 191 to 195
    43. 43 सार्वजनिक न्यायाविरुद्धचे अपराध pages 196 to 202
    44. 44 सार्वजनिक उपद्रव आणि सार्वजनिक आरोग्यावर परिणाम करणारे अपराध pages 203 to 208
    45. 45 जीव धोक्यात आणणारी अविचारी आणि निष्काळजी कृत्ये pages 209 to 212
    46. 46 अश्लीलता pages 213 to 217
    47. 47 लॉटरी कार्यालय चालवणे pages 218 to 220
    48. 48 धर्माशी संबंधित अपराध pages 221 to 225
    49. 49 चोरी pages 226 to 229
    50. 50 खंडणी, जबरी चोरी आणि दरोडा pages 230 to 234
    51. 51 फौजदारी अपहार आणि फौजदारी न्यासभंग pages 235 to 239
    52. 52 ठकवणूक pages 240 to 243
    53. 53 कपटपूर्ण विलेख आणि मालमत्तेची कपटपूर्ण विल्हेवाट pages 244 to 247
    54. 54 आगळीक pages 248 to 251
    55. 55 फौजदारीपात्र अतिक्रमण pages 252 to 255
    56. 56 बनावटगिरी आणि खोटे दस्तऐवज pages 256 to 260
    57. 57 मालमत्ता चिन्हे आणि चलन चिन्हे pages 261 to 264
    58. 58 फौजदारीपात्र धाकदपटशा, अपमान आणि उपद्रव pages 265 to 269
    59. 59 मानहानी pages 270 to 274

    Module II. 35 chapters

    1. 60 संघटित गुन्हा म्हणजे काय pages 275 to 277
    2. 61 महाराष्ट्राने MCOCA का केला pages 278 to 280
    3. 62 MCOCA मधील व्याख्या pages 281 to 285
    4. 63 संघटित गुन्ह्याचा अपराध pages 286 to 289
    5. 64 टोळीसाठी धारण केलेली हिशेब न देता येणारी संपत्ती pages 290 to 292
    6. 65 MCOCA खालील विशेष न्यायालय pages 293 to 296
    7. 66 विशेष न्यायालयाची कार्यपद्धती आणि अधिकार pages 297 to 300
    8. 67 MCOCA खाली संदेशांची अडवणूक pages 301 to 305
    9. 68 पुराव्याचे विशेष नियम, आणि पोलीस अधिकाऱ्यासमोरील कबुलीजबाब pages 306 to 310
    10. 69 साक्षीदारांचे संरक्षण pages 311 to 313
    11. 70 मालमत्तेचे समपहरण आणि टाच pages 314 to 316
    12. 71 जामीन, आणि संहिता सुधारित स्वरूपात लागू होणे pages 317 to 320
    13. 72 कलम 22 खालील गृहीतक pages 321 to 324
    14. 73 पूर्वमंजुरी आणि दखल pages 325 to 327
    15. 74 अधिभावी परिणाम आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 328 to 331
    16. 75 सर्वोच्च न्यायालयातील MCOCA pages 332 to 335
    17. 76 MCOCA आणि न्याय संहितेचे कलम 111 शेजारी शेजारी pages 336 to 339
    18. 77 POTA पूर्वीचा दहशतवाद आणि कायदा pages 340 to 342
    19. 78 POTA: अधिनियमन, कालावधी आणि निरसन pages 343 to 346
    20. 79 POTA मधील व्याख्या pages 347 to 350
    21. 80 POTA खालील दहशतवादी कृत्य pages 351 to 355
    22. 81 अनधिकृत शस्त्रे आणि वाढीव शास्ती pages 356 to 359
    23. 82 दहशतवादाचे उत्पन्न pages 360 to 364
    24. 83 माहिती पुरवण्याचे आबंधन pages 365 to 368
    25. 84 विशिष्ट व्यक्तींच्या मालमत्तेचे समपहरण pages 369 to 372
    26. 85 POTA खालील दहशतवादी संघटना pages 373 to 378
    27. 86 POTA खालील विशेष न्यायालये pages 379 to 384
    28. 87 कलम 32 खाली पोलीस अधिकाऱ्यासमोरील कबुलीजबाब pages 385 to 389
    29. 88 हस्तांतरण, अपील आणि संक्रमणकालीन तरतुदी pages 390 to 393
    30. 89 POTA खाली संदेशांची अडवणूक pages 394 to 401
    31. 90 POTA खालील कार्यपद्धती, अटक आणि जामीन pages 402 to 407
    32. 91 गृहीतक आणि अधिकारितेला प्रतिबंध pages 408 to 412
    33. 92 संरक्षक उपाय, पुनर्विलोकन समित्या आणि द्वेषमूलक खटला pages 413 to 418
    34. 93 POTA ला दिलेले संवैधानिक आव्हान pages 419 to 423
    35. 94 POTA चे निरसन झाल्यानंतर काय घडले pages 424 to 429

    Module III. 32 chapters

    1. 95 सायबर गुन्हा म्हणजे काय pages 430 to 433
    2. 96 माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम आणि तो कशासाठी होता pages 434 to 437
    3. 97 सायबर अपराध ठरवणाऱ्या व्याख्या pages 438 to 442
    4. 98 इलेक्ट्रॉनिक अभिलेख आणि स्वाक्षरीची योजना pages 443 to 447
    5. 99 कर्तृत्व, पोचपावती आणि सुरक्षित अभिलेख pages 448 to 452
    6. 100 नियंत्रक आणि प्रमाणन प्राधिकारी pages 453 to 458
    7. 101 इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी प्रमाणपत्रे आणि वर्गणीदार pages 459 to 463
    8. 102 कलम 43 मधील दिवाणी अपकार pages 464 to 468
    9. 103 कलम 43A आणि आजचे विदा संरक्षण pages 469 to 472
    10. 104 इतर दंड, आणि न्यायनिर्णयन pages 473 to 477
    11. 105 अपील, आणि रद्द करण्यात आलेले न्यायाधिकरण pages 478 to 482
    12. 106 संगणक स्रोत दस्तऐवजांमध्ये फेरफार pages 483 to 486
    13. 107 कलम 66 खालील संगणकाशी संबंधित अपराध pages 487 to 490
    14. 108 कलम 66A, आणि श्रेया सिंघल pages 491 to 494
    15. 109 चोरीची विदा स्वीकारणे, ओळख चोरी आणि तोतयेगिरीद्वारे ठकवणूक pages 495 to 498
    16. 110 खासगीपणाचा भंग pages 499 to 502
    17. 111 सायबर दहशतवाद pages 503 to 506
    18. 112 इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपातील अश्लीलता pages 507 to 511
    19. 113 लैंगिकदृष्ट्या स्पष्ट कृत्यात मुलांचे चित्रण करणारी सामग्री pages 512 to 515
    20. 114 मध्यस्थांनी माहितीचे जतन आणि धारण pages 516 to 518
    21. 115 नियंत्रकाचे निर्देश pages 519 to 521
    22. 116 अडवणूक, देखरेख आणि विकूटन pages 522 to 525
    23. 117 माहितीपर्यंत सार्वजनिक प्रवेश अवरोधित करणे pages 526 to 529
    24. 118 सायबर सुरक्षेसाठी वाहतूक विदेवर देखरेख pages 530 to 533
    25. 119 संरक्षित यंत्रणा, राष्ट्रीय नोडल यंत्रणा आणि CERT-In pages 534 to 538
    26. 120 चुकीचे निवेदन, गोपनीयतेचा भंग आणि खोटी प्रमाणपत्रे pages 539 to 543
    27. 121 राज्यक्षेत्राबाहेरील पोहोच, सरकारजमा करणे आणि आपसात मिटवणे pages 544 to 548
    28. 122 अन्वेषण, झडती आणि अटक pages 549 to 552
    29. 123 मध्यस्थांचे दायित्व आणि कलम 79 pages 553 to 557
    30. 124 अपप्रेरणा, प्रयत्न आणि कंपन्यांनी केलेले अपराध pages 558 to 561
    31. 125 अधिनियमाची उर्वरित यंत्रणा pages 562 to 566
    32. 126 माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमाबाहेरील सायबर अपराध pages 567 to 570

    Module IV. 35 chapters

    1. 127 बाल न्याय कायदा कशासाठी असतो pages 571 to 574
    2. 128 तीन बाल न्याय अधिनियम pages 575 to 579
    3. 129 2000 चा अधिनियम काय करू पाहत होता pages 580 to 584
    4. 130 2000 चे बाल न्याय मंडळ pages 585 to 589
    5. 131 2000 च्या अधिनियमाखाली पकडणे, जामीन आणि चौकशी pages 590 to 594
    6. 132 2000 च्या अधिनियमाखालील आदेश pages 595 to 600
    7. 133 2000 च्या अधिनियमाखाली बालकांविरुद्धचे अपराध pages 601 to 604
    8. 134 2000 ची बाल कल्याण समिती pages 605 to 609
    9. 135 2000 च्या अधिनियमाखालील पुनर्वसन pages 610 to 614
    10. 136 2000 च्या अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 615 to 621
    11. 137 2000 च्या अधिनियमाची जागा का घेतली गेली pages 622 to 626
    12. 138 2015 चा अधिनियम: विस्तार आणि लागू होणे pages 627 to 630
    13. 139 2015 च्या अधिनियमातील व्याख्या pages 631 to 636
    14. 140 सर्वसाधारण तत्त्वे pages 637 to 640
    15. 141 बाल न्याय मंडळ pages 641 to 646
    16. 142 पकडणे आणि पोलिसांची भूमिका pages 647 to 649
    17. 143 विधिसंघर्षग्रस्त बालकाचा जामीन pages 650 to 653
    18. 144 मंडळाने करायची चौकशी pages 654 to 657
    19. 145 घोर अपराधांविषयीचे प्राथमिक मूल्यमापन pages 658 to 661
    20. 146 विधिसंघर्षग्रस्त आढळलेल्या बालकाविरुद्धचे आदेश pages 662 to 666
    21. 147 बाल न्यायालय pages 667 to 670
    22. 148 संयुक्त कार्यवाही, अपात्रता आणि प्रलंबित प्रकरणे pages 671 to 675
    23. 149 बाल कल्याण समिती pages 676 to 681
    24. 150 अनिवार्य कळवणे आणि स्वाधीन करणे pages 682 to 686
    25. 151 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेल्या बालकासाठीचे आदेश pages 687 to 690
    26. 152 पुनर्वसन आणि सामाजिक पुनःएकात्मीकरण pages 691 to 696
    27. 153 2015 च्या अधिनियमाखालील संस्था pages 697 to 701
    28. 154 2015 च्या अधिनियमाखाली दत्तक pages 702 to 707
    29. 155 दत्तक प्राधिकरणे pages 708 to 712
    30. 156 बालकांविरुद्धचे अपराध: क्रूरतेपासून शोषणापर्यंत pages 713 to 718
    31. 157 बालकांविरुद्धचे अपराध: विक्रीपासून दिव्यांगत्वापर्यंत pages 719 to 723
    32. 158 अपराधांचे वर्गीकरण आणि पदनिर्देशित न्यायालय pages 724 to 728
    33. 159 कार्यपद्धती, वयनिश्चिती आणि हस्तांतरण pages 729 to 734
    34. 160 अपील, पुनरीक्षण आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 735 to 740
    35. 161 सर्वोच्च न्यायालयातील बाल न्याय pages 741 to 745
    Every paper that is solved: 8 papers
  3. भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने (Indian Constitutional Law New Challenges)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. संविधान कसे वाचावे 1
    2. संघराज्यवाद म्हणजे काय 6
    3. भारत हे संघराज्य आहे का? 10
    4. संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र 16
    5. राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना 20
    6. कायदेविषयक सूची 25
    7. सार आणि तत्त्व 31
    8. छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण 36
    9. विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र 41
    10. उर्वरित अधिकार 46
    11. संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते 51
    12. विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती 56
    13. प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य 60
    14. आंतरराज्य पाणीवाद 65
    15. आंतरराज्य परिषद आणि आयोग 71
    16. राजकोषीय संघराज्यवाद 75
    17. वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद 81
    18. व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य 87
    19. राज्यपाल 92
    20. आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल 98
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. राष्ट्रपती राजवट 103
    2. अनुच्छेद 370 108
    3. असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J 113
    4. संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद 118
    5. सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद 122
    6. "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते 127
    7. नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे 131
    8. "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे 135
    9. साधनभूत संस्थेची कसोटी 139
    10. माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले 144
    11. न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? 149
    12. खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये 154
    13. उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद 159
    14. अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे 164
    15. आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग 169

    मॉड्यूल II

    1. समतेची संहिता 175
    2. कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण 179
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. वाजवी वर्गीकरण 183
    2. मनमानी 188
    3. अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे 193
    4. शिक्षणातील आरक्षण 197
    5. सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण 201
    6. आरक्षणावरील कमाल मर्यादा 205
    7. उन्नत गट 209
    8. पदोन्नतीमधील आरक्षण 214
    9. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक 218
    10. याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग 223
    11. संरक्षणात्मक भेदभाव 229
    12. खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती 234
    13. कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C 239
    14. अस्पृश्यता आणि किताब 245
    15. स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना 249
    16. स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 254
    17. कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया 258
    18. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 263
    19. स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा 269
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. स्थानिक शासनातील स्त्रिया 275
    2. 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही 279
    3. भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य 283
    4. वाजवी निर्बंधांची कारणे 288
    5. पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप 293
    6. वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ 299
    7. माहितीचा अधिकार 304
    8. ऑनलाइन भाषण 309
    9. खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा 315
    10. द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण 320
    11. नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य 325

    मॉड्यूल III

    1. अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत 330
    2. कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती 337
    3. "जीवन" या शब्दाचा विस्तार 343
    4. उपजीविका आणि निवारा 348
    5. आरोग्य आणि पर्यावरण 354
    6. अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण 361
    7. अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 368
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. खाजगीपणा 375
    2. प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत 380
    3. अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण 386
    4. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता 393
    5. शोषणाविरुद्धचा हक्क 399
    6. अनुच्छेद 32 आणि रिट 406
    7. अनुच्छेद 226 412
    8. मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 418
    9. जनहित याचिका 424
    10. भरपाईविषयक न्यायशास्त्र 430
    11. सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना 436
    12. हरताळ आणि बंद 442
    13. मालमत्तेचा हक्क 447
    14. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 454
    15. मूलभूत कर्तव्ये 460
    16. अल्पसंख्याक कोण? 466
    17. अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क 472
    18. अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे 478
    19. राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन 485
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर 492
    2. अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर 498
    3. अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 504
    4. भाषिक अल्पसंख्याक 510
    5. इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे 515
    6. अनुच्छेद 25 आणि 26 521
    7. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा 528
    8. धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण 534
    9. मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता 540
    10. धार्मिक कट्टरता 546
    11. समान नागरी संहिता 552

    मॉड्यूल IV

    1. अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत 559
    2. भारतीय रचना 565
    3. प्रत्यायोजित विधिविधान 572
    4. न्यायिक पुनर्विलोकन 578
    5. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत 585
    6. सुधारणा करण्याचा अधिकार 591
    7. मूलभूत संरचना 598
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. न्यायाधीशांची नियुक्ती 605
    2. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 611
    3. न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे 616
    4. न्यायिक स्वातंत्र्य 623
    5. न्यायिक उत्तरदायित्व 629
    6. न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक 635
    7. विधिमंडळाचे विशेषाधिकार 642
    8. सल्लागार अधिकारिता 648
    9. संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 654
    10. सर्वोच्च न्यायालय 660
    11. उच्च न्यायालये 667
    12. दुय्यम न्यायव्यवस्था 673
    13. न्यायाधिकरणे 678
    14. कायद्याचे राज्य 684
    15. लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका 690
    16. निवडणूक आयोग 696
    17. अनुच्छेद 325 ते 329 701
    18. मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क 706
    19. निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण 711
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा 716
    2. पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची 722
    3. तळागाळातील लोकशाही: पंचायती 728
    4. नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका 734
    5. राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत 740
    6. नवी आव्हाने 746
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    750 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 750 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 - Group I परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - Group I परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 - Group I paper are above. The answers to all 19 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 136 chapters across 4 modules

    Module I. 35 chapters

    1. 1 संविधान कसे वाचावे pages 1 to 5
    2. 2 संघराज्यवाद म्हणजे काय pages 6 to 9
    3. 3 भारत हे संघराज्य आहे का? pages 10 to 15
    4. 4 संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र pages 16 to 19
    5. 5 राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना pages 20 to 24
    6. 6 कायदेविषयक सूची pages 25 to 30
    7. 7 सार आणि तत्त्व pages 31 to 35
    8. 8 छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण pages 36 to 40
    9. 9 विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र pages 41 to 45
    10. 10 उर्वरित अधिकार pages 46 to 50
    11. 11 संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते pages 51 to 55
    12. 12 विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती pages 56 to 59
    13. 13 प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य pages 60 to 64
    14. 14 आंतरराज्य पाणीवाद pages 65 to 70
    15. 15 आंतरराज्य परिषद आणि आयोग pages 71 to 74
    16. 16 राजकोषीय संघराज्यवाद pages 75 to 80
    17. 17 वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद pages 81 to 86
    18. 18 व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य pages 87 to 91
    19. 19 राज्यपाल pages 92 to 97
    20. 20 आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल pages 98 to 102
    21. 21 राष्ट्रपती राजवट pages 103 to 107
    22. 22 अनुच्छेद 370 pages 108 to 112
    23. 23 असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J pages 113 to 117
    24. 24 संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद pages 118 to 121
    25. 25 सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद pages 122 to 126
    26. 26 "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते pages 127 to 130
    27. 27 नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे pages 131 to 134
    28. 28 "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे pages 135 to 138
    29. 29 साधनभूत संस्थेची कसोटी pages 139 to 143
    30. 30 माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले pages 144 to 148
    31. 31 न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? pages 149 to 153
    32. 32 खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये pages 154 to 158
    33. 33 उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद pages 159 to 163
    34. 34 अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे pages 164 to 168
    35. 35 आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग pages 169 to 174

    Module II. 32 chapters

    1. 36 समतेची संहिता pages 175 to 178
    2. 37 कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण pages 179 to 182
    3. 38 वाजवी वर्गीकरण pages 183 to 187
    4. 39 मनमानी pages 188 to 192
    5. 40 अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे pages 193 to 196
    6. 41 शिक्षणातील आरक्षण pages 197 to 200
    7. 42 सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण pages 201 to 204
    8. 43 आरक्षणावरील कमाल मर्यादा pages 205 to 208
    9. 44 उन्नत गट pages 209 to 213
    10. 45 पदोन्नतीमधील आरक्षण pages 214 to 217
    11. 46 आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक pages 218 to 222
    12. 47 याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग pages 223 to 228
    13. 48 संरक्षणात्मक भेदभाव pages 229 to 233
    14. 49 खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती pages 234 to 238
    15. 50 कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C pages 239 to 244
    16. 51 अस्पृश्यता आणि किताब pages 245 to 248
    17. 52 स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना pages 249 to 253
    18. 53 स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 254 to 257
    19. 54 कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया pages 258 to 262
    20. 55 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 263 to 268
    21. 56 स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा pages 269 to 274
    22. 57 स्थानिक शासनातील स्त्रिया pages 275 to 278
    23. 58 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही pages 279 to 282
    24. 59 भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य pages 283 to 287
    25. 60 वाजवी निर्बंधांची कारणे pages 288 to 292
    26. 61 पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप pages 293 to 298
    27. 62 वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ pages 299 to 303
    28. 63 माहितीचा अधिकार pages 304 to 308
    29. 64 ऑनलाइन भाषण pages 309 to 314
    30. 65 खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा pages 315 to 319
    31. 66 द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण pages 320 to 324
    32. 67 नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य pages 325 to 329

    Module III. 37 chapters

    1. 68 अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत pages 330 to 336
    2. 69 कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती pages 337 to 342
    3. 70 "जीवन" या शब्दाचा विस्तार pages 343 to 347
    4. 71 उपजीविका आणि निवारा pages 348 to 353
    5. 72 आरोग्य आणि पर्यावरण pages 354 to 360
    6. 73 अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण pages 361 to 367
    7. 74 अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 368 to 374
    8. 75 खाजगीपणा pages 375 to 379
    9. 76 प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत pages 380 to 385
    10. 77 अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण pages 386 to 392
    11. 78 प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता pages 393 to 398
    12. 79 शोषणाविरुद्धचा हक्क pages 399 to 405
    13. 80 अनुच्छेद 32 आणि रिट pages 406 to 411
    14. 81 अनुच्छेद 226 pages 412 to 417
    15. 82 मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 pages 418 to 423
    16. 83 जनहित याचिका pages 424 to 429
    17. 84 भरपाईविषयक न्यायशास्त्र pages 430 to 435
    18. 85 सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना pages 436 to 441
    19. 86 हरताळ आणि बंद pages 442 to 446
    20. 87 मालमत्तेचा हक्क pages 447 to 453
    21. 88 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 454 to 459
    22. 89 मूलभूत कर्तव्ये pages 460 to 465
    23. 90 अल्पसंख्याक कोण? pages 466 to 471
    24. 91 अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क pages 472 to 477
    25. 92 अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे pages 478 to 484
    26. 93 राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन pages 485 to 491
    27. 94 अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर pages 492 to 497
    28. 95 अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर pages 498 to 503
    29. 96 अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 504 to 509
    30. 97 भाषिक अल्पसंख्याक pages 510 to 514
    31. 98 इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे pages 515 to 520
    32. 99 अनुच्छेद 25 आणि 26 pages 521 to 527
    33. 100 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा pages 528 to 533
    34. 101 धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण pages 534 to 539
    35. 102 मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता pages 540 to 545
    36. 103 धार्मिक कट्टरता pages 546 to 551
    37. 104 समान नागरी संहिता pages 552 to 558

    Module IV. 32 chapters

    1. 105 अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत pages 559 to 564
    2. 106 भारतीय रचना pages 565 to 571
    3. 107 प्रत्यायोजित विधिविधान pages 572 to 577
    4. 108 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 578 to 584
    5. 109 अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत pages 585 to 590
    6. 110 सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 591 to 597
    7. 111 मूलभूत संरचना pages 598 to 604
    8. 112 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 605 to 610
    9. 113 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 611 to 615
    10. 114 न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे pages 616 to 622
    11. 115 न्यायिक स्वातंत्र्य pages 623 to 628
    12. 116 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 629 to 634
    13. 117 न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक pages 635 to 641
    14. 118 विधिमंडळाचे विशेषाधिकार pages 642 to 647
    15. 119 सल्लागार अधिकारिता pages 648 to 653
    16. 120 संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 pages 654 to 659
    17. 121 सर्वोच्च न्यायालय pages 660 to 666
    18. 122 उच्च न्यायालये pages 667 to 672
    19. 123 दुय्यम न्यायव्यवस्था pages 673 to 677
    20. 124 न्यायाधिकरणे pages 678 to 683
    21. 125 कायद्याचे राज्य pages 684 to 689
    22. 126 लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका pages 690 to 695
    23. 127 निवडणूक आयोग pages 696 to 700
    24. 128 अनुच्छेद 325 ते 329 pages 701 to 705
    25. 129 मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क pages 706 to 710
    26. 130 निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण pages 711 to 715
    27. 131 निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा pages 716 to 721
    28. 132 पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची pages 722 to 727
    29. 133 तळागाळातील लोकशाही: पंचायती pages 728 to 733
    30. 134 नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका pages 734 to 739
    31. 135 राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत pages 740 to 745
    32. 136 नवी आव्हाने pages 746 to 750
    Every paper that is solved: 19 papers
  4. कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन (Law and Social Transformation of India)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात 1
    2. सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा 7
    3. कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा 14
    4. परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा 19
    5. कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी 24
    6. रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी 28
    7. पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना 33
    8. सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका 37
    9. बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे 41
    10. उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद 46
    11. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य 50
    12. सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे 56
    13. मूलभूत कर्तव्ये 61
    14. सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका 65
    15. न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका 70
    16. सामाजिक न्याय 75
    17. धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न 80
    18. धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 84
    19. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत 89
    20. धर्मनिरपेक्षता 94
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही 98
    2. फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म 102
    3. धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 106
    4. अल्पसंख्याक कोण 110
    5. अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क 114
    6. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 118
    7. धर्मांतर आणि कायदा 122
    8. व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत 126
    9. हिंदू संहिता विधेयके 131
    10. मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi 135
    11. तिहेरी तलाक 142
    12. ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम 148
    13. समान नागरी संहिता 153
    14. धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा 159
    15. मंदिरप्रवेश 163
    16. प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप 168

    मॉड्यूल II

    1. भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो 173
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा 177
    2. संघराज्याची राजभाषा 181
    3. राजभाषा अधिनियम, 1963 185
    4. अनेक भाषा, एक संघराज्य 190
    5. भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी 194
    6. भाषावार राज्यांची निर्मिती 199
    7. नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग 203
    8. शिक्षणाचे माध्यम 207
    9. भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी 213
    10. प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत 218
    11. न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा 222
    12. समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज 227
    13. फूट पाडणारा घटक म्हणून जात 232
    14. जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 236
    15. अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम 241
    16. अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 247
    17. हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी 254
    18. आरक्षण: संविधानातील योजना 260
    19. संरक्षक भेदभाव 265
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा 269
    2. पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के 274
    3. वास्तविक समानता 279
    4. संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग 283
    5. आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची 289
    6. जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती 297
    7. नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास 306
    8. कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश 312
    9. उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे 320
    10. अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास 326
    11. मानवी हक्क आयोग 334

    मॉड्यूल III

    1. स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली 340
    2. अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 346
    3. लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार 352
    4. प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क 358
    5. स्त्रियांचे सक्षमीकरण 365
    6. सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया 372
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. समान वेतन आणि प्रसूती लाभ 379
    2. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 385
    3. स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे 395
    4. फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 405
    5. हुंडा 412
    6. कौटुंबिक हिंसाचार 420
    7. सती 430
    8. लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली 437
    9. प्रजननविषयक स्वायत्तता 445
    10. मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय 453
    11. अश्लील चित्रण 462
    12. राष्ट्रीय महिला आयोग 468
    13. विधिमंडळांतील स्त्रिया 475
    14. स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क 481
    15. व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता 489
    16. स्त्री कोणाला मानले जाते 495
    17. न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा 504
    18. बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक 511
    19. संविधान आणि बालक 517
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय 523
    2. बालकांवरील अत्याचार 529
    3. बालकांचे लैंगिक शोषण 536
    4. पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना 543
    5. पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे 553
    6. बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम 560
    7. बालमजुरीविरुद्धचा कायदा 565
    8. न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी 573
    9. शिक्षणाचा हक्क 579
    10. बाल न्याय 590
    11. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक 601
    12. दत्तक 613
    13. आंतरदेशीय दत्तक 621
    14. बालहक्क आयोग 628
    15. बालविवाह 636

    मॉड्यूल IV

    1. आधुनिकीकरण आणि कायदा 645
    2. एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण 651
    3. कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण 657
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन 663
    2. कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप 670
    3. नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा 676
    4. औद्योगिकीकरण आणि कायदा 684
    5. औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण 690
    6. न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले 697
    7. औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे 706
    8. नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक 711
    9. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा 719
    10. लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य 726
    11. भारतातील तुरुंग 733
    12. तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या 741
    13. कैद्यांचे हक्क 748
    14. कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन 757
    15. दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 763
    16. पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे 769
    17. लवाद 775
    18. मध्यस्थी आणि समेट 783
    19. लोक अदालत 792
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. विधी साहाय्य 801
    2. न्याय पंचायती 812
    3. ग्राम न्यायालये 818
    4. दोषकबुली सौदा 831
    5. न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा 841
    6. कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच 851
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    860 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 860 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 - Group I परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - Group I परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iv

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 - Group I paper are above. The answers to all 20 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

    Module I. 36 chapters

    1. 1 कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात pages 1 to 6
    2. 2 सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा pages 7 to 13
    3. 3 कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा pages 14 to 18
    4. 4 परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा pages 19 to 23
    5. 5 कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी pages 24 to 27
    6. 6 रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी pages 28 to 32
    7. 7 पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना pages 33 to 36
    8. 8 सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका pages 37 to 40
    9. 9 बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे pages 41 to 45
    10. 10 उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद pages 46 to 49
    11. 11 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य pages 50 to 55
    12. 12 सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे pages 56 to 60
    13. 13 मूलभूत कर्तव्ये pages 61 to 64
    14. 14 सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका pages 65 to 69
    15. 15 न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका pages 70 to 74
    16. 16 सामाजिक न्याय pages 75 to 79
    17. 17 धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न pages 80 to 83
    18. 18 धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 pages 84 to 88
    19. 19 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत pages 89 to 93
    20. 20 धर्मनिरपेक्षता pages 94 to 97
    21. 21 राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही pages 98 to 101
    22. 22 फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म pages 102 to 105
    23. 23 धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 106 to 109
    24. 24 अल्पसंख्याक कोण pages 110 to 113
    25. 25 अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क pages 114 to 117
    26. 26 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग pages 118 to 121
    27. 27 धर्मांतर आणि कायदा pages 122 to 125
    28. 28 व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत pages 126 to 130
    29. 29 हिंदू संहिता विधेयके pages 131 to 134
    30. 30 मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi pages 135 to 141
    31. 31 तिहेरी तलाक pages 142 to 147
    32. 32 ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम pages 148 to 152
    33. 33 समान नागरी संहिता pages 153 to 158
    34. 34 धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा pages 159 to 162
    35. 35 मंदिरप्रवेश pages 163 to 167
    36. 36 प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप pages 168 to 172

    Module II. 31 chapters

    1. 37 भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो pages 173 to 176
    2. 38 फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा pages 177 to 180
    3. 39 संघराज्याची राजभाषा pages 181 to 184
    4. 40 राजभाषा अधिनियम, 1963 pages 185 to 189
    5. 41 अनेक भाषा, एक संघराज्य pages 190 to 193
    6. 42 भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी pages 194 to 198
    7. 43 भाषावार राज्यांची निर्मिती pages 199 to 202
    8. 44 नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग pages 203 to 206
    9. 45 शिक्षणाचे माध्यम pages 207 to 212
    10. 46 भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी pages 213 to 217
    11. 47 प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत pages 218 to 221
    12. 48 न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा pages 222 to 226
    13. 49 समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज pages 227 to 231
    14. 50 फूट पाडणारा घटक म्हणून जात pages 232 to 235
    15. 51 जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 236 to 240
    16. 52 अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम pages 241 to 246
    17. 53 अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 pages 247 to 253
    18. 54 हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी pages 254 to 259
    19. 55 आरक्षण: संविधानातील योजना pages 260 to 264
    20. 56 संरक्षक भेदभाव pages 265 to 268
    21. 57 मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा pages 269 to 273
    22. 58 पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के pages 274 to 278
    23. 59 वास्तविक समानता pages 279 to 282
    24. 60 संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग pages 283 to 288
    25. 61 आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची pages 289 to 296
    26. 62 जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती pages 297 to 305
    27. 63 नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास pages 306 to 311
    28. 64 कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश pages 312 to 319
    29. 65 उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे pages 320 to 325
    30. 66 अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास pages 326 to 333
    31. 67 मानवी हक्क आयोग pages 334 to 339

    Module III. 40 chapters

    1. 68 स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली pages 340 to 345
    2. 69 अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 346 to 351
    3. 70 लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार pages 352 to 357
    4. 71 प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क pages 358 to 364
    5. 72 स्त्रियांचे सक्षमीकरण pages 365 to 371
    6. 73 सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया pages 372 to 378
    7. 74 समान वेतन आणि प्रसूती लाभ pages 379 to 384
    8. 75 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 385 to 394
    9. 76 स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे pages 395 to 404
    10. 77 फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 pages 405 to 411
    11. 78 हुंडा pages 412 to 419
    12. 79 कौटुंबिक हिंसाचार pages 420 to 429
    13. 80 सती pages 430 to 436
    14. 81 लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली pages 437 to 444
    15. 82 प्रजननविषयक स्वायत्तता pages 445 to 452
    16. 83 मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय pages 453 to 461
    17. 84 अश्लील चित्रण pages 462 to 467
    18. 85 राष्ट्रीय महिला आयोग pages 468 to 474
    19. 86 विधिमंडळांतील स्त्रिया pages 475 to 480
    20. 87 स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क pages 481 to 488
    21. 88 व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता pages 489 to 494
    22. 89 स्त्री कोणाला मानले जाते pages 495 to 503
    23. 90 न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा pages 504 to 510
    24. 91 बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक pages 511 to 516
    25. 92 संविधान आणि बालक pages 517 to 522
    26. 93 भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय pages 523 to 528
    27. 94 बालकांवरील अत्याचार pages 529 to 535
    28. 95 बालकांचे लैंगिक शोषण pages 536 to 542
    29. 96 पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना pages 543 to 552
    30. 97 पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे pages 553 to 559
    31. 98 बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम pages 560 to 564
    32. 99 बालमजुरीविरुद्धचा कायदा pages 565 to 572
    33. 100 न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी pages 573 to 578
    34. 101 शिक्षणाचा हक्क pages 579 to 589
    35. 102 बाल न्याय pages 590 to 600
    36. 103 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक pages 601 to 612
    37. 104 दत्तक pages 613 to 620
    38. 105 आंतरदेशीय दत्तक pages 621 to 627
    39. 106 बालहक्क आयोग pages 628 to 635
    40. 107 बालविवाह pages 636 to 644

    Module IV. 28 chapters

    1. 108 आधुनिकीकरण आणि कायदा pages 645 to 650
    2. 109 एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण pages 651 to 656
    3. 110 कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण pages 657 to 662
    4. 111 कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन pages 663 to 669
    5. 112 कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप pages 670 to 675
    6. 113 नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा pages 676 to 683
    7. 114 औद्योगिकीकरण आणि कायदा pages 684 to 689
    8. 115 औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण pages 690 to 696
    9. 116 न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले pages 697 to 705
    10. 117 औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 706 to 710
    11. 118 नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक pages 711 to 718
    12. 119 विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा pages 719 to 725
    13. 120 लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य pages 726 to 732
    14. 121 भारतातील तुरुंग pages 733 to 740
    15. 122 तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या pages 741 to 747
    16. 123 कैद्यांचे हक्क pages 748 to 756
    17. 124 कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन pages 757 to 762
    18. 125 दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 pages 763 to 768
    19. 126 पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे pages 769 to 774
    20. 127 लवाद pages 775 to 782
    21. 128 मध्यस्थी आणि समेट pages 783 to 791
    22. 129 लोक अदालत pages 792 to 800
    23. 130 विधी साहाय्य pages 801 to 811
    24. 131 न्याय पंचायती pages 812 to 817
    25. 132 ग्राम न्यायालये pages 818 to 830
    26. 133 दोषकबुली सौदा pages 831 to 840
    27. 134 न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा pages 841 to 850
    28. 135 कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच pages 851 to 860
    Every paper that is solved: 20 papers

Questions

Can I download it?

No, and that is deliberate. Everything is read on the site, on any device you sign in on. There is nothing to lose, and nothing to forward.

How long do I keep it?

365 days from the day you pay.

What if the syllabus changes?

Revisions are written into the same subject, and you keep reading the current version for as long as your access runs.

Can I buy one subject instead of the whole semester?

Not yet. It is priced per semester because the solved answers cross-reference modules across all four subjects, and splitting them breaks the links that make the answers useful.

Is this enough to pass?

It covers the prescribed syllabus and every question the papers listed on this page asked. It is not a substitute for your lectures or for reading the bare Acts, and we would not claim otherwise.

Can I get a refund?

Once a semester is unlocked it stays unlocked, and there is no way to hand back reading you have already done. That is why this page shows you so much before you pay: the cover of every subject, every chapter in it by name, and the page each one starts on. Read that first and buy only if it is the book you want. If something genuinely went wrong, being charged twice or paying and having nothing unlock, write to us and we refund it: the cancellation and refund policy sets out which cases those are.

Does it renew automatically?

No. It is one payment for one semester. Nothing is charged again unless you choose to buy another semester yourself.

Where our readers study

Students from 182 colleges affiliated to the University of Mumbai read munotes. Here are some of them.

Government Law College, Churchgate RIZVI COLLEGE OF LAW, BANDRA Dr. D.Y. Patil College of Law ADV. BALASAHEB APTE COLLEGE OF LAW Lords Universal College Nalanda Law College THAKUR RAMNARAYAN COLLEGE OF LAW Children Welfare Centre's College of Law Balasaheb Thackeray Law College Chembur Karnataka College of Law and 172 more
₹798 ₹998
Notes and solved papers, 365 days
Or either one alone: ₹499
Unlock Semester 1
Issue