LL.M. सत्र 3 औद्योगिक अभिकल्प, भौगोलिक मानांकन, मांडणी-अभिकल्प, विदा संरक्षण आणि व्यापारी गुपिते यांचा कायदा 2015: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका

पहिले कारण: रूप विक्री घडवते, आणि नक्कल स्वस्त असते. पाण्याची बाटली, वॉशिंग मशीन किंवा टायरची नक्षी यांचे नवीन रूप तयार करण्यासाठी संशोधन, चाचणी आणि पैसा लागतो; त्याची नक्कल करण्यासाठी फक्त एक साचा लागतो. Cello Household Products v. Modware India, AIR 2017 Bom 162, यात सेलोच्या पुरो बाटलीची विक्री सहा-सात महिन्यांत सात कोटी रुपयांहून अधिक झाली होती, आणि त्यानंतर एका प्रतिस्पर्ध्याने आकार, संरचना आणि पृष्ठभागावरील नक्षी, अगदी दोन रंगांच्या छटांपर्यंत, वेगळी ओळखता न येणारी बाटली बाजारात आणली. अभिकल्पाचा हक्क नसेल, तर पहिला उत्पादक सगळा खर्च सोसतो आणि नक्कल करणारा नफा घेतो.

दुसरे कारण: इतर बौद्धिक संपदा हक्क योग्य बसत नाहीत. पेटंट नवीन आणि कल्पक तांत्रिक उपायाचे संरक्षण करते, आकर्षक आकाराचे नव्हे. प्रतिलिप्यधिकार (copyright) कलात्मक कलाकृतींचे संरक्षण करतो, पण प्रतिलिप्यधिकार अधिनियम, 1957 (Copyright Act, 1957) चे कलम 15(2), औद्योगिक प्रक्रियेने वस्तूची पन्नासहून अधिक वेळा पुनर्निर्मिती झाली की नोंदणी न केलेल्या अभिकल्पातील प्रतिलिप्यधिकार संपवते, हे दिल्ली उच्च न्यायालयाने (High Court) Microfibres Inc. v. Girdhar & Co., 2009 (40) PTC 519 (Del) (DB), यात स्पष्ट केले. व्यापार चिन्ह (trade mark) उगमाच्या निदर्शकाचे संरक्षण करते, आणि नवीन अभिकल्प सहसा तसा नसतो. म्हणून औद्योगिक अभिकल्पांना स्वतःची स्वतंत्र नोंदणी व्यवस्था लागते.

1. अभिकल्पाची नेमकी व्याख्या, कलम 2(d). कोणत्याही औद्योगिक प्रक्रियेने किंवा साधनाने, कोणत्याही वस्तूला द्विमितीय किंवा त्रिमितीय किंवा दोन्ही स्वरूपांत लावलेली, आणि तयार वस्तूत डोळ्यांना आकर्षित करणारी आणि केवळ डोळ्यांनी पारखली जाणारी, आकार, संरचना, नक्षी, अलंकार किंवा रेषा किंवा रंग यांच्या रचनेची वैशिष्ट्ये. बांधणीची कोणतीही पद्धत किंवा तत्त्व, सारतः केवळ यांत्रिक साधन असलेली कोणतीही गोष्ट, व्यापार चिन्हे, मालमत्ता चिन्हे, आणि प्रतिलिप्यधिकार अधिनियमाच्या कलम 2(c) खालील कलात्मक कलाकृती, यांना स्पष्टपणे वगळले आहे. कलम 2(a) मधील "वस्तू" (article) यात स्वतंत्रपणे बनवता आणि विकता येणाऱ्या भागाचाही समावेश होतो.

2. नोंदणीयोग्यता, कलम 4, 5 आणि 35. नवीन किंवा मौलिक नसलेला, दाखल करण्याच्या किंवा अग्रक्रम तारखेपूर्वी भारतात किंवा इतर कोणत्याही देशात कुठेही लोकांसमोर उघड झालेला, ज्ञात अभिकल्पांपासून किंवा त्यांच्या संयोजनांपासून लक्षणीयरीत्या वेगळा न ओळखता येणारा, किंवा निंद्य किंवा अश्लील मजकूर असलेला अभिकल्प कलम 4 नोंदणीपासून प्रतिबंधित करते. कलम 5 नोंदणीपूर्वी परीक्षण आवश्यक करते, आणि कलम 35 सार्वजनिक सुव्यवस्था किंवा नैतिकता यांच्या विरुद्ध असलेला अभिकल्प नाकारू देते.

3. वर्गानुसार नोंदणी, कलम 5(3) आणि 6. नियमांनी विहित केलेल्या वर्गातील वस्तूंच्या संदर्भात, अभिकल्प एकापेक्षा अधिक वर्गात नोंदवता येत नाही, आणि वर्गाविषयीचा नियंत्रकाचा निर्णय अंतिम असतो. अभिकल्प (सुधारणा) नियम, 2021 पासून नियम 10(1) वस्तूंचे वर्गीकरण आंतरराष्ट्रीय लोकार्नो वर्गीकरणाच्या चालू आवृत्तीनुसार करतो, जुनी तिसरी अनुसूची वगळण्यात आली आहे, आणि भारत 7 सप्टेंबर 2019 पासून लोकार्नो कराराचा पक्षकार आहे.

7. हक्क गमावणे आणि पुनरुज्जीवन. कलम 19 खाली कोणतीही हितसंबंधित व्यक्ती केव्हाही रद्दबातल करण्यासाठी नियंत्रकाकडे याचिका करू शकते, आणि उच्च न्यायालयाकडे अपील करता येते. मुदतवाढीचे शुल्क न भरल्यामुळे व्यपगत झालेला अभिकल्प कलम 12 ते 14 खाली एका वर्षाच्या आत पुनर्स्थापित करता येतो.

8. इतर वैशिष्ट्ये. कलम 20 खाली नोंदणीकृत अभिकल्प सरकारलाही बांधतो; कलम 30 खाली अभिहस्तांकने (assignments) आणि परवाने लेखी असले पाहिजेत आणि नोंदवले गेले पाहिजेत; कलम 42 खाली परवान्यांतील बांधून ठेवणाऱ्या अटी शून्य (void) असतात; कलम 46 भारताच्या सुरक्षेचे संरक्षण करते; आणि कलम 36 खाली प्रत्येक अपील तीन महिन्यांच्या आत उच्च न्यायालयाकडे जाते.

वैशिष्ट्ये प्रत्यक्ष कामात. Bharat Glass Tube Ltd. v. Gopal Glass Works Ltd., (2008) 10 SCC 657, यात गोपाल ग्लासने नक्षीदार काचेच्या पत्र्यांसाठी एक नक्षी नोंदवली होती, आणि एका प्रतिस्पर्ध्याने जर्मन रूळ-निर्मात्याचा कॅटलॉग आणि युनायटेड किंग्डममधील नोंदणीची प्रिंट-आउट यांच्या आधारे कलम 19 खाली याचिका केली. सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) आव्हान फेटाळले: नवीनतेचा अभाव सिद्ध करण्याचा भार रद्दबातल करण्याची मागणी करणाऱ्या व्यक्तीवर असतो, आणि तुलना रेखाचित्राची किंवा रुळाची नव्हे, तर केवळ डोळ्यांनी पारखलेल्या तयार वस्तूच्या रूपाची करायची असते.

2000 चा अधिनियम अभिकल्प अधिनियम, 1911 पेक्षा कसा वेगळा आहे

व्याख्या एकाच वेळी विस्तारली आणि घट्टही झाली. Rajesh Masrani v. Tahiliani Design Pvt. Ltd., AIR 2009 Delhi 44 (DB), यात दिल्ली उच्च न्यायालयाने उद्धृत केलेली 1911 ची व्याख्या फक्त आकार, संरचना, नक्षी किंवा अलंकार यांविषयी बोलत होती. 2000 च्या अधिनियमाने रेषा किंवा रंग यांची रचना आणि द्विमितीय आणि त्रिमितीय स्वरूपे यांची भर घातली, पण कलात्मक कलाकृतींना वगळलेही. त्या प्रकरणात, कधीही वीसपेक्षा जास्त नगांत न बनवलेल्या तरुण तहिलियानी यांच्या उच्च फॅशन कापडावरील छपाई, अभिकल्पाच्या व्याख्येबाहेरील कलात्मक कलाकृती ठरवण्यात आल्या, म्हणून अभिकल्पाची कोणतीही नोंदणी नसतानाही अभिकल्पकाराचा प्रतिलिप्यधिकार टिकला आणि त्याला मनाई हुकूम मिळाला.

2000 च्या अधिनियमात अजूनही काय अनुत्तरित आहे

उरलेल्या कमकुवत बाजूंसाठी एक परिच्छेद द्यायला हवा. कलम 22(2)(a) मधील वैधानिक रकमांत 2000 पासून सुधारणा झालेली नाही. हक्क एका वर्गापुरता मर्यादित आहे, म्हणून वेगळ्या प्रकारच्या वस्तूवरील तोच अभिकल्प मुक्त असतो. नोंदणीपूर्वी विरोधाची तरतूद नाही, म्हणून अवैध नोंदण्या नंतरच्या रद्दबातलीनेच दूर होतात. आणि प्रतिलिप्यधिकार अधिनियमाच्या कलम 15 खालील प्रतिलिप्यधिकाराशी, आणि पासिंग ऑफशी (passing off), असलेली सीमारेषा ठरवण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाचा एक निर्णय आणि दोन पूर्णपीठे लागली.

निष्कर्ष. औद्योगिक अभिकल्पांचे संरक्षण होते, कारण मोठ्या प्रमाणावर उत्पादित वस्तूंची विक्री रूपामुळे होते, नक्कल स्वस्त असते, पेटंट आणि प्रतिलिप्यधिकार योग्य बसत नाहीत, आणि TRIPS चे अनुच्छेद 25 आणि 26 ते आवश्यक करतात. 11 मे 2001 पासून अंमलात असलेला अभिकल्प अधिनियम, 2000 अभिकल्पाची नेमकी व्याख्या करतो, जगात कुठेही उघड झालेल्या कोणत्याही गोष्टीची नोंदणी प्रतिबंधित करतो, लोकार्नो वर्गानुसार नोंदणी करतो, दहा अधिक पाच वर्षे देतो, आणि रद्दबातल करण्याचे प्रत्येक कारण चाचेगिरीच्या दाव्यातील बचाव बनवतो. 1911 च्या अधिनियमापासूनचे त्याचे प्रमुख बदल म्हणजे कलम 4(b) मधील जागतिक नवीनता, कलात्मक कलाकृतींना वगळणे, एकाच वर्गात नोंदणी, उच्च न्यायालयाकडे अपिले, आणि वसूल करता येणाऱ्या कितीतरी जास्त रकमा, हे Crocs, Rajesh Masrani आणि Metro Plastic दाखवतात.