LL.M. Intellectual Property and Information Technology (Marathi) Semester 3: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 3, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. माहिती तंत्रज्ञान आणि सायबर कायदे (Information Technology Cyber Laws)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   माहिती तंत्रज्ञान आणि सायबर कायदे

   LL.M. · सत्र 3

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 3: बौद्धिक संपदा आणि माहिती तंत्रज्ञान कायदा

   माहिती तंत्रज्ञान आणि सायबर कायदे

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. माहिती तंत्रज्ञान म्हणजे काय 1
   2. संगणक माहिती कशी साठवतो 7
   3. इंटरनेट कसे चालते 12
   4. सायबरविश्व, आणि राज्यक्षेत्राची अडचण 17
   5. भारताला माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम कसा मिळाला 21
   6. इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्यावरील UNCITRAL आदर्श कायदा 27
   7. कार्यात्मक समतुल्यतेचा दृष्टिकोन 33
   8. डेटा संदेश कळवण्याविषयी आदर्श कायदा 40
   9. मालवाहतुकीविषयी आदर्श कायदा 46
   10. इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षऱ्यांवरील UNCITRAL आदर्श कायदा 51
   11. भारताने आदर्श कायदा कसा अधिनियमित केला 59
   12. माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमाची रचना 66
   13. संक्षिप्त नाव, व्याप्ती आणि लागू होणे 72
   14. पहिली अनुसूची: अधिनियम कशाला लागू होत नाही 76
   15. व्याख्या, भाग एक: यंत्र 81
   16. व्याख्या, भाग दोन: व्यक्ती आणि व्यवहार 88
   17. अधिनियमाचे उद्देश, आणि प्रत्येक भाग काय करतो 95
   18. माहिती तंत्रज्ञान (सुधारणा) अधिनियम, 2008 100
   19. 2008 पासून काय बदलले आहे 105
   20. माहिती सुरक्षा म्हणजे काय 112

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. धोके, हल्ले आणि ते कसे घडतात 117
   2. सुरक्षित इलेक्ट्रॉनिक अभिलेख आणि सुरक्षित स्वाक्षऱ्या 122
   3. वाजवी सुरक्षा पद्धती आणि SPDI नियम 127
   4. व्यवहारात अधिनियमाचा वापर 135

   मॉड्यूल II

   1. स्वाक्षरी काय करते 140
   2. वकिलांसाठी कूटलेखन 144
   3. हॅश फंक्शन आणि हॅश मूल्य 150
   4. इलेक्ट्रॉनिक अभिलेखांचे अधिप्रमाणन: कलम 3 154
   5. इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी आणि दुसरी अनुसूची 158
   6. इलेक्ट्रॉनिक अभिलेखांना आणि स्वाक्षऱ्यांना कायदेशीर मान्यता 165
   7. डिजिटल स्वाक्षरी विरुद्ध इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी 170
   8. इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी प्रमाणपत्र 174
   9. प्रमाणपत्राचे निलंबन आणि ते मागे घेणे 180
   10. स्वाक्षरीधारकाची कर्तव्ये 185
   11. इलेक्ट्रॉनिक प्रशासन म्हणजे काय 191
   12. शासनातील इलेक्ट्रॉनिक अभिलेख: कलमे 6 ते 9 196
   13. सेवा पुरवठादारामार्फत सेवा पुरवणे 202
   14. व्यवहारातील इलेक्ट्रॉनिक प्रशासन: डिजिलॉकर आणि ई-केवायसी 208

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरीविषयी नियम करण्याचा अधिकार 214
   2. प्रमाणन प्राधिकाऱ्यांचा नियंत्रक 217
   3. नियंत्रकाचे तपासाचे अधिकार 222
   4. परदेशी प्रमाणन प्राधिकाऱ्यांना मान्यता 228
   5. प्रमाणन प्राधिकाऱ्याला परवाना देणे 233
   6. परवान्याचे निलंबन आणि तो मागे घेणे 239
   7. प्रमाणन प्राधिकाऱ्याची कर्तव्ये 245
   8. प्रमाणन प्राधिकारी नियम थोडक्यात 252
   9. सॉफ्टवेअरचे संरक्षण करणे कठीण का आहे 257
   10. संगणक प्रोग्राममधील प्रतिलिप्यधिकार 263
   11. सॉफ्टवेअरचा मालक कोण, आणि किती काळासाठी 268
   12. सॉफ्टवेअर प्रतिलिप्यधिकाराचे उल्लंघन, आणि अपवाद 274
   13. भारतातील सॉफ्टवेअर पेटंट 280
   14. व्यापारी गुपिते आणि रोजगार संविदा 285
   15. अर्धसंवाहक मांडणी-अभिकल्प 291
   16. सॉफ्टवेअरचे परवाने: मालकीचे आणि मुक्त स्रोत 297
   17. सॉफ्टवेअर चाचेगिरी आणि तिच्याविरुद्ध अंमलबजावणी 303

   मॉड्यूल III

   1. सायबर कायद्यांची तुलना का करावी 309

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. नेटवर्कच्या नियमनाची तीन प्रारूपे 314
   2. संयुक्त राष्ट्रे आणि सायबर कायदा 319
   3. बुडापेस्ट अभिसमय: अपराध 325
   4. बुडापेस्ट अभिसमय: प्रक्रिया आणि सहकार्य 333
   5. तुलनेत भारत 341
   6. अमेरिका: संवैधानिक चौकट 347
   7. संगणक कपट आणि दुरुपयोग अधिनियम 353
   8. कलम 230 आणि अमेरिकेतील सुरक्षित आश्रय 359
   9. DMCA: सूचना आणि काढून टाकणे 365
   10. युरोप: ई-कॉमर्स निदेश 371
   11. सर्वसाधारण विदा संरक्षण विनियम: रचना 377
   12. GDPR: हक्क आणि नियंत्रकाची कर्तव्ये 384
   13. GDPR: हस्तांतरणे आणि अंमलबजावणी 393
   14. eIDAS आणि युरोपातील इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षऱ्या 403
   15. डिजिटल सेवा अधिनियम 412
   16. चीन: सायबर सुरक्षा कायदा 423
   17. चीन: विदा सुरक्षा आणि वैयक्तिक माहिती 433
   18. पाच व्यवस्थांची एकत्र तुलना 444
   19. कायद्यात सायबर सुरक्षेचा अर्थ 451

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. CERT-In आणि घटना कळवणे 457
   2. 2022 चे CERT-In निर्देश 464
   3. संरक्षित प्रणाली आणि महत्त्वपूर्ण माहिती पायाभूत सुविधा 471
   4. राष्ट्रीय सायबर सुरक्षा धोरण, आणि त्यानंतर 479
   5. अडवणूक, देखरेख आणि विकूटन 485
   6. माहितीपर्यंत लोकांचा प्रवेश रोखणे 494
   7. सायबर सुरक्षेसाठी ट्रॅफिक डेटावर देखरेख 502
   8. कूटबद्धीकरण आणि कायदा 509
   9. अधिकारक्षेत्र: पाच आधार 515
   10. भारताबाहेर पोहोचणारा अधिनियम 520
   11. इंटरनेटवरील वादावर दिवाणी अधिकारक्षेत्र 526
   12. ई-संविदा कोठे केली जाते 531
   13. परदेशातून पुरावा मिळवणे 537
   14. परस्परविरोधी आदेश आणि जगभर काढून टाकणे 544
   15. विदेचे स्थानिकीकरण आणि सीमापार विदा प्रवाह 551

   मॉड्यूल IV

   1. ई-संविदा म्हणजे काय 557
   2. ऑनलाइन प्रस्ताव आणि स्वीकृती 563
   3. ई-संविदेची वैधता: कलम 10A 569

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. इलेक्ट्रॉनिक अभिलेखाचे आरोपण 575
   2. प्राप्तीची पोच 581
   3. ई-संविदेची अंमलबजावणी 586
   4. इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्यातील ग्राहक संरक्षण 593
   5. इलेक्ट्रॉनिक देयके आणि त्यांचा कायदा 601
   6. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि 2026 ची सुधारणा 608
   7. डीपफेक, लेबल लावणे आणि उगमाची नोंद 615
   8. क्रिप्टोचलन आणि आभासी डिजिटल मालमत्ता 623
   9. ब्लॉकचेन आणि स्मार्ट संविदा 631
   10. क्लाउड संगणन आणि इंटरनेट ऑफ थिंग्ज 638
   11. Puttaswamy नंतरचा खासगीपणा 644
   12. डिजिटल वैयक्तिक विदा संरक्षण अधिनियम, 2023 651
   13. विदा संरक्षण मंडळ आणि अंमलबजावणी 660
   14. डोमेन नावे आणि सायबरस्क्वॉटिंग 669
   15. इंटरनेट बंद करणे, आणि इंटरनेटपर्यंत पोहोच 676
   16. सायबर गुन्हा म्हणजे काय 683
   17. दंड आणि भरपाई: कलम 43 690
   18. उर्वरित दंड 696
   19. अधिनियमाखालील न्यायनिर्णयन 702

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. शमन आणि वसुली 709
   2. आजचे अपील न्यायाधिकरण 714
   3. सायबर अपील न्यायाधिकरण, आणि त्याचे काय झाले 722
   4. न्यायाधिकरणाकडे अपील, आणि त्यापुढे 728
   5. संगणक स्रोत दस्तऐवजांत फेरफार 735
   6. संगणकाशी संबंधित अपराध: कलम 66 742
   7. कलम 66A, आणि Shreya Singhal 748
   8. चोरीचे संगणक साधन स्वीकारणे, आणि ओळखीची चोरी 755
   9. तोतयेगिरीने ठकवणूक, आणि खासगीपणाचे उल्लंघन 760
   10. इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपातील अश्लीलता 768
   11. बालकांचे चित्रण करणारी सामग्री 775
   12. मध्यस्थांकडून माहितीचे जतन आणि ती राखून ठेवणे 782
   13. गोपनीयतेचा आणि खासगीपणाचा भंग 788
   14. सायबर अपराधाचा तपास 795
   15. सायबर अपराध सिद्ध करणे: इलेक्ट्रॉनिक पुरावा 802
   16. माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम आणि सर्वसाधारण दंडविधी 811
   17. सरकारजमा करणे, अपप्रेरणा, प्रयत्न आणि कंपन्या 820
   18. शमन, जामीन आणि खटल्याचे स्वरूप 827
   19. सायबर दहशतवाद म्हणजे काय 833

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कलम 66F, घटकवार 839
   2. UAPA आणि संहिता यांच्या जोडीने सायबर दहशतवाद 846
   3. सायबर दहशतवादाचे प्रकार, आणि त्याला प्रतिसाद 853
   4. कायद्यातील समाजमाध्यमे 860
   5. मध्यस्थांचे दायित्व आणि सुरक्षित आश्रय 870
   6. आचारसंहिता आणि त्रिस्तरीय यंत्रणा 879
   7. समाजमाध्यमांद्वारे केलेले गुन्हे 888
   8. संमतीशिवायच्या प्रतिमा, मॉर्फिंग आणि सूडभावनेने पसरवलेली अश्लील सामग्री 894
   9. खोट्या बातम्या, चुकीची माहिती आणि तथ्य तपासणी विभाग 900
   10. तक्रार निवारण आणि सायबर गुन्ह्याची तक्रार करणे 907
   11. अधिनियमाच्या शेवटच्या तरतुदी 913
   12. योग्य दक्षतेचे सोडवलेले उदाहरण म्हणून सायबर कॅफे 920

   Page 1 onwards

   927 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 927 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 143 chapters across 4 modules

   Module I. 24 chapters

   1. 1 माहिती तंत्रज्ञान म्हणजे काय pages 1 to 6
   2. 2 संगणक माहिती कशी साठवतो pages 7 to 11
   3. 3 इंटरनेट कसे चालते pages 12 to 16
   4. 4 सायबरविश्व, आणि राज्यक्षेत्राची अडचण pages 17 to 20
   5. 5 भारताला माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम कसा मिळाला pages 21 to 26
   6. 6 इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्यावरील UNCITRAL आदर्श कायदा pages 27 to 32
   7. 7 कार्यात्मक समतुल्यतेचा दृष्टिकोन pages 33 to 39
   8. 8 डेटा संदेश कळवण्याविषयी आदर्श कायदा pages 40 to 45
   9. 9 मालवाहतुकीविषयी आदर्श कायदा pages 46 to 50
   10. 10 इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षऱ्यांवरील UNCITRAL आदर्श कायदा pages 51 to 58
   11. 11 भारताने आदर्श कायदा कसा अधिनियमित केला pages 59 to 65
   12. 12 माहिती तंत्रज्ञान अधिनियमाची रचना pages 66 to 71
   13. 13 संक्षिप्त नाव, व्याप्ती आणि लागू होणे pages 72 to 75
   14. 14 पहिली अनुसूची: अधिनियम कशाला लागू होत नाही pages 76 to 80
   15. 15 व्याख्या, भाग एक: यंत्र pages 81 to 87
   16. 16 व्याख्या, भाग दोन: व्यक्ती आणि व्यवहार pages 88 to 94
   17. 17 अधिनियमाचे उद्देश, आणि प्रत्येक भाग काय करतो pages 95 to 99
   18. 18 माहिती तंत्रज्ञान (सुधारणा) अधिनियम, 2008 pages 100 to 104
   19. 19 2008 पासून काय बदलले आहे pages 105 to 111
   20. 20 माहिती सुरक्षा म्हणजे काय pages 112 to 116
   21. 21 धोके, हल्ले आणि ते कसे घडतात pages 117 to 121
   22. 22 सुरक्षित इलेक्ट्रॉनिक अभिलेख आणि सुरक्षित स्वाक्षऱ्या pages 122 to 126
   23. 23 वाजवी सुरक्षा पद्धती आणि SPDI नियम pages 127 to 134
   24. 24 व्यवहारात अधिनियमाचा वापर pages 135 to 139

   Module II. 31 chapters

   1. 25 स्वाक्षरी काय करते pages 140 to 143
   2. 26 वकिलांसाठी कूटलेखन pages 144 to 149
   3. 27 हॅश फंक्शन आणि हॅश मूल्य pages 150 to 153
   4. 28 इलेक्ट्रॉनिक अभिलेखांचे अधिप्रमाणन: कलम 3 pages 154 to 157
   5. 29 इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी आणि दुसरी अनुसूची pages 158 to 164
   6. 30 इलेक्ट्रॉनिक अभिलेखांना आणि स्वाक्षऱ्यांना कायदेशीर मान्यता pages 165 to 169
   7. 31 डिजिटल स्वाक्षरी विरुद्ध इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी pages 170 to 173
   8. 32 इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी प्रमाणपत्र pages 174 to 179
   9. 33 प्रमाणपत्राचे निलंबन आणि ते मागे घेणे pages 180 to 184
   10. 34 स्वाक्षरीधारकाची कर्तव्ये pages 185 to 190
   11. 35 इलेक्ट्रॉनिक प्रशासन म्हणजे काय pages 191 to 195
   12. 36 शासनातील इलेक्ट्रॉनिक अभिलेख: कलमे 6 ते 9 pages 196 to 201
   13. 37 सेवा पुरवठादारामार्फत सेवा पुरवणे pages 202 to 207
   14. 38 व्यवहारातील इलेक्ट्रॉनिक प्रशासन: डिजिलॉकर आणि ई-केवायसी pages 208 to 213
   15. 39 इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरीविषयी नियम करण्याचा अधिकार pages 214 to 216
   16. 40 प्रमाणन प्राधिकाऱ्यांचा नियंत्रक pages 217 to 221
   17. 41 नियंत्रकाचे तपासाचे अधिकार pages 222 to 227
   18. 42 परदेशी प्रमाणन प्राधिकाऱ्यांना मान्यता pages 228 to 232
   19. 43 प्रमाणन प्राधिकाऱ्याला परवाना देणे pages 233 to 238
   20. 44 परवान्याचे निलंबन आणि तो मागे घेणे pages 239 to 244
   21. 45 प्रमाणन प्राधिकाऱ्याची कर्तव्ये pages 245 to 251
   22. 46 प्रमाणन प्राधिकारी नियम थोडक्यात pages 252 to 256
   23. 47 सॉफ्टवेअरचे संरक्षण करणे कठीण का आहे pages 257 to 262
   24. 48 संगणक प्रोग्राममधील प्रतिलिप्यधिकार pages 263 to 267
   25. 49 सॉफ्टवेअरचा मालक कोण, आणि किती काळासाठी pages 268 to 273
   26. 50 सॉफ्टवेअर प्रतिलिप्यधिकाराचे उल्लंघन, आणि अपवाद pages 274 to 279
   27. 51 भारतातील सॉफ्टवेअर पेटंट pages 280 to 284
   28. 52 व्यापारी गुपिते आणि रोजगार संविदा pages 285 to 290
   29. 53 अर्धसंवाहक मांडणी-अभिकल्प pages 291 to 296
   30. 54 सॉफ्टवेअरचे परवाने: मालकीचे आणि मुक्त स्रोत pages 297 to 302
   31. 55 सॉफ्टवेअर चाचेगिरी आणि तिच्याविरुद्ध अंमलबजावणी pages 303 to 308

   Module III. 35 chapters

   1. 56 सायबर कायद्यांची तुलना का करावी pages 309 to 313
   2. 57 नेटवर्कच्या नियमनाची तीन प्रारूपे pages 314 to 318
   3. 58 संयुक्त राष्ट्रे आणि सायबर कायदा pages 319 to 324
   4. 59 बुडापेस्ट अभिसमय: अपराध pages 325 to 332
   5. 60 बुडापेस्ट अभिसमय: प्रक्रिया आणि सहकार्य pages 333 to 340
   6. 61 तुलनेत भारत pages 341 to 346
   7. 62 अमेरिका: संवैधानिक चौकट pages 347 to 352
   8. 63 संगणक कपट आणि दुरुपयोग अधिनियम pages 353 to 358
   9. 64 कलम 230 आणि अमेरिकेतील सुरक्षित आश्रय pages 359 to 364
   10. 65 DMCA: सूचना आणि काढून टाकणे pages 365 to 370
   11. 66 युरोप: ई-कॉमर्स निदेश pages 371 to 376
   12. 67 सर्वसाधारण विदा संरक्षण विनियम: रचना pages 377 to 383
   13. 68 GDPR: हक्क आणि नियंत्रकाची कर्तव्ये pages 384 to 392
   14. 69 GDPR: हस्तांतरणे आणि अंमलबजावणी pages 393 to 402
   15. 70 eIDAS आणि युरोपातील इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षऱ्या pages 403 to 411
   16. 71 डिजिटल सेवा अधिनियम pages 412 to 422
   17. 72 चीन: सायबर सुरक्षा कायदा pages 423 to 432
   18. 73 चीन: विदा सुरक्षा आणि वैयक्तिक माहिती pages 433 to 443
   19. 74 पाच व्यवस्थांची एकत्र तुलना pages 444 to 450
   20. 75 कायद्यात सायबर सुरक्षेचा अर्थ pages 451 to 456
   21. 76 CERT-In आणि घटना कळवणे pages 457 to 463
   22. 77 2022 चे CERT-In निर्देश pages 464 to 470
   23. 78 संरक्षित प्रणाली आणि महत्त्वपूर्ण माहिती पायाभूत सुविधा pages 471 to 478
   24. 79 राष्ट्रीय सायबर सुरक्षा धोरण, आणि त्यानंतर pages 479 to 484
   25. 80 अडवणूक, देखरेख आणि विकूटन pages 485 to 493
   26. 81 माहितीपर्यंत लोकांचा प्रवेश रोखणे pages 494 to 501
   27. 82 सायबर सुरक्षेसाठी ट्रॅफिक डेटावर देखरेख pages 502 to 508
   28. 83 कूटबद्धीकरण आणि कायदा pages 509 to 514
   29. 84 अधिकारक्षेत्र: पाच आधार pages 515 to 519
   30. 85 भारताबाहेर पोहोचणारा अधिनियम pages 520 to 525
   31. 86 इंटरनेटवरील वादावर दिवाणी अधिकारक्षेत्र pages 526 to 530
   32. 87 ई-संविदा कोठे केली जाते pages 531 to 536
   33. 88 परदेशातून पुरावा मिळवणे pages 537 to 543
   34. 89 परस्परविरोधी आदेश आणि जगभर काढून टाकणे pages 544 to 550
   35. 90 विदेचे स्थानिकीकरण आणि सीमापार विदा प्रवाह pages 551 to 556

   Module IV. 53 chapters

   1. 91 ई-संविदा म्हणजे काय pages 557 to 562
   2. 92 ऑनलाइन प्रस्ताव आणि स्वीकृती pages 563 to 568
   3. 93 ई-संविदेची वैधता: कलम 10A pages 569 to 574
   4. 94 इलेक्ट्रॉनिक अभिलेखाचे आरोपण pages 575 to 580
   5. 95 प्राप्तीची पोच pages 581 to 585
   6. 96 ई-संविदेची अंमलबजावणी pages 586 to 592
   7. 97 इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्यातील ग्राहक संरक्षण pages 593 to 600
   8. 98 इलेक्ट्रॉनिक देयके आणि त्यांचा कायदा pages 601 to 607
   9. 99 कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि 2026 ची सुधारणा pages 608 to 614
   10. 100 डीपफेक, लेबल लावणे आणि उगमाची नोंद pages 615 to 622
   11. 101 क्रिप्टोचलन आणि आभासी डिजिटल मालमत्ता pages 623 to 630
   12. 102 ब्लॉकचेन आणि स्मार्ट संविदा pages 631 to 637
   13. 103 क्लाउड संगणन आणि इंटरनेट ऑफ थिंग्ज pages 638 to 643
   14. 104 Puttaswamy नंतरचा खासगीपणा pages 644 to 650
   15. 105 डिजिटल वैयक्तिक विदा संरक्षण अधिनियम, 2023 pages 651 to 659
   16. 106 विदा संरक्षण मंडळ आणि अंमलबजावणी pages 660 to 668
   17. 107 डोमेन नावे आणि सायबरस्क्वॉटिंग pages 669 to 675
   18. 108 इंटरनेट बंद करणे, आणि इंटरनेटपर्यंत पोहोच pages 676 to 682
   19. 109 सायबर गुन्हा म्हणजे काय pages 683 to 689
   20. 110 दंड आणि भरपाई: कलम 43 pages 690 to 695
   21. 111 उर्वरित दंड pages 696 to 701
   22. 112 अधिनियमाखालील न्यायनिर्णयन pages 702 to 708
   23. 113 शमन आणि वसुली pages 709 to 713
   24. 114 आजचे अपील न्यायाधिकरण pages 714 to 721
   25. 115 सायबर अपील न्यायाधिकरण, आणि त्याचे काय झाले pages 722 to 727
   26. 116 न्यायाधिकरणाकडे अपील, आणि त्यापुढे pages 728 to 734
   27. 117 संगणक स्रोत दस्तऐवजांत फेरफार pages 735 to 741
   28. 118 संगणकाशी संबंधित अपराध: कलम 66 pages 742 to 747
   29. 119 कलम 66A, आणि Shreya Singhal pages 748 to 754
   30. 120 चोरीचे संगणक साधन स्वीकारणे, आणि ओळखीची चोरी pages 755 to 759
   31. 121 तोतयेगिरीने ठकवणूक, आणि खासगीपणाचे उल्लंघन pages 760 to 767
   32. 122 इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपातील अश्लीलता pages 768 to 774
   33. 123 बालकांचे चित्रण करणारी सामग्री pages 775 to 781
   34. 124 मध्यस्थांकडून माहितीचे जतन आणि ती राखून ठेवणे pages 782 to 787
   35. 125 गोपनीयतेचा आणि खासगीपणाचा भंग pages 788 to 794
   36. 126 सायबर अपराधाचा तपास pages 795 to 801
   37. 127 सायबर अपराध सिद्ध करणे: इलेक्ट्रॉनिक पुरावा pages 802 to 810
   38. 128 माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम आणि सर्वसाधारण दंडविधी pages 811 to 819
   39. 129 सरकारजमा करणे, अपप्रेरणा, प्रयत्न आणि कंपन्या pages 820 to 826
   40. 130 शमन, जामीन आणि खटल्याचे स्वरूप pages 827 to 832
   41. 131 सायबर दहशतवाद म्हणजे काय pages 833 to 838
   42. 132 कलम 66F, घटकवार pages 839 to 845
   43. 133 UAPA आणि संहिता यांच्या जोडीने सायबर दहशतवाद pages 846 to 852
   44. 134 सायबर दहशतवादाचे प्रकार, आणि त्याला प्रतिसाद pages 853 to 859
   45. 135 कायद्यातील समाजमाध्यमे pages 860 to 869
   46. 136 मध्यस्थांचे दायित्व आणि सुरक्षित आश्रय pages 870 to 878
   47. 137 आचारसंहिता आणि त्रिस्तरीय यंत्रणा pages 879 to 887
   48. 138 समाजमाध्यमांद्वारे केलेले गुन्हे pages 888 to 893
   49. 139 संमतीशिवायच्या प्रतिमा, मॉर्फिंग आणि सूडभावनेने पसरवलेली अश्लील सामग्री pages 894 to 899
   50. 140 खोट्या बातम्या, चुकीची माहिती आणि तथ्य तपासणी विभाग pages 900 to 906
   51. 141 तक्रार निवारण आणि सायबर गुन्ह्याची तक्रार करणे pages 907 to 912
   52. 142 अधिनियमाच्या शेवटच्या तरतुदी pages 913 to 919
   53. 143 योग्य दक्षतेचे सोडवलेले उदाहरण म्हणून सायबर कॅफे pages 920 to 927
   Every paper that is solved: 6 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

2. औद्योगिक अभिकल्प, भौगोलिक मानांकन, मांडणी-अभिकल्प, विदा संरक्षण आणि व्यापारी गुपिते यांचा कायदा (Law of Industrial Designs GI Layout Designs Data Protection and Trade Secrets)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   औद्योगिक अभिकल्प, भौगोलिक मानांकन, मांडणी-अभिकल्प, विदा संरक्षण आणि व्यापारी गुपिते यांचा कायदा

   LL.M. · सत्र 3

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 3: बौद्धिक संपदा आणि माहिती तंत्रज्ञान कायदा

   औद्योगिक अभिकल्प, भौगोलिक मानांकन, मांडणी-अभिकल्प, विदा संरक्षण आणि व्यापारी गुपिते यांचा कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. औद्योगिक अभिकल्प म्हणजे काय 1
   2. अभिकल्प कायदा मुळात का अस्तित्वात आहे 5
   3. अभिकल्प कायदा भारतात कसा आला 8
   4. आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेतील अभिकल्प 12
   5. अभिकल्प अधिनियम ज्यांवर आधारलेला आहे त्या व्याख्या 16
   6. अभिकल्प, पेटंट, प्रतिलिप्यधिकार आणि व्यापार चिन्ह 21
   7. नवीनता आणि मौलिकता 25
   8. प्रकाशन, आणि ते नवीनता कशी नष्ट करते 30
   9. नोंदणी करता न येणारे अभिकल्प 34
   10. नियंत्रक आणि अभिकल्प कार्यालय 37
   11. अभिकल्पाच्या नोंदणीसाठी अर्ज करणे 40
   12. तपशिलांचे प्रकाशन, प्रतिस्थापन आणि प्रमाणपत्र 44
   13. अभिकल्पांची नोंदवही 47
   14. नोंदणीकृत अभिकल्पातील प्रतिलिप्यधिकार, आणि तो किती काळ टिकतो 50
   15. व्यपगत होणे आणि व्यपगत अभिकल्पाची पुनर्स्थापना 53
   16. वस्तू विकण्यापूर्वी तिच्यावर खूण करणे 56
   17. तपासणी, माहिती आणि अर्जाची गुप्तता 59
   18. नोंदणी रद्दबातल करणे 62
   19. उच्च न्यायालयाकडे अपिले 66
   20. नोंदवहीत बदल: चुका, अभिहस्तांकने आणि दुरुस्ती 69

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. नोंदणीकृत अभिकल्पाची चाचेगिरी 73
   2. चाचेगिरीविरुद्धचे उपाय 77
   3. नोंदणीकृत अभिकल्पाच्या जोडीने पासिंग ऑफ 81
   4. प्रतिलिप्यधिकाराशी होणारे आच्छादन: प्रतिलिप्यधिकार अधिनियमाचे कलम 15(2) 86
   5. अभिकल्प, शासन आणि भारताची सुरक्षा 90
   6. नियंत्रकाचे अधिकार, स्वविवेक आणि पुरावा 93
   7. अभिकर्ते, टपालाने बजावणी, असमर्थता आणि निर्बंधक शर्ती 97
   8. अभिकल्पांना लागू केलेल्या पेटंट अधिनियमाच्या तरतुदी, शुल्क, नियम आणि संसदेला अहवाल 101
   9. अभिसंधी अर्ज आणि परस्परता 105
   10. भारताबाहेर अभिकल्पाचे संरक्षण 109

   मॉड्यूल II

   1. भौगोलिक मानांकन म्हणजे काय 113
   2. एखादे ठिकाण गुणवत्तेची ओळख कसे ठरू शकते 117
   3. उगमाचा निर्देश, उगमाचे नामाभिधान आणि भौगोलिक मानांकन 120
   4. TRIPS पूर्वीची आंतरराष्ट्रीय चौकट 123
   5. TRIPS चे अनुच्छेद 22, 23 आणि 24 127
   6. भारताने कायदा का केला: दार्जिलिंग, बासमती आणि हळद 132
   7. अधिनियमाची योजना, आणि तो ज्यांवर आधारलेला आहे त्या व्याख्या 137

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. निबंधक आणि भौगोलिक मानांकन नोंदणी कार्यालय 142
   2. नोंदवही, भाग A आणि भाग B 145
   3. नोंदणी करता न येणारी भौगोलिक मानांकने 148
   4. समनामी भौगोलिक मानांकने 152
   5. भौगोलिक मानांकनाच्या नोंदणीसाठी अर्ज करणे 155
   6. जाहिरात, विरोध आणि शुद्धीकरण 159
   7. नोंदणी, प्रमाणपत्र आणि ती ज्या दिनांकापासून चालते तो दिनांक 163
   8. अधिकृत वापरकर्ते 166
   9. कालावधी, नूतनीकरण, काढून टाकणे आणि पुनर्स्थापना 170
   10. नोंदणीमुळे मिळणारे हक्क 174
   11. नोंदणीकृत भौगोलिक मानांकनाचे उल्लंघन कशाने होते 178
   12. भौगोलिक मानांकनाचे अभिहस्तांकन करता येत नाही 183
   13. भौगोलिक मानांकने आणि व्यापार चिन्हे 186
   14. नोंदवहीची दुरुस्ती, रद्दबातल करणे आणि शुद्धीकरण 192
   15. अपिले, आणि अपील मंडळाचा अंत 196
   16. वस्तूंना भौगोलिक मानांकन लावणे म्हणजे काय 200
   17. भौगोलिक मानांकन अधिनियमाखालील अपराध 204
   18. जन विश्वास अधिनियमानंतर दंडांचा न्यायनिर्णय 210
   19. बचाव, सरकारजमा आणि फौजदारी प्रक्रिया 214

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. दावा, न्यायालय आणि अनुतोष 220
   2. पासिंग ऑफ, आणि नोंदणीकृत नसलेले भौगोलिक मानांकन 226
   3. निबंधकाचे अधिकार, पुरावा आणि कार्यपद्धती 231
   4. नोंदवहीचा पुरावा, वैधतेची प्रमाणपत्रे आणि उगमाची खूण 235
   5. उर्वरित तरतुदी 240
   6. भारतात नोंदणीने प्रत्यक्षात काय साध्य केले आहे 245

   मॉड्यूल III

   1. एकात्मिक परिपथ म्हणजे काय 249
   2. मुंबई विद्यापीठाचा "Integrated Designs" हा शब्दप्रयोग, आणि अधिनियमाचे शब्द 253
   3. मांडणी-अभिकल्पांना स्वतःचा कायदा का हवा होता 256
   4. विचारात घेतलेल्या यंत्रणा, आणि प्रत्येक का नाकारली गेली 260
   5. 1989 चा वॉशिंग्टन तह, आणि तो अमलात का नाही 264
   6. TRIPS चे अनुच्छेद 35 ते 38 269
   7. राष्ट्रीय कायद्यांची तुलना 273
   8. भारतीय अधिनियमाची योजना, आणि तो केव्हा अमलात आला 277
   9. निबंधक आणि मांडणी-अभिकल्प नोंदणी कार्यालय 282
   10. मांडणी-अभिकल्पांची नोंदवही 286
   11. नोंदणी करता न येणारे मांडणी-अभिकल्प 289

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. मांडणी-अभिकल्पाच्या नोंदणीसाठी अर्ज करणे 294
   2. विरोध, शुद्धीकरण आणि नोंदणी 299
   3. संयुक्त मालकीचे मांडणी-अभिकल्प 303
   4. दहा वर्षे, आणि ती ज्या दोन दिनांकांपासून चालू शकतात ते दिनांक 307
   5. नोंदणीमुळे मिळणारे हक्क, आणि उल्लंघन कशाने होते 311
   6. अभिहस्तांकन, पारेषण आणि मालकातील बदल 317
   7. नोंदणीकृत वापरकर्ते 321
   8. नोंदवहीची दुरुस्ती आणि शुद्धीकरण 327
   9. मांडणी-अभिकल्प अपील मंडळ, आणि ते का अस्तित्वात नाही 331
   10. सक्तीचा परवाना, आणि कलम 40 प्रत्यक्षात काय करते 338
   11. अपिले, मंडळाची कार्यपद्धती आणि अधिकारितेला प्रतिबंध 343
   12. मांडणी-अभिकल्प अधिनियमाखालील अपराध 349
   13. बचाव, सरकारजमा, कंपन्या आणि फौजदारी प्रक्रिया 354
   14. भारताची सुरक्षा, सद्भाव आणि गर्भित हमी 360
   15. निबंधकाचे अधिकार, पुरावा आणि प्राथमिक सल्ला 364
   16. पुरावा, अभिकर्ते आणि उर्वरित तरतुदी 369
   17. अभिसंधी देश, परस्परता आणि नियम 375
   18. जवळपास कधीच न वापरला गेलेला अधिनियम 381

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV

   1. या घटकाचे दोन भाग 391
   2. व्यापारी गुपित म्हणजे काय, आणि गोपनीय माहिती म्हणजे काय 396
   3. Saltman आणि आधुनिक दाव्याचा जन्म 401
   4. Coco v A N Clark: तीन घटक 405
   5. पहिला घटक: गोपनीयतेचा गुण 409
   6. दुसरा घटक: बंधन निर्माण करणारी परिस्थिती 413
   7. तिसरा घटक: अप्राधिकृत वापर, आणि हानी आवश्यक आहे का 417
   8. उडी मारण्याच्या फलकाचा सिद्धांत 421
   9. कर्मचारी, माजी कर्मचारी आणि सद्भावनेचे कर्तव्य 426
   10. भारतीय संविदा अधिनियम, 1872 चे कलम 27 430
   11. नोकरीच्या काळातील आणि नंतरचे निर्बंध 435
   12. ग्राहक याद्या आणि नोकरी सोडणारा कर्मचारी 440
   13. व्यवहारात व्यापारी गुपिताचे संरक्षण कसे करावे 445
   14. गोपनीयतेच्या भंगाविरुद्धचे उपाय 450
   15. व्यापारी गुपिते आणि पेटंट 455
   16. व्यापारी गुपिते आणि प्रतिलिप्यधिकार 460
   17. अप्रकट माहितीचे संरक्षण 464
   18. अप्रकट माहिती: परिभाषा, व्याख्या आणि व्याप्ती 469
   19. TRIPS चा अनुच्छेद 39 आणि आंतरराष्ट्रीय आबंधन 474

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. अनुच्छेद 39.3 आणि नियामक चाचणी विदेचे संरक्षण 479
   2. राष्ट्रीय कायद्यांची तुलना: अमेरिका, युरोप आणि चीन 484
   3. विधी आयोगाचा अहवाल क्र. 289 आणि 2024 चे विधेयक 490
   4. विदा संरक्षण म्हणजे काय, आणि ते गोपनीयतेपेक्षा कसे वेगळे आहे 497
   5. मूलभूत हक्क म्हणून खासगीपणा: Puttaswamy 502
   6. युनायटेड किंग्डमचा विदा संरक्षण अधिनियम, 1998 507
   7. युरोपीय योजना आणि सर्वसाधारण विदा संरक्षण विनियम 512
   8. अधिनियमापूर्वीचे भारतातील विदा संरक्षण 517
   9. अधिनियमापर्यंतचा मार्ग: श्रीकृष्ण आणि तीन विधेयके 524
   10. अधिनियमाची योजना, आणि प्रत्यक्षात काय अमलात आहे 529
   11. विदा संरक्षण अधिनियम ज्यांवर आधारलेला आहे त्या व्याख्या 535
   12. अधिनियम कुठे लागू होतो, आणि कुठे होत नाही 540
   13. प्रक्रियेची कारणे, आणि सूचना 544
   14. संमती, ती मागे घेणे, आणि संमती व्यवस्थापक 549
   15. काही कायदेशीर वापर 554
   16. विदा विश्वस्ताची सर्वसाधारण आबंधने 560
   17. बालके आणि दिव्यांग व्यक्ती 565
   18. महत्त्वपूर्ण विदा विश्वस्त 569
   19. विदा प्रधानाचे हक्क 573

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. विदा प्रधानाची कर्तव्ये 578
   2. भारताबाहेर हस्तांतरण, आणि सूट 583
   3. भारतीय विदा संरक्षण मंडळ 590
   4. मंडळाचे अधिकार, आणि तक्रारीवरील कार्यपद्धती 596
   5. अपील, मध्यस्थी आणि स्वेच्छा हमीपत्र 601
   6. दंड, आणि ते निश्चित करणारी अनुसूची 606
   7. शासनाचे अधिकार, सुसंगती आणि अधिकारितेला प्रतिबंध 611
   8. नियम करण्याचा अधिकार, संसदेसमोर ठेवणे आणि अनुसूचीत सुधारणा करण्याचा अधिकार 616
   9. डिजिटल वैयक्तिक विदा संरक्षण नियम, 2025 621
   10. अधिनियम माहितीचा अधिकार अधिनियम आणि माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम यांचे काय करतो 631
   11. दोन भाग एकत्र 636

   Page 1 onwards

   641 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 641 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 140 chapters across 4 modules

   Module I. 30 chapters

   1. 1 औद्योगिक अभिकल्प म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 अभिकल्प कायदा मुळात का अस्तित्वात आहे pages 5 to 7
   3. 3 अभिकल्प कायदा भारतात कसा आला pages 8 to 11
   4. 4 आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेतील अभिकल्प pages 12 to 15
   5. 5 अभिकल्प अधिनियम ज्यांवर आधारलेला आहे त्या व्याख्या pages 16 to 20
   6. 6 अभिकल्प, पेटंट, प्रतिलिप्यधिकार आणि व्यापार चिन्ह pages 21 to 24
   7. 7 नवीनता आणि मौलिकता pages 25 to 29
   8. 8 प्रकाशन, आणि ते नवीनता कशी नष्ट करते pages 30 to 33
   9. 9 नोंदणी करता न येणारे अभिकल्प pages 34 to 36
   10. 10 नियंत्रक आणि अभिकल्प कार्यालय pages 37 to 39
   11. 11 अभिकल्पाच्या नोंदणीसाठी अर्ज करणे pages 40 to 43
   12. 12 तपशिलांचे प्रकाशन, प्रतिस्थापन आणि प्रमाणपत्र pages 44 to 46
   13. 13 अभिकल्पांची नोंदवही pages 47 to 49
   14. 14 नोंदणीकृत अभिकल्पातील प्रतिलिप्यधिकार, आणि तो किती काळ टिकतो pages 50 to 52
   15. 15 व्यपगत होणे आणि व्यपगत अभिकल्पाची पुनर्स्थापना pages 53 to 55
   16. 16 वस्तू विकण्यापूर्वी तिच्यावर खूण करणे pages 56 to 58
   17. 17 तपासणी, माहिती आणि अर्जाची गुप्तता pages 59 to 61
   18. 18 नोंदणी रद्दबातल करणे pages 62 to 65
   19. 19 उच्च न्यायालयाकडे अपिले pages 66 to 68
   20. 20 नोंदवहीत बदल: चुका, अभिहस्तांकने आणि दुरुस्ती pages 69 to 72
   21. 21 नोंदणीकृत अभिकल्पाची चाचेगिरी pages 73 to 76
   22. 22 चाचेगिरीविरुद्धचे उपाय pages 77 to 80
   23. 23 नोंदणीकृत अभिकल्पाच्या जोडीने पासिंग ऑफ pages 81 to 85
   24. 24 प्रतिलिप्यधिकाराशी होणारे आच्छादन: प्रतिलिप्यधिकार अधिनियमाचे कलम 15(2) pages 86 to 89
   25. 25 अभिकल्प, शासन आणि भारताची सुरक्षा pages 90 to 92
   26. 26 नियंत्रकाचे अधिकार, स्वविवेक आणि पुरावा pages 93 to 96
   27. 27 अभिकर्ते, टपालाने बजावणी, असमर्थता आणि निर्बंधक शर्ती pages 97 to 100
   28. 28 अभिकल्पांना लागू केलेल्या पेटंट अधिनियमाच्या तरतुदी, शुल्क, नियम आणि संसदेला अहवाल pages 101 to 104
   29. 29 अभिसंधी अर्ज आणि परस्परता pages 105 to 108
   30. 30 भारताबाहेर अभिकल्पाचे संरक्षण pages 109 to 112

   Module II. 32 chapters

   1. 31 भौगोलिक मानांकन म्हणजे काय pages 113 to 116
   2. 32 एखादे ठिकाण गुणवत्तेची ओळख कसे ठरू शकते pages 117 to 119
   3. 33 उगमाचा निर्देश, उगमाचे नामाभिधान आणि भौगोलिक मानांकन pages 120 to 122
   4. 34 TRIPS पूर्वीची आंतरराष्ट्रीय चौकट pages 123 to 126
   5. 35 TRIPS चे अनुच्छेद 22, 23 आणि 24 pages 127 to 131
   6. 36 भारताने कायदा का केला: दार्जिलिंग, बासमती आणि हळद pages 132 to 136
   7. 37 अधिनियमाची योजना, आणि तो ज्यांवर आधारलेला आहे त्या व्याख्या pages 137 to 141
   8. 38 निबंधक आणि भौगोलिक मानांकन नोंदणी कार्यालय pages 142 to 144
   9. 39 नोंदवही, भाग A आणि भाग B pages 145 to 147
   10. 40 नोंदणी करता न येणारी भौगोलिक मानांकने pages 148 to 151
   11. 41 समनामी भौगोलिक मानांकने pages 152 to 154
   12. 42 भौगोलिक मानांकनाच्या नोंदणीसाठी अर्ज करणे pages 155 to 158
   13. 43 जाहिरात, विरोध आणि शुद्धीकरण pages 159 to 162
   14. 44 नोंदणी, प्रमाणपत्र आणि ती ज्या दिनांकापासून चालते तो दिनांक pages 163 to 165
   15. 45 अधिकृत वापरकर्ते pages 166 to 169
   16. 46 कालावधी, नूतनीकरण, काढून टाकणे आणि पुनर्स्थापना pages 170 to 173
   17. 47 नोंदणीमुळे मिळणारे हक्क pages 174 to 177
   18. 48 नोंदणीकृत भौगोलिक मानांकनाचे उल्लंघन कशाने होते pages 178 to 182
   19. 49 भौगोलिक मानांकनाचे अभिहस्तांकन करता येत नाही pages 183 to 185
   20. 50 भौगोलिक मानांकने आणि व्यापार चिन्हे pages 186 to 191
   21. 51 नोंदवहीची दुरुस्ती, रद्दबातल करणे आणि शुद्धीकरण pages 192 to 195
   22. 52 अपिले, आणि अपील मंडळाचा अंत pages 196 to 199
   23. 53 वस्तूंना भौगोलिक मानांकन लावणे म्हणजे काय pages 200 to 203
   24. 54 भौगोलिक मानांकन अधिनियमाखालील अपराध pages 204 to 209
   25. 55 जन विश्वास अधिनियमानंतर दंडांचा न्यायनिर्णय pages 210 to 213
   26. 56 बचाव, सरकारजमा आणि फौजदारी प्रक्रिया pages 214 to 219
   27. 57 दावा, न्यायालय आणि अनुतोष pages 220 to 225
   28. 58 पासिंग ऑफ, आणि नोंदणीकृत नसलेले भौगोलिक मानांकन pages 226 to 230
   29. 59 निबंधकाचे अधिकार, पुरावा आणि कार्यपद्धती pages 231 to 234
   30. 60 नोंदवहीचा पुरावा, वैधतेची प्रमाणपत्रे आणि उगमाची खूण pages 235 to 239
   31. 61 उर्वरित तरतुदी pages 240 to 244
   32. 62 भारतात नोंदणीने प्रत्यक्षात काय साध्य केले आहे pages 245 to 248

   Module III. 29 chapters

   1. 63 एकात्मिक परिपथ म्हणजे काय pages 249 to 252
   2. 64 मुंबई विद्यापीठाचा "Integrated Designs" हा शब्दप्रयोग, आणि अधिनियमाचे शब्द pages 253 to 255
   3. 65 मांडणी-अभिकल्पांना स्वतःचा कायदा का हवा होता pages 256 to 259
   4. 66 विचारात घेतलेल्या यंत्रणा, आणि प्रत्येक का नाकारली गेली pages 260 to 263
   5. 67 1989 चा वॉशिंग्टन तह, आणि तो अमलात का नाही pages 264 to 268
   6. 68 TRIPS चे अनुच्छेद 35 ते 38 pages 269 to 272
   7. 69 राष्ट्रीय कायद्यांची तुलना pages 273 to 276
   8. 70 भारतीय अधिनियमाची योजना, आणि तो केव्हा अमलात आला pages 277 to 281
   9. 71 निबंधक आणि मांडणी-अभिकल्प नोंदणी कार्यालय pages 282 to 285
   10. 72 मांडणी-अभिकल्पांची नोंदवही pages 286 to 288
   11. 73 नोंदणी करता न येणारे मांडणी-अभिकल्प pages 289 to 293
   12. 74 मांडणी-अभिकल्पाच्या नोंदणीसाठी अर्ज करणे pages 294 to 298
   13. 75 विरोध, शुद्धीकरण आणि नोंदणी pages 299 to 302
   14. 76 संयुक्त मालकीचे मांडणी-अभिकल्प pages 303 to 306
   15. 77 दहा वर्षे, आणि ती ज्या दोन दिनांकांपासून चालू शकतात ते दिनांक pages 307 to 310
   16. 78 नोंदणीमुळे मिळणारे हक्क, आणि उल्लंघन कशाने होते pages 311 to 316
   17. 79 अभिहस्तांकन, पारेषण आणि मालकातील बदल pages 317 to 320
   18. 80 नोंदणीकृत वापरकर्ते pages 321 to 326
   19. 81 नोंदवहीची दुरुस्ती आणि शुद्धीकरण pages 327 to 330
   20. 82 मांडणी-अभिकल्प अपील मंडळ, आणि ते का अस्तित्वात नाही pages 331 to 337
   21. 83 सक्तीचा परवाना, आणि कलम 40 प्रत्यक्षात काय करते pages 338 to 342
   22. 84 अपिले, मंडळाची कार्यपद्धती आणि अधिकारितेला प्रतिबंध pages 343 to 348
   23. 85 मांडणी-अभिकल्प अधिनियमाखालील अपराध pages 349 to 353
   24. 86 बचाव, सरकारजमा, कंपन्या आणि फौजदारी प्रक्रिया pages 354 to 359
   25. 87 भारताची सुरक्षा, सद्भाव आणि गर्भित हमी pages 360 to 363
   26. 88 निबंधकाचे अधिकार, पुरावा आणि प्राथमिक सल्ला pages 364 to 368
   27. 89 पुरावा, अभिकर्ते आणि उर्वरित तरतुदी pages 369 to 374
   28. 90 अभिसंधी देश, परस्परता आणि नियम pages 375 to 380
   29. 91 जवळपास कधीच न वापरला गेलेला अधिनियम pages 381 to 390

   Module IV. 49 chapters

   1. 92 या घटकाचे दोन भाग pages 391 to 395
   2. 93 व्यापारी गुपित म्हणजे काय, आणि गोपनीय माहिती म्हणजे काय pages 396 to 400
   3. 94 Saltman आणि आधुनिक दाव्याचा जन्म pages 401 to 404
   4. 95 Coco v A N Clark: तीन घटक pages 405 to 408
   5. 96 पहिला घटक: गोपनीयतेचा गुण pages 409 to 412
   6. 97 दुसरा घटक: बंधन निर्माण करणारी परिस्थिती pages 413 to 416
   7. 98 तिसरा घटक: अप्राधिकृत वापर, आणि हानी आवश्यक आहे का pages 417 to 420
   8. 99 उडी मारण्याच्या फलकाचा सिद्धांत pages 421 to 425
   9. 100 कर्मचारी, माजी कर्मचारी आणि सद्भावनेचे कर्तव्य pages 426 to 429
   10. 101 भारतीय संविदा अधिनियम, 1872 चे कलम 27 pages 430 to 434
   11. 102 नोकरीच्या काळातील आणि नंतरचे निर्बंध pages 435 to 439
   12. 103 ग्राहक याद्या आणि नोकरी सोडणारा कर्मचारी pages 440 to 444
   13. 104 व्यवहारात व्यापारी गुपिताचे संरक्षण कसे करावे pages 445 to 449
   14. 105 गोपनीयतेच्या भंगाविरुद्धचे उपाय pages 450 to 454
   15. 106 व्यापारी गुपिते आणि पेटंट pages 455 to 459
   16. 107 व्यापारी गुपिते आणि प्रतिलिप्यधिकार pages 460 to 463
   17. 108 अप्रकट माहितीचे संरक्षण pages 464 to 468
   18. 109 अप्रकट माहिती: परिभाषा, व्याख्या आणि व्याप्ती pages 469 to 473
   19. 110 TRIPS चा अनुच्छेद 39 आणि आंतरराष्ट्रीय आबंधन pages 474 to 478
   20. 111 अनुच्छेद 39.3 आणि नियामक चाचणी विदेचे संरक्षण pages 479 to 483
   21. 112 राष्ट्रीय कायद्यांची तुलना: अमेरिका, युरोप आणि चीन pages 484 to 489
   22. 113 विधी आयोगाचा अहवाल क्र. 289 आणि 2024 चे विधेयक pages 490 to 496
   23. 114 विदा संरक्षण म्हणजे काय, आणि ते गोपनीयतेपेक्षा कसे वेगळे आहे pages 497 to 501
   24. 115 मूलभूत हक्क म्हणून खासगीपणा: Puttaswamy pages 502 to 506
   25. 116 युनायटेड किंग्डमचा विदा संरक्षण अधिनियम, 1998 pages 507 to 511
   26. 117 युरोपीय योजना आणि सर्वसाधारण विदा संरक्षण विनियम pages 512 to 516
   27. 118 अधिनियमापूर्वीचे भारतातील विदा संरक्षण pages 517 to 523
   28. 119 अधिनियमापर्यंतचा मार्ग: श्रीकृष्ण आणि तीन विधेयके pages 524 to 528
   29. 120 अधिनियमाची योजना, आणि प्रत्यक्षात काय अमलात आहे pages 529 to 534
   30. 121 विदा संरक्षण अधिनियम ज्यांवर आधारलेला आहे त्या व्याख्या pages 535 to 539
   31. 122 अधिनियम कुठे लागू होतो, आणि कुठे होत नाही pages 540 to 543
   32. 123 प्रक्रियेची कारणे, आणि सूचना pages 544 to 548
   33. 124 संमती, ती मागे घेणे, आणि संमती व्यवस्थापक pages 549 to 553
   34. 125 काही कायदेशीर वापर pages 554 to 559
   35. 126 विदा विश्वस्ताची सर्वसाधारण आबंधने pages 560 to 564
   36. 127 बालके आणि दिव्यांग व्यक्ती pages 565 to 568
   37. 128 महत्त्वपूर्ण विदा विश्वस्त pages 569 to 572
   38. 129 विदा प्रधानाचे हक्क pages 573 to 577
   39. 130 विदा प्रधानाची कर्तव्ये pages 578 to 582
   40. 131 भारताबाहेर हस्तांतरण, आणि सूट pages 583 to 589
   41. 132 भारतीय विदा संरक्षण मंडळ pages 590 to 595
   42. 133 मंडळाचे अधिकार, आणि तक्रारीवरील कार्यपद्धती pages 596 to 600
   43. 134 अपील, मध्यस्थी आणि स्वेच्छा हमीपत्र pages 601 to 605
   44. 135 दंड, आणि ते निश्चित करणारी अनुसूची pages 606 to 610
   45. 136 शासनाचे अधिकार, सुसंगती आणि अधिकारितेला प्रतिबंध pages 611 to 615
   46. 137 नियम करण्याचा अधिकार, संसदेसमोर ठेवणे आणि अनुसूचीत सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 616 to 620
   47. 138 डिजिटल वैयक्तिक विदा संरक्षण नियम, 2025 pages 621 to 630
   48. 139 अधिनियम माहितीचा अधिकार अधिनियम आणि माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम यांचे काय करतो pages 631 to 635
   49. 140 दोन भाग एकत्र pages 636 to 641
   Every paper that is solved: 6 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

Questions