मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 1
2023 परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 1 बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार 2023: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 30 ऑक्टोबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2023 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2023 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न 2023 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1.बौद्धिक संपदेची मूलभूत संकल्पना, स्वरूप आणि प्रकार स्पष्ट करा[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: तीन शब्द. संकल्पना: बौद्धिक संपदा (intellectual property) म्हणजे काय, ती अमूर्त असूनही संपत्ती का आहे, आणि हक्क तो ज्या वस्तूत सामावलेला असतो त्या वस्तूपासून कसा वेगळा आहे (Tata Consultancy Services v. State of Andhra Pradesh). स्वरूप: तिची कायदेशीर वैशिष्ट्ये, प्रत्येकासाठी आधारासह: अमूर्त, अनन्य आणि नकारात्मक, प्रादेशिक, कालमर्यादित, हस्तांतरणीय, कधी कायद्याने निर्माण होणारी तर कधी कॉमन लॉ खाली उद्भवणारी (Laxmikant V. Patel v. Chetanbhai Shah), वेगवेगळ्या हक्कांचा संच (Indian Performing Right Society v. Eastern Indian Motion Pictures Association), आणि सार्वजनिक हिताच्या अधीन. प्रकार: त्यांची फक्त यादी न देता त्यांचे गट करा, आणि भारतीय कायदा आणि मुदत तक्त्यात द्या.
संकल्पना
संपत्ती म्हणून मनाची निर्मिती. बौद्धिक संपदा म्हणजे मानवी बुद्धीच्या निर्मितींचे संरक्षण करणाऱ्या कायदेशीर हक्कांचा समूह: शोध, साहित्यिक आणि कलात्मक कलाकृती, अभिकल्प, आणि व्यापारात वापरली जाणारी चिन्हे व नावे. जागतिक बौद्धिक संपदा संघटनेची स्थापना करणारी अभिसंधी (convention), 1967 अनुच्छेद (Article) 2(viii) मध्ये तिच्या व्याख्येत साहित्यिक, कलात्मक आणि वैज्ञानिक कलाकृती, सादरीकरणे (performances), ध्वनिमुद्रणे (phonogram) आणि प्रसारणे, मानवी प्रयत्नांच्या सर्व क्षेत्रांतील शोध, वैज्ञानिक शोध, औद्योगिक अभिकल्प (industrial design), व्यापार चिन्हे (trademark), सेवा चिन्हे आणि व्यापारी नावे, अनुचित स्पर्धेविरुद्ध संरक्षण, आणि औद्योगिक, वैज्ञानिक, साहित्यिक किंवा कलात्मक क्षेत्रांतील बौद्धिक कृतीतून निर्माण होणारे इतर सर्व हक्क, यांच्याशी संबंधित हक्कांचा समावेश करते.
भौतिक वस्तूशिवायची संपत्ती. संपत्ती म्हणजे सामान्यतः व्यक्ती आणि जमीन किंवा माल यांसारखी मूर्त वस्तू यांच्यातील, इतरांविरुद्ध अंमलबजावणीयोग्य (enforceable) असा संबंध. बौद्धिक संपदा म्हणजे व्यक्ती आणि अमूर्त (intangible) निर्मिती यांच्यातील संबंध. रोमन कायद्याने आधीच मूर्त वस्तू आणि res incorporales यांच्यात भेद केला होता, आणि कॉमन लॉने अमूर्त वारसाहक्कांना मान्यता दिली होती. बौद्धिक संपदा यात जी भर घालते ती म्हणजे कल्पनेच्या अभिव्यक्तीवरील (expression) किंवा उपयोजनावरील असा हक्क, जो संपूर्ण जगाविरुद्ध, मालकाशी कधीच व्यवहार न केलेल्या व्यक्तीविरुद्धही, अंमलात आणता येतो.
हक्क म्हणजे वस्तू नव्हे. सर्वात महत्त्वाचा संकल्पनात्मक मुद्दा असा की संपत्ती निर्मिती धारण करणाऱ्या भौतिक वस्तूत नसून हक्कात असते. पुस्तक विकत घेणारी व्यक्ती कागद आणि शाईची मालक असते, प्रतिलिप्यधिकाराची (copyright) नाही; पेटंट केलेले यंत्र विकत घेणारा ते वापरू शकतो, पण त्याच्या प्रती बनवू शकत नाही. अमूर्त निर्मिती आणि तिचा वाहक यांच्यातील संबंध सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) Tata Consultancy Services v. State of Andhra Pradesh, (2005) 1 SCC 308, मध्ये तपासला. TCS ग्राहकानुरूप सॉफ्टवेअर आणि माध्यमांवर मुद्रित केलेले तयार (canned) सॉफ्टवेअर संच, दोन्ही विकत होती, आणि सॉफ्टवेअर ही बौद्धिक संपदा असल्यामुळे त्यावर माल म्हणून कर लावता येत नाही, असा युक्तिवाद तिने केला. तयार सॉफ्टवेअर एकदा माध्यमावर ठेवून विक्रीला आणले की ते खरेदी करता येते, विकता येते, ताब्यात (possession) ठेवता येते, साठवता येते आणि प्रेषित करता येते, आणि म्हणून विक्रीकरासाठी तो माल आहे, असे न्यायालयाने ठरवले. हा निकाल (judgment) भेद स्पष्ट करतो: प्रोग्राममधील प्रतिलिप्यधिकार हा अमूर्त हक्क राहतो, तर विक्रीला आणलेली प्रत्येक प्रत ही व्यापारातील वस्तू असते.
कायदा तिची निर्मिती का करतो. बौद्धिक निर्मिती बनवणे खर्चिक असते आणि तिची नक्कल स्वस्त असते, आणि एका व्यक्तीच्या वापराने दुसऱ्याचा वापर कमी होत नाही. कायदेशीर अनन्यतेशिवाय निर्माते आपली गुंतवणूक वसूल करू शकले नसते आणि त्यांनी कमी निर्मिती केली असती. म्हणून कायदा प्रकटीकरण किंवा प्रकाशन यांच्या बदल्यात प्रोत्साहन म्हणून मर्यादित अनन्य हक्क देतो, आणि त्यांचा समतोल जनतेच्या उपलब्धतेतील हिताशी साधतो. निर्माते आपल्या श्रमाच्या फळांस पात्र आहेत आणि कलाकृती त्यांच्या लेखकांचे व्यक्तिमत्व व्यक्त करतात, ही इतर समर्थने नैतिक हक्कांसारखी (moral rights) वैशिष्ट्ये स्पष्ट करतात.
बौद्धिक संपदेचे स्वरूप
एक: ती अमूर्त आहे आणि फक्त कायद्यामुळे अस्तित्वात असते. धरून ठेवण्यासारखे किंवा कुंपण घालण्यासारखे काहीच नसते. कायदा तिला मान्यता देतो म्हणून हक्क अस्तित्वात असतो, आणि कायदा सांगतो तेव्हा तो संपतो.
दोन: ती अनन्य आणि मूलतः नकारात्मक आहे. बौद्धिक संपदा इतरांना काही कृती करण्यापासून वगळण्याचा हक्क देते, त्या स्वतः करण्याचा सकारात्मक परवाना नाही. पेटंट अधिनियम, 1970 (Patents Act, 1970) चे कलम (section) 48 पेटंटधारकाला त्रयस्थांना शोध तयार करणे, वापरणे, विक्रीसाठी देऊ करणे, विकणे किंवा आयात करणे यांपासून रोखण्याचा हक्क देते; पेटंटधारकाची स्वतःची सुधारणा दुसऱ्याच्या आधीच्या पेटंटचे उल्लंघन करत असेल, तर तो ती वापरू शकणार नाही.
तीन: ती प्रादेशिक आहे. हक्क राष्ट्रीय कायद्याने दिले जातात आणि ते देणाऱ्या देशातच प्रभावी असतात. भारतीय पेटंट जपानमध्ये कोणतेही हक्क देत नाही, आणि एकाच शोधाला एका देशात पेटंट मिळू शकते आणि दुसऱ्या देशात ते नाकारले जाऊ शकते: इमॅटिनिब मेसिलेटच्या बीटा स्फटिकीय रूपाला अनेक देशांत पेटंट मिळाले आणि Novartis AG v. Union of India, (2013) 6 SCC 1, मध्ये भारतात ते नाकारले गेले. आंतरराष्ट्रीय तह (treaties) प्रादेशिकतेचे (territoriality) परिणाम सौम्य करतात, पण ती दूर करत नाहीत.
चार: ती सहसा कालमर्यादित असते. पेटंट अर्ज दाखल केल्यापासून वीस वर्षे टिकतात, अभिकल्प पंधरा वर्षांपर्यंत आणि प्रतिलिप्यधिकार लेखकाचे आयुष्य अधिक साठ वर्षे, आणि त्यानंतर निर्मिती सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) येते. व्यापार चिन्हे आणि भौगोलिक मानांकने (geographical indication) अपवाद आहेत, कारण ती उगम ओळखून देत राहतात तोपर्यंत त्यांचे अनिश्चित काळ नूतनीकरण करता येते.
पाच: काही हक्क नोंदणीने, तर इतर आपोआप किंवा कॉमन लॉ खाली निर्माण होतात. पेटंट, अभिकल्प आणि नोंदलेली व्यापार चिन्हे ही कायद्याची निर्मिती आहेत आणि मंजुरीनंतरच अस्तित्वात येतात. प्रतिलिप्यधिकार निर्मिती होताच आपोआप निर्माण होतो. आणि काही हितसंबंधांचे संरक्षण पासिंग ऑफ आणि विश्वासभंग (breach of confidence) यांविषयीच्या कॉमन लॉद्वारे कोणत्याही नोंदणीशिवाय होते.
Laxmikant V. Patel v. Chetanbhai Shah, (2002) 3 SCC 65, नोंदणीशिवायचे संरक्षण दाखवते. वादी (plaintiff) अहमदाबादमध्ये अनेक वर्षे मुक्तजीवन कलर लॅब (MUKTAJIVAN COLOUR LAB) या नावाने छायाचित्रणाचा व्यवसाय चालवत होता, आणि प्रतिवादीने (defendant) त्याच भागात मुक्तजीवन कलर लॅब अँड स्टुडिओ (MUKTAJIVAN COLOUR LAB AND STUDIO) या नावाने तसाच व्यवसाय सुरू केला. दोन्हींपैकी कोणतेही नाव नोंदलेले नव्हते. आपला माल किंवा सेवा दुसऱ्याच्या आहेत असे भासवून जनतेची फसवणूक करणाऱ्या नावाखाली कोणतीही व्यक्ती त्या विकू शकत नाही, आणि नावाचा स्वीकार अप्रामाणिक वाटत असेल तेथे मनाई हुकूम (injunction) सामान्यतः दिला जातो, असे ठरवून सर्वोच्च न्यायालयाने पासिंग ऑफसाठी (passing off) अंतरिम मनाई हुकूम दिला. वापरातून निर्माण झालेले सुनाम (goodwill) स्वतःच संरक्षित बौद्धिक संपदा आहे.
सहा: ती वेगळ्या करता येणाऱ्या हक्कांचा संच आहे. बौद्धिक संपदेचे प्रत्येक स्वरूप वेगवेगळ्या हक्कांचा संच (bundle) असते, ज्यांची मालकी, परवाना आणि अभिहस्तांकन स्वतंत्रपणे होऊ शकते. प्रतिलिप्यधिकार अधिनियमाचे कलम 14 पुनरुत्पादन, सादरीकरण, जनतेपर्यंत पोहोचवणे (communication to the public), रूपांतर आणि भाषांतर यांचे स्वतंत्र हक्क सूचीबद्ध करते. Indian Performing Right Society Ltd. v. Eastern Indian Motion Pictures Association, (1977) 2 SCC 820, याच मुद्द्यावर अवलंबून होते. संगीतकार आणि गीतकार यांच्या सादरीकरण हक्कांचे प्रशासन करणाऱ्या सोसायटीने चित्रपटांतील गाण्यांच्या सार्वजनिक सादरीकरणासाठी चित्रपटगृह मालकांकडून स्वामित्वशुल्काचा (royalties) दावा केला. संगीतकाराला चित्रपटासाठी संगीत रचण्यासाठी मूल्यवान प्रतिफलावर (consideration) नेमले जाते तेव्हा, विरुद्ध करार (agreement) नसेल तर, कलम 17 खाली चित्रपटाचा निर्माता त्या संगीतातील प्रतिलिप्यधिकाराचा पहिला मालक बनतो, आणि तो सोसायटीच्या परवान्याशिवाय चित्रपट दाखवू शकतो, असे सर्वोच्च न्यायालयाने ठरवले. संचातील कोणत्या धाग्याचा मालक कोण, हे कायद्याच्या वाटपाच्या नियमांवर आणि पक्षांच्या संविदांवर (contracts) अवलंबून असते, हे हे प्रकरण दाखवते.
सात: ती हस्तांतरणीय आहे आणि तिचा व्यापारी वापर करता येतो. प्रतिलिप्यधिकार अधिनियमाच्या कलम 19 आणि पेटंट अधिनियमाच्या कलम 68 खाली लेखी स्वरूपासारख्या औपचारिकतांच्या अधीन राहून हक्कांचे अभिहस्तांकन करता येते, परवाना देता येतो, ते गहाण ठेवता येतात आणि वारशाने मिळतात.
आठ: तिला आर्थिक परिमाणांबरोबरच नैतिक परिमाणेही आहेत. आर्थिक हक्कांचे अभिहस्तांकन केल्यानंतरही प्रतिलिप्यधिकार अधिनियमाच्या कलम 57 खाली लेखकाला लेखकत्वाचा दावा करण्याचा आणि विकृतीला आक्षेप घेण्याचा हक्क राहतो, आणि हे निर्माता आणि कलाकृती यांच्यातील वैयक्तिक नाते प्रतिबिंबित करते.
नऊ: ती सार्वजनिक हिताने मर्यादित आहे. प्रत्येक हक्कासोबत अपवाद आणि मर्यादा असतात: रास्त वापर (fair dealing), प्रायोगिक वापर, सक्तीचे परवाने (compulsory licence), सरकारी वापर आणि पेटंटयोग्यतेतून वगळलेल्या गोष्टी. हक्क कधीच निरपेक्ष नसतो.
बौद्धिक संपदेचे प्रकार
प्रकारांचे गट ते कोणत्या प्रकारच्या बौद्धिक प्रयत्नाचे संरक्षण करतात यानुसार करता येतात.
पहिला गट: सर्जनशील अभिव्यक्तीतील हक्क. प्रतिलिप्यधिकार मूळ साहित्यिक, नाट्य, संगीत आणि कलात्मक कलाकृती, चित्रपट आणि ध्वनिमुद्रणे यांचे, साहित्यिक कलाकृती म्हणून संगणक प्रोग्रामसह, संरक्षण करतो. संबंधित हक्क कलाकार आणि प्रसारक यांचे संरक्षण करतात.
दुसरा गट: तांत्रिक सर्जनशीलतेचे संरक्षण करणारी औद्योगिक संपदा. पेटंट शोधांचे संरक्षण करतात; एकात्मिक परिपथांचे मांडणी-अभिकल्प चिपच्या मांडणींचे संरक्षण करतात; व्यापारी गुपिते (trade secret) गोपनीय तांत्रिक ज्ञानाचे संरक्षण करतात.
तिसरा गट: व्यापारी ओळख आणि रूप यांचे संरक्षण करणारी औद्योगिक संपदा. व्यापार चिन्हे वस्तू आणि सेवा वेगळ्या ओळखून देणाऱ्या चिन्हांचे संरक्षण करतात; भौगोलिक मानांकने वस्तूंना ठिकाणांशी जोडणाऱ्या नावांचे संरक्षण करतात; औद्योगिक अभिकल्प वस्तूंच्या अलंकारिक रूपाचे संरक्षण करतात; अनुचित स्पर्धा आणि पासिंग ऑफ यांचा कायदा सुनामाचे संरक्षण करतो.
चौथा गट: sui generis आणि उदयोन्मुख हक्क. वनस्पती वाण (plant variety) हक्क पैदासकार आणि शेतकरी यांचे संरक्षण करतात; पारंपरिक ज्ञान (traditional knowledge) आणि जनुकीय संसाधने यांचे संरक्षण प्रकटीकरण आणि लाभ-वाटप कायद्यांद्वारे विकसित होत आहे; आणि न्यायालये व्यक्तीचे नाव, प्रतिमा आणि आवाज यांमधील व्यक्तिमत्व हक्कांना (personality rights) मान्यता देत आहेत.
| प्रकार | भारतीय कायदा | कसा मिळतो | मुदत |
|---|---|---|---|
| प्रतिलिप्यधिकार | प्रतिलिप्यधिकार अधिनियम, 1957 | निर्मितीनंतर आपोआप | आयुष्य अधिक 60 वर्षे (बहुतेक कलाकृती) |
| कलाकार आणि प्रसारण हक्क | प्रतिलिप्यधिकार अधिनियम, कलम 37 आणि 38 | आपोआप | 50 वर्षे (कलाकार); 25 वर्षे (प्रसारणे) |
| पेटंट | पेटंट अधिनियम, 1970 | मंजुरी | अर्ज दाखल केल्यापासून 20 वर्षे |
| व्यापार चिन्ह | व्यापार चिन्ह अधिनियम, 1999; पासिंग ऑफ | नोंदणी किंवा वापर | 10 वर्षे, अनिश्चित काळ नूतनीकरणयोग्य |
| प्रकार | भारतीय कायदा | कसा मिळतो | मुदत |
|---|---|---|---|
| भौगोलिक मानांकन | वस्तूंचे भौगोलिक मानांकन अधिनियम, 1999 | नोंदणी | 10 वर्षे, नूतनीकरणयोग्य |
| औद्योगिक अभिकल्प | अभिकल्प अधिनियम, 2000 | नोंदणी | 10 वर्षे अधिक 5 |
| मांडणी-अभिकल्प | SICLD अधिनियम, 2000 | नोंदणी | 10 वर्षे |
| वनस्पती वाण | PPVFR अधिनियम, 2001 | नोंदणी | 15 वर्षे (झाडे आणि वेलींसाठी 18) |
| व्यापारी गुपित | संविदा आणि साम्यन्याय (equity) | गुप्तता | गुप्त राहते तोपर्यंत |
| पारंपरिक ज्ञान | जैविक विविधता अधिनियम, 2002; पेटंट अधिनियम कलम 3(p) | स्वतंत्रपणे नोंदणीयोग्य नाही | बचावात्मक संरक्षण |
बौद्धिक संपदा मूर्त संपत्तीपासून कशी वेगळी आहे
सामान्य संपत्तीच्या शेजारी ठेवल्यावर बौद्धिक संपदेचे स्वरूप सर्वात स्पष्ट होते.
| वैशिष्ट्य | मूर्त संपत्ती | बौद्धिक संपदा |
|---|---|---|
| वस्तू | भौतिक वस्तू | अमूर्त निर्मिती |
| इतरांचा वापर | स्पर्धात्मक: एकाचा वापर दुसऱ्याला वगळतो | स्पर्धारहित: अनेक जण एकाच वेळी वापरू शकतात |
| वैशिष्ट्य | मूर्त संपत्ती | बौद्धिक संपदा |
|---|---|---|
| नकलेविरुद्ध संरक्षण | ताबाच संरक्षण देतो | फक्त कायदा संरक्षण देतो |
| कालावधी | वस्तू टिकते तोपर्यंत | सहसा ठरावीक मुदतीनंतर संपते |
| प्रदेश | वस्तू जेथे असेल तेथे मान्य | फक्त जेथे दिली तेथे मान्य |
| वस्तूचे हस्तांतरण | मालकी हस्तांतरित करते | प्रतीच्या विक्रीने हक्क हस्तांतरित होत नाही |
| सार्वजनिक हिताच्या मर्यादा | थोड्या, उदाहरणार्थ राज्याकडून संपादन | अंतर्भूत: अपवाद, सक्तीचे परवाने, वगळलेल्या गोष्टी |
हे फरक बौद्धिक संपदा कायद्याचे इतके काटेकोर नियमन का होते, हे स्पष्ट करतात. वस्तू स्पर्धारहित असल्यामुळे आणि तिला कुंपण घालता येत नसल्यामुळे, मालक इतरांना नेमके काय करण्यापासून, किती काळ आणि कोठे रोखू शकतो, हे कायद्याला ठरवावे लागते, आणि जनतेची उपलब्धता मालकाच्या औदार्यावर सोडण्याऐवजी हक्कातच अंतर्भूत करावी लागते.
निष्कर्ष. बौद्धिक संपदेची संकल्पना म्हणजे मनाच्या अमूर्त निर्मितीवरील कायदेशीर हक्क, जो Tata Consultancy Services v. State of Andhra Pradesh स्पष्ट करते त्याप्रमाणे ती धारण करणाऱ्या भौतिक वस्तूपासून वेगळा असतो, आणि प्रकटीकरण किंवा प्रकाशनाच्या बदल्यात निर्मितीला प्रोत्साहन देण्यासाठी दिला जातो. तिचे स्वरूप अमूर्त, अनन्य आणि नकारात्मक, प्रादेशिक आणि सहसा कालमर्यादित हक्काचे आहे, जो Laxmikant V. Patel v. Chetanbhai Shah दाखवते त्याप्रमाणे मंजुरीने, आपोआप किंवा कॉमन लॉ खाली निर्माण होतो, Indian Performing Right Society v. Eastern Indian Motion Pictures Association दाखवते त्याप्रमाणे वेगळ्या करता येणाऱ्या हक्कांचा संच बनवतो, हस्तांतरणीय असतो, आर्थिक हितसंबंधांबरोबरच नैतिक हितसंबंधही धारण करतो, आणि नेहमी सार्वजनिक हिताने मर्यादित असतो. तिचे प्रकार सर्जनशील अभिव्यक्तीतील हक्क, तांत्रिक सर्जनशीलतेचे संरक्षण करणारी औद्योगिक संपदा, व्यापारी ओळख आणि रूप यांचे संरक्षण करणारी औद्योगिक संपदा, आणि sui generis व उदयोन्मुख हक्क, यांत विभागले जातात, आणि भारतात प्रत्येकाचे नियमन त्याचा स्वतःचा कायदा आणि मुदत करते.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Intellectual Property and Information Technology (Marathi) Semester 1 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.