LL.M. Intellectual Property and Information Technology (Marathi) Semester 1: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 1, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार (Intellectual Property and International Organisations and Agreements)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 3: बौद्धिक संपदा आणि माहिती तंत्रज्ञान कायदा

   बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. बौद्धिक संपदा म्हणजे काय 1
   2. अमूर्त आणि अशरीरी मालमत्ता 5
   3. बौद्धिक संपदेची संकल्पना आणि स्वरूप 9
   4. बौद्धिक संपदेचे प्रकार 13
   5. पेटंट 17
   6. प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क 21
   7. व्यापार चिन्हे, सेवा चिन्हे, सामूहिक चिन्हे आणि प्रमाणन चिन्हे 25
   8. औद्योगिक अभिकल्प, भौगोलिक मानांकने, मांडणी-अभिकल्प, वनस्पती वाण आणि अप्रकट माहिती 29
   9. कायदा बौद्धिक निर्मितीचे संरक्षण का करतो 33
   10. बौद्धिक संपदा हक्कांची गरज, वाढ आणि उद्दिष्टे 37
   11. बौद्धिक संपदा व्यवस्थेची कार्ये, आणि तिच्याविरुद्धचा युक्तिवाद 41
   12. मालमत्ता आणि विकासाचा चालक म्हणून बौद्धिक संपदा 45
   13. संक्षिप्त इतिहास: व्हेनिस 1474 ते ॲनचा कायदा 49
   14. बौद्धिक संपदा हक्कांचे आंतरराष्ट्रीय स्वरूप 53
   15. प्रादेशिकता आणि हक्कांचे स्वातंत्र्य 57
   16. बौद्धिक संपदा हक्क संपादन करणे 61
   17. बौद्धिक संपदा हक्क टिकवून ठेवणे 65
   18. वाणिज्यिक वापर: अभिहस्तांकन आणि संक्रमण 69
   19. वाणिज्यिक वापर: परवाना देणे 72

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. वाणिज्यिक वापर: फ्रँचायझी, मर्चंडायझिंग, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि पूल 76
   2. तारण म्हणून बौद्धिक संपदा, आणि अमूर्त मालमत्तेचे मूल्यांकन कसे होते 80
   3. बौद्धिक संपदा हक्कांचा गैरवापर 84
   4. बौद्धिक संपदा परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती 88
   5. भारतातील बौद्धिक संपदेशी संबंधित अनुचित व्यापार पद्धती 92
   6. सध्याच्या युगातील आव्हाने 96
   7. भारतीय बौद्धिक संपदा व्यवस्था 100

   मॉड्यूल II

   1. आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार: हे मॉड्यूल काय आहे 104
   2. आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था का आवश्यक ठरली: व्हिएन्ना, 1873 108
   3. पॅरिस अभिसंधी 1883: ती निर्माण करत असलेला संघ 112
   4. पॅरिस: राष्ट्रीय वागणूक, अनुच्छेद 2 आणि 3 116
   5. पॅरिस: अग्रक्रमाचा हक्क, अनुच्छेद 4 120
   6. पॅरिस: पेटंटचे स्वातंत्र्य, कार्यान्वयन आणि सक्तीचे परवाने, अनुच्छेद 4bis, 5 आणि 6 124
   7. पॅरिस: सुप्रसिद्ध चिन्हे, राज्य बोधचिन्हे आणि विशेष चिन्हे, अनुच्छेद 6bis ते 9 128
   8. पॅरिस: खोटे निर्देश आणि अनुचित स्पर्धा, अनुच्छेद 10 ते 12 133
   9. पॅरिस: संघाचे प्रशासन कसे चालते, अनुच्छेद 13 ते 18 137

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. बर्न अभिसंधी 1886: संघ आणि अभिसंधीच्या सुधारित आवृत्त्या 141
   2. बर्न: संरक्षित कलाकृती आणि संलग्नतेचे निकष, अनुच्छेद 2 ते 5 145
   3. बर्न: नैतिक हक्क आणि संरक्षणाचा कालावधी, अनुच्छेद 6bis आणि 7 149
   4. बर्न: आर्थिक हक्क, अनुच्छेद 8 ते 14ter 154
   5. बर्न: दाद, जप्ती, पूर्वलक्ष्यी प्रभाव आणि विशेष करार, अनुच्छेद 15 ते 20 159
   6. बर्न: विकसनशील देशांसाठी परिशिष्ट, अनुच्छेद 21 आणि अनुच्छेद I ते VI 164
   7. बर्न: संघाचे प्रशासन कसे चालते, अनुच्छेद 22 ते 26 169
   8. BIRPI आणि स्टॉकहोमपर्यंतचा मार्ग 173
   9. WIPO ची स्थापना करणारी अभिसंधी, 1967 177
   10. WIPO: उद्दिष्टे आणि कार्ये, अनुच्छेद 3 आणि 4 181
   11. WIPO: सदस्यत्व आणि राज्य कसे सामील होते, अनुच्छेद 5, 14, 15 आणि 16 185
   12. WIPO: घटक संस्था, अनुच्छेद 6 ते 10, 12 आणि 13 189
   13. WIPO: वित्त, कायदेशीर क्षमता आणि सुधारणा, अनुच्छेद 11, 17, 18 आणि 19 194
   14. आजची WIPO: समित्या, केंद्र आणि मर्यादा 198
   15. WIPO आणि संयुक्त राष्ट्रे 203
   16. WIPO प्रशासित करत असलेले अठ्ठावीस तह 208
   17. रोम अभिसंधी 1961: कलाकार, निर्माते आणि प्रसारक 213

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. रोम: आंतरशासकीय समिती आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 23 ते 34 219
   2. जिनिव्हा ध्वनिमुद्रण अभिसंधी 1971 आणि ब्रसेल्स उपग्रह अभिसंधी 1974 224
   3. WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह 1996, अनुच्छेद 1 ते 14 229
   4. WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 15 ते 25 234
   5. WIPO सादरीकरणे आणि ध्वनिमुद्रण तह 1996: कलाकार आणि निर्माते, अनुच्छेद 1 ते 17 238
   6. WPPT: सामायिक तरतुदी, प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 18 ते 33 244
   7. दृक्श्राव्य सादरीकरणांवरील बीजिंग तह 2012, अनुच्छेद 1 ते 17 248
   8. बीजिंग तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 18 ते 30 253
   9. माराकेश VIP तह 2013, अनुच्छेद 1 ते 12 258
   10. माराकेश VIP तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 13 ते 22 264
   11. पेटंट सहकार्य तह 1970: आंतरराष्ट्रीय अर्ज म्हणजे काय 269
   12. PCT: आंतरराष्ट्रीय शोधतपासणी आणि प्रकाशन, अनुच्छेद 15 ते 21 274
   13. PCT: प्रकरण II आणि राष्ट्रीय टप्पा, अनुच्छेद 22 ते 42 279
   14. PCT: सामायिक तरतुदी, तांत्रिक सेवा आणि प्रशासन, अनुच्छेद 43 ते 69 285
   15. बुडापेस्ट तह 1977: सूक्ष्मजीवाची ठेव ठेवणे 292
   16. माद्रिद करार 1891: चिन्हांची आंतरराष्ट्रीय नोंदणी 298
   17. माद्रिद प्रोटोकॉल 1989, आणि भारत त्यात का सामील झाला 304

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. 1891 चा दुसरा माद्रिद करार: उगमाचे खोटे आणि फसवे निर्देश 310
   2. हेग करार आणि जिनिव्हा अधिनियम, 1999, अनुच्छेद 1 ते 18 315
   3. हेग जिनिव्हा अधिनियम: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 19 ते 34 321
   4. लिस्बन करार 1958 आणि 2015 चा जिनिव्हा अधिनियम 327
   5. नीस करार 1957: वस्तू आणि सेवांचे वर्गीकरण 332
   6. लोकार्नो करार 1968 आणि स्ट्रासबर्ग करार 1971 337
   7. व्हिएन्ना करार 1973: चिन्हांच्या आकृतिघटकांचे वर्गीकरण 342
   8. नैरोबी तह 1981: ऑलिम्पिक चिन्ह 347
   9. एकात्मिक परिपथांवरील वॉशिंग्टन तह 1989 353
   10. व्यापार चिन्ह कायदा तह 1994 360
   11. सिंगापूर तह 2006, आणि त्याने काय बदलले 366
   12. पेटंट कायदा तह 2000 373
   13. WIPO GRATK तह 2024: जनुकीय संसाधने आणि पारंपरिक ज्ञान 380
   14. रियाध अभिकल्प कायदा तह 2024 386
   15. UPOV अभिसंधी: 1961, 1978 आणि 1991 393
   16. UPOV: संघ, त्याच्या घटक संस्था आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 22 ते 42 400
   17. ब्रेटन वुड्स 1944 आणि कधीही जन्माला न आलेली संघटना 407
   18. GATT 1947: त्याची मूलभूत उद्दिष्टे, आणि ते कितपत यशस्वी झाले 412

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. वाटाघाटींच्या फेऱ्या, जिनिव्हा 1947 ते पुंता देल एस्ते 1986 417
   2. उरुग्वे फेरी 1986 ते 1994, आणि तिचे सामाजिक-कायदेशीर परिणाम 422
   3. बौद्धिक संपदा व्यापार करारात कशी आली 427
   4. माराकेश करार 1994: जागतिक व्यापार संघटना 432
   5. जागतिक व्यापार संघटनेची रचना, आणि TRIPS परिषद 437
   6. निर्णयप्रक्रिया, सूट, सुधारणा आणि माघार, अनुच्छेद IX, X आणि XV 442
   7. सदस्यत्व आणि प्रवेश, अनुच्छेद XI, XII, XIII, XIV आणि XVI 447
   8. जागतिक व्यापार संघटना आणि जागतिक आर्थिक धोरणनिर्मिती 452
   9. विकसनशील देशांसाठीचे निकष 457
   10. बहुपक्षीय करार आणि एकल वचनबद्धता 462
   11. जागतिक व्यापार संघटनेतील विवाद निवारण: TRIPS तक्रार ज्या प्रक्रियेने जाते 467
   12. इतर यंत्रणा: सत्प्रयत्न, समेट, मध्यस्थी आणि लवाद 473
   13. UNESCO, ILO, FAO आणि WHO 478
   14. WIPO आणि जागतिक व्यापार संघटना यांची तुलना 484

   मॉड्यूल III

   1. TRIPS करार: तो काय आहे आणि त्याने सर्व काही का बदलले 490
   2. TRIPS अनुच्छेद 1: आबंधनांचे स्वरूप आणि व्याप्ती 495

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. TRIPS अनुच्छेद 2: पॅरिस, बर्न, रोम आणि वॉशिंग्टन यांचा समावेश 499
   2. TRIPS अनुच्छेद 3: राष्ट्रीय वागणूक 504
   3. TRIPS अनुच्छेद 4 आणि 5: सर्वाधिक अनुग्रहित राष्ट्राची वागणूक 508
   4. TRIPS अनुच्छेद 6, 7 आणि 8: हक्कसमाप्ती, उद्दिष्टे आणि तत्त्वे 512
   5. TRIPS अनुच्छेद 9 ते 14: प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क 516
   6. TRIPS अनुच्छेद 15 ते 21: व्यापार चिन्हे 522
   7. TRIPS अनुच्छेद 22 ते 24: भौगोलिक मानांकने 527
   8. TRIPS अनुच्छेद 25 आणि 26: औद्योगिक अभिकल्प 533
   9. TRIPS अनुच्छेद 27: पेटंटयोग्य विषय 537
   10. TRIPS अनुच्छेद 28, 29 आणि 30: हक्क, प्रकटीकरण आणि अपवाद 542
   11. TRIPS अनुच्छेद 31: अधिकृततेशिवाय इतर वापर 546
   12. TRIPS अनुच्छेद 32, 33 आणि 34: रद्द करणे, कालावधी आणि सिद्धतेचा भार 551
   13. TRIPS अनुच्छेद 35 ते 38: एकात्मिक परिपथांचे मांडणी-अभिकल्प 555
   14. TRIPS अनुच्छेद 39: अप्रकट माहिती 559
   15. TRIPS अनुच्छेद 40: परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती 563
   16. TRIPS अनुच्छेद 41: अंमलबजावणीविषयीची सर्वसाधारण आबंधने 568
   17. TRIPS अनुच्छेद 42 ते 49: दिवाणी आणि प्रशासकीय प्रक्रिया 573
   18. TRIPS अनुच्छेद 50: तात्पुरत्या उपाययोजना 578

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. TRIPS अनुच्छेद 51 ते 60: सीमेवरील उपाययोजना 583
   2. TRIPS अनुच्छेद 61: फौजदारी प्रक्रिया 589
   3. TRIPS अनुच्छेद 62: हक्कांचे संपादन आणि ते टिकवून ठेवणे 594
   4. TRIPS अनुच्छेद 63: पारदर्शकता 599
   5. TRIPS अनुच्छेद 64: विवाद निवारण आणि उल्लंघनरहित तक्रारींवरील स्थगिती 603
   6. TRIPS अनुच्छेद 65 आणि 66: संक्रमणकालीन व्यवस्था 608
   7. TRIPS अनुच्छेद 67, 70: तांत्रिक सहकार्य आणि विद्यमान विषय 612
   8. TRIPS अनुच्छेद 68, 69, 71, 72 आणि 73: संस्था 618
   9. TRIPS आणि सार्वजनिक आरोग्यावरील दोहा घोषणापत्र, 2001 622
   10. अनुच्छेद 31bis आणि TRIPS मध्ये सुधारणा करणारा प्रोटोकॉल 627
   11. TRIPS आणि भारतीय पेटंट अधिनियम, 1970 633
   12. कलम 3(d) आणि नोव्हार्टिस प्रकरण 638
   13. भारताने उर्वरित TRIPS ची अंमलबजावणी कशी केली 643
   14. TRIPS अनुच्छेद 27.3(b) खालील वनस्पती वाण संरक्षण 648
   15. निर्णय झालेले TRIPS वाद 654
   16. TRIPS प्लस: मुक्त व्यापार करार आणि भारताने काय नाकारले आहे 659

   मॉड्यूल IV

   1. मानवी हक्क आणि बौद्धिक संपदा: स्वतंत्रपणे उभारलेल्या दोन व्यवस्था 664

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. सार्वत्रिक घोषणापत्र अनुच्छेद 27: एका वाक्याचे दोन भाग 669
   2. प्रसंविदा अनुच्छेद 15 आणि सर्वसाधारण टिप्पणी क्रमांक 17 673
   3. बौद्धिक संपदा स्वतःच मानवी हक्क आहे का? 678
   4. संघर्षाचा दृष्टिकोन आणि सहअस्तित्वाचा दृष्टिकोन 683
   5. सार्वजनिक हित आणि भारतीय बौद्धिक संपदा व्यवस्था 688
   6. हक्क आणि सार्वजनिक हित यांची परस्परक्रिया, आणि हक्कांचा गैरवापर कसा होतो 693
   7. आरोग्याचा हक्क आणि औषधांची उपलब्धता 698
   8. भारतातील सक्तीचे परवाने 703
   9. शिक्षणाचा हक्क, सांस्कृतिक जीवन, आणि प्रतिलिप्यधिकाराच्या मर्यादा 709
   10. अन्नाचा हक्क आणि शेतकऱ्यांचे हक्क 714
   11. जैविक विविधता अभिसंधी 1992, अनुच्छेद 1 ते 21 719
   12. जैविक विविधता अभिसंधी: यंत्रणा आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 22 ते 42 725
   13. नागोया प्रोटोकॉल 2010, अनुच्छेद 1 ते 18 730
   14. नागोया: यंत्रणा, अंतिम खंड, आणि जैविक विविधता अधिनियम 737
   15. पारंपरिक ज्ञान: पेटंट कायद्याला ते का दिसत नाही 744
   16. जैवचाचेगिरी: हळद, कडुनिंब, बासमती, आणि डिजिटल ग्रंथालय 749
   17. पारंपरिक सांस्कृतिक अभिव्यक्ती आणि मूलनिवासी जनसमूह 754

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. सार्वजनिक हित आणि बौद्धिक संपदा यांचे एकत्र नियमन करण्याची आव्हाने 760
   2. बौद्धिक संपदेसाठी मानवी हक्कांची चौकट 765

   Page 1 onwards

   770 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 770 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 157 chapters across 4 modules

   Module I. 26 chapters

   1. 1 बौद्धिक संपदा म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 अमूर्त आणि अशरीरी मालमत्ता pages 5 to 8
   3. 3 बौद्धिक संपदेची संकल्पना आणि स्वरूप pages 9 to 12
   4. 4 बौद्धिक संपदेचे प्रकार pages 13 to 16
   5. 5 पेटंट pages 17 to 20
   6. 6 प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क pages 21 to 24
   7. 7 व्यापार चिन्हे, सेवा चिन्हे, सामूहिक चिन्हे आणि प्रमाणन चिन्हे pages 25 to 28
   8. 8 औद्योगिक अभिकल्प, भौगोलिक मानांकने, मांडणी-अभिकल्प, वनस्पती वाण आणि अप्रकट माहिती pages 29 to 32
   9. 9 कायदा बौद्धिक निर्मितीचे संरक्षण का करतो pages 33 to 36
   10. 10 बौद्धिक संपदा हक्कांची गरज, वाढ आणि उद्दिष्टे pages 37 to 40
   11. 11 बौद्धिक संपदा व्यवस्थेची कार्ये, आणि तिच्याविरुद्धचा युक्तिवाद pages 41 to 44
   12. 12 मालमत्ता आणि विकासाचा चालक म्हणून बौद्धिक संपदा pages 45 to 48
   13. 13 संक्षिप्त इतिहास: व्हेनिस 1474 ते ॲनचा कायदा pages 49 to 52
   14. 14 बौद्धिक संपदा हक्कांचे आंतरराष्ट्रीय स्वरूप pages 53 to 56
   15. 15 प्रादेशिकता आणि हक्कांचे स्वातंत्र्य pages 57 to 60
   16. 16 बौद्धिक संपदा हक्क संपादन करणे pages 61 to 64
   17. 17 बौद्धिक संपदा हक्क टिकवून ठेवणे pages 65 to 68
   18. 18 वाणिज्यिक वापर: अभिहस्तांकन आणि संक्रमण pages 69 to 71
   19. 19 वाणिज्यिक वापर: परवाना देणे pages 72 to 75
   20. 20 वाणिज्यिक वापर: फ्रँचायझी, मर्चंडायझिंग, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि पूल pages 76 to 79
   21. 21 तारण म्हणून बौद्धिक संपदा, आणि अमूर्त मालमत्तेचे मूल्यांकन कसे होते pages 80 to 83
   22. 22 बौद्धिक संपदा हक्कांचा गैरवापर pages 84 to 87
   23. 23 बौद्धिक संपदा परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती pages 88 to 91
   24. 24 भारतातील बौद्धिक संपदेशी संबंधित अनुचित व्यापार पद्धती pages 92 to 95
   25. 25 सध्याच्या युगातील आव्हाने pages 96 to 99
   26. 26 भारतीय बौद्धिक संपदा व्यवस्था pages 100 to 103

   Module II. 75 chapters

   1. 27 आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार: हे मॉड्यूल काय आहे pages 104 to 107
   2. 28 आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था का आवश्यक ठरली: व्हिएन्ना, 1873 pages 108 to 111
   3. 29 पॅरिस अभिसंधी 1883: ती निर्माण करत असलेला संघ pages 112 to 115
   4. 30 पॅरिस: राष्ट्रीय वागणूक, अनुच्छेद 2 आणि 3 pages 116 to 119
   5. 31 पॅरिस: अग्रक्रमाचा हक्क, अनुच्छेद 4 pages 120 to 123
   6. 32 पॅरिस: पेटंटचे स्वातंत्र्य, कार्यान्वयन आणि सक्तीचे परवाने, अनुच्छेद 4bis, 5 आणि 6 pages 124 to 127
   7. 33 पॅरिस: सुप्रसिद्ध चिन्हे, राज्य बोधचिन्हे आणि विशेष चिन्हे, अनुच्छेद 6bis ते 9 pages 128 to 132
   8. 34 पॅरिस: खोटे निर्देश आणि अनुचित स्पर्धा, अनुच्छेद 10 ते 12 pages 133 to 136
   9. 35 पॅरिस: संघाचे प्रशासन कसे चालते, अनुच्छेद 13 ते 18 pages 137 to 140
   10. 36 बर्न अभिसंधी 1886: संघ आणि अभिसंधीच्या सुधारित आवृत्त्या pages 141 to 144
   11. 37 बर्न: संरक्षित कलाकृती आणि संलग्नतेचे निकष, अनुच्छेद 2 ते 5 pages 145 to 148
   12. 38 बर्न: नैतिक हक्क आणि संरक्षणाचा कालावधी, अनुच्छेद 6bis आणि 7 pages 149 to 153
   13. 39 बर्न: आर्थिक हक्क, अनुच्छेद 8 ते 14ter pages 154 to 158
   14. 40 बर्न: दाद, जप्ती, पूर्वलक्ष्यी प्रभाव आणि विशेष करार, अनुच्छेद 15 ते 20 pages 159 to 163
   15. 41 बर्न: विकसनशील देशांसाठी परिशिष्ट, अनुच्छेद 21 आणि अनुच्छेद I ते VI pages 164 to 168
   16. 42 बर्न: संघाचे प्रशासन कसे चालते, अनुच्छेद 22 ते 26 pages 169 to 172
   17. 43 BIRPI आणि स्टॉकहोमपर्यंतचा मार्ग pages 173 to 176
   18. 44 WIPO ची स्थापना करणारी अभिसंधी, 1967 pages 177 to 180
   19. 45 WIPO: उद्दिष्टे आणि कार्ये, अनुच्छेद 3 आणि 4 pages 181 to 184
   20. 46 WIPO: सदस्यत्व आणि राज्य कसे सामील होते, अनुच्छेद 5, 14, 15 आणि 16 pages 185 to 188
   21. 47 WIPO: घटक संस्था, अनुच्छेद 6 ते 10, 12 आणि 13 pages 189 to 193
   22. 48 WIPO: वित्त, कायदेशीर क्षमता आणि सुधारणा, अनुच्छेद 11, 17, 18 आणि 19 pages 194 to 197
   23. 49 आजची WIPO: समित्या, केंद्र आणि मर्यादा pages 198 to 202
   24. 50 WIPO आणि संयुक्त राष्ट्रे pages 203 to 207
   25. 51 WIPO प्रशासित करत असलेले अठ्ठावीस तह pages 208 to 212
   26. 52 रोम अभिसंधी 1961: कलाकार, निर्माते आणि प्रसारक pages 213 to 218
   27. 53 रोम: आंतरशासकीय समिती आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 23 ते 34 pages 219 to 223
   28. 54 जिनिव्हा ध्वनिमुद्रण अभिसंधी 1971 आणि ब्रसेल्स उपग्रह अभिसंधी 1974 pages 224 to 228
   29. 55 WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह 1996, अनुच्छेद 1 ते 14 pages 229 to 233
   30. 56 WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 15 ते 25 pages 234 to 237
   31. 57 WIPO सादरीकरणे आणि ध्वनिमुद्रण तह 1996: कलाकार आणि निर्माते, अनुच्छेद 1 ते 17 pages 238 to 243
   32. 58 WPPT: सामायिक तरतुदी, प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 18 ते 33 pages 244 to 247
   33. 59 दृक्श्राव्य सादरीकरणांवरील बीजिंग तह 2012, अनुच्छेद 1 ते 17 pages 248 to 252
   34. 60 बीजिंग तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 18 ते 30 pages 253 to 257
   35. 61 माराकेश VIP तह 2013, अनुच्छेद 1 ते 12 pages 258 to 263
   36. 62 माराकेश VIP तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 13 ते 22 pages 264 to 268
   37. 63 पेटंट सहकार्य तह 1970: आंतरराष्ट्रीय अर्ज म्हणजे काय pages 269 to 273
   38. 64 PCT: आंतरराष्ट्रीय शोधतपासणी आणि प्रकाशन, अनुच्छेद 15 ते 21 pages 274 to 278
   39. 65 PCT: प्रकरण II आणि राष्ट्रीय टप्पा, अनुच्छेद 22 ते 42 pages 279 to 284
   40. 66 PCT: सामायिक तरतुदी, तांत्रिक सेवा आणि प्रशासन, अनुच्छेद 43 ते 69 pages 285 to 291
   41. 67 बुडापेस्ट तह 1977: सूक्ष्मजीवाची ठेव ठेवणे pages 292 to 297
   42. 68 माद्रिद करार 1891: चिन्हांची आंतरराष्ट्रीय नोंदणी pages 298 to 303
   43. 69 माद्रिद प्रोटोकॉल 1989, आणि भारत त्यात का सामील झाला pages 304 to 309
   44. 70 1891 चा दुसरा माद्रिद करार: उगमाचे खोटे आणि फसवे निर्देश pages 310 to 314
   45. 71 हेग करार आणि जिनिव्हा अधिनियम, 1999, अनुच्छेद 1 ते 18 pages 315 to 320
   46. 72 हेग जिनिव्हा अधिनियम: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 19 ते 34 pages 321 to 326
   47. 73 लिस्बन करार 1958 आणि 2015 चा जिनिव्हा अधिनियम pages 327 to 331
   48. 74 नीस करार 1957: वस्तू आणि सेवांचे वर्गीकरण pages 332 to 336
   49. 75 लोकार्नो करार 1968 आणि स्ट्रासबर्ग करार 1971 pages 337 to 341
   50. 76 व्हिएन्ना करार 1973: चिन्हांच्या आकृतिघटकांचे वर्गीकरण pages 342 to 346
   51. 77 नैरोबी तह 1981: ऑलिम्पिक चिन्ह pages 347 to 352
   52. 78 एकात्मिक परिपथांवरील वॉशिंग्टन तह 1989 pages 353 to 359
   53. 79 व्यापार चिन्ह कायदा तह 1994 pages 360 to 365
   54. 80 सिंगापूर तह 2006, आणि त्याने काय बदलले pages 366 to 372
   55. 81 पेटंट कायदा तह 2000 pages 373 to 379
   56. 82 WIPO GRATK तह 2024: जनुकीय संसाधने आणि पारंपरिक ज्ञान pages 380 to 385
   57. 83 रियाध अभिकल्प कायदा तह 2024 pages 386 to 392
   58. 84 UPOV अभिसंधी: 1961, 1978 आणि 1991 pages 393 to 399
   59. 85 UPOV: संघ, त्याच्या घटक संस्था आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 22 ते 42 pages 400 to 406
   60. 86 ब्रेटन वुड्स 1944 आणि कधीही जन्माला न आलेली संघटना pages 407 to 411
   61. 87 GATT 1947: त्याची मूलभूत उद्दिष्टे, आणि ते कितपत यशस्वी झाले pages 412 to 416
   62. 88 वाटाघाटींच्या फेऱ्या, जिनिव्हा 1947 ते पुंता देल एस्ते 1986 pages 417 to 421
   63. 89 उरुग्वे फेरी 1986 ते 1994, आणि तिचे सामाजिक-कायदेशीर परिणाम pages 422 to 426
   64. 90 बौद्धिक संपदा व्यापार करारात कशी आली pages 427 to 431
   65. 91 माराकेश करार 1994: जागतिक व्यापार संघटना pages 432 to 436
   66. 92 जागतिक व्यापार संघटनेची रचना, आणि TRIPS परिषद pages 437 to 441
   67. 93 निर्णयप्रक्रिया, सूट, सुधारणा आणि माघार, अनुच्छेद IX, X आणि XV pages 442 to 446
   68. 94 सदस्यत्व आणि प्रवेश, अनुच्छेद XI, XII, XIII, XIV आणि XVI pages 447 to 451
   69. 95 जागतिक व्यापार संघटना आणि जागतिक आर्थिक धोरणनिर्मिती pages 452 to 456
   70. 96 विकसनशील देशांसाठीचे निकष pages 457 to 461
   71. 97 बहुपक्षीय करार आणि एकल वचनबद्धता pages 462 to 466
   72. 98 जागतिक व्यापार संघटनेतील विवाद निवारण: TRIPS तक्रार ज्या प्रक्रियेने जाते pages 467 to 472
   73. 99 इतर यंत्रणा: सत्प्रयत्न, समेट, मध्यस्थी आणि लवाद pages 473 to 477
   74. 100 UNESCO, ILO, FAO आणि WHO pages 478 to 483
   75. 101 WIPO आणि जागतिक व्यापार संघटना यांची तुलना pages 484 to 489

   Module III. 36 chapters

   1. 102 TRIPS करार: तो काय आहे आणि त्याने सर्व काही का बदलले pages 490 to 494
   2. 103 TRIPS अनुच्छेद 1: आबंधनांचे स्वरूप आणि व्याप्ती pages 495 to 498
   3. 104 TRIPS अनुच्छेद 2: पॅरिस, बर्न, रोम आणि वॉशिंग्टन यांचा समावेश pages 499 to 503
   4. 105 TRIPS अनुच्छेद 3: राष्ट्रीय वागणूक pages 504 to 507
   5. 106 TRIPS अनुच्छेद 4 आणि 5: सर्वाधिक अनुग्रहित राष्ट्राची वागणूक pages 508 to 511
   6. 107 TRIPS अनुच्छेद 6, 7 आणि 8: हक्कसमाप्ती, उद्दिष्टे आणि तत्त्वे pages 512 to 515
   7. 108 TRIPS अनुच्छेद 9 ते 14: प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क pages 516 to 521
   8. 109 TRIPS अनुच्छेद 15 ते 21: व्यापार चिन्हे pages 522 to 526
   9. 110 TRIPS अनुच्छेद 22 ते 24: भौगोलिक मानांकने pages 527 to 532
   10. 111 TRIPS अनुच्छेद 25 आणि 26: औद्योगिक अभिकल्प pages 533 to 536
   11. 112 TRIPS अनुच्छेद 27: पेटंटयोग्य विषय pages 537 to 541
   12. 113 TRIPS अनुच्छेद 28, 29 आणि 30: हक्क, प्रकटीकरण आणि अपवाद pages 542 to 545
   13. 114 TRIPS अनुच्छेद 31: अधिकृततेशिवाय इतर वापर pages 546 to 550
   14. 115 TRIPS अनुच्छेद 32, 33 आणि 34: रद्द करणे, कालावधी आणि सिद्धतेचा भार pages 551 to 554
   15. 116 TRIPS अनुच्छेद 35 ते 38: एकात्मिक परिपथांचे मांडणी-अभिकल्प pages 555 to 558
   16. 117 TRIPS अनुच्छेद 39: अप्रकट माहिती pages 559 to 562
   17. 118 TRIPS अनुच्छेद 40: परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती pages 563 to 567
   18. 119 TRIPS अनुच्छेद 41: अंमलबजावणीविषयीची सर्वसाधारण आबंधने pages 568 to 572
   19. 120 TRIPS अनुच्छेद 42 ते 49: दिवाणी आणि प्रशासकीय प्रक्रिया pages 573 to 577
   20. 121 TRIPS अनुच्छेद 50: तात्पुरत्या उपाययोजना pages 578 to 582
   21. 122 TRIPS अनुच्छेद 51 ते 60: सीमेवरील उपाययोजना pages 583 to 588
   22. 123 TRIPS अनुच्छेद 61: फौजदारी प्रक्रिया pages 589 to 593
   23. 124 TRIPS अनुच्छेद 62: हक्कांचे संपादन आणि ते टिकवून ठेवणे pages 594 to 598
   24. 125 TRIPS अनुच्छेद 63: पारदर्शकता pages 599 to 602
   25. 126 TRIPS अनुच्छेद 64: विवाद निवारण आणि उल्लंघनरहित तक्रारींवरील स्थगिती pages 603 to 607
   26. 127 TRIPS अनुच्छेद 65 आणि 66: संक्रमणकालीन व्यवस्था pages 608 to 611
   27. 128 TRIPS अनुच्छेद 67, 70: तांत्रिक सहकार्य आणि विद्यमान विषय pages 612 to 617
   28. 129 TRIPS अनुच्छेद 68, 69, 71, 72 आणि 73: संस्था pages 618 to 621
   29. 130 TRIPS आणि सार्वजनिक आरोग्यावरील दोहा घोषणापत्र, 2001 pages 622 to 626
   30. 131 अनुच्छेद 31bis आणि TRIPS मध्ये सुधारणा करणारा प्रोटोकॉल pages 627 to 632
   31. 132 TRIPS आणि भारतीय पेटंट अधिनियम, 1970 pages 633 to 637
   32. 133 कलम 3(d) आणि नोव्हार्टिस प्रकरण pages 638 to 642
   33. 134 भारताने उर्वरित TRIPS ची अंमलबजावणी कशी केली pages 643 to 647
   34. 135 TRIPS अनुच्छेद 27.3(b) खालील वनस्पती वाण संरक्षण pages 648 to 653
   35. 136 निर्णय झालेले TRIPS वाद pages 654 to 658
   36. 137 TRIPS प्लस: मुक्त व्यापार करार आणि भारताने काय नाकारले आहे pages 659 to 663

   Module IV. 20 chapters

   1. 138 मानवी हक्क आणि बौद्धिक संपदा: स्वतंत्रपणे उभारलेल्या दोन व्यवस्था pages 664 to 668
   2. 139 सार्वत्रिक घोषणापत्र अनुच्छेद 27: एका वाक्याचे दोन भाग pages 669 to 672
   3. 140 प्रसंविदा अनुच्छेद 15 आणि सर्वसाधारण टिप्पणी क्रमांक 17 pages 673 to 677
   4. 141 बौद्धिक संपदा स्वतःच मानवी हक्क आहे का? pages 678 to 682
   5. 142 संघर्षाचा दृष्टिकोन आणि सहअस्तित्वाचा दृष्टिकोन pages 683 to 687
   6. 143 सार्वजनिक हित आणि भारतीय बौद्धिक संपदा व्यवस्था pages 688 to 692
   7. 144 हक्क आणि सार्वजनिक हित यांची परस्परक्रिया, आणि हक्कांचा गैरवापर कसा होतो pages 693 to 697
   8. 145 आरोग्याचा हक्क आणि औषधांची उपलब्धता pages 698 to 702
   9. 146 भारतातील सक्तीचे परवाने pages 703 to 708
   10. 147 शिक्षणाचा हक्क, सांस्कृतिक जीवन, आणि प्रतिलिप्यधिकाराच्या मर्यादा pages 709 to 713
   11. 148 अन्नाचा हक्क आणि शेतकऱ्यांचे हक्क pages 714 to 718
   12. 149 जैविक विविधता अभिसंधी 1992, अनुच्छेद 1 ते 21 pages 719 to 724
   13. 150 जैविक विविधता अभिसंधी: यंत्रणा आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 22 ते 42 pages 725 to 729
   14. 151 नागोया प्रोटोकॉल 2010, अनुच्छेद 1 ते 18 pages 730 to 736
   15. 152 नागोया: यंत्रणा, अंतिम खंड, आणि जैविक विविधता अधिनियम pages 737 to 743
   16. 153 पारंपरिक ज्ञान: पेटंट कायद्याला ते का दिसत नाही pages 744 to 748
   17. 154 जैवचाचेगिरी: हळद, कडुनिंब, बासमती, आणि डिजिटल ग्रंथालय pages 749 to 753
   18. 155 पारंपरिक सांस्कृतिक अभिव्यक्ती आणि मूलनिवासी जनसमूह pages 754 to 759
   19. 156 सार्वजनिक हित आणि बौद्धिक संपदा यांचे एकत्र नियमन करण्याची आव्हाने pages 760 to 764
   20. 157 बौद्धिक संपदेसाठी मानवी हक्कांची चौकट pages 765 to 770
   Every paper that is solved: 8 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2024
   • 2023
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

2. भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने (Indian Constitutional Law New Challenges)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. संविधान कसे वाचावे 1
   2. संघराज्यवाद म्हणजे काय 5
   3. भारत हे संघराज्य आहे का? 9
   4. संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र 14
   5. राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना 18
   6. कायदेविषयक सूची 22
   7. सार आणि तत्त्व 27
   8. छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण 31
   9. विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र 35
   10. उर्वरित अधिकार 40
   11. संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते 44
   12. विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती 48
   13. प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य 51
   14. आंतरराज्य पाणीवाद 55
   15. आंतरराज्य परिषद आणि आयोग 60
   16. राजकोषीय संघराज्यवाद 64
   17. वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद 69
   18. व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य 74
   19. राज्यपाल 78
   20. आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल 84

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. राष्ट्रपती राजवट 89
   2. अनुच्छेद 370 94
   3. असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J 99
   4. संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद 103
   5. सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद 107
   6. "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते 111
   7. नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे 115
   8. "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे 118
   9. साधनभूत संस्थेची कसोटी 122
   10. माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले 126
   11. न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? 130
   12. खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये 134
   13. उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद 138
   14. अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे 143
   15. आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग 148

   मॉड्यूल II

   1. समतेची संहिता 153
   2. कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण 157

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. वाजवी वर्गीकरण 161
   2. मनमानी 165
   3. अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे 169
   4. शिक्षणातील आरक्षण 173
   5. सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण 177
   6. आरक्षणावरील कमाल मर्यादा 181
   7. उन्नत गट 185
   8. पदोन्नतीमधील आरक्षण 189
   9. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक 193
   10. याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग 197
   11. संरक्षणात्मक भेदभाव 201
   12. खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती 205
   13. कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C 209
   14. अस्पृश्यता आणि किताब 214
   15. स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना 218
   16. स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 222
   17. कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया 226
   18. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 230
   19. स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा 234

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. स्थानिक शासनातील स्त्रिया 239
   2. 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही 243
   3. भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य 247
   4. वाजवी निर्बंधांची कारणे 251
   5. पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप 255
   6. वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ 259
   7. माहितीचा अधिकार 263
   8. ऑनलाइन भाषण 267
   9. खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा 272
   10. द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण 276
   11. नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य 280

   मॉड्यूल III

   1. अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत 284
   2. कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती 290
   3. "जीवन" या शब्दाचा विस्तार 295
   4. उपजीविका आणि निवारा 300
   5. आरोग्य आणि पर्यावरण 306
   6. अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण 312
   7. अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 318

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. खाजगीपणा 324
   2. प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत 329
   3. अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण 334
   4. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता 340
   5. शोषणाविरुद्धचा हक्क 346
   6. अनुच्छेद 32 आणि रिट 352
   7. अनुच्छेद 226 358
   8. मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 364
   9. जनहित याचिका 370
   10. भरपाईविषयक न्यायशास्त्र 376
   11. सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना 381
   12. हरताळ आणि बंद 387
   13. मालमत्तेचा हक्क 392
   14. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 398
   15. मूलभूत कर्तव्ये 404
   16. अल्पसंख्याक कोण? 410
   17. अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क 415
   18. अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे 420
   19. राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन 426

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर 431
   2. अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर 436
   3. अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 442
   4. भाषिक अल्पसंख्याक 447
   5. इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे 452
   6. अनुच्छेद 25 आणि 26 457
   7. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा 463
   8. धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण 469
   9. मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता 475
   10. धार्मिक कट्टरता 480
   11. समान नागरी संहिता 486

   मॉड्यूल IV

   1. अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत 492
   2. भारतीय रचना 497
   3. प्रत्यायोजित विधिविधान 502
   4. न्यायिक पुनर्विलोकन 508
   5. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत 513
   6. सुधारणा करण्याचा अधिकार 518
   7. मूलभूत संरचना 524

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. न्यायाधीशांची नियुक्ती 530
   2. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 535
   3. न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे 540
   4. न्यायिक स्वातंत्र्य 545
   5. न्यायिक उत्तरदायित्व 550
   6. न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक 555
   7. विधिमंडळाचे विशेषाधिकार 560
   8. सल्लागार अधिकारिता 565
   9. संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 570
   10. सर्वोच्च न्यायालय 575
   11. उच्च न्यायालये 580
   12. दुय्यम न्यायव्यवस्था 585
   13. न्यायाधिकरणे 589
   14. कायद्याचे राज्य 594
   15. लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका 599
   16. निवडणूक आयोग 605
   17. अनुच्छेद 325 ते 329 610
   18. मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क 615
   19. निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण 620

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा 625
   2. पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची 630
   3. तळागाळातील लोकशाही: पंचायती 635
   4. नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका 640
   5. राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत 645
   6. नवी आव्हाने 650

   Page 1 onwards

   654 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 654 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 136 chapters across 4 modules

   Module I. 35 chapters

   1. 1 संविधान कसे वाचावे pages 1 to 4
   2. 2 संघराज्यवाद म्हणजे काय pages 5 to 8
   3. 3 भारत हे संघराज्य आहे का? pages 9 to 13
   4. 4 संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र pages 14 to 17
   5. 5 राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना pages 18 to 21
   6. 6 कायदेविषयक सूची pages 22 to 26
   7. 7 सार आणि तत्त्व pages 27 to 30
   8. 8 छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण pages 31 to 34
   9. 9 विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र pages 35 to 39
   10. 10 उर्वरित अधिकार pages 40 to 43
   11. 11 संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते pages 44 to 47
   12. 12 विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती pages 48 to 50
   13. 13 प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य pages 51 to 54
   14. 14 आंतरराज्य पाणीवाद pages 55 to 59
   15. 15 आंतरराज्य परिषद आणि आयोग pages 60 to 63
   16. 16 राजकोषीय संघराज्यवाद pages 64 to 68
   17. 17 वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद pages 69 to 73
   18. 18 व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य pages 74 to 77
   19. 19 राज्यपाल pages 78 to 83
   20. 20 आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल pages 84 to 88
   21. 21 राष्ट्रपती राजवट pages 89 to 93
   22. 22 अनुच्छेद 370 pages 94 to 98
   23. 23 असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J pages 99 to 102
   24. 24 संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद pages 103 to 106
   25. 25 सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद pages 107 to 110
   26. 26 "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते pages 111 to 114
   27. 27 नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे pages 115 to 117
   28. 28 "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे pages 118 to 121
   29. 29 साधनभूत संस्थेची कसोटी pages 122 to 125
   30. 30 माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले pages 126 to 129
   31. 31 न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? pages 130 to 133
   32. 32 खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये pages 134 to 137
   33. 33 उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद pages 138 to 142
   34. 34 अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे pages 143 to 147
   35. 35 आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग pages 148 to 152

   Module II. 32 chapters

   1. 36 समतेची संहिता pages 153 to 156
   2. 37 कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण pages 157 to 160
   3. 38 वाजवी वर्गीकरण pages 161 to 164
   4. 39 मनमानी pages 165 to 168
   5. 40 अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे pages 169 to 172
   6. 41 शिक्षणातील आरक्षण pages 173 to 176
   7. 42 सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण pages 177 to 180
   8. 43 आरक्षणावरील कमाल मर्यादा pages 181 to 184
   9. 44 उन्नत गट pages 185 to 188
   10. 45 पदोन्नतीमधील आरक्षण pages 189 to 192
   11. 46 आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक pages 193 to 196
   12. 47 याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग pages 197 to 200
   13. 48 संरक्षणात्मक भेदभाव pages 201 to 204
   14. 49 खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती pages 205 to 208
   15. 50 कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C pages 209 to 213
   16. 51 अस्पृश्यता आणि किताब pages 214 to 217
   17. 52 स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना pages 218 to 221
   18. 53 स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 222 to 225
   19. 54 कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया pages 226 to 229
   20. 55 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 230 to 233
   21. 56 स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा pages 234 to 238
   22. 57 स्थानिक शासनातील स्त्रिया pages 239 to 242
   23. 58 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही pages 243 to 246
   24. 59 भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य pages 247 to 250
   25. 60 वाजवी निर्बंधांची कारणे pages 251 to 254
   26. 61 पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप pages 255 to 258
   27. 62 वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ pages 259 to 262
   28. 63 माहितीचा अधिकार pages 263 to 266
   29. 64 ऑनलाइन भाषण pages 267 to 271
   30. 65 खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा pages 272 to 275
   31. 66 द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण pages 276 to 279
   32. 67 नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य pages 280 to 283

   Module III. 37 chapters

   1. 68 अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत pages 284 to 289
   2. 69 कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती pages 290 to 294
   3. 70 "जीवन" या शब्दाचा विस्तार pages 295 to 299
   4. 71 उपजीविका आणि निवारा pages 300 to 305
   5. 72 आरोग्य आणि पर्यावरण pages 306 to 311
   6. 73 अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण pages 312 to 317
   7. 74 अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 318 to 323
   8. 75 खाजगीपणा pages 324 to 328
   9. 76 प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत pages 329 to 333
   10. 77 अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण pages 334 to 339
   11. 78 प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता pages 340 to 345
   12. 79 शोषणाविरुद्धचा हक्क pages 346 to 351
   13. 80 अनुच्छेद 32 आणि रिट pages 352 to 357
   14. 81 अनुच्छेद 226 pages 358 to 363
   15. 82 मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 pages 364 to 369
   16. 83 जनहित याचिका pages 370 to 375
   17. 84 भरपाईविषयक न्यायशास्त्र pages 376 to 380
   18. 85 सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना pages 381 to 386
   19. 86 हरताळ आणि बंद pages 387 to 391
   20. 87 मालमत्तेचा हक्क pages 392 to 397
   21. 88 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 398 to 403
   22. 89 मूलभूत कर्तव्ये pages 404 to 409
   23. 90 अल्पसंख्याक कोण? pages 410 to 414
   24. 91 अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क pages 415 to 419
   25. 92 अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे pages 420 to 425
   26. 93 राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन pages 426 to 430
   27. 94 अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर pages 431 to 435
   28. 95 अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर pages 436 to 441
   29. 96 अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 442 to 446
   30. 97 भाषिक अल्पसंख्याक pages 447 to 451
   31. 98 इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे pages 452 to 456
   32. 99 अनुच्छेद 25 आणि 26 pages 457 to 462
   33. 100 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा pages 463 to 468
   34. 101 धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण pages 469 to 474
   35. 102 मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता pages 475 to 479
   36. 103 धार्मिक कट्टरता pages 480 to 485
   37. 104 समान नागरी संहिता pages 486 to 491

   Module IV. 32 chapters

   1. 105 अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत pages 492 to 496
   2. 106 भारतीय रचना pages 497 to 501
   3. 107 प्रत्यायोजित विधिविधान pages 502 to 507
   4. 108 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 508 to 512
   5. 109 अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत pages 513 to 517
   6. 110 सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 518 to 523
   7. 111 मूलभूत संरचना pages 524 to 529
   8. 112 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 530 to 534
   9. 113 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 535 to 539
   10. 114 न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे pages 540 to 544
   11. 115 न्यायिक स्वातंत्र्य pages 545 to 549
   12. 116 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 550 to 554
   13. 117 न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक pages 555 to 559
   14. 118 विधिमंडळाचे विशेषाधिकार pages 560 to 564
   15. 119 सल्लागार अधिकारिता pages 565 to 569
   16. 120 संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 pages 570 to 574
   17. 121 सर्वोच्च न्यायालय pages 575 to 579
   18. 122 उच्च न्यायालये pages 580 to 584
   19. 123 दुय्यम न्यायव्यवस्था pages 585 to 588
   20. 124 न्यायाधिकरणे pages 589 to 593
   21. 125 कायद्याचे राज्य pages 594 to 598
   22. 126 लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका pages 599 to 604
   23. 127 निवडणूक आयोग pages 605 to 609
   24. 128 अनुच्छेद 325 ते 329 pages 610 to 614
   25. 129 मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क pages 615 to 619
   26. 130 निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण pages 620 to 624
   27. 131 निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा pages 625 to 629
   28. 132 पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची pages 630 to 634
   29. 133 तळागाळातील लोकशाही: पंचायती pages 635 to 639
   30. 134 नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका pages 640 to 644
   31. 135 राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत pages 645 to 649
   32. 136 नवी आव्हाने pages 650 to 654
   Every paper that is solved: 17 papers

   • 2025-26 - Group I
   • 2025-26 - Group II
   • 2025-26 - Group III
   • 2025-26 - Group IV
   • 2025-26 - Group V
   • 2025-26 - Group VI
   • 2024-25
   • 2024 - Group I
   • 2024 - Group II
   • 2024 - Group III
   • 2024 - Group V
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

3. कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन (Law and Social Transformation of India)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात 1
   2. सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा 6
   3. कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा 12
   4. परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा 17
   5. कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी 22
   6. रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी 26
   7. पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना 30
   8. सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका 34
   9. बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे 38
   10. उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद 42
   11. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य 46
   12. सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे 51
   13. मूलभूत कर्तव्ये 55
   14. सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका 59
   15. न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका 64
   16. सामाजिक न्याय 68
   17. धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न 72
   18. धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 76
   19. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत 81
   20. धर्मनिरपेक्षता 85

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही 89
   2. फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म 92
   3. धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 96
   4. अल्पसंख्याक कोण 100
   5. अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क 104
   6. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 108
   7. धर्मांतर आणि कायदा 111
   8. व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत 115
   9. हिंदू संहिता विधेयके 120
   10. मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi 124
   11. तिहेरी तलाक 130
   12. ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम 135
   13. समान नागरी संहिता 139
   14. धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा 144
   15. मंदिरप्रवेश 148
   16. प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप 152

   मॉड्यूल II

   1. भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो 156

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा 160
   2. संघराज्याची राजभाषा 164
   3. राजभाषा अधिनियम, 1963 168
   4. अनेक भाषा, एक संघराज्य 172
   5. भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी 176
   6. भाषावार राज्यांची निर्मिती 181
   7. नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग 185
   8. शिक्षणाचे माध्यम 189
   9. भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी 193
   10. प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत 197
   11. न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा 201
   12. समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज 205
   13. फूट पाडणारा घटक म्हणून जात 209
   14. जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 213
   15. अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम 217
   16. अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 222
   17. हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी 228
   18. आरक्षण: संविधानातील योजना 233
   19. संरक्षक भेदभाव 237

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा 241
   2. पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के 246
   3. वास्तविक समानता 250
   4. संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग 254
   5. आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची 259
   6. जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती 265
   7. नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास 272
   8. कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश 277
   9. उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे 283
   10. अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास 288
   11. मानवी हक्क आयोग 294

   मॉड्यूल III

   1. स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली 300
   2. अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 305
   3. लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार 310
   4. प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क 315
   5. स्त्रियांचे सक्षमीकरण 320
   6. सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया 325

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. समान वेतन आणि प्रसूती लाभ 331
   2. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 336
   3. स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे 344
   4. फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 351
   5. हुंडा 356
   6. कौटुंबिक हिंसाचार 363
   7. सती 371
   8. लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली 377
   9. प्रजननविषयक स्वायत्तता 384
   10. मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय 391
   11. अश्लील चित्रण 399
   12. राष्ट्रीय महिला आयोग 404
   13. विधिमंडळांतील स्त्रिया 410
   14. स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क 415
   15. व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता 422
   16. स्त्री कोणाला मानले जाते 427
   17. न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा 434
   18. बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक 440
   19. संविधान आणि बालक 445

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय 450
   2. बालकांवरील अत्याचार 455
   3. बालकांचे लैंगिक शोषण 461
   4. पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना 467
   5. पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे 475
   6. बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम 481
   7. बालमजुरीविरुद्धचा कायदा 486
   8. न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी 493
   9. शिक्षणाचा हक्क 499
   10. बाल न्याय 508
   11. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक 517
   12. दत्तक 527
   13. आंतरदेशीय दत्तक 534
   14. बालहक्क आयोग 540
   15. बालविवाह 546

   मॉड्यूल IV

   1. आधुनिकीकरण आणि कायदा 553
   2. एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण 558
   3. कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण 563

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन 568
   2. कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप 574
   3. नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा 579
   4. औद्योगिकीकरण आणि कायदा 586
   5. औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण 591
   6. न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले 597
   7. औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे 604
   8. नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक 609
   9. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा 616
   10. लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य 622
   11. भारतातील तुरुंग 628
   12. तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या 634
   13. कैद्यांचे हक्क 640
   14. कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन 648
   15. दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 653
   16. पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे 658
   17. लवाद 663
   18. मध्यस्थी आणि समेट 670
   19. लोक अदालत 678

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. विधी साहाय्य 686
   2. न्याय पंचायती 695
   3. ग्राम न्यायालये 700
   4. दोषकबुली सौदा 712
   5. न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा 721
   6. कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच 730

   Page 1 onwards

   738 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 738 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

   Module I. 36 chapters

   1. 1 कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात pages 1 to 5
   2. 2 सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा pages 6 to 11
   3. 3 कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा pages 12 to 16
   4. 4 परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा pages 17 to 21
   5. 5 कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी pages 22 to 25
   6. 6 रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी pages 26 to 29
   7. 7 पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना pages 30 to 33
   8. 8 सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका pages 34 to 37
   9. 9 बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे pages 38 to 41
   10. 10 उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद pages 42 to 45
   11. 11 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य pages 46 to 50
   12. 12 सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे pages 51 to 54
   13. 13 मूलभूत कर्तव्ये pages 55 to 58
   14. 14 सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका pages 59 to 63
   15. 15 न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका pages 64 to 67
   16. 16 सामाजिक न्याय pages 68 to 71
   17. 17 धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न pages 72 to 75
   18. 18 धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 pages 76 to 80
   19. 19 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत pages 81 to 84
   20. 20 धर्मनिरपेक्षता pages 85 to 88
   21. 21 राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही pages 89 to 91
   22. 22 फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म pages 92 to 95
   23. 23 धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 96 to 99
   24. 24 अल्पसंख्याक कोण pages 100 to 103
   25. 25 अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क pages 104 to 107
   26. 26 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग pages 108 to 110
   27. 27 धर्मांतर आणि कायदा pages 111 to 114
   28. 28 व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत pages 115 to 119
   29. 29 हिंदू संहिता विधेयके pages 120 to 123
   30. 30 मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi pages 124 to 129
   31. 31 तिहेरी तलाक pages 130 to 134
   32. 32 ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम pages 135 to 138
   33. 33 समान नागरी संहिता pages 139 to 143
   34. 34 धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा pages 144 to 147
   35. 35 मंदिरप्रवेश pages 148 to 151
   36. 36 प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप pages 152 to 155

   Module II. 31 chapters

   1. 37 भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो pages 156 to 159
   2. 38 फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा pages 160 to 163
   3. 39 संघराज्याची राजभाषा pages 164 to 167
   4. 40 राजभाषा अधिनियम, 1963 pages 168 to 171
   5. 41 अनेक भाषा, एक संघराज्य pages 172 to 175
   6. 42 भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी pages 176 to 180
   7. 43 भाषावार राज्यांची निर्मिती pages 181 to 184
   8. 44 नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग pages 185 to 188
   9. 45 शिक्षणाचे माध्यम pages 189 to 192
   10. 46 भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी pages 193 to 196
   11. 47 प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत pages 197 to 200
   12. 48 न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा pages 201 to 204
   13. 49 समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज pages 205 to 208
   14. 50 फूट पाडणारा घटक म्हणून जात pages 209 to 212
   15. 51 जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 213 to 216
   16. 52 अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम pages 217 to 221
   17. 53 अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 pages 222 to 227
   18. 54 हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी pages 228 to 232
   19. 55 आरक्षण: संविधानातील योजना pages 233 to 236
   20. 56 संरक्षक भेदभाव pages 237 to 240
   21. 57 मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा pages 241 to 245
   22. 58 पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के pages 246 to 249
   23. 59 वास्तविक समानता pages 250 to 253
   24. 60 संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग pages 254 to 258
   25. 61 आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची pages 259 to 264
   26. 62 जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती pages 265 to 271
   27. 63 नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास pages 272 to 276
   28. 64 कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश pages 277 to 282
   29. 65 उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे pages 283 to 287
   30. 66 अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास pages 288 to 293
   31. 67 मानवी हक्क आयोग pages 294 to 299

   Module III. 40 chapters

   1. 68 स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली pages 300 to 304
   2. 69 अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 305 to 309
   3. 70 लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार pages 310 to 314
   4. 71 प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क pages 315 to 319
   5. 72 स्त्रियांचे सक्षमीकरण pages 320 to 324
   6. 73 सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया pages 325 to 330
   7. 74 समान वेतन आणि प्रसूती लाभ pages 331 to 335
   8. 75 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 336 to 343
   9. 76 स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे pages 344 to 350
   10. 77 फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 pages 351 to 355
   11. 78 हुंडा pages 356 to 362
   12. 79 कौटुंबिक हिंसाचार pages 363 to 370
   13. 80 सती pages 371 to 376
   14. 81 लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली pages 377 to 383
   15. 82 प्रजननविषयक स्वायत्तता pages 384 to 390
   16. 83 मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय pages 391 to 398
   17. 84 अश्लील चित्रण pages 399 to 403
   18. 85 राष्ट्रीय महिला आयोग pages 404 to 409
   19. 86 विधिमंडळांतील स्त्रिया pages 410 to 414
   20. 87 स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क pages 415 to 421
   21. 88 व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता pages 422 to 426
   22. 89 स्त्री कोणाला मानले जाते pages 427 to 433
   23. 90 न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा pages 434 to 439
   24. 91 बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक pages 440 to 444
   25. 92 संविधान आणि बालक pages 445 to 449
   26. 93 भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय pages 450 to 454
   27. 94 बालकांवरील अत्याचार pages 455 to 460
   28. 95 बालकांचे लैंगिक शोषण pages 461 to 466
   29. 96 पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना pages 467 to 474
   30. 97 पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे pages 475 to 480
   31. 98 बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम pages 481 to 485
   32. 99 बालमजुरीविरुद्धचा कायदा pages 486 to 492
   33. 100 न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी pages 493 to 498
   34. 101 शिक्षणाचा हक्क pages 499 to 507
   35. 102 बाल न्याय pages 508 to 516
   36. 103 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक pages 517 to 526
   37. 104 दत्तक pages 527 to 533
   38. 105 आंतरदेशीय दत्तक pages 534 to 539
   39. 106 बालहक्क आयोग pages 540 to 545
   40. 107 बालविवाह pages 546 to 552

   Module IV. 28 chapters

   1. 108 आधुनिकीकरण आणि कायदा pages 553 to 557
   2. 109 एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण pages 558 to 562
   3. 110 कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण pages 563 to 567
   4. 111 कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन pages 568 to 573
   5. 112 कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप pages 574 to 578
   6. 113 नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा pages 579 to 585
   7. 114 औद्योगिकीकरण आणि कायदा pages 586 to 590
   8. 115 औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण pages 591 to 596
   9. 116 न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले pages 597 to 603
   10. 117 औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 604 to 608
   11. 118 नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक pages 609 to 615
   12. 119 विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा pages 616 to 621
   13. 120 लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य pages 622 to 627
   14. 121 भारतातील तुरुंग pages 628 to 633
   15. 122 तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या pages 634 to 639
   16. 123 कैद्यांचे हक्क pages 640 to 647
   17. 124 कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन pages 648 to 652
   18. 125 दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 pages 653 to 657
   19. 126 पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे pages 658 to 662
   20. 127 लवाद pages 663 to 669
   21. 128 मध्यस्थी आणि समेट pages 670 to 677
   22. 129 लोक अदालत pages 678 to 685
   23. 130 विधी साहाय्य pages 686 to 694
   24. 131 न्याय पंचायती pages 695 to 699
   25. 132 ग्राम न्यायालये pages 700 to 711
   26. 133 दोषकबुली सौदा pages 712 to 720
   27. 134 न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा pages 721 to 729
   28. 135 कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच pages 730 to 738
   Every paper that is solved: 17 papers

   • 2025-26 - Group I
   • 2025-26 - Group II
   • 2025-26 - Group III
   • 2025-26 - Group IV
   • 2025-26 - Group V
   • 2025-26 - Group VI
   • 2024-25
   • 2024 - Group I
   • 2024 - Group II
   • 2024 - Group III
   • 2024 - Group V
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

4. पेटंटचा कायदा (Law of Patents)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   पेटंटचा कायदा

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 3: बौद्धिक संपदा आणि माहिती तंत्रज्ञान कायदा

   पेटंटचा कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. पेटंट म्हणजे काय 1
   2. कायदा पेटंट का देतो 5
   3. अधिनियम करत असलेला सौदा 9
   4. पेटंट अधिनियम, 1970 ची रचना 13
   5. अधिनियमातील संज्ञा 16
   6. बौद्धिक संपदांमध्ये पेटंटचे स्थान 20
   7. शोध म्हणजे काय 23
   8. शोध नसलेल्या गोष्टी: पहिल्या पाच वगळलेल्या बाबी 27
   9. कलम 3(d): नवी रूपे, नवे उपयोग आणि परिणामकारकता 31
   10. कलम 3 चा उर्वरित भाग 35
   11. अणुऊर्जेशी संबंधित शोध 40
   12. सजीव पदार्थ आणि जैवतंत्रज्ञान 43
   13. पॅरिस अभिसंधी 1883 48
   14. पेटंट सहकार्य तह 52
   15. बुडापेस्ट तह 1977 56
   16. TRIPS आणि पेटंट 59
   17. दोहा आणि सार्वजनिक आरोग्य 64
   18. WIPO आणि प्रत्यक्षात न आलेले तह 68
   19. अभिसंधी देश आणि अभिसंधी अर्ज 72
   20. 1911 पूर्वीचा भारतातील पेटंट कायदा 76

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. भारतीय पेटंट आणि अभिकल्प अधिनियम, 1911 79
   2. टेक चंद आणि अय्यंगार अहवाल 82
   3. तीन दुरुस्त्या: 1999, 2002 आणि 2005 86
   4. 2005 पासूनचा अधिनियम 91

   मॉड्यूल II

   1. पेटंटसाठी कोण अर्ज करू शकतो 96
   2. अर्ज आणि त्याचे नमुने 100
   3. कलम 8: परदेशी अर्ज उघड करण्याचे कर्तव्य 104
   4. अर्जाचे प्रकाशन 108
   5. तपासणीसाठी विनंती 112
   6. तपासणी आणि पहिला तपासणी अहवाल 116
   7. तपासणीच्या वेळी नियंत्रकाचे अधिकार 120
   8. विभागीय अर्ज 125
   9. दिनांक, उत्तर-दिनांकन आणि पूर्व-दिनांकन 129
   10. मंजुरी, दिनांक, स्वरूप आणि परिणाम 133
   11. प्रत्येक मंजुरीला जोडलेल्या अटी 137
   12. मुदत, नूतनीकरण आणि व्यपगत होणे 141
   13. व्यपगत झालेल्या पेटंटची पुनर्स्थापना 145
   14. गोपनीयतेचे निदेश आणि संरक्षणविषयक शोध 149

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. भर पेटंट 154
   2. नवीनता आणि त्या क्षेत्रातील विद्यमान ज्ञान 158
   3. पूर्वानुमान: नवीनता नष्ट न करणाऱ्या गोष्टी 162
   4. शोधात्मक पायरी 167
   5. औद्योगिक उपयोजन आणि उपयुक्तता 172
   6. उलगडा आणि शोध 176
   7. उत्पादन पेटंट आणि प्रक्रिया पेटंट 180
   8. भारत केवळ प्रक्रिया पेटंट का देत असे 183
   9. मेलबॉक्स आणि अनन्य विपणन हक्क 187
   10. प्रक्रिया पेटंटचे उल्लंघन सिद्ध करणे 191
   11. विनिर्देश म्हणजे काय 194
   12. संपूर्ण विनिर्देशात काय असते 198
   13. पेटंट दावे 203
   14. प्रकटीकरणाचा पुरेसेपणा 207
   15. अग्रक्रम दिनांक 211
   16. अर्जात किंवा विनिर्देशात सुधारणा करणे 215
   17. मंजुरीपूर्व विरोध 219
   18. मंजुरीनंतरचा विरोध 223
   19. विरोधाची कारणे 227

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. चुकीच्या मार्गाने मिळवणे 231
   2. शोधकर्त्याचा उल्लेख 235

   मॉड्यूल III

   1. पेटंट नोंदवही 239
   2. नोंदवहीची दुरुस्ती 242
   3. पेटंट कार्यालय आणि त्याच्या शाखा 246
   4. नियंत्रक आणि अधिकारी 249
   5. नियंत्रकाचे अधिकार 253
   6. पेटंट अभिकर्ते 258
   7. पेटंटधारकाचे हक्क 263
   8. त्या हक्कांवरील मर्यादा 267
   9. पेटंटचा वापर करण्याचे बंधन 270
   10. पेटंटधारकाची इतर कर्तव्ये 274
   11. पेटंटचे सह-मालक 279
   12. पेटंट कपटाने मिळवले असेल तेव्हा 283
   13. पेटंट एकाकडून दुसऱ्याकडे कसे जाते 286
   14. लेखी स्वरूप आणि नोंदणी 289
   15. नोंदणीकृत पेटंटविषयी व्यवहार 293
   16. स्वेच्छा परवाने 296

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. अनन्य, एकमेव आणि अनन्य नसलेले परवाने 300
   2. सक्तीचे परवाने: तीन कारणे 304
   3. सक्तीच्या परवान्याच्या अर्जावरील कार्यपद्धती 309
   4. सक्तीच्या परवान्याच्या अटी आणि शर्ती 313
   5. संबंधित पेटंट 317
   6. सरकारी अधिसूचनेवरून सक्तीचे परवाने 321
   7. निर्यातीसाठीचा सक्तीचा परवाना 325
   8. विलेख म्हणून आदेश, आणि समाप्ती 329
   9. हक्काने मिळणारे परवाने 332
   10. वापर न केल्याबद्दल पेटंट रद्द करणे 336
   11. वापर म्हणजे काय 340
   12. व्यवहारातील अभिहस्तांकन 344
   13. व्यवहारातील परवाने 349
   14. शून्य असलेल्या निर्बंधक अटी 353
   15. काही संविदांची समाप्ती 357
   16. स्पर्धा कायदा आणि पेटंट परवाने 360
   17. पारंपरिक ज्ञान आणि पेटंट व्यवस्था 365
   18. जैवचौर्य: हळद, कडुनिंब आणि बासमती 369
   19. पारंपरिक ज्ञान डिजिटल ग्रंथालय 373

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. जैवपूर्वेक्षण आणि लाभांचे वाटप 377
   2. स्रोत आणि भौगोलिक उगम उघड करणे 382

   मॉड्यूल IV

   1. शोधाचा सरकारी वापर 386
   2. सरकारी वापरात तृतीय पक्षांचे हक्क 390
   3. केंद्र सरकारकडून पेटंटचे संपादन 393
   4. सरकारी वापराविषयीचे वाद 396
   5. सार्वजनिक हितासाठी पेटंट रद्द करणे 400
   6. पेटंटचे समर्पण 404
   7. पेटंट रद्द करणे: कारणे 407
   8. पेटंट रद्द करण्याची मागणी कोण आणि कुठे करू शकतो 412
   9. उल्लंघन म्हणजे काय 416
   10. उल्लंघनासाठी दावे 420
   11. उल्लंघनाच्या दाव्यातील बचाव 423
   12. उल्लंघन न ठरणाऱ्या कृती 427
   13. उल्लंघनाच्या दाव्यातील अनुतोष 431
   14. पेटंट दाव्यांतील अंतरिम मनाई हुकूम 436
   15. नुकसानभरपाईवरील निर्बंध आणि वैधतेचे प्रमाणपत्र 441
   16. वैज्ञानिक सल्लागार 446

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. उल्लंघन होत नसल्याची घोषणा 449
   2. उल्लंघन कार्यवाहीच्या निराधार धमक्या 453
   3. अधिनियमाखालील गुन्हे 457
   4. माहिती न पुरवणे, आणि नोंदणी नसलेले अभिकर्ते 461
   5. दंडांचे न्यायनिर्णयन 466
   6. अधिनियमाखालील अपिले 469
   7. अपील मंडळाचा उदय आणि उच्चाटन 473
   8. पेटंटविषयक प्रकरण आता कुठे जाते 477
   9. न्यायालयातील नियंत्रक 481
   10. सदाहरितीकरण म्हणजे काय 485
   11. कलम 3(d) आणि Novartis निर्णय 489
   12. सदाहरितीकरणाच्या इतर युक्त्या 493
   13. नियम, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 499

   Page 1 onwards

   505 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 505 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 125 chapters across 4 modules

   Module I. 24 chapters

   1. 1 पेटंट म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 कायदा पेटंट का देतो pages 5 to 8
   3. 3 अधिनियम करत असलेला सौदा pages 9 to 12
   4. 4 पेटंट अधिनियम, 1970 ची रचना pages 13 to 15
   5. 5 अधिनियमातील संज्ञा pages 16 to 19
   6. 6 बौद्धिक संपदांमध्ये पेटंटचे स्थान pages 20 to 22
   7. 7 शोध म्हणजे काय pages 23 to 26
   8. 8 शोध नसलेल्या गोष्टी: पहिल्या पाच वगळलेल्या बाबी pages 27 to 30
   9. 9 कलम 3(d): नवी रूपे, नवे उपयोग आणि परिणामकारकता pages 31 to 34
   10. 10 कलम 3 चा उर्वरित भाग pages 35 to 39
   11. 11 अणुऊर्जेशी संबंधित शोध pages 40 to 42
   12. 12 सजीव पदार्थ आणि जैवतंत्रज्ञान pages 43 to 47
   13. 13 पॅरिस अभिसंधी 1883 pages 48 to 51
   14. 14 पेटंट सहकार्य तह pages 52 to 55
   15. 15 बुडापेस्ट तह 1977 pages 56 to 58
   16. 16 TRIPS आणि पेटंट pages 59 to 63
   17. 17 दोहा आणि सार्वजनिक आरोग्य pages 64 to 67
   18. 18 WIPO आणि प्रत्यक्षात न आलेले तह pages 68 to 71
   19. 19 अभिसंधी देश आणि अभिसंधी अर्ज pages 72 to 75
   20. 20 1911 पूर्वीचा भारतातील पेटंट कायदा pages 76 to 78
   21. 21 भारतीय पेटंट आणि अभिकल्प अधिनियम, 1911 pages 79 to 81
   22. 22 टेक चंद आणि अय्यंगार अहवाल pages 82 to 85
   23. 23 तीन दुरुस्त्या: 1999, 2002 आणि 2005 pages 86 to 90
   24. 24 2005 पासूनचा अधिनियम pages 91 to 95

   Module II. 35 chapters

   1. 25 पेटंटसाठी कोण अर्ज करू शकतो pages 96 to 99
   2. 26 अर्ज आणि त्याचे नमुने pages 100 to 103
   3. 27 कलम 8: परदेशी अर्ज उघड करण्याचे कर्तव्य pages 104 to 107
   4. 28 अर्जाचे प्रकाशन pages 108 to 111
   5. 29 तपासणीसाठी विनंती pages 112 to 115
   6. 30 तपासणी आणि पहिला तपासणी अहवाल pages 116 to 119
   7. 31 तपासणीच्या वेळी नियंत्रकाचे अधिकार pages 120 to 124
   8. 32 विभागीय अर्ज pages 125 to 128
   9. 33 दिनांक, उत्तर-दिनांकन आणि पूर्व-दिनांकन pages 129 to 132
   10. 34 मंजुरी, दिनांक, स्वरूप आणि परिणाम pages 133 to 136
   11. 35 प्रत्येक मंजुरीला जोडलेल्या अटी pages 137 to 140
   12. 36 मुदत, नूतनीकरण आणि व्यपगत होणे pages 141 to 144
   13. 37 व्यपगत झालेल्या पेटंटची पुनर्स्थापना pages 145 to 148
   14. 38 गोपनीयतेचे निदेश आणि संरक्षणविषयक शोध pages 149 to 153
   15. 39 भर पेटंट pages 154 to 157
   16. 40 नवीनता आणि त्या क्षेत्रातील विद्यमान ज्ञान pages 158 to 161
   17. 41 पूर्वानुमान: नवीनता नष्ट न करणाऱ्या गोष्टी pages 162 to 166
   18. 42 शोधात्मक पायरी pages 167 to 171
   19. 43 औद्योगिक उपयोजन आणि उपयुक्तता pages 172 to 175
   20. 44 उलगडा आणि शोध pages 176 to 179
   21. 45 उत्पादन पेटंट आणि प्रक्रिया पेटंट pages 180 to 182
   22. 46 भारत केवळ प्रक्रिया पेटंट का देत असे pages 183 to 186
   23. 47 मेलबॉक्स आणि अनन्य विपणन हक्क pages 187 to 190
   24. 48 प्रक्रिया पेटंटचे उल्लंघन सिद्ध करणे pages 191 to 193
   25. 49 विनिर्देश म्हणजे काय pages 194 to 197
   26. 50 संपूर्ण विनिर्देशात काय असते pages 198 to 202
   27. 51 पेटंट दावे pages 203 to 206
   28. 52 प्रकटीकरणाचा पुरेसेपणा pages 207 to 210
   29. 53 अग्रक्रम दिनांक pages 211 to 214
   30. 54 अर्जात किंवा विनिर्देशात सुधारणा करणे pages 215 to 218
   31. 55 मंजुरीपूर्व विरोध pages 219 to 222
   32. 56 मंजुरीनंतरचा विरोध pages 223 to 226
   33. 57 विरोधाची कारणे pages 227 to 230
   34. 58 चुकीच्या मार्गाने मिळवणे pages 231 to 234
   35. 59 शोधकर्त्याचा उल्लेख pages 235 to 238

   Module III. 37 chapters

   1. 60 पेटंट नोंदवही pages 239 to 241
   2. 61 नोंदवहीची दुरुस्ती pages 242 to 245
   3. 62 पेटंट कार्यालय आणि त्याच्या शाखा pages 246 to 248
   4. 63 नियंत्रक आणि अधिकारी pages 249 to 252
   5. 64 नियंत्रकाचे अधिकार pages 253 to 257
   6. 65 पेटंट अभिकर्ते pages 258 to 262
   7. 66 पेटंटधारकाचे हक्क pages 263 to 266
   8. 67 त्या हक्कांवरील मर्यादा pages 267 to 269
   9. 68 पेटंटचा वापर करण्याचे बंधन pages 270 to 273
   10. 69 पेटंटधारकाची इतर कर्तव्ये pages 274 to 278
   11. 70 पेटंटचे सह-मालक pages 279 to 282
   12. 71 पेटंट कपटाने मिळवले असेल तेव्हा pages 283 to 285
   13. 72 पेटंट एकाकडून दुसऱ्याकडे कसे जाते pages 286 to 288
   14. 73 लेखी स्वरूप आणि नोंदणी pages 289 to 292
   15. 74 नोंदणीकृत पेटंटविषयी व्यवहार pages 293 to 295
   16. 75 स्वेच्छा परवाने pages 296 to 299
   17. 76 अनन्य, एकमेव आणि अनन्य नसलेले परवाने pages 300 to 303
   18. 77 सक्तीचे परवाने: तीन कारणे pages 304 to 308
   19. 78 सक्तीच्या परवान्याच्या अर्जावरील कार्यपद्धती pages 309 to 312
   20. 79 सक्तीच्या परवान्याच्या अटी आणि शर्ती pages 313 to 316
   21. 80 संबंधित पेटंट pages 317 to 320
   22. 81 सरकारी अधिसूचनेवरून सक्तीचे परवाने pages 321 to 324
   23. 82 निर्यातीसाठीचा सक्तीचा परवाना pages 325 to 328
   24. 83 विलेख म्हणून आदेश, आणि समाप्ती pages 329 to 331
   25. 84 हक्काने मिळणारे परवाने pages 332 to 335
   26. 85 वापर न केल्याबद्दल पेटंट रद्द करणे pages 336 to 339
   27. 86 वापर म्हणजे काय pages 340 to 343
   28. 87 व्यवहारातील अभिहस्तांकन pages 344 to 348
   29. 88 व्यवहारातील परवाने pages 349 to 352
   30. 89 शून्य असलेल्या निर्बंधक अटी pages 353 to 356
   31. 90 काही संविदांची समाप्ती pages 357 to 359
   32. 91 स्पर्धा कायदा आणि पेटंट परवाने pages 360 to 364
   33. 92 पारंपरिक ज्ञान आणि पेटंट व्यवस्था pages 365 to 368
   34. 93 जैवचौर्य: हळद, कडुनिंब आणि बासमती pages 369 to 372
   35. 94 पारंपरिक ज्ञान डिजिटल ग्रंथालय pages 373 to 376
   36. 95 जैवपूर्वेक्षण आणि लाभांचे वाटप pages 377 to 381
   37. 96 स्रोत आणि भौगोलिक उगम उघड करणे pages 382 to 385

   Module IV. 29 chapters

   1. 97 शोधाचा सरकारी वापर pages 386 to 389
   2. 98 सरकारी वापरात तृतीय पक्षांचे हक्क pages 390 to 392
   3. 99 केंद्र सरकारकडून पेटंटचे संपादन pages 393 to 395
   4. 100 सरकारी वापराविषयीचे वाद pages 396 to 399
   5. 101 सार्वजनिक हितासाठी पेटंट रद्द करणे pages 400 to 403
   6. 102 पेटंटचे समर्पण pages 404 to 406
   7. 103 पेटंट रद्द करणे: कारणे pages 407 to 411
   8. 104 पेटंट रद्द करण्याची मागणी कोण आणि कुठे करू शकतो pages 412 to 415
   9. 105 उल्लंघन म्हणजे काय pages 416 to 419
   10. 106 उल्लंघनासाठी दावे pages 420 to 422
   11. 107 उल्लंघनाच्या दाव्यातील बचाव pages 423 to 426
   12. 108 उल्लंघन न ठरणाऱ्या कृती pages 427 to 430
   13. 109 उल्लंघनाच्या दाव्यातील अनुतोष pages 431 to 435
   14. 110 पेटंट दाव्यांतील अंतरिम मनाई हुकूम pages 436 to 440
   15. 111 नुकसानभरपाईवरील निर्बंध आणि वैधतेचे प्रमाणपत्र pages 441 to 445
   16. 112 वैज्ञानिक सल्लागार pages 446 to 448
   17. 113 उल्लंघन होत नसल्याची घोषणा pages 449 to 452
   18. 114 उल्लंघन कार्यवाहीच्या निराधार धमक्या pages 453 to 456
   19. 115 अधिनियमाखालील गुन्हे pages 457 to 460
   20. 116 माहिती न पुरवणे, आणि नोंदणी नसलेले अभिकर्ते pages 461 to 465
   21. 117 दंडांचे न्यायनिर्णयन pages 466 to 468
   22. 118 अधिनियमाखालील अपिले pages 469 to 472
   23. 119 अपील मंडळाचा उदय आणि उच्चाटन pages 473 to 476
   24. 120 पेटंटविषयक प्रकरण आता कुठे जाते pages 477 to 480
   25. 121 न्यायालयातील नियंत्रक pages 481 to 484
   26. 122 सदाहरितीकरण म्हणजे काय pages 485 to 488
   27. 123 कलम 3(d) आणि Novartis निर्णय pages 489 to 492
   28. 124 सदाहरितीकरणाच्या इतर युक्त्या pages 493 to 498
   29. 125 नियम, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 499 to 505
   Every paper that is solved: 8 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2024
   • 2023
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

Questions