munotes®
Semester 1: Notes + Solved papers
Or either one alone: ₹499
₹798 ₹998 Unlock Semester 1

LL.M. Intellectual Property and Information Technology (Marathi) Semester 1: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

For students of Mumbai University and all its affiliated colleges.

See what you get before you pay

Covers, contents and the first answer of each solved paper are open. No sign-in needed.

As per latest University of Mumbai syllabus

2,090 law students from 182 colleges affiliated to the University of Mumbai read munotes, 282 of them on the LL.M. Counted from accounts, so it leaves out everyone who reads without signing in.

What do you get

  • All the notes of all the subjects in Semester 1, as per the latest syllabus 2026.
  • Previous year question papers, with full solutions.
  • Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
  • Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
  • Valid for one year, 365 days from the day you pay.
  • If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.
  1. बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार (Intellectual Property and International Organisations and Agreements)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in गट 3: बौद्धिक संपदा आणि माहिती तंत्रज्ञान कायदा

    बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. बौद्धिक संपदा म्हणजे काय 1
    2. अमूर्त आणि अशरीरी मालमत्ता 5
    3. बौद्धिक संपदेची संकल्पना आणि स्वरूप 9
    4. बौद्धिक संपदेचे प्रकार 13
    5. पेटंट 17
    6. प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क 21
    7. व्यापार चिन्हे, सेवा चिन्हे, सामूहिक चिन्हे आणि प्रमाणन चिन्हे 25
    8. औद्योगिक अभिकल्प, भौगोलिक मानांकने, मांडणी-अभिकल्प, वनस्पती वाण आणि अप्रकट माहिती 29
    9. कायदा बौद्धिक निर्मितीचे संरक्षण का करतो 34
    10. बौद्धिक संपदा हक्कांची गरज, वाढ आणि उद्दिष्टे 38
    11. बौद्धिक संपदा व्यवस्थेची कार्ये, आणि तिच्याविरुद्धचा युक्तिवाद 42
    12. मालमत्ता आणि विकासाचा चालक म्हणून बौद्धिक संपदा 46
    13. संक्षिप्त इतिहास: व्हेनिस 1474 ते ॲनचा कायदा 50
    14. बौद्धिक संपदा हक्कांचे आंतरराष्ट्रीय स्वरूप 54
    15. प्रादेशिकता आणि हक्कांचे स्वातंत्र्य 58
    16. बौद्धिक संपदा हक्क संपादन करणे 62
    17. बौद्धिक संपदा हक्क टिकवून ठेवणे 66
    18. वाणिज्यिक वापर: अभिहस्तांकन आणि संक्रमण 70
    19. वाणिज्यिक वापर: परवाना देणे 73
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. वाणिज्यिक वापर: फ्रँचायझी, मर्चंडायझिंग, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि पूल 77
    2. तारण म्हणून बौद्धिक संपदा, आणि अमूर्त मालमत्तेचे मूल्यांकन कसे होते 81
    3. बौद्धिक संपदा हक्कांचा गैरवापर 85
    4. बौद्धिक संपदा परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती 89
    5. भारतातील बौद्धिक संपदेशी संबंधित अनुचित व्यापार पद्धती 93
    6. सध्याच्या युगातील आव्हाने 97
    7. भारतीय बौद्धिक संपदा व्यवस्था 101

    मॉड्यूल II

    1. आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार: हे मॉड्यूल काय आहे 105
    2. आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था का आवश्यक ठरली: व्हिएन्ना, 1873 109
    3. पॅरिस अभिसंधी 1883: ती निर्माण करत असलेला संघ 113
    4. पॅरिस: राष्ट्रीय वागणूक, अनुच्छेद 2 आणि 3 117
    5. पॅरिस: अग्रक्रमाचा हक्क, अनुच्छेद 4 121
    6. पॅरिस: पेटंटचे स्वातंत्र्य, कार्यान्वयन आणि सक्तीचे परवाने, अनुच्छेद 4bis, 5 आणि 6 125
    7. पॅरिस: सुप्रसिद्ध चिन्हे, राज्य बोधचिन्हे आणि विशेष चिन्हे, अनुच्छेद 6bis ते 9 129
    8. पॅरिस: खोटे निर्देश आणि अनुचित स्पर्धा, अनुच्छेद 10 ते 12 134
    9. पॅरिस: संघाचे प्रशासन कसे चालते, अनुच्छेद 13 ते 18 139
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. बर्न अभिसंधी 1886: संघ आणि अभिसंधीच्या सुधारित आवृत्त्या 143
    2. बर्न: संरक्षित कलाकृती आणि संलग्नतेचे निकष, अनुच्छेद 2 ते 5 147
    3. बर्न: नैतिक हक्क आणि संरक्षणाचा कालावधी, अनुच्छेद 6bis आणि 7 151
    4. बर्न: आर्थिक हक्क, अनुच्छेद 8 ते 14ter 156
    5. बर्न: दाद, जप्ती, पूर्वलक्ष्यी प्रभाव आणि विशेष करार, अनुच्छेद 15 ते 20 161
    6. बर्न: विकसनशील देशांसाठी परिशिष्ट, अनुच्छेद 21 आणि अनुच्छेद I ते VI 166
    7. बर्न: संघाचे प्रशासन कसे चालते, अनुच्छेद 22 ते 26 171
    8. BIRPI आणि स्टॉकहोमपर्यंतचा मार्ग 175
    9. WIPO ची स्थापना करणारी अभिसंधी, 1967 179
    10. WIPO: उद्दिष्टे आणि कार्ये, अनुच्छेद 3 आणि 4 183
    11. WIPO: सदस्यत्व आणि राज्य कसे सामील होते, अनुच्छेद 5, 14, 15 आणि 16 187
    12. WIPO: घटक संस्था, अनुच्छेद 6 ते 10, 12 आणि 13 191
    13. WIPO: वित्त, कायदेशीर क्षमता आणि सुधारणा, अनुच्छेद 11, 17, 18 आणि 19 196
    14. आजची WIPO: समित्या, केंद्र आणि मर्यादा 200
    15. WIPO आणि संयुक्त राष्ट्रे 205
    16. WIPO प्रशासित करत असलेले अठ्ठावीस तह 210
    17. रोम अभिसंधी 1961: कलाकार, निर्माते आणि प्रसारक 215
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. रोम: आंतरशासकीय समिती आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 23 ते 34 221
    2. जिनिव्हा ध्वनिमुद्रण अभिसंधी 1971 आणि ब्रसेल्स उपग्रह अभिसंधी 1974 226
    3. WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह 1996, अनुच्छेद 1 ते 14 231
    4. WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 15 ते 25 236
    5. WIPO सादरीकरणे आणि ध्वनिमुद्रण तह 1996: कलाकार आणि निर्माते, अनुच्छेद 1 ते 17 240
    6. WPPT: सामायिक तरतुदी, प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 18 ते 33 246
    7. दृक्श्राव्य सादरीकरणांवरील बीजिंग तह 2012, अनुच्छेद 1 ते 17 250
    8. बीजिंग तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 18 ते 30 255
    9. माराकेश VIP तह 2013, अनुच्छेद 1 ते 12 260
    10. माराकेश VIP तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 13 ते 22 266
    11. पेटंट सहकार्य तह 1970: आंतरराष्ट्रीय अर्ज म्हणजे काय 271
    12. PCT: आंतरराष्ट्रीय शोधतपासणी आणि प्रकाशन, अनुच्छेद 15 ते 21 276
    13. PCT: प्रकरण II आणि राष्ट्रीय टप्पा, अनुच्छेद 22 ते 42 281
    14. PCT: सामायिक तरतुदी, तांत्रिक सेवा आणि प्रशासन, अनुच्छेद 43 ते 69 287
    15. बुडापेस्ट तह 1977: सूक्ष्मजीवाची ठेव ठेवणे 294
    16. माद्रिद करार 1891: चिन्हांची आंतरराष्ट्रीय नोंदणी 300
    17. माद्रिद प्रोटोकॉल 1989, आणि भारत त्यात का सामील झाला 306
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. 1891 चा दुसरा माद्रिद करार: उगमाचे खोटे आणि फसवे निर्देश 312
    2. हेग करार आणि जिनिव्हा अधिनियम, 1999, अनुच्छेद 1 ते 18 317
    3. हेग जिनिव्हा अधिनियम: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 19 ते 34 323
    4. लिस्बन करार 1958 आणि 2015 चा जिनिव्हा अधिनियम 329
    5. नीस करार 1957: वस्तू आणि सेवांचे वर्गीकरण 334
    6. लोकार्नो करार 1968 आणि स्ट्रासबर्ग करार 1971 339
    7. व्हिएन्ना करार 1973: चिन्हांच्या आकृतिघटकांचे वर्गीकरण 344
    8. नैरोबी तह 1981: ऑलिम्पिक चिन्ह 349
    9. एकात्मिक परिपथांवरील वॉशिंग्टन तह 1989 355
    10. व्यापार चिन्ह कायदा तह 1994 362
    11. सिंगापूर तह 2006, आणि त्याने काय बदलले 368
    12. पेटंट कायदा तह 2000 375
    13. WIPO GRATK तह 2024: जनुकीय संसाधने आणि पारंपरिक ज्ञान 382
    14. रियाध अभिकल्प कायदा तह 2024 388
    15. UPOV अभिसंधी: 1961, 1978 आणि 1991 395
    16. UPOV: संघ, त्याच्या घटक संस्था आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 22 ते 42 402
    17. ब्रेटन वुड्स 1944 आणि कधीही जन्माला न आलेली संघटना 409
    18. GATT 1947: त्याची मूलभूत उद्दिष्टे, आणि ते कितपत यशस्वी झाले 414
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. वाटाघाटींच्या फेऱ्या, जिनिव्हा 1947 ते पुंता देल एस्ते 1986 419
    2. उरुग्वे फेरी 1986 ते 1994, आणि तिचे सामाजिक-कायदेशीर परिणाम 424
    3. बौद्धिक संपदा व्यापार करारात कशी आली 429
    4. माराकेश करार 1994: जागतिक व्यापार संघटना 434
    5. जागतिक व्यापार संघटनेची रचना, आणि TRIPS परिषद 439
    6. निर्णयप्रक्रिया, सूट, सुधारणा आणि माघार, अनुच्छेद IX, X आणि XV 444
    7. सदस्यत्व आणि प्रवेश, अनुच्छेद XI, XII, XIII, XIV आणि XVI 449
    8. जागतिक व्यापार संघटना आणि जागतिक आर्थिक धोरणनिर्मिती 454
    9. विकसनशील देशांसाठीचे निकष 459
    10. बहुपक्षीय करार आणि एकल वचनबद्धता 464
    11. जागतिक व्यापार संघटनेतील विवाद निवारण: TRIPS तक्रार ज्या प्रक्रियेने जाते 469
    12. इतर यंत्रणा: सत्प्रयत्न, समेट, मध्यस्थी आणि लवाद 475
    13. UNESCO, ILO, FAO आणि WHO 480
    14. WIPO आणि जागतिक व्यापार संघटना यांची तुलना 486

    मॉड्यूल III

    1. TRIPS करार: तो काय आहे आणि त्याने सर्व काही का बदलले 492
    2. TRIPS अनुच्छेद 1: आबंधनांचे स्वरूप आणि व्याप्ती 497
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. TRIPS अनुच्छेद 2: पॅरिस, बर्न, रोम आणि वॉशिंग्टन यांचा समावेश 501
    2. TRIPS अनुच्छेद 3: राष्ट्रीय वागणूक 506
    3. TRIPS अनुच्छेद 4 आणि 5: सर्वाधिक अनुग्रहित राष्ट्राची वागणूक 510
    4. TRIPS अनुच्छेद 6, 7 आणि 8: हक्कसमाप्ती, उद्दिष्टे आणि तत्त्वे 514
    5. TRIPS अनुच्छेद 9 ते 14: प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क 518
    6. TRIPS अनुच्छेद 15 ते 21: व्यापार चिन्हे 524
    7. TRIPS अनुच्छेद 22 ते 24: भौगोलिक मानांकने 529
    8. TRIPS अनुच्छेद 25 आणि 26: औद्योगिक अभिकल्प 535
    9. TRIPS अनुच्छेद 27: पेटंटयोग्य विषय 539
    10. TRIPS अनुच्छेद 28, 29 आणि 30: हक्क, प्रकटीकरण आणि अपवाद 544
    11. TRIPS अनुच्छेद 31: अधिकृततेशिवाय इतर वापर 548
    12. TRIPS अनुच्छेद 32, 33 आणि 34: रद्द करणे, कालावधी आणि सिद्धतेचा भार 553
    13. TRIPS अनुच्छेद 35 ते 38: एकात्मिक परिपथांचे मांडणी-अभिकल्प 557
    14. TRIPS अनुच्छेद 39: अप्रकट माहिती 561
    15. TRIPS अनुच्छेद 40: परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती 565
    16. TRIPS अनुच्छेद 41: अंमलबजावणीविषयीची सर्वसाधारण आबंधने 570
    17. TRIPS अनुच्छेद 42 ते 49: दिवाणी आणि प्रशासकीय प्रक्रिया 575
    18. TRIPS अनुच्छेद 50: तात्पुरत्या उपाययोजना 580
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. TRIPS अनुच्छेद 51 ते 60: सीमेवरील उपाययोजना 585
    2. TRIPS अनुच्छेद 61: फौजदारी प्रक्रिया 591
    3. TRIPS अनुच्छेद 62: हक्कांचे संपादन आणि ते टिकवून ठेवणे 596
    4. TRIPS अनुच्छेद 63: पारदर्शकता 601
    5. TRIPS अनुच्छेद 64: विवाद निवारण आणि उल्लंघनरहित तक्रारींवरील स्थगिती 605
    6. TRIPS अनुच्छेद 65 आणि 66: संक्रमणकालीन व्यवस्था 610
    7. TRIPS अनुच्छेद 67, 70: तांत्रिक सहकार्य आणि विद्यमान विषय 614
    8. TRIPS अनुच्छेद 68, 69, 71, 72 आणि 73: संस्था 620
    9. TRIPS आणि सार्वजनिक आरोग्यावरील दोहा घोषणापत्र, 2001 624
    10. अनुच्छेद 31bis आणि TRIPS मध्ये सुधारणा करणारा प्रोटोकॉल 629
    11. TRIPS आणि भारतीय पेटंट अधिनियम, 1970 635
    12. कलम 3(d) आणि नोव्हार्टिस प्रकरण 640
    13. भारताने उर्वरित TRIPS ची अंमलबजावणी कशी केली 645
    14. TRIPS अनुच्छेद 27.3(b) खालील वनस्पती वाण संरक्षण 650
    15. निर्णय झालेले TRIPS वाद 656
    16. TRIPS प्लस: मुक्त व्यापार करार आणि भारताने काय नाकारले आहे 661

    मॉड्यूल IV

    1. मानवी हक्क आणि बौद्धिक संपदा: स्वतंत्रपणे उभारलेल्या दोन व्यवस्था 666
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. सार्वत्रिक घोषणापत्र अनुच्छेद 27: एका वाक्याचे दोन भाग 671
    2. प्रसंविदा अनुच्छेद 15 आणि सर्वसाधारण टिप्पणी क्रमांक 17 675
    3. बौद्धिक संपदा स्वतःच मानवी हक्क आहे का? 680
    4. संघर्षाचा दृष्टिकोन आणि सहअस्तित्वाचा दृष्टिकोन 685
    5. सार्वजनिक हित आणि भारतीय बौद्धिक संपदा व्यवस्था 690
    6. हक्क आणि सार्वजनिक हित यांची परस्परक्रिया, आणि हक्कांचा गैरवापर कसा होतो 695
    7. आरोग्याचा हक्क आणि औषधांची उपलब्धता 700
    8. भारतातील सक्तीचे परवाने 705
    9. शिक्षणाचा हक्क, सांस्कृतिक जीवन, आणि प्रतिलिप्यधिकाराच्या मर्यादा 711
    10. अन्नाचा हक्क आणि शेतकऱ्यांचे हक्क 716
    11. जैविक विविधता अभिसंधी 1992, अनुच्छेद 1 ते 21 721
    12. जैविक विविधता अभिसंधी: यंत्रणा आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 22 ते 42 727
    13. नागोया प्रोटोकॉल 2010, अनुच्छेद 1 ते 18 732
    14. नागोया: यंत्रणा, अंतिम खंड, आणि जैविक विविधता अधिनियम 739
    15. पारंपरिक ज्ञान: पेटंट कायद्याला ते का दिसत नाही 746
    16. जैवचाचेगिरी: हळद, कडुनिंब, बासमती, आणि डिजिटल ग्रंथालय 751
    17. पारंपरिक सांस्कृतिक अभिव्यक्ती आणि मूलनिवासी जनसमूह 756
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. सार्वजनिक हित आणि बौद्धिक संपदा यांचे एकत्र नियमन करण्याची आव्हाने 762
    2. बौद्धिक संपदेसाठी मानवी हक्कांची चौकट 767
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    772 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 772 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    बौद्धिक संपदा आणि आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 paper are above. The answers to all 9 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 157 chapters across 4 modules

    Module I. 26 chapters

    1. 1 बौद्धिक संपदा म्हणजे काय pages 1 to 4
    2. 2 अमूर्त आणि अशरीरी मालमत्ता pages 5 to 8
    3. 3 बौद्धिक संपदेची संकल्पना आणि स्वरूप pages 9 to 12
    4. 4 बौद्धिक संपदेचे प्रकार pages 13 to 16
    5. 5 पेटंट pages 17 to 20
    6. 6 प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क pages 21 to 24
    7. 7 व्यापार चिन्हे, सेवा चिन्हे, सामूहिक चिन्हे आणि प्रमाणन चिन्हे pages 25 to 28
    8. 8 औद्योगिक अभिकल्प, भौगोलिक मानांकने, मांडणी-अभिकल्प, वनस्पती वाण आणि अप्रकट माहिती pages 29 to 33
    9. 9 कायदा बौद्धिक निर्मितीचे संरक्षण का करतो pages 34 to 37
    10. 10 बौद्धिक संपदा हक्कांची गरज, वाढ आणि उद्दिष्टे pages 38 to 41
    11. 11 बौद्धिक संपदा व्यवस्थेची कार्ये, आणि तिच्याविरुद्धचा युक्तिवाद pages 42 to 45
    12. 12 मालमत्ता आणि विकासाचा चालक म्हणून बौद्धिक संपदा pages 46 to 49
    13. 13 संक्षिप्त इतिहास: व्हेनिस 1474 ते ॲनचा कायदा pages 50 to 53
    14. 14 बौद्धिक संपदा हक्कांचे आंतरराष्ट्रीय स्वरूप pages 54 to 57
    15. 15 प्रादेशिकता आणि हक्कांचे स्वातंत्र्य pages 58 to 61
    16. 16 बौद्धिक संपदा हक्क संपादन करणे pages 62 to 65
    17. 17 बौद्धिक संपदा हक्क टिकवून ठेवणे pages 66 to 69
    18. 18 वाणिज्यिक वापर: अभिहस्तांकन आणि संक्रमण pages 70 to 72
    19. 19 वाणिज्यिक वापर: परवाना देणे pages 73 to 76
    20. 20 वाणिज्यिक वापर: फ्रँचायझी, मर्चंडायझिंग, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि पूल pages 77 to 80
    21. 21 तारण म्हणून बौद्धिक संपदा, आणि अमूर्त मालमत्तेचे मूल्यांकन कसे होते pages 81 to 84
    22. 22 बौद्धिक संपदा हक्कांचा गैरवापर pages 85 to 88
    23. 23 बौद्धिक संपदा परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती pages 89 to 92
    24. 24 भारतातील बौद्धिक संपदेशी संबंधित अनुचित व्यापार पद्धती pages 93 to 96
    25. 25 सध्याच्या युगातील आव्हाने pages 97 to 100
    26. 26 भारतीय बौद्धिक संपदा व्यवस्था pages 101 to 104

    Module II. 75 chapters

    1. 27 आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करार: हे मॉड्यूल काय आहे pages 105 to 108
    2. 28 आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था का आवश्यक ठरली: व्हिएन्ना, 1873 pages 109 to 112
    3. 29 पॅरिस अभिसंधी 1883: ती निर्माण करत असलेला संघ pages 113 to 116
    4. 30 पॅरिस: राष्ट्रीय वागणूक, अनुच्छेद 2 आणि 3 pages 117 to 120
    5. 31 पॅरिस: अग्रक्रमाचा हक्क, अनुच्छेद 4 pages 121 to 124
    6. 32 पॅरिस: पेटंटचे स्वातंत्र्य, कार्यान्वयन आणि सक्तीचे परवाने, अनुच्छेद 4bis, 5 आणि 6 pages 125 to 128
    7. 33 पॅरिस: सुप्रसिद्ध चिन्हे, राज्य बोधचिन्हे आणि विशेष चिन्हे, अनुच्छेद 6bis ते 9 pages 129 to 133
    8. 34 पॅरिस: खोटे निर्देश आणि अनुचित स्पर्धा, अनुच्छेद 10 ते 12 pages 134 to 138
    9. 35 पॅरिस: संघाचे प्रशासन कसे चालते, अनुच्छेद 13 ते 18 pages 139 to 142
    10. 36 बर्न अभिसंधी 1886: संघ आणि अभिसंधीच्या सुधारित आवृत्त्या pages 143 to 146
    11. 37 बर्न: संरक्षित कलाकृती आणि संलग्नतेचे निकष, अनुच्छेद 2 ते 5 pages 147 to 150
    12. 38 बर्न: नैतिक हक्क आणि संरक्षणाचा कालावधी, अनुच्छेद 6bis आणि 7 pages 151 to 155
    13. 39 बर्न: आर्थिक हक्क, अनुच्छेद 8 ते 14ter pages 156 to 160
    14. 40 बर्न: दाद, जप्ती, पूर्वलक्ष्यी प्रभाव आणि विशेष करार, अनुच्छेद 15 ते 20 pages 161 to 165
    15. 41 बर्न: विकसनशील देशांसाठी परिशिष्ट, अनुच्छेद 21 आणि अनुच्छेद I ते VI pages 166 to 170
    16. 42 बर्न: संघाचे प्रशासन कसे चालते, अनुच्छेद 22 ते 26 pages 171 to 174
    17. 43 BIRPI आणि स्टॉकहोमपर्यंतचा मार्ग pages 175 to 178
    18. 44 WIPO ची स्थापना करणारी अभिसंधी, 1967 pages 179 to 182
    19. 45 WIPO: उद्दिष्टे आणि कार्ये, अनुच्छेद 3 आणि 4 pages 183 to 186
    20. 46 WIPO: सदस्यत्व आणि राज्य कसे सामील होते, अनुच्छेद 5, 14, 15 आणि 16 pages 187 to 190
    21. 47 WIPO: घटक संस्था, अनुच्छेद 6 ते 10, 12 आणि 13 pages 191 to 195
    22. 48 WIPO: वित्त, कायदेशीर क्षमता आणि सुधारणा, अनुच्छेद 11, 17, 18 आणि 19 pages 196 to 199
    23. 49 आजची WIPO: समित्या, केंद्र आणि मर्यादा pages 200 to 204
    24. 50 WIPO आणि संयुक्त राष्ट्रे pages 205 to 209
    25. 51 WIPO प्रशासित करत असलेले अठ्ठावीस तह pages 210 to 214
    26. 52 रोम अभिसंधी 1961: कलाकार, निर्माते आणि प्रसारक pages 215 to 220
    27. 53 रोम: आंतरशासकीय समिती आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 23 ते 34 pages 221 to 225
    28. 54 जिनिव्हा ध्वनिमुद्रण अभिसंधी 1971 आणि ब्रसेल्स उपग्रह अभिसंधी 1974 pages 226 to 230
    29. 55 WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह 1996, अनुच्छेद 1 ते 14 pages 231 to 235
    30. 56 WIPO प्रतिलिप्यधिकार तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 15 ते 25 pages 236 to 239
    31. 57 WIPO सादरीकरणे आणि ध्वनिमुद्रण तह 1996: कलाकार आणि निर्माते, अनुच्छेद 1 ते 17 pages 240 to 245
    32. 58 WPPT: सामायिक तरतुदी, प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 18 ते 33 pages 246 to 249
    33. 59 दृक्श्राव्य सादरीकरणांवरील बीजिंग तह 2012, अनुच्छेद 1 ते 17 pages 250 to 254
    34. 60 बीजिंग तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 18 ते 30 pages 255 to 259
    35. 61 माराकेश VIP तह 2013, अनुच्छेद 1 ते 12 pages 260 to 265
    36. 62 माराकेश VIP तह: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 13 ते 22 pages 266 to 270
    37. 63 पेटंट सहकार्य तह 1970: आंतरराष्ट्रीय अर्ज म्हणजे काय pages 271 to 275
    38. 64 PCT: आंतरराष्ट्रीय शोधतपासणी आणि प्रकाशन, अनुच्छेद 15 ते 21 pages 276 to 280
    39. 65 PCT: प्रकरण II आणि राष्ट्रीय टप्पा, अनुच्छेद 22 ते 42 pages 281 to 286
    40. 66 PCT: सामायिक तरतुदी, तांत्रिक सेवा आणि प्रशासन, अनुच्छेद 43 ते 69 pages 287 to 293
    41. 67 बुडापेस्ट तह 1977: सूक्ष्मजीवाची ठेव ठेवणे pages 294 to 299
    42. 68 माद्रिद करार 1891: चिन्हांची आंतरराष्ट्रीय नोंदणी pages 300 to 305
    43. 69 माद्रिद प्रोटोकॉल 1989, आणि भारत त्यात का सामील झाला pages 306 to 311
    44. 70 1891 चा दुसरा माद्रिद करार: उगमाचे खोटे आणि फसवे निर्देश pages 312 to 316
    45. 71 हेग करार आणि जिनिव्हा अधिनियम, 1999, अनुच्छेद 1 ते 18 pages 317 to 322
    46. 72 हेग जिनिव्हा अधिनियम: प्रशासन आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 19 ते 34 pages 323 to 328
    47. 73 लिस्बन करार 1958 आणि 2015 चा जिनिव्हा अधिनियम pages 329 to 333
    48. 74 नीस करार 1957: वस्तू आणि सेवांचे वर्गीकरण pages 334 to 338
    49. 75 लोकार्नो करार 1968 आणि स्ट्रासबर्ग करार 1971 pages 339 to 343
    50. 76 व्हिएन्ना करार 1973: चिन्हांच्या आकृतिघटकांचे वर्गीकरण pages 344 to 348
    51. 77 नैरोबी तह 1981: ऑलिम्पिक चिन्ह pages 349 to 354
    52. 78 एकात्मिक परिपथांवरील वॉशिंग्टन तह 1989 pages 355 to 361
    53. 79 व्यापार चिन्ह कायदा तह 1994 pages 362 to 367
    54. 80 सिंगापूर तह 2006, आणि त्याने काय बदलले pages 368 to 374
    55. 81 पेटंट कायदा तह 2000 pages 375 to 381
    56. 82 WIPO GRATK तह 2024: जनुकीय संसाधने आणि पारंपरिक ज्ञान pages 382 to 387
    57. 83 रियाध अभिकल्प कायदा तह 2024 pages 388 to 394
    58. 84 UPOV अभिसंधी: 1961, 1978 आणि 1991 pages 395 to 401
    59. 85 UPOV: संघ, त्याच्या घटक संस्था आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 22 ते 42 pages 402 to 408
    60. 86 ब्रेटन वुड्स 1944 आणि कधीही जन्माला न आलेली संघटना pages 409 to 413
    61. 87 GATT 1947: त्याची मूलभूत उद्दिष्टे, आणि ते कितपत यशस्वी झाले pages 414 to 418
    62. 88 वाटाघाटींच्या फेऱ्या, जिनिव्हा 1947 ते पुंता देल एस्ते 1986 pages 419 to 423
    63. 89 उरुग्वे फेरी 1986 ते 1994, आणि तिचे सामाजिक-कायदेशीर परिणाम pages 424 to 428
    64. 90 बौद्धिक संपदा व्यापार करारात कशी आली pages 429 to 433
    65. 91 माराकेश करार 1994: जागतिक व्यापार संघटना pages 434 to 438
    66. 92 जागतिक व्यापार संघटनेची रचना, आणि TRIPS परिषद pages 439 to 443
    67. 93 निर्णयप्रक्रिया, सूट, सुधारणा आणि माघार, अनुच्छेद IX, X आणि XV pages 444 to 448
    68. 94 सदस्यत्व आणि प्रवेश, अनुच्छेद XI, XII, XIII, XIV आणि XVI pages 449 to 453
    69. 95 जागतिक व्यापार संघटना आणि जागतिक आर्थिक धोरणनिर्मिती pages 454 to 458
    70. 96 विकसनशील देशांसाठीचे निकष pages 459 to 463
    71. 97 बहुपक्षीय करार आणि एकल वचनबद्धता pages 464 to 468
    72. 98 जागतिक व्यापार संघटनेतील विवाद निवारण: TRIPS तक्रार ज्या प्रक्रियेने जाते pages 469 to 474
    73. 99 इतर यंत्रणा: सत्प्रयत्न, समेट, मध्यस्थी आणि लवाद pages 475 to 479
    74. 100 UNESCO, ILO, FAO आणि WHO pages 480 to 485
    75. 101 WIPO आणि जागतिक व्यापार संघटना यांची तुलना pages 486 to 491

    Module III. 36 chapters

    1. 102 TRIPS करार: तो काय आहे आणि त्याने सर्व काही का बदलले pages 492 to 496
    2. 103 TRIPS अनुच्छेद 1: आबंधनांचे स्वरूप आणि व्याप्ती pages 497 to 500
    3. 104 TRIPS अनुच्छेद 2: पॅरिस, बर्न, रोम आणि वॉशिंग्टन यांचा समावेश pages 501 to 505
    4. 105 TRIPS अनुच्छेद 3: राष्ट्रीय वागणूक pages 506 to 509
    5. 106 TRIPS अनुच्छेद 4 आणि 5: सर्वाधिक अनुग्रहित राष्ट्राची वागणूक pages 510 to 513
    6. 107 TRIPS अनुच्छेद 6, 7 आणि 8: हक्कसमाप्ती, उद्दिष्टे आणि तत्त्वे pages 514 to 517
    7. 108 TRIPS अनुच्छेद 9 ते 14: प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क pages 518 to 523
    8. 109 TRIPS अनुच्छेद 15 ते 21: व्यापार चिन्हे pages 524 to 528
    9. 110 TRIPS अनुच्छेद 22 ते 24: भौगोलिक मानांकने pages 529 to 534
    10. 111 TRIPS अनुच्छेद 25 आणि 26: औद्योगिक अभिकल्प pages 535 to 538
    11. 112 TRIPS अनुच्छेद 27: पेटंटयोग्य विषय pages 539 to 543
    12. 113 TRIPS अनुच्छेद 28, 29 आणि 30: हक्क, प्रकटीकरण आणि अपवाद pages 544 to 547
    13. 114 TRIPS अनुच्छेद 31: अधिकृततेशिवाय इतर वापर pages 548 to 552
    14. 115 TRIPS अनुच्छेद 32, 33 आणि 34: रद्द करणे, कालावधी आणि सिद्धतेचा भार pages 553 to 556
    15. 116 TRIPS अनुच्छेद 35 ते 38: एकात्मिक परिपथांचे मांडणी-अभिकल्प pages 557 to 560
    16. 117 TRIPS अनुच्छेद 39: अप्रकट माहिती pages 561 to 564
    17. 118 TRIPS अनुच्छेद 40: परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती pages 565 to 569
    18. 119 TRIPS अनुच्छेद 41: अंमलबजावणीविषयीची सर्वसाधारण आबंधने pages 570 to 574
    19. 120 TRIPS अनुच्छेद 42 ते 49: दिवाणी आणि प्रशासकीय प्रक्रिया pages 575 to 579
    20. 121 TRIPS अनुच्छेद 50: तात्पुरत्या उपाययोजना pages 580 to 584
    21. 122 TRIPS अनुच्छेद 51 ते 60: सीमेवरील उपाययोजना pages 585 to 590
    22. 123 TRIPS अनुच्छेद 61: फौजदारी प्रक्रिया pages 591 to 595
    23. 124 TRIPS अनुच्छेद 62: हक्कांचे संपादन आणि ते टिकवून ठेवणे pages 596 to 600
    24. 125 TRIPS अनुच्छेद 63: पारदर्शकता pages 601 to 604
    25. 126 TRIPS अनुच्छेद 64: विवाद निवारण आणि उल्लंघनरहित तक्रारींवरील स्थगिती pages 605 to 609
    26. 127 TRIPS अनुच्छेद 65 आणि 66: संक्रमणकालीन व्यवस्था pages 610 to 613
    27. 128 TRIPS अनुच्छेद 67, 70: तांत्रिक सहकार्य आणि विद्यमान विषय pages 614 to 619
    28. 129 TRIPS अनुच्छेद 68, 69, 71, 72 आणि 73: संस्था pages 620 to 623
    29. 130 TRIPS आणि सार्वजनिक आरोग्यावरील दोहा घोषणापत्र, 2001 pages 624 to 628
    30. 131 अनुच्छेद 31bis आणि TRIPS मध्ये सुधारणा करणारा प्रोटोकॉल pages 629 to 634
    31. 132 TRIPS आणि भारतीय पेटंट अधिनियम, 1970 pages 635 to 639
    32. 133 कलम 3(d) आणि नोव्हार्टिस प्रकरण pages 640 to 644
    33. 134 भारताने उर्वरित TRIPS ची अंमलबजावणी कशी केली pages 645 to 649
    34. 135 TRIPS अनुच्छेद 27.3(b) खालील वनस्पती वाण संरक्षण pages 650 to 655
    35. 136 निर्णय झालेले TRIPS वाद pages 656 to 660
    36. 137 TRIPS प्लस: मुक्त व्यापार करार आणि भारताने काय नाकारले आहे pages 661 to 665

    Module IV. 20 chapters

    1. 138 मानवी हक्क आणि बौद्धिक संपदा: स्वतंत्रपणे उभारलेल्या दोन व्यवस्था pages 666 to 670
    2. 139 सार्वत्रिक घोषणापत्र अनुच्छेद 27: एका वाक्याचे दोन भाग pages 671 to 674
    3. 140 प्रसंविदा अनुच्छेद 15 आणि सर्वसाधारण टिप्पणी क्रमांक 17 pages 675 to 679
    4. 141 बौद्धिक संपदा स्वतःच मानवी हक्क आहे का? pages 680 to 684
    5. 142 संघर्षाचा दृष्टिकोन आणि सहअस्तित्वाचा दृष्टिकोन pages 685 to 689
    6. 143 सार्वजनिक हित आणि भारतीय बौद्धिक संपदा व्यवस्था pages 690 to 694
    7. 144 हक्क आणि सार्वजनिक हित यांची परस्परक्रिया, आणि हक्कांचा गैरवापर कसा होतो pages 695 to 699
    8. 145 आरोग्याचा हक्क आणि औषधांची उपलब्धता pages 700 to 704
    9. 146 भारतातील सक्तीचे परवाने pages 705 to 710
    10. 147 शिक्षणाचा हक्क, सांस्कृतिक जीवन, आणि प्रतिलिप्यधिकाराच्या मर्यादा pages 711 to 715
    11. 148 अन्नाचा हक्क आणि शेतकऱ्यांचे हक्क pages 716 to 720
    12. 149 जैविक विविधता अभिसंधी 1992, अनुच्छेद 1 ते 21 pages 721 to 726
    13. 150 जैविक विविधता अभिसंधी: यंत्रणा आणि अंतिम खंड, अनुच्छेद 22 ते 42 pages 727 to 731
    14. 151 नागोया प्रोटोकॉल 2010, अनुच्छेद 1 ते 18 pages 732 to 738
    15. 152 नागोया: यंत्रणा, अंतिम खंड, आणि जैविक विविधता अधिनियम pages 739 to 745
    16. 153 पारंपरिक ज्ञान: पेटंट कायद्याला ते का दिसत नाही pages 746 to 750
    17. 154 जैवचाचेगिरी: हळद, कडुनिंब, बासमती, आणि डिजिटल ग्रंथालय pages 751 to 755
    18. 155 पारंपरिक सांस्कृतिक अभिव्यक्ती आणि मूलनिवासी जनसमूह pages 756 to 761
    19. 156 सार्वजनिक हित आणि बौद्धिक संपदा यांचे एकत्र नियमन करण्याची आव्हाने pages 762 to 766
    20. 157 बौद्धिक संपदेसाठी मानवी हक्कांची चौकट pages 767 to 772
    Every paper that is solved: 9 papers
  2. भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने (Indian Constitutional Law New Challenges)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. संविधान कसे वाचावे 1
    2. संघराज्यवाद म्हणजे काय 6
    3. भारत हे संघराज्य आहे का? 10
    4. संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र 16
    5. राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना 20
    6. कायदेविषयक सूची 25
    7. सार आणि तत्त्व 31
    8. छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण 36
    9. विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र 41
    10. उर्वरित अधिकार 46
    11. संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते 51
    12. विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती 56
    13. प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य 60
    14. आंतरराज्य पाणीवाद 65
    15. आंतरराज्य परिषद आणि आयोग 71
    16. राजकोषीय संघराज्यवाद 75
    17. वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद 81
    18. व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य 87
    19. राज्यपाल 92
    20. आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल 98
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. राष्ट्रपती राजवट 103
    2. अनुच्छेद 370 108
    3. असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J 113
    4. संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद 118
    5. सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद 122
    6. "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते 127
    7. नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे 131
    8. "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे 135
    9. साधनभूत संस्थेची कसोटी 139
    10. माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले 144
    11. न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? 149
    12. खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये 154
    13. उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद 159
    14. अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे 164
    15. आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग 169

    मॉड्यूल II

    1. समतेची संहिता 175
    2. कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण 179
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. वाजवी वर्गीकरण 183
    2. मनमानी 188
    3. अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे 193
    4. शिक्षणातील आरक्षण 197
    5. सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण 201
    6. आरक्षणावरील कमाल मर्यादा 205
    7. उन्नत गट 209
    8. पदोन्नतीमधील आरक्षण 214
    9. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक 218
    10. याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग 223
    11. संरक्षणात्मक भेदभाव 229
    12. खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती 234
    13. कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C 239
    14. अस्पृश्यता आणि किताब 245
    15. स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना 249
    16. स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 254
    17. कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया 258
    18. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 263
    19. स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा 269
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. स्थानिक शासनातील स्त्रिया 275
    2. 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही 279
    3. भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य 283
    4. वाजवी निर्बंधांची कारणे 288
    5. पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप 293
    6. वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ 299
    7. माहितीचा अधिकार 304
    8. ऑनलाइन भाषण 309
    9. खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा 315
    10. द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण 320
    11. नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य 325

    मॉड्यूल III

    1. अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत 330
    2. कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती 337
    3. "जीवन" या शब्दाचा विस्तार 343
    4. उपजीविका आणि निवारा 348
    5. आरोग्य आणि पर्यावरण 354
    6. अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण 361
    7. अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 368
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. खाजगीपणा 375
    2. प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत 380
    3. अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण 386
    4. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता 393
    5. शोषणाविरुद्धचा हक्क 399
    6. अनुच्छेद 32 आणि रिट 406
    7. अनुच्छेद 226 412
    8. मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 418
    9. जनहित याचिका 424
    10. भरपाईविषयक न्यायशास्त्र 430
    11. सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना 436
    12. हरताळ आणि बंद 442
    13. मालमत्तेचा हक्क 447
    14. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 454
    15. मूलभूत कर्तव्ये 460
    16. अल्पसंख्याक कोण? 466
    17. अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क 472
    18. अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे 478
    19. राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन 485
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर 492
    2. अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर 498
    3. अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 504
    4. भाषिक अल्पसंख्याक 510
    5. इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे 515
    6. अनुच्छेद 25 आणि 26 521
    7. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा 528
    8. धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण 534
    9. मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता 540
    10. धार्मिक कट्टरता 546
    11. समान नागरी संहिता 552

    मॉड्यूल IV

    1. अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत 559
    2. भारतीय रचना 565
    3. प्रत्यायोजित विधिविधान 572
    4. न्यायिक पुनर्विलोकन 578
    5. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत 585
    6. सुधारणा करण्याचा अधिकार 591
    7. मूलभूत संरचना 598
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. न्यायाधीशांची नियुक्ती 605
    2. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 611
    3. न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे 616
    4. न्यायिक स्वातंत्र्य 623
    5. न्यायिक उत्तरदायित्व 629
    6. न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक 635
    7. विधिमंडळाचे विशेषाधिकार 642
    8. सल्लागार अधिकारिता 648
    9. संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 654
    10. सर्वोच्च न्यायालय 660
    11. उच्च न्यायालये 667
    12. दुय्यम न्यायव्यवस्था 673
    13. न्यायाधिकरणे 678
    14. कायद्याचे राज्य 684
    15. लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका 690
    16. निवडणूक आयोग 696
    17. अनुच्छेद 325 ते 329 701
    18. मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क 706
    19. निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण 711
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा 716
    2. पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची 722
    3. तळागाळातील लोकशाही: पंचायती 728
    4. नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका 734
    5. राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत 740
    6. नवी आव्हाने 746
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    750 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 750 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 - Group I परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - Group I परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 - Group I paper are above. The answers to all 19 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 136 chapters across 4 modules

    Module I. 35 chapters

    1. 1 संविधान कसे वाचावे pages 1 to 5
    2. 2 संघराज्यवाद म्हणजे काय pages 6 to 9
    3. 3 भारत हे संघराज्य आहे का? pages 10 to 15
    4. 4 संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र pages 16 to 19
    5. 5 राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना pages 20 to 24
    6. 6 कायदेविषयक सूची pages 25 to 30
    7. 7 सार आणि तत्त्व pages 31 to 35
    8. 8 छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण pages 36 to 40
    9. 9 विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र pages 41 to 45
    10. 10 उर्वरित अधिकार pages 46 to 50
    11. 11 संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते pages 51 to 55
    12. 12 विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती pages 56 to 59
    13. 13 प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य pages 60 to 64
    14. 14 आंतरराज्य पाणीवाद pages 65 to 70
    15. 15 आंतरराज्य परिषद आणि आयोग pages 71 to 74
    16. 16 राजकोषीय संघराज्यवाद pages 75 to 80
    17. 17 वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद pages 81 to 86
    18. 18 व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य pages 87 to 91
    19. 19 राज्यपाल pages 92 to 97
    20. 20 आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल pages 98 to 102
    21. 21 राष्ट्रपती राजवट pages 103 to 107
    22. 22 अनुच्छेद 370 pages 108 to 112
    23. 23 असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J pages 113 to 117
    24. 24 संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद pages 118 to 121
    25. 25 सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद pages 122 to 126
    26. 26 "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते pages 127 to 130
    27. 27 नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे pages 131 to 134
    28. 28 "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे pages 135 to 138
    29. 29 साधनभूत संस्थेची कसोटी pages 139 to 143
    30. 30 माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले pages 144 to 148
    31. 31 न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? pages 149 to 153
    32. 32 खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये pages 154 to 158
    33. 33 उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद pages 159 to 163
    34. 34 अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे pages 164 to 168
    35. 35 आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग pages 169 to 174

    Module II. 32 chapters

    1. 36 समतेची संहिता pages 175 to 178
    2. 37 कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण pages 179 to 182
    3. 38 वाजवी वर्गीकरण pages 183 to 187
    4. 39 मनमानी pages 188 to 192
    5. 40 अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे pages 193 to 196
    6. 41 शिक्षणातील आरक्षण pages 197 to 200
    7. 42 सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण pages 201 to 204
    8. 43 आरक्षणावरील कमाल मर्यादा pages 205 to 208
    9. 44 उन्नत गट pages 209 to 213
    10. 45 पदोन्नतीमधील आरक्षण pages 214 to 217
    11. 46 आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक pages 218 to 222
    12. 47 याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग pages 223 to 228
    13. 48 संरक्षणात्मक भेदभाव pages 229 to 233
    14. 49 खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती pages 234 to 238
    15. 50 कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C pages 239 to 244
    16. 51 अस्पृश्यता आणि किताब pages 245 to 248
    17. 52 स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना pages 249 to 253
    18. 53 स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 254 to 257
    19. 54 कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया pages 258 to 262
    20. 55 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 263 to 268
    21. 56 स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा pages 269 to 274
    22. 57 स्थानिक शासनातील स्त्रिया pages 275 to 278
    23. 58 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही pages 279 to 282
    24. 59 भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य pages 283 to 287
    25. 60 वाजवी निर्बंधांची कारणे pages 288 to 292
    26. 61 पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप pages 293 to 298
    27. 62 वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ pages 299 to 303
    28. 63 माहितीचा अधिकार pages 304 to 308
    29. 64 ऑनलाइन भाषण pages 309 to 314
    30. 65 खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा pages 315 to 319
    31. 66 द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण pages 320 to 324
    32. 67 नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य pages 325 to 329

    Module III. 37 chapters

    1. 68 अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत pages 330 to 336
    2. 69 कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती pages 337 to 342
    3. 70 "जीवन" या शब्दाचा विस्तार pages 343 to 347
    4. 71 उपजीविका आणि निवारा pages 348 to 353
    5. 72 आरोग्य आणि पर्यावरण pages 354 to 360
    6. 73 अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण pages 361 to 367
    7. 74 अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 368 to 374
    8. 75 खाजगीपणा pages 375 to 379
    9. 76 प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत pages 380 to 385
    10. 77 अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण pages 386 to 392
    11. 78 प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता pages 393 to 398
    12. 79 शोषणाविरुद्धचा हक्क pages 399 to 405
    13. 80 अनुच्छेद 32 आणि रिट pages 406 to 411
    14. 81 अनुच्छेद 226 pages 412 to 417
    15. 82 मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 pages 418 to 423
    16. 83 जनहित याचिका pages 424 to 429
    17. 84 भरपाईविषयक न्यायशास्त्र pages 430 to 435
    18. 85 सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना pages 436 to 441
    19. 86 हरताळ आणि बंद pages 442 to 446
    20. 87 मालमत्तेचा हक्क pages 447 to 453
    21. 88 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 454 to 459
    22. 89 मूलभूत कर्तव्ये pages 460 to 465
    23. 90 अल्पसंख्याक कोण? pages 466 to 471
    24. 91 अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क pages 472 to 477
    25. 92 अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे pages 478 to 484
    26. 93 राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन pages 485 to 491
    27. 94 अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर pages 492 to 497
    28. 95 अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर pages 498 to 503
    29. 96 अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 504 to 509
    30. 97 भाषिक अल्पसंख्याक pages 510 to 514
    31. 98 इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे pages 515 to 520
    32. 99 अनुच्छेद 25 आणि 26 pages 521 to 527
    33. 100 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा pages 528 to 533
    34. 101 धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण pages 534 to 539
    35. 102 मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता pages 540 to 545
    36. 103 धार्मिक कट्टरता pages 546 to 551
    37. 104 समान नागरी संहिता pages 552 to 558

    Module IV. 32 chapters

    1. 105 अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत pages 559 to 564
    2. 106 भारतीय रचना pages 565 to 571
    3. 107 प्रत्यायोजित विधिविधान pages 572 to 577
    4. 108 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 578 to 584
    5. 109 अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत pages 585 to 590
    6. 110 सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 591 to 597
    7. 111 मूलभूत संरचना pages 598 to 604
    8. 112 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 605 to 610
    9. 113 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 611 to 615
    10. 114 न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे pages 616 to 622
    11. 115 न्यायिक स्वातंत्र्य pages 623 to 628
    12. 116 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 629 to 634
    13. 117 न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक pages 635 to 641
    14. 118 विधिमंडळाचे विशेषाधिकार pages 642 to 647
    15. 119 सल्लागार अधिकारिता pages 648 to 653
    16. 120 संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 pages 654 to 659
    17. 121 सर्वोच्च न्यायालय pages 660 to 666
    18. 122 उच्च न्यायालये pages 667 to 672
    19. 123 दुय्यम न्यायव्यवस्था pages 673 to 677
    20. 124 न्यायाधिकरणे pages 678 to 683
    21. 125 कायद्याचे राज्य pages 684 to 689
    22. 126 लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका pages 690 to 695
    23. 127 निवडणूक आयोग pages 696 to 700
    24. 128 अनुच्छेद 325 ते 329 pages 701 to 705
    25. 129 मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क pages 706 to 710
    26. 130 निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण pages 711 to 715
    27. 131 निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा pages 716 to 721
    28. 132 पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची pages 722 to 727
    29. 133 तळागाळातील लोकशाही: पंचायती pages 728 to 733
    30. 134 नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका pages 734 to 739
    31. 135 राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत pages 740 to 745
    32. 136 नवी आव्हाने pages 746 to 750
    Every paper that is solved: 19 papers
  3. कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन (Law and Social Transformation of India)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात 1
    2. सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा 7
    3. कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा 14
    4. परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा 19
    5. कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी 24
    6. रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी 28
    7. पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना 33
    8. सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका 37
    9. बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे 41
    10. उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद 46
    11. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य 50
    12. सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे 56
    13. मूलभूत कर्तव्ये 61
    14. सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका 65
    15. न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका 70
    16. सामाजिक न्याय 75
    17. धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न 80
    18. धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 84
    19. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत 89
    20. धर्मनिरपेक्षता 94
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही 98
    2. फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म 102
    3. धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 106
    4. अल्पसंख्याक कोण 110
    5. अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क 114
    6. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 118
    7. धर्मांतर आणि कायदा 122
    8. व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत 126
    9. हिंदू संहिता विधेयके 131
    10. मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi 135
    11. तिहेरी तलाक 142
    12. ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम 148
    13. समान नागरी संहिता 153
    14. धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा 159
    15. मंदिरप्रवेश 163
    16. प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप 168

    मॉड्यूल II

    1. भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो 173
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा 177
    2. संघराज्याची राजभाषा 181
    3. राजभाषा अधिनियम, 1963 185
    4. अनेक भाषा, एक संघराज्य 190
    5. भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी 194
    6. भाषावार राज्यांची निर्मिती 199
    7. नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग 203
    8. शिक्षणाचे माध्यम 207
    9. भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी 213
    10. प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत 218
    11. न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा 222
    12. समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज 227
    13. फूट पाडणारा घटक म्हणून जात 232
    14. जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 236
    15. अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम 241
    16. अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 247
    17. हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी 254
    18. आरक्षण: संविधानातील योजना 260
    19. संरक्षक भेदभाव 265
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा 269
    2. पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के 274
    3. वास्तविक समानता 279
    4. संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग 283
    5. आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची 289
    6. जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती 297
    7. नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास 306
    8. कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश 312
    9. उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे 320
    10. अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास 326
    11. मानवी हक्क आयोग 334

    मॉड्यूल III

    1. स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली 340
    2. अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 346
    3. लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार 352
    4. प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क 358
    5. स्त्रियांचे सक्षमीकरण 365
    6. सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया 372
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. समान वेतन आणि प्रसूती लाभ 379
    2. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 385
    3. स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे 395
    4. फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 405
    5. हुंडा 412
    6. कौटुंबिक हिंसाचार 420
    7. सती 430
    8. लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली 437
    9. प्रजननविषयक स्वायत्तता 445
    10. मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय 453
    11. अश्लील चित्रण 462
    12. राष्ट्रीय महिला आयोग 468
    13. विधिमंडळांतील स्त्रिया 475
    14. स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क 481
    15. व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता 489
    16. स्त्री कोणाला मानले जाते 495
    17. न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा 504
    18. बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक 511
    19. संविधान आणि बालक 517
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय 523
    2. बालकांवरील अत्याचार 529
    3. बालकांचे लैंगिक शोषण 536
    4. पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना 543
    5. पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे 553
    6. बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम 560
    7. बालमजुरीविरुद्धचा कायदा 565
    8. न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी 573
    9. शिक्षणाचा हक्क 579
    10. बाल न्याय 590
    11. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक 601
    12. दत्तक 613
    13. आंतरदेशीय दत्तक 621
    14. बालहक्क आयोग 628
    15. बालविवाह 636

    मॉड्यूल IV

    1. आधुनिकीकरण आणि कायदा 645
    2. एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण 651
    3. कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण 657
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन 663
    2. कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप 670
    3. नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा 676
    4. औद्योगिकीकरण आणि कायदा 684
    5. औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण 690
    6. न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले 697
    7. औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे 706
    8. नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक 711
    9. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा 719
    10. लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य 726
    11. भारतातील तुरुंग 733
    12. तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या 741
    13. कैद्यांचे हक्क 748
    14. कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन 757
    15. दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 763
    16. पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे 769
    17. लवाद 775
    18. मध्यस्थी आणि समेट 783
    19. लोक अदालत 792
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. विधी साहाय्य 801
    2. न्याय पंचायती 812
    3. ग्राम न्यायालये 818
    4. दोषकबुली सौदा 831
    5. न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा 841
    6. कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच 851
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    860 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 860 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

    LL.M. · सत्र 1

    Feb 2026 - Group I परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - Group I परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iv

    The answers

    The cover and the questions of the Feb 2026 - Group I paper are above. The answers to all 20 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

    Module I. 36 chapters

    1. 1 कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात pages 1 to 6
    2. 2 सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा pages 7 to 13
    3. 3 कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा pages 14 to 18
    4. 4 परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा pages 19 to 23
    5. 5 कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी pages 24 to 27
    6. 6 रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी pages 28 to 32
    7. 7 पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना pages 33 to 36
    8. 8 सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका pages 37 to 40
    9. 9 बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे pages 41 to 45
    10. 10 उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद pages 46 to 49
    11. 11 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य pages 50 to 55
    12. 12 सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे pages 56 to 60
    13. 13 मूलभूत कर्तव्ये pages 61 to 64
    14. 14 सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका pages 65 to 69
    15. 15 न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका pages 70 to 74
    16. 16 सामाजिक न्याय pages 75 to 79
    17. 17 धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न pages 80 to 83
    18. 18 धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 pages 84 to 88
    19. 19 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत pages 89 to 93
    20. 20 धर्मनिरपेक्षता pages 94 to 97
    21. 21 राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही pages 98 to 101
    22. 22 फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म pages 102 to 105
    23. 23 धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 106 to 109
    24. 24 अल्पसंख्याक कोण pages 110 to 113
    25. 25 अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क pages 114 to 117
    26. 26 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग pages 118 to 121
    27. 27 धर्मांतर आणि कायदा pages 122 to 125
    28. 28 व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत pages 126 to 130
    29. 29 हिंदू संहिता विधेयके pages 131 to 134
    30. 30 मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi pages 135 to 141
    31. 31 तिहेरी तलाक pages 142 to 147
    32. 32 ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम pages 148 to 152
    33. 33 समान नागरी संहिता pages 153 to 158
    34. 34 धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा pages 159 to 162
    35. 35 मंदिरप्रवेश pages 163 to 167
    36. 36 प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप pages 168 to 172

    Module II. 31 chapters

    1. 37 भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो pages 173 to 176
    2. 38 फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा pages 177 to 180
    3. 39 संघराज्याची राजभाषा pages 181 to 184
    4. 40 राजभाषा अधिनियम, 1963 pages 185 to 189
    5. 41 अनेक भाषा, एक संघराज्य pages 190 to 193
    6. 42 भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी pages 194 to 198
    7. 43 भाषावार राज्यांची निर्मिती pages 199 to 202
    8. 44 नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग pages 203 to 206
    9. 45 शिक्षणाचे माध्यम pages 207 to 212
    10. 46 भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी pages 213 to 217
    11. 47 प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत pages 218 to 221
    12. 48 न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा pages 222 to 226
    13. 49 समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज pages 227 to 231
    14. 50 फूट पाडणारा घटक म्हणून जात pages 232 to 235
    15. 51 जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 236 to 240
    16. 52 अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम pages 241 to 246
    17. 53 अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 pages 247 to 253
    18. 54 हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी pages 254 to 259
    19. 55 आरक्षण: संविधानातील योजना pages 260 to 264
    20. 56 संरक्षक भेदभाव pages 265 to 268
    21. 57 मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा pages 269 to 273
    22. 58 पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के pages 274 to 278
    23. 59 वास्तविक समानता pages 279 to 282
    24. 60 संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग pages 283 to 288
    25. 61 आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची pages 289 to 296
    26. 62 जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती pages 297 to 305
    27. 63 नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास pages 306 to 311
    28. 64 कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश pages 312 to 319
    29. 65 उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे pages 320 to 325
    30. 66 अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास pages 326 to 333
    31. 67 मानवी हक्क आयोग pages 334 to 339

    Module III. 40 chapters

    1. 68 स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली pages 340 to 345
    2. 69 अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 346 to 351
    3. 70 लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार pages 352 to 357
    4. 71 प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क pages 358 to 364
    5. 72 स्त्रियांचे सक्षमीकरण pages 365 to 371
    6. 73 सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया pages 372 to 378
    7. 74 समान वेतन आणि प्रसूती लाभ pages 379 to 384
    8. 75 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 385 to 394
    9. 76 स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे pages 395 to 404
    10. 77 फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 pages 405 to 411
    11. 78 हुंडा pages 412 to 419
    12. 79 कौटुंबिक हिंसाचार pages 420 to 429
    13. 80 सती pages 430 to 436
    14. 81 लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली pages 437 to 444
    15. 82 प्रजननविषयक स्वायत्तता pages 445 to 452
    16. 83 मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय pages 453 to 461
    17. 84 अश्लील चित्रण pages 462 to 467
    18. 85 राष्ट्रीय महिला आयोग pages 468 to 474
    19. 86 विधिमंडळांतील स्त्रिया pages 475 to 480
    20. 87 स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क pages 481 to 488
    21. 88 व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता pages 489 to 494
    22. 89 स्त्री कोणाला मानले जाते pages 495 to 503
    23. 90 न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा pages 504 to 510
    24. 91 बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक pages 511 to 516
    25. 92 संविधान आणि बालक pages 517 to 522
    26. 93 भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय pages 523 to 528
    27. 94 बालकांवरील अत्याचार pages 529 to 535
    28. 95 बालकांचे लैंगिक शोषण pages 536 to 542
    29. 96 पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना pages 543 to 552
    30. 97 पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे pages 553 to 559
    31. 98 बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम pages 560 to 564
    32. 99 बालमजुरीविरुद्धचा कायदा pages 565 to 572
    33. 100 न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी pages 573 to 578
    34. 101 शिक्षणाचा हक्क pages 579 to 589
    35. 102 बाल न्याय pages 590 to 600
    36. 103 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक pages 601 to 612
    37. 104 दत्तक pages 613 to 620
    38. 105 आंतरदेशीय दत्तक pages 621 to 627
    39. 106 बालहक्क आयोग pages 628 to 635
    40. 107 बालविवाह pages 636 to 644

    Module IV. 28 chapters

    1. 108 आधुनिकीकरण आणि कायदा pages 645 to 650
    2. 109 एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण pages 651 to 656
    3. 110 कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण pages 657 to 662
    4. 111 कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन pages 663 to 669
    5. 112 कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप pages 670 to 675
    6. 113 नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा pages 676 to 683
    7. 114 औद्योगिकीकरण आणि कायदा pages 684 to 689
    8. 115 औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण pages 690 to 696
    9. 116 न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले pages 697 to 705
    10. 117 औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 706 to 710
    11. 118 नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक pages 711 to 718
    12. 119 विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा pages 719 to 725
    13. 120 लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य pages 726 to 732
    14. 121 भारतातील तुरुंग pages 733 to 740
    15. 122 तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या pages 741 to 747
    16. 123 कैद्यांचे हक्क pages 748 to 756
    17. 124 कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन pages 757 to 762
    18. 125 दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 pages 763 to 768
    19. 126 पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे pages 769 to 774
    20. 127 लवाद pages 775 to 782
    21. 128 मध्यस्थी आणि समेट pages 783 to 791
    22. 129 लोक अदालत pages 792 to 800
    23. 130 विधी साहाय्य pages 801 to 811
    24. 131 न्याय पंचायती pages 812 to 817
    25. 132 ग्राम न्यायालये pages 818 to 830
    26. 133 दोषकबुली सौदा pages 831 to 840
    27. 134 न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा pages 841 to 850
    28. 135 कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच pages 851 to 860
    Every paper that is solved: 20 papers
  4. पेटंटचा कायदा (Law of Patents)

    मराठी आवृत्ती munotes.in

    पेटंटचा कायदा

    LL.M. · सत्र 1

    मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

    मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

    munotes.in गट 3: बौद्धिक संपदा आणि माहिती तंत्रज्ञान कायदा

    पेटंटचा कायदा

    कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

    munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

    हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

    परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

    या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

    munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    मॉड्यूल I

    1. पेटंट म्हणजे काय 1
    2. कायदा पेटंट का देतो 5
    3. अधिनियम करत असलेला सौदा 9
    4. पेटंट अधिनियम, 1970 ची रचना 13
    5. अधिनियमातील संज्ञा 16
    6. बौद्धिक संपदांमध्ये पेटंटचे स्थान 20
    7. शोध म्हणजे काय 23
    8. शोध नसलेल्या गोष्टी: पहिल्या पाच वगळलेल्या बाबी 27
    9. कलम 3(d): नवी रूपे, नवे उपयोग आणि परिणामकारकता 31
    10. कलम 3 चा उर्वरित भाग 36
    11. अणुऊर्जेशी संबंधित शोध 41
    12. सजीव पदार्थ आणि जैवतंत्रज्ञान 44
    13. पॅरिस अभिसंधी 1883 49
    14. पेटंट सहकार्य तह 53
    15. बुडापेस्ट तह 1977 57
    16. TRIPS आणि पेटंट 61
    17. दोहा आणि सार्वजनिक आरोग्य 66
    18. WIPO आणि प्रत्यक्षात न आलेले तह 70
    19. अभिसंधी देश आणि अभिसंधी अर्ज 74
    20. 1911 पूर्वीचा भारतातील पेटंट कायदा 78
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल I पुढे चालू

    1. भारतीय पेटंट आणि अभिकल्प अधिनियम, 1911 81
    2. टेक चंद आणि अय्यंगार अहवाल 84
    3. तीन दुरुस्त्या: 1999, 2002 आणि 2005 88
    4. 2005 पासूनचा अधिनियम 93

    मॉड्यूल II

    1. पेटंटसाठी कोण अर्ज करू शकतो 98
    2. अर्ज आणि त्याचे नमुने 102
    3. कलम 8: परदेशी अर्ज उघड करण्याचे कर्तव्य 106
    4. अर्जाचे प्रकाशन 110
    5. तपासणीसाठी विनंती 114
    6. तपासणी आणि पहिला तपासणी अहवाल 118
    7. तपासणीच्या वेळी नियंत्रकाचे अधिकार 122
    8. विभागीय अर्ज 127
    9. दिनांक, उत्तर-दिनांकन आणि पूर्व-दिनांकन 131
    10. मंजुरी, दिनांक, स्वरूप आणि परिणाम 135
    11. प्रत्येक मंजुरीला जोडलेल्या अटी 139
    12. मुदत, नूतनीकरण आणि व्यपगत होणे 143
    13. व्यपगत झालेल्या पेटंटची पुनर्स्थापना 147
    14. गोपनीयतेचे निदेश आणि संरक्षणविषयक शोध 151
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. भर पेटंट 156
    2. नवीनता आणि त्या क्षेत्रातील विद्यमान ज्ञान 160
    3. पूर्वानुमान: नवीनता नष्ट न करणाऱ्या गोष्टी 164
    4. शोधात्मक पायरी 169
    5. औद्योगिक उपयोजन आणि उपयुक्तता 174
    6. उलगडा आणि शोध 178
    7. उत्पादन पेटंट आणि प्रक्रिया पेटंट 182
    8. भारत केवळ प्रक्रिया पेटंट का देत असे 185
    9. मेलबॉक्स आणि अनन्य विपणन हक्क 189
    10. प्रक्रिया पेटंटचे उल्लंघन सिद्ध करणे 193
    11. विनिर्देश म्हणजे काय 196
    12. संपूर्ण विनिर्देशात काय असते 200
    13. पेटंट दावे 205
    14. प्रकटीकरणाचा पुरेसेपणा 209
    15. अग्रक्रम दिनांक 213
    16. अर्जात किंवा विनिर्देशात सुधारणा करणे 217
    17. मंजुरीपूर्व विरोध 221
    18. मंजुरीनंतरचा विरोध 225
    19. विरोधाची कारणे 229
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल II पुढे चालू

    1. चुकीच्या मार्गाने मिळवणे 233
    2. शोधकर्त्याचा उल्लेख 237

    मॉड्यूल III

    1. पेटंट नोंदवही 241
    2. नोंदवहीची दुरुस्ती 244
    3. पेटंट कार्यालय आणि त्याच्या शाखा 248
    4. नियंत्रक आणि अधिकारी 251
    5. नियंत्रकाचे अधिकार 255
    6. पेटंट अभिकर्ते 260
    7. पेटंटधारकाचे हक्क 265
    8. त्या हक्कांवरील मर्यादा 269
    9. पेटंटचा वापर करण्याचे बंधन 272
    10. पेटंटधारकाची इतर कर्तव्ये 277
    11. पेटंटचे सह-मालक 282
    12. पेटंट कपटाने मिळवले असेल तेव्हा 286
    13. पेटंट एकाकडून दुसऱ्याकडे कसे जाते 289
    14. लेखी स्वरूप आणि नोंदणी 292
    15. नोंदणीकृत पेटंटविषयी व्यवहार 296
    16. स्वेच्छा परवाने 299
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. अनन्य, एकमेव आणि अनन्य नसलेले परवाने 303
    2. सक्तीचे परवाने: तीन कारणे 307
    3. सक्तीच्या परवान्याच्या अर्जावरील कार्यपद्धती 312
    4. सक्तीच्या परवान्याच्या अटी आणि शर्ती 316
    5. संबंधित पेटंट 320
    6. सरकारी अधिसूचनेवरून सक्तीचे परवाने 324
    7. निर्यातीसाठीचा सक्तीचा परवाना 328
    8. विलेख म्हणून आदेश, आणि समाप्ती 332
    9. हक्काने मिळणारे परवाने 335
    10. वापर न केल्याबद्दल पेटंट रद्द करणे 339
    11. वापर म्हणजे काय 343
    12. व्यवहारातील अभिहस्तांकन 347
    13. व्यवहारातील परवाने 352
    14. शून्य असलेल्या निर्बंधक अटी 356
    15. काही संविदांची समाप्ती 360
    16. स्पर्धा कायदा आणि पेटंट परवाने 363
    17. पारंपरिक ज्ञान आणि पेटंट व्यवस्था 368
    18. जैवचौर्य: हळद, कडुनिंब आणि बासमती 372
    19. पारंपरिक ज्ञान डिजिटल ग्रंथालय 376
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल III पुढे चालू

    1. जैवपूर्वेक्षण आणि लाभांचे वाटप 380
    2. स्रोत आणि भौगोलिक उगम उघड करणे 385

    मॉड्यूल IV

    1. शोधाचा सरकारी वापर 389
    2. सरकारी वापरात तृतीय पक्षांचे हक्क 393
    3. केंद्र सरकारकडून पेटंटचे संपादन 396
    4. सरकारी वापराविषयीचे वाद 399
    5. सार्वजनिक हितासाठी पेटंट रद्द करणे 403
    6. पेटंटचे समर्पण 407
    7. पेटंट रद्द करणे: कारणे 410
    8. पेटंट रद्द करण्याची मागणी कोण आणि कुठे करू शकतो 415
    9. उल्लंघन म्हणजे काय 419
    10. उल्लंघनासाठी दावे 423
    11. उल्लंघनाच्या दाव्यातील बचाव 426
    12. उल्लंघन न ठरणाऱ्या कृती 430
    13. उल्लंघनाच्या दाव्यातील अनुतोष 434
    14. पेटंट दाव्यांतील अंतरिम मनाई हुकूम 439
    15. नुकसानभरपाईवरील निर्बंध आणि वैधतेचे प्रमाणपत्र 444
    16. वैज्ञानिक सल्लागार 449
    munotes.in

    अनुक्रमणिका पुढे चालू

    मॉड्यूल IV पुढे चालू

    1. उल्लंघन होत नसल्याची घोषणा 452
    2. उल्लंघन कार्यवाहीच्या निराधार धमक्या 456
    3. अधिनियमाखालील गुन्हे 460
    4. माहिती न पुरवणे, आणि नोंदणी नसलेले अभिकर्ते 465
    5. दंडांचे न्यायनिर्णयन 470
    6. अधिनियमाखालील अपिले 473
    7. अपील मंडळाचा उदय आणि उच्चाटन 477
    8. पेटंटविषयक प्रकरण आता कुठे जाते 481
    9. न्यायालयातील नियंत्रक 485
    10. सदाहरितीकरण म्हणजे काय 489
    11. कलम 3(d) आणि Novartis निर्णय 493
    12. सदाहरितीकरणाच्या इतर युक्त्या 497
    13. नियम, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 503
    munotes.in

    Page 1 onwards

    munotes.in

    509 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

    Notes
    2026 Edition, as per the latest syllabus. 509 pages.
    Papers
    Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2023, 2024, 2025, 2026

    मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका munotes.in

    पेटंटचा कायदा

    LL.M. · सत्र 1

    Mar 2026 परीक्षा

    मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती

    munotes.in मुंबई

    munotes.in

    अनुक्रमणिका

    खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Mar 2026 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.

    गुणपृष्ठ

    munotes.in iii

    The answers

    The cover and the questions of the Mar 2026 paper are above. The answers to all 8 papers come with the solved papers.

    Every chapter in the notes: 125 chapters across 4 modules

    Module I. 24 chapters

    1. 1 पेटंट म्हणजे काय pages 1 to 4
    2. 2 कायदा पेटंट का देतो pages 5 to 8
    3. 3 अधिनियम करत असलेला सौदा pages 9 to 12
    4. 4 पेटंट अधिनियम, 1970 ची रचना pages 13 to 15
    5. 5 अधिनियमातील संज्ञा pages 16 to 19
    6. 6 बौद्धिक संपदांमध्ये पेटंटचे स्थान pages 20 to 22
    7. 7 शोध म्हणजे काय pages 23 to 26
    8. 8 शोध नसलेल्या गोष्टी: पहिल्या पाच वगळलेल्या बाबी pages 27 to 30
    9. 9 कलम 3(d): नवी रूपे, नवे उपयोग आणि परिणामकारकता pages 31 to 35
    10. 10 कलम 3 चा उर्वरित भाग pages 36 to 40
    11. 11 अणुऊर्जेशी संबंधित शोध pages 41 to 43
    12. 12 सजीव पदार्थ आणि जैवतंत्रज्ञान pages 44 to 48
    13. 13 पॅरिस अभिसंधी 1883 pages 49 to 52
    14. 14 पेटंट सहकार्य तह pages 53 to 56
    15. 15 बुडापेस्ट तह 1977 pages 57 to 60
    16. 16 TRIPS आणि पेटंट pages 61 to 65
    17. 17 दोहा आणि सार्वजनिक आरोग्य pages 66 to 69
    18. 18 WIPO आणि प्रत्यक्षात न आलेले तह pages 70 to 73
    19. 19 अभिसंधी देश आणि अभिसंधी अर्ज pages 74 to 77
    20. 20 1911 पूर्वीचा भारतातील पेटंट कायदा pages 78 to 80
    21. 21 भारतीय पेटंट आणि अभिकल्प अधिनियम, 1911 pages 81 to 83
    22. 22 टेक चंद आणि अय्यंगार अहवाल pages 84 to 87
    23. 23 तीन दुरुस्त्या: 1999, 2002 आणि 2005 pages 88 to 92
    24. 24 2005 पासूनचा अधिनियम pages 93 to 97

    Module II. 35 chapters

    1. 25 पेटंटसाठी कोण अर्ज करू शकतो pages 98 to 101
    2. 26 अर्ज आणि त्याचे नमुने pages 102 to 105
    3. 27 कलम 8: परदेशी अर्ज उघड करण्याचे कर्तव्य pages 106 to 109
    4. 28 अर्जाचे प्रकाशन pages 110 to 113
    5. 29 तपासणीसाठी विनंती pages 114 to 117
    6. 30 तपासणी आणि पहिला तपासणी अहवाल pages 118 to 121
    7. 31 तपासणीच्या वेळी नियंत्रकाचे अधिकार pages 122 to 126
    8. 32 विभागीय अर्ज pages 127 to 130
    9. 33 दिनांक, उत्तर-दिनांकन आणि पूर्व-दिनांकन pages 131 to 134
    10. 34 मंजुरी, दिनांक, स्वरूप आणि परिणाम pages 135 to 138
    11. 35 प्रत्येक मंजुरीला जोडलेल्या अटी pages 139 to 142
    12. 36 मुदत, नूतनीकरण आणि व्यपगत होणे pages 143 to 146
    13. 37 व्यपगत झालेल्या पेटंटची पुनर्स्थापना pages 147 to 150
    14. 38 गोपनीयतेचे निदेश आणि संरक्षणविषयक शोध pages 151 to 155
    15. 39 भर पेटंट pages 156 to 159
    16. 40 नवीनता आणि त्या क्षेत्रातील विद्यमान ज्ञान pages 160 to 163
    17. 41 पूर्वानुमान: नवीनता नष्ट न करणाऱ्या गोष्टी pages 164 to 168
    18. 42 शोधात्मक पायरी pages 169 to 173
    19. 43 औद्योगिक उपयोजन आणि उपयुक्तता pages 174 to 177
    20. 44 उलगडा आणि शोध pages 178 to 181
    21. 45 उत्पादन पेटंट आणि प्रक्रिया पेटंट pages 182 to 184
    22. 46 भारत केवळ प्रक्रिया पेटंट का देत असे pages 185 to 188
    23. 47 मेलबॉक्स आणि अनन्य विपणन हक्क pages 189 to 192
    24. 48 प्रक्रिया पेटंटचे उल्लंघन सिद्ध करणे pages 193 to 195
    25. 49 विनिर्देश म्हणजे काय pages 196 to 199
    26. 50 संपूर्ण विनिर्देशात काय असते pages 200 to 204
    27. 51 पेटंट दावे pages 205 to 208
    28. 52 प्रकटीकरणाचा पुरेसेपणा pages 209 to 212
    29. 53 अग्रक्रम दिनांक pages 213 to 216
    30. 54 अर्जात किंवा विनिर्देशात सुधारणा करणे pages 217 to 220
    31. 55 मंजुरीपूर्व विरोध pages 221 to 224
    32. 56 मंजुरीनंतरचा विरोध pages 225 to 228
    33. 57 विरोधाची कारणे pages 229 to 232
    34. 58 चुकीच्या मार्गाने मिळवणे pages 233 to 236
    35. 59 शोधकर्त्याचा उल्लेख pages 237 to 240

    Module III. 37 chapters

    1. 60 पेटंट नोंदवही pages 241 to 243
    2. 61 नोंदवहीची दुरुस्ती pages 244 to 247
    3. 62 पेटंट कार्यालय आणि त्याच्या शाखा pages 248 to 250
    4. 63 नियंत्रक आणि अधिकारी pages 251 to 254
    5. 64 नियंत्रकाचे अधिकार pages 255 to 259
    6. 65 पेटंट अभिकर्ते pages 260 to 264
    7. 66 पेटंटधारकाचे हक्क pages 265 to 268
    8. 67 त्या हक्कांवरील मर्यादा pages 269 to 271
    9. 68 पेटंटचा वापर करण्याचे बंधन pages 272 to 276
    10. 69 पेटंटधारकाची इतर कर्तव्ये pages 277 to 281
    11. 70 पेटंटचे सह-मालक pages 282 to 285
    12. 71 पेटंट कपटाने मिळवले असेल तेव्हा pages 286 to 288
    13. 72 पेटंट एकाकडून दुसऱ्याकडे कसे जाते pages 289 to 291
    14. 73 लेखी स्वरूप आणि नोंदणी pages 292 to 295
    15. 74 नोंदणीकृत पेटंटविषयी व्यवहार pages 296 to 298
    16. 75 स्वेच्छा परवाने pages 299 to 302
    17. 76 अनन्य, एकमेव आणि अनन्य नसलेले परवाने pages 303 to 306
    18. 77 सक्तीचे परवाने: तीन कारणे pages 307 to 311
    19. 78 सक्तीच्या परवान्याच्या अर्जावरील कार्यपद्धती pages 312 to 315
    20. 79 सक्तीच्या परवान्याच्या अटी आणि शर्ती pages 316 to 319
    21. 80 संबंधित पेटंट pages 320 to 323
    22. 81 सरकारी अधिसूचनेवरून सक्तीचे परवाने pages 324 to 327
    23. 82 निर्यातीसाठीचा सक्तीचा परवाना pages 328 to 331
    24. 83 विलेख म्हणून आदेश, आणि समाप्ती pages 332 to 334
    25. 84 हक्काने मिळणारे परवाने pages 335 to 338
    26. 85 वापर न केल्याबद्दल पेटंट रद्द करणे pages 339 to 342
    27. 86 वापर म्हणजे काय pages 343 to 346
    28. 87 व्यवहारातील अभिहस्तांकन pages 347 to 351
    29. 88 व्यवहारातील परवाने pages 352 to 355
    30. 89 शून्य असलेल्या निर्बंधक अटी pages 356 to 359
    31. 90 काही संविदांची समाप्ती pages 360 to 362
    32. 91 स्पर्धा कायदा आणि पेटंट परवाने pages 363 to 367
    33. 92 पारंपरिक ज्ञान आणि पेटंट व्यवस्था pages 368 to 371
    34. 93 जैवचौर्य: हळद, कडुनिंब आणि बासमती pages 372 to 375
    35. 94 पारंपरिक ज्ञान डिजिटल ग्रंथालय pages 376 to 379
    36. 95 जैवपूर्वेक्षण आणि लाभांचे वाटप pages 380 to 384
    37. 96 स्रोत आणि भौगोलिक उगम उघड करणे pages 385 to 388

    Module IV. 29 chapters

    1. 97 शोधाचा सरकारी वापर pages 389 to 392
    2. 98 सरकारी वापरात तृतीय पक्षांचे हक्क pages 393 to 395
    3. 99 केंद्र सरकारकडून पेटंटचे संपादन pages 396 to 398
    4. 100 सरकारी वापराविषयीचे वाद pages 399 to 402
    5. 101 सार्वजनिक हितासाठी पेटंट रद्द करणे pages 403 to 406
    6. 102 पेटंटचे समर्पण pages 407 to 409
    7. 103 पेटंट रद्द करणे: कारणे pages 410 to 414
    8. 104 पेटंट रद्द करण्याची मागणी कोण आणि कुठे करू शकतो pages 415 to 418
    9. 105 उल्लंघन म्हणजे काय pages 419 to 422
    10. 106 उल्लंघनासाठी दावे pages 423 to 425
    11. 107 उल्लंघनाच्या दाव्यातील बचाव pages 426 to 429
    12. 108 उल्लंघन न ठरणाऱ्या कृती pages 430 to 433
    13. 109 उल्लंघनाच्या दाव्यातील अनुतोष pages 434 to 438
    14. 110 पेटंट दाव्यांतील अंतरिम मनाई हुकूम pages 439 to 443
    15. 111 नुकसानभरपाईवरील निर्बंध आणि वैधतेचे प्रमाणपत्र pages 444 to 448
    16. 112 वैज्ञानिक सल्लागार pages 449 to 451
    17. 113 उल्लंघन होत नसल्याची घोषणा pages 452 to 455
    18. 114 उल्लंघन कार्यवाहीच्या निराधार धमक्या pages 456 to 459
    19. 115 अधिनियमाखालील गुन्हे pages 460 to 464
    20. 116 माहिती न पुरवणे, आणि नोंदणी नसलेले अभिकर्ते pages 465 to 469
    21. 117 दंडांचे न्यायनिर्णयन pages 470 to 472
    22. 118 अधिनियमाखालील अपिले pages 473 to 476
    23. 119 अपील मंडळाचा उदय आणि उच्चाटन pages 477 to 480
    24. 120 पेटंटविषयक प्रकरण आता कुठे जाते pages 481 to 484
    25. 121 न्यायालयातील नियंत्रक pages 485 to 488
    26. 122 सदाहरितीकरण म्हणजे काय pages 489 to 492
    27. 123 कलम 3(d) आणि Novartis निर्णय pages 493 to 496
    28. 124 सदाहरितीकरणाच्या इतर युक्त्या pages 497 to 502
    29. 125 नियम, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग pages 503 to 509
    Every paper that is solved: 8 papers

Questions

Can I download it?

No, and that is deliberate. Everything is read on the site, on any device you sign in on. There is nothing to lose, and nothing to forward.

How long do I keep it?

365 days from the day you pay.

What if the syllabus changes?

Revisions are written into the same subject, and you keep reading the current version for as long as your access runs.

Can I buy one subject instead of the whole semester?

Not yet. It is priced per semester because the solved answers cross-reference modules across all four subjects, and splitting them breaks the links that make the answers useful.

Is this enough to pass?

It covers the prescribed syllabus and every question the papers listed on this page asked. It is not a substitute for your lectures or for reading the bare Acts, and we would not claim otherwise.

Can I get a refund?

Once a semester is unlocked it stays unlocked, and there is no way to hand back reading you have already done. That is why this page shows you so much before you pay: the cover of every subject, every chapter in it by name, and the page each one starts on. Read that first and buy only if it is the book you want. If something genuinely went wrong, being charged twice or paying and having nothing unlock, write to us and we refund it: the cancellation and refund policy sets out which cases those are.

Does it renew automatically?

No. It is one payment for one semester. Nothing is charged again unless you choose to buy another semester yourself.

Where our readers study

Students from 182 colleges affiliated to the University of Mumbai read munotes. Here are some of them.

Government Law College, Churchgate RIZVI COLLEGE OF LAW, BANDRA Dr. D.Y. Patil College of Law ADV. BALASAHEB APTE COLLEGE OF LAW Lords Universal College Nalanda Law College THAKUR RAMNARAYAN COLLEGE OF LAW Children Welfare Centre's College of Law Balasaheb Thackeray Law College Chembur Karnataka College of Law and 172 more
₹798 ₹998
Notes and solved papers, 365 days
Or either one alone: ₹499
Unlock Semester 1
Issue