मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 2
Feb 2026 - ATKT परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 2 विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती Feb 2026 - ATKT: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 2 नोव्हेंबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - ATKT परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - ATKT परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न Feb 2026 - ATKT परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1.संशोधन अहवाल लेखनाच्या तयारीतील विविध टप्पे स्पष्ट करा[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: संशोधन अहवाल म्हणजे काय; संशोधकाने प्रत्यक्ष ज्या क्रमाने काम करायला हवे त्या क्रमाने टप्पे, प्रत्येकाच्या हेतूसह; तयार अहवालाचे तीन भाग आणि विद्यापीठाने विहित केलेले स्वरूप; सोडवलेले उदाहरण; आणि गुण घालवणारे दोष.
संशोधन अहवाल म्हणजे काय
संशोधन अहवाल म्हणजे केलेल्या अन्वेषणाचा लेखी वृत्तांत. त्यात समस्या, पद्धत, सामग्री, निष्कर्ष आणि अंतिम निष्कर्ष सांगितले जातात. परीक्षक किंवा वाचक संशोधनाचा फक्त हाच भाग पाहतो. नीट केलेला अभ्यास वाईट रीतीने मांडला, तर व्यवहारात तो कमकुवत अभ्यासच ठरतो.
त्याचे तीन भाग असतात. आधी प्रारंभिक भाग, मग प्रकरणांत विभागलेला मुख्य भाग, आणि शेवटी परिशिष्टे, संदर्भग्रंथसूची (bibliography) आणि संकेतस्थळसूची (webliography) असलेला अंतिम भाग.
या प्रश्नाची मुख्य कल्पना क्रमाविषयी आहे. अहवाल ज्या क्रमाने लिहिला जातो तो क्रम तो ज्या क्रमाने वाचला जातो त्यापेक्षा वेगळा असतो. जो विद्यार्थी प्रस्तावना आधी लिहितो, तो अभ्यासात काय सापडले हे कळण्यापूर्वीच ती लिहितो. म्हणून खालील टप्पे पानांच्या क्रमाने नव्हे, तर कामाच्या क्रमाने दिले आहेत.
कामाच्या क्रमाने टप्पे
- सामग्री एकत्र करा. निष्कर्ष, तक्ते, स्रोत आणि टिपणे एकत्र करा. आवश्यक असे काही राहिले नाही ना, हे तपासा. आराखड्याने वचन दिलेल्या प्रत्येक तक्त्यात आता माहिती असायला हवी. या टप्प्यावर रिकामा तक्ता म्हणजे लेखनातील नव्हे, तर संशोधनातील उणीव.
- प्रकरणांची योजना निश्चित करा. एकही ओळ लिहिण्यापूर्वी प्रत्येक प्रकरणाला एक काम द्या. LL.M. प्रबंधासाठी (dissertation) विद्यापीठाने सात प्रकरणे विहित केली आहेत: प्रकरण I प्रस्तावना आणि प्रकरण VII निष्कर्ष आणि सूचना. प्रकरणे II ते VI विद्यार्थ्याची स्वतःची असतात. आंतरविद्याशाखीय प्रकल्पासाठी प्रकरण VI हे माहितीचे विश्लेषण आणि निष्कर्ष असलेच पाहिजे.
- मुख्य भाग आधी लिहा. सारभूत प्रकरणे क्रमाने लिहा: कायदेशीर चौकट, न्यायनिवाडे (case law), अनुभवाधिष्ठित काम. प्रस्तावना नंतरसाठी ठेवा.
- निष्कर्ष आणि विश्लेषण लिहा. जे सापडले ते आणि त्याचा अर्थ काय, या दोन गोष्टी वेगळ्या ठेवा. वाचकाला अर्थ लावण्याशी असहमत असतानाही निष्कर्ष मान्य करता आला पाहिजे.
- अंतिम निष्कर्ष आणि सूचना लिहा. प्रत्येक संशोधन प्रश्नाचे (research question) क्रमाने उत्तर द्या. प्रत्येक गृहीतकाला (hypothesis) आधार मिळाला की ते खोडले गेले, हे सांगा. मग निष्कर्षांतून निघणाऱ्या सूचना करा.
- प्रस्तावना शेवटी लिहा. आता लेखकाला प्रत्यक्ष झालेला अभ्यास माहीत असतो. प्रस्तावनेत समस्या, उद्दिष्टे, व्याप्ती आणि पद्धत खरेपणाने सांगता येतात.
- संदर्भ-साहित्य तयार करा. प्रत्येक तळटीप तपासा. प्रत्येक तक्त्याला क्रमांक आणि शीर्षक द्या. प्रश्नावली किंवा मुलाखत अनुसूचीसह परिशिष्टे जोडा. विद्यापीठाच्या आवश्यकतेप्रमाणे संदर्भग्रंथसूची आणि संकेतस्थळसूची वर्णानुक्रमाने तयार करा.
- तीन फेऱ्यांत सुधारणा करा. आधी अचूकतेसाठी: प्रत्येक तथ्य, आकडा आणि संदर्भ. मग रचनेसाठी: प्रत्येक प्रकरण आपले काम करते का? मग भाषेसाठी: लहान वाक्ये, एका परिच्छेदात एक कल्पना.
- स्वरूप तपासा. विद्यापीठाने विहित केलेले प्रत्येक बंधन एकेक करून तपासा.
- वाङ्मयचौर्य तपासणी (plagiarism check) त्यावर कृती करता येईल इतक्या आधी करा. विद्यापीठाने वाङ्मयचौर्य अहवाल प्रबंध आणि प्रकल्प या दोन्हींना जोडणे आवश्यक केले आहे.
तयार अहवालाचे भाग
| भाग | त्यात काय असते |
|---|---|
| प्रारंभिक भाग | शीर्षक पृष्ठ; मार्गदर्शकाचे प्रमाणपत्र; विद्यार्थ्याचे घोषणापत्र; ऋणनिर्देश; अनुक्रमणिका; तक्ते, संक्षेप, न्यायनिवाडे आणि अधिनियम यांच्या सूची |
| मुख्य भाग | विद्यापीठाच्या चौकटीतील प्रकरणे I ते VII: प्रस्तावना, विद्यार्थ्याची प्रकरणे, निष्कर्ष आणि सूचना |
| अंतिम भाग | परिशिष्टे (संशोधन साधन, वाङ्मयचौर्य अहवाल); संदर्भग्रंथसूची; संकेतस्थळसूची |
प्रस्तावनेत काय असलेच पाहिजे. विद्यापीठाची सध्याची सूचना हे घटक सांगते: प्रस्तावना, अभ्यासाची ध्येये आणि उद्दिष्टे, अभ्यासाची व्याप्ती, साहित्याचा आढावा (review of literature), माहितीचे स्रोत, संशोधन समस्या (research problem) आणि संशोधन प्रश्नांसह संशोधन पद्धती (research methodology), आणि प्रकरणांची रचना (chapterisation). यांपैकी एखादा घटक वगळणारा अहवाल त्याचा युक्तिवाद वाचला जाण्यापूर्वीच गुण गमावतो.
विद्यापीठाने विहित केलेले स्वरूप. प्रबंधाचा मुख्य भाग 100 ते 150 पानांचा असतो, आणि प्रकल्प किमान 75 पानांचा. मजकूर Times New Roman किंवा Calibri मध्ये, आकार 12, ओळींतील अंतर 1.5 असे असते. पृष्ठक्रमांक तळाशी उजवीकडे दिले जातात. विद्यापीठाचे बोधचिन्ह कोणत्याही पानावर असता कामा नये. दोन छापील प्रती आणि एक पेन ड्राइव्ह सादर केला जातो. हे नियम पाळायला एक दुपार पुरते, आणि ते पूर्णपणे विद्यार्थ्याच्या हातात असतात.
सोडवलेले उदाहरण: टप्प्याटप्प्याने तयार केलेला एक अहवाल
समस्या. दंडाधिकाऱ्यासमोर प्रथम हजर केलेल्या आरोपीला मोफत विधी सेवांच्या अधिकाराची माहिती दिली जाते का?
टप्पा 3, मुख्य भाग, कायद्यापासून सुरू होतो. कायदेशीर चौकटीवरील प्रकरण तीन निर्णयांमधून हे कर्तव्य मांडते.
Hussainara Khatoon v. Home Secretary, State of Bihar, (1980) 1 SCC 98. ही याचिका बिहारमधील न्यायाधीन कैद्यांसाठी दाखल झाली होती. अनेकांनी त्यांच्यावरील कथित गुन्ह्यांच्या कमाल शिक्षेपेक्षा जास्त काळ तुरुंगात घालवला होता. कोणालाही वकील नव्हता. 9 मार्च 1979 रोजी न्यायालयाने ठरवले की मोफत विधी सेवा अनुच्छेद (Article) 39A सोबत वाचलेल्या अनुच्छेद 21 मध्ये अंतर्भूत आहे. वकील परवडत नसलेल्या आरोपीला हा अधिकार आहे.
Khatri v. State of Bihar, (1981) 1 SCC 627. हे भागलपूर आंधळेपणा प्रकरण होते, ज्यात पोलीस कोठडीत कैद्यांना आंधळे करण्यात आले होते. न्यायालयाने ठरवले की आरोपीला दंडाधिकाऱ्यासमोर प्रथम हजर केले जाते तेव्हा आणि प्रत्येक रिमांडच्या वेळी हा अधिकार निर्माण होतो. दंडाधिकाऱ्याने आरोपीला या अधिकाराची माहिती दिलीच पाहिजे, असेही ठरवले. गरीब आणि निरक्षर आरोपीने तो मागावा, अशी अपेक्षा ठेवता येत नाही.
Suk Das v. Union Territory of Arunachal Pradesh, (1986) 2 SCC 401. आरोपीवर वकिलाशिवाय खटला चालवून त्याला दोषी ठरवले गेले. राज्याच्या खर्चाने त्याला वकील मिळू शकतो, हे त्याला कोणीही सांगितले नाही. न्यायालयाने ठरवले की या चुकीमुळे संपूर्ण खटला दूषित झाला. त्याने दोषसिद्धी आणि त्यानंतर झालेली सेवेतून बडतर्फी रद्द केली.
टप्पे 4 आणि 5, निष्कर्ष आणि अंतिम निष्कर्ष. समजा संशोधकाने एका न्यायालयात दोन महिने रिमांड सुनावण्यांचे निरीक्षण केले. प्रथम हजेरीच्या किती प्रसंगी आरोपीला या अधिकाराची माहिती दिली गेली, हे प्रमाण म्हणजे निष्कर्ष. अंतिम निष्कर्ष संशोधन प्रश्नाचे थेट उत्तर देतो. सूचना कोण आणि कोणत्या अधिकारात कृती करू शकतो हे नमूद करते, उदाहरणार्थ विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम, 1987 (Legal Services Authorities Act, 1987) अंतर्गत जिल्हा विधी सेवा प्राधिकरण.
टप्पा 6, प्रस्तावना, शेवटी लिहिली जाते. आता कुठे अभ्यासात काय आले आणि काय आले नाही हे ती प्रामाणिकपणे सांगू शकते.
न्यायालयांतून एक आदर्श. Sheela Barse v. State of Maharashtra, (1983) 2 SCC 96 मध्ये, बॉम्बे सेंट्रल तुरुंगातील पंधरा महिला कैद्यांच्या मुलाखती घेतल्यानंतर एका पत्रकाराने न्यायालयाला पत्र लिहिले. न्यायालयाने निर्मला निकेतन येथील कॉलेज ऑफ सोशल वर्कच्या संचालिकेला त्या महिलांच्या एकट्याने मुलाखती घेऊन अहवाल देण्यास सांगितले. त्यांच्या अहवालात इतर गोष्टींसोबत असे आढळले की महिला कैद्यांना विधी साहाय्य (legal aid) देण्याची पुरेशी व्यवस्था नव्हती. त्यानंतर न्यायालयाने ठरवले की गरीब आरोपीला विधी साहाय्य देणे ही अनुच्छेद 14, 21 आणि 39A अंतर्गत घटनात्मक अनिवार्यता आहे, आणि निर्देश दिले. धडा: स्पष्ट, तथ्यपूर्ण अहवाल कायदा बदलू शकतो. विद्यार्थ्याच्या अहवालाने हेच मानक समोर ठेवले पाहिजे.
गुण घालवणारे दोष
- विश्लेषणापर्यंत कधीच न पोहोचणारे वर्णन. न्यायालयांनी काय ठरवले यावर तीन प्रकरणे, आणि त्यातून काय निष्पन्न होते यावर एकही नाही.
- अनेक प्रकरणांत विखुरलेले निष्कर्ष, ज्यामुळे वाचकाला उत्तर सापडत नाही.
- संशोधन प्रश्नांची उत्तरे देण्याऐवजी प्रकरणांचा सारांश देणारा अंतिम निष्कर्ष.
- कोणालाच उद्देशून नसलेल्या सूचना, उदाहरणार्थ "जागरूकता वाढवली पाहिजे".
- अंतिम निष्कर्षात नवी सामग्री, उदाहरणार्थ तिथे पहिल्यांदाच उल्लेख केलेला न्यायनिवाडा.
- वाचकाला शोधता न येणारे संदर्भ, किंवा एकाच अहवालात तीन संदर्भशैली.
- वाङ्मयचौर्य तपासणी शेवटच्या दिवसावर ढकलणे. कायदेविषयक अहवालात अधिनियम आणि निकाल उद्धृत केलेले असतात, म्हणून त्याच्या साम्य गुणांकाचे भान ठेवून वाचन करावे लागते, घाबरून जाऊन नव्हे.
क्रम का महत्त्वाचा आहे
कामाच्या क्रमाने लिहिल्याने वेळ वाचतो आणि निष्पत्ती सुधारते. अभ्यासात काय आढळले हे मुख्य भाग निश्चित करतो. मग मुख्य भागाने उत्तर देण्याजोगे केलेल्या प्रश्नांची उत्तरे अंतिम निष्कर्ष देतो. मग प्रस्तावना प्रत्यक्ष अस्तित्वात असलेल्या अभ्यासाचे वर्णन करते. पहिल्या पानापासून शेवटच्या पानापर्यंत लिहिलेला अहवाल प्रस्तावनेत असे वचन देतो जे त्याची प्रकरणे कधीच पूर्ण करत नाहीत.
गुण बदलणाऱ्या लेखनाच्या आठ सवयी
अहवालात काय जाते हे टप्पे ठरवतात. तो किती चांगला वाचला जातो हे या सवयी ठरवतात.
- एका परिच्छेदात एक कल्पना, आणि ती कल्पना पहिल्या वाक्यात.
- लहान वाक्ये. तीन अटी असलेले लांब वाक्य हे चुका लपण्याचे ठिकाण असते.
- प्रत्येक गोष्ट एकदाच सांगा. प्रस्तावना, प्रकरण, विश्लेषण आणि निष्कर्ष या सर्वांत पुन्हा पुन्हा सांगितलेला मुद्दा म्हणजे युक्तिवाद नव्हे, तर भरताड.
- प्रत्येक प्रतिपादन एखाद्या स्रोताशी किंवा अभ्यासाच्या स्वतःच्या माहितीशी जोडा, म्हणजे कोणते कोणते हे वाचकाला नेहमी कळेल.
- जे आढळले ते आणि त्याचा अर्थ, या गोष्टी वेगळ्या ठेवा.
- आकड्यांसाठी तक्ते आणि युक्तिवादांसाठी गद्य वापरा, आणि प्रत्येक तक्ता काय दाखवतो हे सांगणारे एक वाक्य द्या.
- प्रस्तावना शेवटी लिहा.
- कापा. कोणत्याही मसुद्यातील सर्वात सामान्य सुधारणा म्हणजे सुरुवातीची सर्वसाधारण पार्श्वभूमी काढून टाकणे. जे उरते तो विद्यार्थ्याचा स्वतःचा भाग असतो.
टाळायचे शब्द. "असे निवेदन केले जाते की", खरोखर निवेदन केले जात नसेल तर. "सांगायची गरज नाही की", कारण गरज नसलेले वाक्य काढूनच टाकावे. "आपणा सर्वांना माहीत आहे की", कारण ते सहमती गृहीत धरते. आणि आकडा उपलब्ध असताना "विविध", "अनेक" किंवा "बरीच": "अनेक महाविद्यालये" नव्हे, तर "अकरा महाविद्यालये".
अंतिम निष्कर्षाच्या प्रकरणासाठी आणखी एक नियम. प्रत्येक सूचना एखाद्या निष्कर्षातून आलेली असावी, कृती करू शकणाऱ्या संस्थेचे नाव सांगणारी असावी, आणि ती संस्था कोणत्या अधिकारात कृती करू शकते हे सांगणारी असावी. संशोधन सुरू होण्यापूर्वीच लिहिता आली असती अशी सूचना काहीही गुण मिळवत नाही.
निष्कर्ष. संशोधन अहवाल तयार करणे म्हणजे सामग्री एकत्र करणे, प्रकरणांची योजना निश्चित करणे आणि मुख्य भाग लिहिणे. त्यानंतर निष्कर्ष, अंतिम निष्कर्ष आणि सर्वात शेवटी प्रस्तावना. त्यानंतर संदर्भ-साहित्य, सुधारणेच्या तीन फेऱ्या, स्वरूपाची तपासणी आणि वेळेवर केलेली वाङ्मयचौर्य तपासणी. तयार अहवालात प्रारंभिक भाग, विद्यापीठाच्या सात प्रकरणांच्या चौकटीतील मुख्य भाग, आणि परिशिष्टे, संदर्भग्रंथसूची व संकेतस्थळसूची असलेला अंतिम भाग असतो. Hussainara Khatoon, Khatri आणि Suk Das यांनी घालून दिलेल्या विधी साहाय्याच्या कर्तव्यावरील अहवाल प्रत्येक टप्पा प्रत्यक्ष काम करताना दाखवतो. स्पष्ट तथ्यपूर्ण अहवाल काय साध्य करू शकतो हे Sheela Barse (1983) दाखवते. प्रत्येक टप्प्याची कसोटी हीच: वाचकाला संशोधन प्रश्नाचे उत्तर सापडते का, आणि वाटेत केलेले प्रत्येक विधान त्याला तपासता येते का.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the solved papers for your group.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester. Choose your group on the next page.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.