मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
न्यायसहायक विज्ञान आणि गुन्ह्याचे वैज्ञानिक अन्वेषण
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 3
2023 परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 3 न्यायसहायक विज्ञान आणि गुन्ह्याचे वैज्ञानिक अन्वेषण 2023: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 29 ऑक्टोबर 2026.
ही आवृत्ती सुधारित: 31 ऑक्टोबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2023 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने 2023 परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न 2023 परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1.संशयित दस्तऐवजाच्या विश्लेषणात समाविष्ट असलेल्या पायऱ्या स्पष्ट करा.[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: आदेश देणारा शब्द "पायऱ्या" असा आहे, त्यामुळे उत्तर म्हणजे वस्तू पोहोचल्यापासून परीक्षक साक्षीदाराच्या पिंजऱ्यात उभा राहीपर्यंतची क्रमांकित प्रक्रिया असली पाहिजे, आणि संशयित दस्तऐवज (document) परीक्षक काय करतो याऐवजी त्याला काय माहीत असते याचे वर्णन करणारे उत्तर गुण मिळवणार नाही. आठ पायऱ्या हा तपशिलाचा योग्य स्तर आहे. उपकरण ज्या पायरीशी संबंधित आहे त्या पायरीला ते जोडा, वैधानिक तरतूद ज्या पायरीचे नियमन करते त्या पायरीला ती जोडा, आणि शेवटचे पाच गुण निष्पन्न झालेल्या मताच्या पुराव्याच्या वजनासाठी राखून ठेवा, जिथे सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) Magan Bihari Lal आणि Murari Lal मध्ये दोन वेगळ्या गोष्टी सांगितल्या आहेत आणि Pali Ram मध्ये न्यायालयानेच तुलना करण्याविषयी तिसरी गोष्ट सांगितली आहे.
संशयित दस्तऐवज म्हणजे काय
संशयित दस्तऐवज म्हणजे ज्याचा लेखक, सत्यता, उगम किंवा इतिहास वादग्रस्त आहे असा कोणताही दस्तऐवज. ते मृत्युपत्र, धनादेश, करार (agreement), वचनचिठ्ठी, आत्महत्येपूर्वीची चिठ्ठी, खंडणीची मागणी, निनावी पत्र, चलनी नोट, मुद्रांक, ओळखपत्र किंवा परीक्षेची उत्तरपत्रिका असू शकते. वाद ओळखता येण्याजोग्या वर्गांमध्ये येतात: हस्ताक्षर किंवा स्वाक्षरी कोणाची आहे; दस्तऐवजात फेरफार, भर, खोडणे किंवा पुसणे झाले आहे का; वरच्या पानावर काय लिहिले होते; ते केव्हा लिहिले गेले आणि त्याचे भाग कोणत्या क्रमाने लिहिले गेले; आणि संपूर्ण दस्तऐवज ज्या यंत्रातून आल्याचे भासते त्याच यंत्राने तयार झाला होता का.
पायरी 1: स्वीकृती, खूण करणे आणि जतन
तपासणीची सुरुवात ताब्याच्या प्रक्रियेने होते. प्रकरण ओळखणाऱ्या पाठवणी पत्रासह दस्तऐवज सीलबंद पाकिटात स्वीकारला जातो, त्यावर ओळख क्रमांकाची खूण केली जाते, आणि त्यानंतर तो केवळ हातमोजे किंवा चिमट्याने हाताळला जातो आणि पारदर्शक पाकिटात सपाट ठेवला जातो. अविनाशी तपासण्या पूर्ण होईपर्यंत तो कधीच नव्या रेषांवर घडी घातला जात नाही, कधीच स्टेपल किंवा पिन केला जात नाही, कधीच शाईने खूण केला जात नाही आणि सामग्री खर्च करणाऱ्या कोणत्याही चाचणीला तो कधीच सामोरा जात नाही.
ही प्रशासकीय काटेकोरपणा नाही. दस्तऐवज हीच स्वतः वस्तू असते, आणि रक्ताच्या नमुन्याप्रमाणे नव्हे, तो नेहमी एकच असतो. नव्या घड्या तो कसा घडी घातला होता याचा पुरावा नष्ट करतात, स्टेपलची छिद्रे तो कशाला जोडलेला होता याचा पुरावा नष्ट करतात, आणि फार लवकर केलेली रासायनिक चाचणी नंतरच्या चाचण्यांना लागणारी शाई नष्ट करते. त्यामुळे तपासणीचा क्रम नेहमी आधी अविनाशी, शेवटी विनाशी असा असतो.
पायरी 2: प्राथमिक तपासणी
परीक्षक दस्तऐवज वाचतो, नेमके काय वादग्रस्त आहे ते प्रस्थापित करतो, आणि त्याची भौतिक स्थिती नोंदवतो: कागदाचा आकार, वजन, रंग आणि दर्जा; जलचिन्हे; छपाई; घड्या; स्टेपल आणि पिनची छिद्रे; फाटलेले भाग; डाग; आणि लेखन कोणत्याही घडीवरून किंवा चुणीवरून जाते की तिच्याखालून. इतर काहीही करण्यापूर्वी संपूर्ण दस्तऐवजाचे आणि प्रत्येक वादग्रस्त भागाचे छायाचित्र घेतले जाते.
पायरी 3: मानक नमुन्यांचे संकलन
संपूर्ण तपासणी याच पायरीवर अवलंबून असते आणि अन्वेषण यंत्रणा सर्वाधिक वेळा हीच पायरी बिघडवते. तुलनेसाठी मानक नमुने लागतात, आणि मानक नमुने प्रमाणात पुरेसे, संशयित दस्तऐवजाशी समकालीन, आणि त्याच प्रकारच्या पृष्ठभागावरील त्याच प्रकारचे लेखन या अर्थाने तुलनीय असले पाहिजेत: वादग्रस्त स्वाक्षरीची तुलना स्वाक्षऱ्यांशी केली जाते, सलग हस्ताक्षराशी नव्हे.
मानक नमुने दोन प्रकारचे असतात आणि दोन्ही आवश्यक असतात. गोळा केलेले किंवा मान्य मानक नमुने म्हणजे वाद उद्भवण्यापूर्वी आणि सामान्य ओघात केलेले लेखन, जसे बँकेच्या नोंदी, अधिकृत अर्ज, पत्रे आणि नोंदवह्या, आणि त्यांचा फायदा असा की ते या प्रयोजनासाठी विकृत केलेले असू शकत नाहीत. मागितलेले मानक नमुने अन्वेषण अधिकाऱ्याच्या उपस्थितीत किंवा न्यायालयाच्या निर्देशानुसार सांगितल्याप्रमाणे लिहिले जातात, आणि त्यांचा फायदा असा की परीक्षक लेखन साधन, पृष्ठभाग, मजकूर आणि पुनरावृत्तींची संख्या निर्दिष्ट करू शकतो. मागितलेल्या मानक नमुन्यांचा दुबळेपणा म्हणजे जाणीवपूर्वक केलेली वेषांतरित लिखावट, आणि म्हणूनच ते वारंवार, अंतराने, आणि मजकूर बदलत्या क्रमाने सांगून घेतले जातात.
मागितलेले मानक नमुने मागण्याचा कायदेशीर अधिकार म्हणजे भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता, 2023 चे कलम (section) 349, जे प्रथम वर्ग दंडाधिकाऱ्याला आरोपीसह कोणत्याही व्यक्तीला नमुना स्वाक्षऱ्या किंवा हस्ताक्षर देण्याचा आदेश देण्याची मुभा देते, सामान्यतः त्या व्यक्तीला अन्वेषणात कधीतरी अटक झाली असेल तिथे, आणि आणखी एका परंतुकाद्वारे (proviso), लेखी नोंदवायच्या कारणांसाठी, तिला अटक झाली नसली तरीही. ती सक्ती अनुच्छेद (Article) 20(3) चे उल्लंघन करत नाही, कारण State of Bombay v. Kathi Kalu Oghad, AIR 1961 SC 1808 ने असे ठरवले की नमुना देणे ही तुलनेसाठी सामग्री पुरवणारी यांत्रिक कृती आहे, वैयक्तिक साक्ष नव्हे.
पायरी 4: संशयित लेखनाचे विश्लेषण
परीक्षक मानक नमुने पाहण्यापूर्वी संशयित लेखनाचे विश्लेषण करतो, आणि हा क्रम महत्त्वाचा आहे कारण आधी मानक नमुने पाहिल्याने परीक्षकाला संशयित लेखनात त्याला जे अपेक्षित आहे तेच सापडण्याचा धोका निर्माण होतो. तो वैशिष्ट्ये दोन शीर्षकांखाली नोंदवतो.
वर्गीय वैशिष्ट्ये लेखकांच्या गटांमध्ये सामायिक असतात आणि ती लेखकाला शिकवलेल्या लेखन पद्धतीतून, राष्ट्रीय किंवा प्रादेशिक लेखन शैलीतून, आणि लेखन साधनातून येतात. ती वगळू शकतात पण ओळख पटवू शकत नाहीत.
वैयक्तिक वैशिष्ट्ये म्हणजे नकळत घडलेल्या आणि आपोआप होणाऱ्या व्यक्तिगत सवयी: रेषेची गुणवत्ता, म्हणजे फटकाऱ्याचा गुळगुळीतपणा आणि लय, आणि हेच एकमेव सर्वाधिक माहितीपूर्ण वैशिष्ट्य आहे; लेखणीचा दाब आणि वरच्या आणि खालच्या फटकाऱ्यांमधील त्याचा आकृतिबंधित बदल; लेखणी उचलणे आणि संकोच; फटकाऱ्यांची सुरुवात आणि शेवट करण्याची पद्धत; अक्षरांमधील जोडणारे फटकारे; अक्षरांचे आणि वरच्या आणि खालच्या विस्तारांचे सापेक्ष प्रमाण; तिरकेपणा; अक्षरांमधील आणि शब्दांमधील अंतर; मूलरेषेशी संरेखन; आणि विशिष्ट अक्षरांची घडण आणि स्वाक्षरीतील व्यक्तिगत अलंकार.
पायरी 5: उपकरणाधारित तपासणी
दस्तऐवजाची भौतिक आणि रासायनिक तपासणी अशा उपकरणांनी केली जाते ज्यांची नावे घेतली पाहिजेत.
त्रिमितीय सूक्ष्मदर्शक दोन छेदणाऱ्या फटकाऱ्यांपैकी कोणता आधी लिहिला गेला हे ठरवण्यासाठी रेषांच्या छेदनबिंदूंची तपासणी करतो, बॉलपेनने सोडलेल्या रेषांची तपासणी करतो, आणि कागदाच्या तंतूंच्या विस्कटण्यावरून यांत्रिक खोडणे उघड करतो.
व्हिडिओ वर्णपटीय तुलनक दस्तऐवजावर अतिनील, दृश्य आणि अवरक्त प्रकाश टाकतो आणि शायांचा प्रतिसाद नोंदवतो. पांढऱ्या प्रकाशात एकसारख्या दिसणाऱ्या दोन शाया बहुधा त्यांच्या अवरक्त प्रकाशमानतेत किंवा शोषणात वेगळ्या असतात, आणि त्यामुळे वेगळ्या लेखणीने केलेली भर किंवा फेरफार उघड होतो, आणि अवरक्त तपासणी बहुधा अवरक्त प्रकाशाला पारदर्शक असलेल्या शाईने केलेल्या पुसण्यातून आरपार वाचते.
स्थिरविद्युत शोध उपकरण दाबलेले लेखन उघड करते, म्हणजे वरच्या पानावर लिहिल्यामुळे पानावर उमटलेला ठसा. हे प्रभावी आणि कमी लक्षात घेतलेले साधन आहे, कारण एखादे पान विशिष्ट वहीवर ठेवून लिहिले गेले होते हे ते सिद्ध करू शकते आणि त्यामुळे दस्तऐवजाची पाने कोणत्या क्रमाने तयार केली गेली हे प्रस्थापित करू शकते.
पातळ थर वर्णलेखन शाईतील रंगद्रव्ये वेगळी करते आणि नोंदवहीतील दोन नोंदी वेगवेगळ्या शायांनी केल्या गेल्या हे दाखवू शकते. द्रावकांच्या सापेक्ष काढणीद्वारे शाईचा दिनांक ठरवणे लेखनाच्या साधारण पहिल्या दोन वर्षांत तत्त्वतः शक्य आहे आणि ते वादग्रस्त आहे; त्या मर्यादेसह त्याचे वर्णन केले पाहिजे.
अतिनील तपासणी सुरक्षा वैशिष्ट्ये, रासायनिक खोडणे आणि प्रक्रिया केलेला किंवा बदललेला कागद उघड करते.
पायरी 6: तुलना
संशयित लेखनातून नोंदवलेल्या वैशिष्ट्यांची मग मानक नमुन्यांतील वैशिष्ट्यांशी, साम्यामागून साम्य आणि फरकामागून फरक, तुलना केली जाते. परीक्षक एकाच वेळी दोन गोष्टी शोधत असतो: जुळणाऱ्या आणि योगायोगाने किंवा नकलेने स्पष्ट करता न येणाऱ्या वैयक्तिक वैशिष्ट्यांचा संयोग, आणि, तितकेच महत्त्वाचे म्हणजे, नैसर्गिक भिन्नतेने स्पष्ट करता न येणारे फरक.
नैसर्गिक भिन्नता ही बहुतेक प्रकरणे निर्णित करणारी संकल्पना आहे. कोणतीही व्यक्ती आपले नाव दोनदा एकसारखे सही करत नाही. त्यामुळे भिन्नतेची एक श्रेणी अपेक्षित असते, आणि परीक्षकाने आधी मानक नमुन्यांवरून ती श्रेणी प्रस्थापित केली पाहिजे. त्यातून दोन परिणाम निष्पन्न होतात. नैसर्गिक श्रेणीबाहेर पडणारी संशयित स्वाक्षरी संशयास्पद असते. आणि खऱ्या स्वाक्षरीवर तंतोतंत बसणारी संशयित स्वाक्षरी गिरवल्याचा निर्णायक पुरावा असते, नेमके यामुळे की असे एकसारखेपण नैसर्गिकरीत्या कधीच घडत नाही.
बनावटगिरीचे वर्गीकरण पद्धतीनुसार केले जाते, आणि लक्षणे वेगळी असतात. साधी किंवा खोटी बनावटगिरी नक्कल करण्याचा कोणताही प्रयत्न करत नाही आणि त्यात बनावटगिरी करणाऱ्याच्या स्वतःच्या लेखन सवयी दिसतात. कार्बन पेपरद्वारे, दाबून किंवा प्रकाश स्रोतासमोर धरून केलेल्या गिरवलेल्या बनावटगिरीत अनैसर्गिकपणे संथ आणि गुळगुळीत रेषेची गुणवत्ता, खरा लेखक वेग वाढवतो अशा ठिकाणी थरथर, बोथट सुरुवात आणि शेवट, चुकीच्या ठिकाणी लेखणी उचलणे, आणि बहुधा गिरवलेली मार्गदर्शक रेषाच दिसते. सरावाने केलेली अनुकरणात्मक किंवा मुक्तहस्त बनावटगिरी सर्वांत कठीण असते, आणि ती रेषेची निकृष्ट गुणवत्ता, पुन्हा गिरवणे आणि ठिगळे जोडणे, आणि लेखनाच्या कमी ठळक भागांमध्ये, जिथे त्याचे लक्ष ढळले तिथे, बनावटगिरी करणाऱ्याच्या स्वतःच्या सवयी वर येणे यांतून स्वतःला उघड करते.
पायरी 7: मूल्यमापन आणि मताची मांडणी
परीक्षक जुळण्या आणि फरक एकत्र विचारात घेऊन मूल्यमापन करतो आणि निष्कर्षांच्या मर्यादित संचापैकी एका निष्कर्षापर्यंत पोहोचतो: ओळख, म्हणजे संशयित आणि ज्ञात लेखन एकाच व्यक्तीने केले; वगळणे; दोन्ही दिशांनी संभाव्यतेची सशर्त मते; आणि अनिर्णायक, जिथे सामग्री मत देण्यास वाव देत नाही. प्रामाणिक अनिर्णायक निष्कर्ष हा वैध निष्कर्ष आहे आणि सक्षम परीक्षक ते नियमितपणे देतो, विशेषतः संशयित लेखन लहान असेल तिथे, आणि बहुतेक वादग्रस्त स्वाक्षऱ्या अशाच असतात.
पायरी 8: अहवाल आणि साक्ष
अहवाल तपासलेली सामग्री, वापरलेल्या पद्धती, निरीक्षणे, तर्क आणि निष्कर्ष मांडतो, आणि त्यासोबत संबंधित वैशिष्ट्यांवर खुणा केलेली तक्त्याच्या स्वरूपातील छायाचित्रीय विशालने असतात, कारण परीक्षकाचे कर्तव्य केवळ आपले मत ठामपणे सांगणे नसून त्याचा आधार दाखवणे हे आहे. भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 2023 चे कलम 45 मताची कारणे प्रस्तुत ठरवते, आणि त्या कर्तव्याचा हाच वैधानिक आधार आहे.
1906 मध्ये स्थापन झालेल्या शिमला येथील आणि कोलकाता आणि हैदराबाद येथील कार्यालये असलेल्या केंद्रीय दस्तऐवज प्रयोगशाळेचा, म्हणजे सरकारी संशयित दस्तऐवज परीक्षकाचा, अहवाल विशेष नोंदीस पात्र आहे. रासायनिक परीक्षक, मुख्य स्फोटक नियंत्रक, अंगुलिमुद्रा ब्यूरोचे संचालक, हाफकिन संस्थेचे संचालक, केंद्रीय आणि राज्य न्यायवैद्यक विज्ञान प्रयोगशाळांचे संचालक आणि रक्तजलशास्त्रज्ञ यांचा समावेश करणाऱ्या संहितेच्या कलम 329(4) मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या सरकारी शास्त्रीय तज्ज्ञांमध्ये परीक्षक नावाने नाहीत. त्यांचा अहवाल कलम 328(1) खाली येतो, जे केंद्र सरकार अधिसूचनेद्वारे विनिर्दिष्ट करेल तेथे सरकारी आणि राज्य संशयित दस्तऐवज परीक्षकांची नावे घेते, किंवा खंड (clause) (g) खाली येतो; अशा अधिसूचनेशिवाय, आणि अहवालावर वाद घातला गेला तर, त्यांना बोलावलेच पाहिजे.
मताचे वजन, जिथे गुण आहेत
मत साक्ष्य अधिनियमाच्या कलम 39(1) खाली प्रस्तुत आहे, जे हस्ताक्षराच्या ओळखीपर्यंत स्पष्टपणे विस्तारते, आणि कलम 41 दुसऱ्याच्या हस्ताक्षराशी परिचित असलेल्या व्यक्तीचे मत स्वतंत्रपणे प्रस्तुत ठरवते.
वजन हा वादग्रस्त प्रश्न आहे. Magan Bihari Lal v. State of Punjab, (1977) 2 SCC 210 मध्ये, वॅगनवरील लेबलांमध्ये आणि वाहन सारांशांमध्ये फेरफार करून लोखंडी पत्र्यांची एक खेप वळवण्यात आली होती, आणि अपीलकर्त्याविरुद्धचे प्रकरण बदललेल्या दस्तऐवजांविषयीच्या हस्ताक्षर तज्ज्ञाच्या मतावर आधारित होते. सर्वोच्च न्यायालयाने असे ठरवले की तज्ज्ञाचे मत नेहमी अत्यंत सावधगिरीने स्वीकारले पाहिजे, भरीव पुष्टीशिवाय केवळ त्यावर दोषसिद्धी आधारणे असुरक्षित आहे, आणि हा जवळजवळ कायद्याचा नियम बनला होता; त्याने पुढे म्हटले की केवळ हस्ताक्षर तज्ज्ञाच्या मतविषयक पुराव्याच्या बळावर अपीलकर्त्याला दोषी ठरवणे अत्यंत धोकादायक ठरेल.
Murari Lal v. State of Madhya Pradesh, (1980) 1 SCC 704 मध्ये, जिथे आरोपीविरुद्धच्या परिस्थितीत त्याच्या हस्ताक्षरातील असल्याचे आढळलेल्या लेखनाचा समावेश होता, न्यायमूर्ती चिन्नप्पा रेड्डी यांनी ही बाब वेगळ्या प्रकारे मांडली: हस्ताक्षर तज्ज्ञाच्या मतविषयक पुराव्याला भरीव पुष्टी मिळाल्याशिवाय त्यानुसार कधीच कृती करू नये असा कायद्याचा कोणताही नियम नाही, किंवा कायद्याच्या नियमात रूपांतरित झालेला सावधगिरीचा कोणताही नियम नाही. दृष्टिकोन सावधगिरीचा असला पाहिजे, मताच्या कारणांची काळजीपूर्वक तपासणी झाली पाहिजे, इतर सर्व प्रस्तुत पुराव्याचा विचार झाला पाहिजे, योग्य प्रकरणांत पुष्टी मागता येईल, आणि कारणे पटणारी असतील आणि त्यांवर कोणताही विश्वसनीय पुरावा शंका उपस्थित करत नसेल तिथे हस्ताक्षर तज्ज्ञाची पुष्टी नसलेली साक्ष स्वीकारता येते. त्यांनी म्हटले की सावधगिरीचे कारण तज्ज्ञ अविश्वसनीय साक्षीदार असतात हे नसून सर्व मानवी निर्णयक्षमता चुकू शकते हे आहे, आणि मूळ शास्त्र कमी परिपूर्ण असेल तिथे हा धोका अधिक असतो.
यांत न्यायालयानेच तुलना करण्याविषयीचे State (Delhi Administration) v. Pali Ram, (1979) 2 SCC 158 जोडले पाहिजे. पूर्वीच्या पुरावा अधिनियमाचे (Act) कलम 73 असलेले साक्ष्य अधिनियमाचे कलम 72 न्यायालयाला वादग्रस्त स्वाक्षरी, लेखन किंवा मुद्रा यांची मान्य केलेल्या किंवा खरी असल्याचे सिद्ध झालेल्या स्वाक्षरी, लेखन किंवा मुद्रेशी तुलना करण्याची मुभा देते. सर्वोच्च न्यायालयाने असे ठरवले की न्यायाधीशाने स्वतःचे डोळे वापरण्यास कोणताही कायदेशीर प्रतिबंध नसला तरी, अभियोजनाच्या प्रकरणाचा मुख्य आधार असलेल्या हस्ताक्षराविषयीचा निष्कर्ष केवळ स्वतःच्या तुलनेवर आधारण्यापूर्वी विवेक आणि सावधगिरी यांनी त्याला कचरायला लावले पाहिजे; न्यायाधीशाने ते काम स्वतःवर घेणे सल्ल्याचे नाही, आणि विवेकी मार्ग म्हणजे तज्ज्ञाचे मत आणि सहाय्य घेणे. न्यायालयाने असेही ठरवले की चौकशी किंवा खटला प्रलंबित असेल आणि न्यायालयाला तुलना करता यावी या प्रयोजनासाठी लेखन हवे असेल तेव्हाच त्या कलमाचा आधार घेता येतो.
निष्कर्ष. संशयित दस्तऐवजाचे विश्लेषण आठ पायऱ्यांतून जाते: आधी अविनाशी तपासणीसह स्वीकृती आणि जतन; प्राथमिक भौतिक तपासणी आणि छायाचित्रण; पुरेशा, समकालीन आणि तुलनीय मानक नमुन्यांचे संकलन, गोळा केलेले आणि मागितलेले दोन्ही, आणि Kathi Kalu Oghad च्या आधारावर संहितेच्या कलम 349 खाली नंतरच्या प्रकारांची सक्ती करता येते; मानक नमुने पाहण्यापूर्वी वर्गीय आणि वैयक्तिक वैशिष्ट्यांसाठी संशयित लेखनाचे विश्लेषण; त्रिमितीय सूक्ष्मदर्शक, व्हिडिओ वर्णपटीय तुलनक, स्थिरविद्युत शोध उपकरण आणि वर्णलेखन यांच्यासह उपकरणाधारित तपासणी; नैसर्गिक भिन्नतेच्या श्रेणीविरुद्ध तुलना, ज्यात तंतोतंत बसणे गिरवल्याचे सिद्ध करते; प्रामाणिक अनिर्णायक निष्कर्षासह निश्चित निष्कर्षापर्यंत मूल्यमापन; आणि तक्त्याच्या स्वरूपातील विशालनांसह कारणमीमांसा असलेला अहवाल, ज्याची कारणे कलम 45 प्रस्तुत ठरवते.
निष्पन्न झालेले मत कलम 39 खाली प्रस्तुत आहे, पण त्याचे वजन मर्यादित आहे: Magan Bihari Lal पुष्टीला जवळजवळ कायद्याचा नियम मानते, Murari Lal असा कोणताही नियम अस्तित्वात असल्याचे नाकारते पण सावधगिरीचा आग्रह धरते, आणि Pali Ram न्यायालयाने तज्ज्ञाच्या तुलनेऐवजी स्वतःची तुलना करण्याविरुद्ध इशारा देते. व्यावहारिक स्थिती अशी की केवळ हस्ताक्षराच्या मतावर आधारलेली दोषसिद्धी फार क्वचितच टिकू दिली जाते.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Criminal Law and Criminal Administration (Marathi) Semester 3 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.