मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
गुन्हेगारीशास्त्र
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 2
Feb 2026 - ATKT परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 2 गुन्हेगारीशास्त्र Feb 2026 - ATKT: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 2 नोव्हेंबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - ATKT परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Feb 2026 - ATKT परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न Feb 2026 - ATKT परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1)गुन्हेगारीशास्त्राच्या पायाभरणीला आकार देणाऱ्या अभिजात, नव-अभिजात आणि आधुनिक विचारसंप्रदायांच्या विशेष संदर्भात गुन्हेगारीशास्त्राची वाढ आणि वैज्ञानिक विकास यांचे विश्लेषण करा.[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: विज्ञानपूर्व कल्पनांपासून आधुनिक शास्त्रापर्यंत, गुन्हेगारीशास्त्राच्या (criminology) वाढीचा क्रम; प्रश्नात नाव घेतलेले तीन संप्रदाय, प्रत्येकाचे संस्थापक, त्याची मध्यवर्ती कल्पना, त्याची पद्धती आणि भारतीय कायद्यातील त्याचा वारसा यांसह; "आधुनिक" म्हणजे काय हे दाखवण्याइतक्या तपशिलाने आधुनिक संप्रदाय; आणि प्रत्येक संप्रदायाने आधीच्या संप्रदायाची जागा का घेतली याचे विश्लेषण.
विज्ञानापूर्वी: पूर्व-अभिजात काळ
अठराव्या शतकापूर्वी गुन्ह्याचे (crime) स्पष्टीकरण धर्माद्वारे दिले जात असे आणि त्याला दहशतीद्वारे शिक्षा दिली जात असे. गुन्ह्याकडे पाप (sin) किंवा दुष्ट आत्म्यांचे काम म्हणून पाहिले जात असे. शिक्षा (punishment) मनमानी असे, अनेकदा जाहीर आणि क्रूर, आणि ती अपराध्याच्या (offender) दर्जानुसार आणि न्यायाधीशाच्या इच्छेनुसार बदलत असे. कारणे असलेली वस्तुस्थिती म्हणून गुन्ह्याचा अभ्यास करण्याची कल्पनाच नव्हती.
गुन्हेगारीशास्त्राची वाढ म्हणजे तीन टप्प्यांत तो दृष्टिकोन बदलण्याची कहाणी आहे. पहिले, अभिजात संप्रदायाने शिक्षेला विवेकाधिष्ठित बनवले. दुसरे, प्रत्यक्षवादी संप्रदायाने अपराध्याला विज्ञानाचा विषय बनवले. तिसरे, आधुनिक संप्रदायांनी समाज आणि व्यवस्था यांनाच अभ्यासाचे विषय बनवले.
अभिजात संप्रदाय
अभिजात संप्रदायाची सुरुवात चेझारे बेकारिया यांच्या 1764 मधील Dei delitti e delle pene (On Crimes and Punishments) पासून झाली. जेरेमी बेंथॅम यांनी इंग्लंडमध्ये त्याची तत्त्वे विकसित केली.
त्याची मध्यवर्ती कल्पना अशी की माणसे विवेकी असतात आणि आपल्या कृती निवडतात. अपेक्षित सुख अपेक्षित दुःखापेक्षा जास्त असते तेव्हा व्यक्ती गुन्हा करते. गुन्हा फायदेशीर ठरू नये म्हणून शिक्षा निश्चित, तत्पर आणि प्रमाणबद्ध करणे हे राज्याचे काम आहे.
त्याची तत्त्वे त्या काळासाठी क्रांतिकारी होती.
- गुन्हे आणि शिक्षा कायद्याने आधीच निश्चित केल्या पाहिजेत, न्यायाधीशांवर सोडता कामा नयेत.
- शिक्षा अपराध्याच्या दर्जाच्या नव्हे तर झालेल्या हानीच्या प्रमाणात असली पाहिजे.
- शिक्षेच्या कठोरतेपेक्षा तिची निश्चितता आणि वेग अधिक जरब (deter) बसवतात.
- छळ (torture) आणि किरकोळ अपराधांसाठी (offences) मृत्युदंड (death penalty) रद्द केले पाहिजेत.
त्याची पद्धती तात्त्विक होती, अनुभवाधिष्ठित (empirical) नव्हती. बेकारिया यांनी मानवी स्वभावाविषयीच्या तत्त्वांवरून तर्क केला. त्यांनी अपराध्यांचा अभ्यास केला नाही.
फौजदारी न्यायातील (criminal justice) कायद्याचे राज्य हा त्याचा वारसा आहे. आधीच्या कायद्याशिवाय गुन्हा नाही आणि शिक्षा नाही हे वैधतेचे तत्त्व (principle of legality) भारताच्या संविधानाच्या (Constitution) अनुच्छेद (Article) 20(1) मध्ये आहे. भारतीय न्याय संहिता (Bharatiya Nyaya Sanhita), 2023 प्रमाणे निश्चित शिक्षा असलेले संहिताबद्ध अपराध हे रचनेने अभिजात आहेत. निश्चिततेद्वारे जरब बसवण्यावर सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) दिलेला भरही बेकारियांचाच प्रतिध्वनी आहे.
प्रत्येकाला समान विवेकी मानणे हा त्याचा कमकुवतपणा होता. बालक, विकल मनाची (unsound mind) व्यक्ती आणि सक्तीखालील प्रौढ यांना एकसारखे वागवले जात असे.
नव-अभिजात संप्रदाय
एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला नव-अभिजात संप्रदायाने तो कमकुवतपणा दुरुस्त केला. 1810 च्या फ्रेंच दंड संहितेने आणि तिच्या सुधारणांनी हे मान्य केले की प्रत्येकजण निवड करण्यास समान स्वतंत्र नसतो.
मर्यादित स्वतंत्र इच्छा (free will) ही त्याची मध्यवर्ती कल्पना आहे. माणसे निवड करतात, पण काहीजण पूर्णपणे निवड करू शकत नाहीत. बालके, मनोविकल (insane) व्यक्ती आणि सक्तीखाली कृती करणारे यांची जबाबदारी कमी असते.
त्याने सौम्यकारी परिस्थिती (mitigating circumstances) आणल्या. कायद्याने ठरवलेल्या मर्यादेत, शिक्षा ठरवताना न्यायाधीश वय, मानसिक स्थिती आणि परिस्थिती यांचा विचार करू शकत होते.
भारतातील त्याचा वारसा थेट आहे. भारतीय न्याय संहिता, 2023 चे सर्वसाधारण अपवाद नव-अभिजात आहेत. कलम (section) 20 नुसार सात वर्षांखालील बालकाने केलेली कोणतीही गोष्ट अपराध नाही. कलम 21 हे संरक्षण, समज पुरेशी परिपक्व नसलेल्या सात ते बारा वर्षांच्या बालकापर्यंत वाढवते. कृतीचे स्वरूप किंवा ती चुकीची आहे हे जाणण्यास असमर्थ असलेल्या विकल मनाच्या व्यक्तीला कलम 22 क्षमा करते. जबाबदारी क्षमतेवर अवलंबून असते हे यांतून मान्य होते, आणि तीच नव-अभिजात दुरुस्ती आहे.
माणसे अपराध का करतात हे तो अजूनही विचारत नव्हता, हा त्याचा कमकुवतपणा होता. त्याने शिक्षेत फेरबदल केले, पण कारणांचा कोणताही सिद्धांत त्याच्याकडे नव्हता.
प्रत्यक्षवादी संप्रदाय: गुन्हेगारीशास्त्र विज्ञान बनते
अपराध्याचा अभ्यास करून प्रत्यक्षवादाने गुन्हेगारीशास्त्राला विज्ञान बनवले. त्याचे संस्थापक इटालियन होते. चेझारे लोम्ब्रोसो यांच्या 1876 मधील L'uomo delinquente ने असा युक्तिवाद केला की अनेक गुन्हेगार जन्मजात गुन्हेगार असतात, आणि शारीरिक कलंकचिन्हांवरून (stigmata) ते ओळखता येतात. एन्रिको फेरी यांनी वैयक्तिक घटकांबरोबरच सामाजिक आणि भौतिक घटकांवरही भर दिला. ज्यांच्या 1885 मधील Criminologia या पुस्तकाने या विषयाला त्याचे नाव देण्यास मदत केली त्या राफेल गारोफालो यांनी "नैसर्गिक गुन्हा" (natural crime) ही कल्पना विकसित केली.
नियतिवाद ही त्याची मध्यवर्ती कल्पना आहे. गुन्ह्याची कारणे अपराध्याच्या शरीरात, मनात किंवा पर्यावरणात असतात, आणि विज्ञान ती शोधू शकते.
त्याची पद्धती अनुभवाधिष्ठित होती. त्याने अपराध्यांची मापे घेतली, गणना केली आणि तुलना केली. त्याचे अपयशही वैज्ञानिक होते: चार्ल्स गोरिंग यांच्या 1913 मधील The English Convict ने नियंत्रण गटांसह सुमारे तीन हजार सिद्धदोष कैद्यांवर (convicts) लोम्ब्रोसो यांचा सिद्धांत तपासला आणि त्यांना कोणताही जन्मजात गुन्हेगार प्रकार आढळला नाही.
व्यक्तिनिहाय उपचार हा त्याचा वारसा आहे. गुन्ह्याला कारणे असतील, तर शिक्षा अपराध्याला अनुरूप असली पाहिजे आणि तिचे उद्दिष्ट सुधारणा असले पाहिजे. अपराधी परिवीक्षा अधिनियम (Probation of Offenders Act), 1958, बाल न्यायविषयक कायदा आणि शिक्षेचा सुधारात्मक (reformative) सिद्धांत हे प्रत्यक्षवादी आहेत. Mohd. Giasuddin v. State of Andhra Pradesh, (1977) 3 SCC 287 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले की शिक्षेचे उद्दिष्ट अपराध्याची सुधारणा हे असले पाहिजे, आणि न्यायालयांनी (courts) गुन्ह्याकडे बरा करायच्या रोगाप्रमाणे पाहिले पाहिजे.
नकाशाशास्त्रीय संप्रदाय
इटालियनांच्या बरोबरीने, नकाशाशास्त्रीय किंवा सांख्यिकीय संप्रदायाने स्थळ आणि काळ यांमधील गुन्ह्याचा अभ्यास केला. आंद्रे मिशेल गेरी आणि अडॉल्फ केटले यांनी 1830 च्या दशकापासून अधिकृत आकडेवारी वापरून दाखवले की गुन्हेगारीचे दर वर्षानुवर्षे नियमित असतात आणि प्रदेश, वय आणि लिंग यांनुसार बदलतात. त्यांच्या कामाने गुन्ह्याच्या संख्यात्मक अभ्यासाचा पाया घातला, आणि आधुनिक गुन्हे-मानचित्रणाच्या (crime mapping) मुळाशी तोच आहे.
आधुनिक संप्रदाय
"आधुनिक" गुन्हेगारीशास्त्र हा एक संप्रदाय नसून अनेक संप्रदाय आहेत, जे अनुभवाधिष्ठित पद्धतीने आणि समाज आणि व्यवस्था यांच्याकडे दिलेल्या लक्षाने एकत्र बांधलेले आहेत.
1. समाजशास्त्रीय संप्रदाय. 1930 च्या दशकात क्लिफर्ड शॉ आणि हेन्री मॅके यांच्याद्वारे शिकागो संप्रदायाला (Chicago school) असे आढळले की तिथे कोणीही राहत असले तरी शहराच्या विशिष्ट विभागांमध्ये दशकानुदशके बालगुन्हेगारी (delinquency) केंद्रित राहिली. सामाजिक विघटन (social disorganisation) हे त्यांचे स्पष्टीकरण होते. रॉबर्ट मर्टन यांच्या 1938 मधील ताण सिद्धांताने समाजमान्य उद्दिष्टे आणि कायदेशीर साधने यांच्यातील दरीला दिलेला प्रतिसाद म्हणून गुन्ह्याचे स्पष्टीकरण दिले. एडविन सदरलँड यांच्या विभेदक साहचर्याच्या (differential association) सिद्धांतानुसार गुन्हा जवळच्या गटांमध्ये शिकला जातो.
2. बहुघटक दृष्टिकोन (multiple-factor approach). विल्यम हीली, सिरिल बर्ट आणि ग्लुक दांपत्य यांनी असा युक्तिवाद केला की गुन्हा एका नव्हे तर परस्परांवर परिणाम करणाऱ्या अनेक घटकांमुळे घडतो. तो परिवीक्षा (probation) आणि बाल न्याय यांची कार्यपद्धती बनला.
3. शिक्का मारण्याचा सिद्धांत (labelling perspective) आणि चिकित्सक गुन्हेगारीशास्त्र (critical criminology). 1960 च्या दशकापासून गुन्हेगारीशास्त्रज्ञांनी विचारले की काही व्यक्तींवर आणि कृतींवर गुन्हेगार असा शिक्का कसा बसतो, आणि या व्याख्या कोणाचे हितसंबंध जपतात. पांढरपेशा गुन्हेगारीवरील (white collar crime) सदरलँड यांच्या आधीच्या कामाने सत्ताधाऱ्यांच्या गुन्ह्यांकडे दुर्लक्ष होते हे आधीच दाखवले होते.
4. नियंत्रण सिद्धांत (control theory). ट्रॅव्हिस हिर्शी आणि इतरांनी, माणसे अपराध का करतात असे नव्हे, तर बहुतेक माणसे अपराध का करत नाहीत असे विचारले. आसक्ती, बांधिलकी, सहभाग आणि श्रद्धा हे त्याचे उत्तर होते.
5. विवेकी निवड आणि परिस्थितीजन्य प्रतिबंध. 1980 च्या दशकापासून कॉर्निश आणि क्लार्क यांनी निवडीच्या अभिजात कल्पनेचे मर्यादित स्वरूपात पुनरुज्जीवन केले, आणि ठिकाणांमधून गुन्हा काढून टाकणारी रचना करण्यासाठी तिचा वापर केला.
6. पीडितशास्त्र (victimology). पीडितांचा (victims), त्यांच्या गरजांचा आणि प्रक्रियेतील त्यांच्या स्थानाचा अभ्यास पीडित भरपाई योजनांपर्यंत (victim compensation schemes) घेऊन गेला. भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita), 2023 चे कलम 396 प्रत्येक राज्याने पीडित भरपाई योजना तयार करणे आवश्यक करते.
प्रत्येक संप्रदायाने आधीच्याची जागा का घेतली
अभिजात संप्रदायाने मनमानी शिक्षेची जागा घेतली कारण प्रबोधनयुगाने विवेक आणि समानता यांची मागणी केली. नव-अभिजात संप्रदायाने त्याची दुरुस्ती केली कारण असमानांना समान वागणूक देणे अन्याय्य होते. प्रत्यक्षवादाने दोघांचीही जागा घेतली कारण एकोणिसाव्या शतकाचा विज्ञानावर विश्वास होता आणि केवळ शिक्षेने गुन्हेगारी कमी होत नाही असे त्याला आढळले. आधुनिक संप्रदायांनी व्यक्तीवरील प्रत्यक्षवादाच्या भराची जागा घेतली कारण संशोधनाने कुटुंब, वस्ती, संधी आणि व्यवस्थेचेच शिक्के मारणे यांचे महत्त्व दाखवले. प्रत्येक संप्रदायाने आधीच्या संप्रदायातील जे उपयोगी ठरले ते कायम ठेवले.
आजच्या भारतीय कायद्यातील संप्रदाय
भारतीय फौजदारी न्याय तिन्ही संप्रदाय एकाच वेळी बाळगतो. संहिताबद्ध अपराध आणि निश्चित कमाल शिक्षा यांत तो अभिजात आहे. त्याच्या सर्वसाधारण अपवादांत तो नव-अभिजात आहे. परिवीक्षा, बाल न्याय आणि व्यक्तिनिहाय शिक्षा ठरवणे (sentencing) यांत तो प्रत्यक्षवादी आहे. Bachan Singh v. State of Punjab, (1980) 2 SCC 684 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने मृत्युदंड देण्यापूर्वी गुन्हेगाराशी संबंधित सौम्यकारी परिस्थितींचा विचार करणे न्यायालयांसाठी आवश्यक केले, आणि त्यात अपराधाविषयीची अभिजात काळजी आणि अपराध्याविषयीची प्रत्यक्षवादी काळजी एकत्र येतात. Manoj v. State of Madhya Pradesh, (2023) 2 SCC 353 मध्ये त्याने आरोपीची (accused) मानसिक स्थिती, सामाजिक पार्श्वभूमी आणि कारागृहातील (prison) वर्तन यांविषयीची सामग्री शिक्षा ठरवणाऱ्या न्यायालयासमोर ठेवणे आवश्यक केले, आणि ते प्रक्रियात्मक (procedural) स्वरूपातील आधुनिक गुन्हेगारीशास्त्र आहे.
निष्कर्ष. गुन्ह्याविषयीच्या धार्मिक आणि मनमानी कल्पनांपासून तीन टप्प्यांत गुन्हेगारीशास्त्र विज्ञान म्हणून वाढले. बेकारियांच्या अभिजात संप्रदायाने शिक्षा विवेकाधिष्ठित, निश्चित आणि प्रमाणबद्ध केली. बालके, मनोविकल आणि सक्तीखालील व्यक्ती पूर्णपणे स्वतंत्र नसतात हे नव-अभिजात संप्रदायाने मान्य केले, आणि सौम्यता आणली. लोम्ब्रोसो, फेरी आणि गारोफालो यांच्या प्रत्यक्षवादी संप्रदायाने अपराध्याला वैज्ञानिक अभ्यासाचा विषय बनवले, आणि नकाशाशास्त्रीय संप्रदायाने गुन्ह्यांची गणना केली. समाजशास्त्रीय, बहुघटक, शिक्का मारण्याचा, नियंत्रण, विवेकी निवड आणि पीडितशास्त्रीय अशा आधुनिक संप्रदायांनी लक्ष समाजाकडे आणि व्यवस्थेकडे वळवले. अनुच्छेद 20(1) मधील वैधतेच्या तत्त्वापासून आणि संहितेच्या सर्वसाधारण अपवादांपासून Bachan Singh आणि Manoj मधील व्यक्तिनिहाय शिक्षा ठरवण्यापर्यंत, आजचा भारतीय कायदा हे सर्व संप्रदाय बाळगतो.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Criminal Law and Criminal Administration (Marathi) Semester 2 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.