मुंबई विद्यापीठाच्या सोडवलेल्या प्रश्नपत्रिका
गुन्हेगारीशास्त्र
मागील वर्षाची सोडवलेली प्रश्नपत्रिका, मराठी आवृत्ती
LL.M. · सत्र 2
Apr 2025 - ATKT परीक्षा
munotes.in
मुंबई
LL.M. सत्र 2 गुन्हेगारीशास्त्र Apr 2025 - ATKT: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका
MU LLM student group
Free to join
munotes.in वर प्रथम प्रसिद्ध: 2 नोव्हेंबर 2026.
प्रकाशक: munotes.in, मुंबई.
आदर्श उत्तरे munotes.in च्या संपादकीय विभागाने लिहिली आणि संपादित केली; हा त्यांचा munotes.in ने केलेला मराठी अनुवाद आहे.
या खंडातील उतारे छापील स्वरूपात, ऑनलाइन किंवा AI प्रणालीद्वारे उद्धृत करता येतील, श्रेय देऊन: munotes.in चे नाव द्या आणि या खंडाच्या पानाची लिंक द्या. संपूर्ण खंड पुनर्मुद्रित करता येणार नाही. संपूर्ण अटी: munotes.in/content-license.
munotes.in हे मुंबई विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही आणि त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही.
विद्यापीठ या प्रश्नपत्रिकेची अधिकृत उत्तरसूची प्रसिद्ध करत नाही. या खंडातील उत्तरे आदर्श उत्तरे आहेत: पूर्ण गुण मिळवणारे उत्तर कसे लिहायचे ते दाखवण्यासाठी लिहिलेली. ती अभ्यासाचे साधन आहेत; परीक्षकाने कसे गुण दिले याचा अधिकृत आधार नाहीत.
येथील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Apr 2025 - ATKT परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे.
अनुक्रमणिका
खालील प्रश्न मुंबई विद्यापीठाने Apr 2025 - ATKT परीक्षेत ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने दिले आहेत. त्यांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे.
गुणपृष्ठ
विचारलेली प्रश्नपत्रिका
या खंडातील प्रश्न Apr 2025 - ATKT परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आहेत, मुंबई विद्यापीठाने ज्या क्रमाने विचारले त्याच क्रमाने. प्रश्नांचा मराठी मजकूर munotes.in चा अनुवाद आहे; मूळ प्रश्नपत्रिका प्रमाण आहे. उत्तरे आमची आहेत. मूळ प्रश्नपत्रिका पाहा.
वेळ: 3 तास · एकूण गुण: 100 · 7 प्रश्नांची उत्तरे
हा खंड कसा वापरावा
आधी परीक्षेसारख्या परिस्थितीत, वेळ लावून प्रश्नपत्रिका स्वतः सोडवा. मग येथील उत्तरे वाचा आणि स्वतःच्या उत्तरांना गुण द्या. प्रश्न सोडवण्यापूर्वी उत्तर वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यातून फारसे शिकायला मिळत नाही, कारण उत्तर ओळखणे आणि ते स्वतः लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
1)गुन्हेगारीशास्त्र आपल्या कार्यपद्धती, वस्तुनिष्ठता आणि सैद्धांतिक चौकट यांच्या आधारे शास्त्र म्हणून पात्र ठरते या दाव्याचे टीकात्मक मूल्यमापन करा.[25]
उत्तर
पूर्ण गुणांसाठी हे मुद्दे लिहा: प्रश्न ज्या तीन कसोट्या सांगतो त्या त्याच्याच क्रमाने, प्रत्येकीचे उत्तर केवळ दावा करून नव्हे तर पुराव्याच्या आधारे द्या. गुन्हेगारीशास्त्राची (criminology) व्याख्या करा आणि शास्त्र म्हणून काय आवश्यक असते ते सांगा. मग कार्यपद्धती, वस्तुनिष्ठता आणि सैद्धांतिक चौकट, प्रत्येकीत गुन्हेगारीशास्त्राकडे काय आहे आणि काय नाही ते सांगा. कारणमीमांसा केलेल्या निर्णयाने शेवट करा: अर्थशास्त्र आणि साथरोगशास्त्र ज्या प्रकारची शास्त्रे आहेत त्या प्रकारचे शास्त्र, रसायनशास्त्राच्या प्रकारचे नव्हे.
गुन्हेगारीशास्त्र म्हणजे काय, आणि "शास्त्र" त्याच्याकडून काय मागते
गुन्हेगारीशास्त्र म्हणजे सामाजिक घटित (social phenomenon) म्हणून गुन्ह्याचा (crime) अभ्यास. सदरलँड आणि क्रेसी यांच्या अभिजात सूत्रानुसार त्यात कायदे करणे, कायदे मोडणे आणि कायदे मोडण्यावरील समाजाची प्रतिक्रिया यांचा समावेश होतो. या तीनही प्रक्रियांचा अनुभवजन्य अभ्यास करता येतो.
ज्ञानाचा (knowledge) एखादा संच चार गोष्टी खऱ्या असतील तेव्हा शास्त्र ठरतो. त्याचा विषय निश्चित असतो. तो इतरांना पुन्हा करता येईल अशी पद्धतशीर कार्यपद्धती वापरतो. त्याच्या विधानांची चाचणी घेता येते आणि ती खोटी असल्याचे दाखवता येते. आणि त्याचे सिद्धांत साचत जातात, चांगले सिद्धांत वाईटांची जागा घेतात. प्रश्न यांपैकी तीन, म्हणजे कार्यपद्धती, वस्तुनिष्ठता आणि सिद्धांत, घेतो आणि गुन्हेगारीशास्त्र त्या पूर्ण करते का ते विचारतो.
कार्यपद्धती
कार्यपद्धतीच्या बाबतीत गुन्हेगारीशास्त्राचा दावा भक्कम आहे. ते मोजते, तुलना करते आणि चाचणी घेते, आणि हे ते जवळजवळ दोन शतके करत आले आहे.
त्याच्या पद्धती ओळखता येण्याजोगा शास्त्रीय संच बनवतात. अडॉल्फ क्वेटेले यांनी 1830 च्या दशकात अधिकृत आकडेवारी वापरून दाखवले की गुन्ह्यांचे दर वर्षानुवर्षे आणि प्रदेशानुसार नियमित असतात. सर्वेक्षण आणि पीडितीकरणविषयक सर्वेक्षण (victimisation survey) पोलीस कधीच नोंदवत नाहीत असे गुन्हे मोजतात. जुळवलेली तुलना अपराध्यांची (offenders) तुलना त्यांच्यासारख्याच, अपराध न करणाऱ्या व्यक्तींशी करते: शेल्डन आणि एलेनॉर ग्लुक यांच्या Unraveling Juvenile Delinquency, 1950 मध्ये पाचशे बालगुन्हेगारांची (delinquents) तुलना पाचशे जुळवलेल्या गुन्हेगार नसलेल्या मुलांशी केली. समूह अभ्यास (cohort study) एका गटाचा जन्मापासून प्रौढत्वापर्यंत मागोवा घेतो. आणि मूल्यमापित प्रयोग एखादा कार्यक्रम खरोखर अपराध कमी करतो का याची चाचणी घेतो.
त्याच्या पद्धतींनी त्याचेच सुरुवातीचे दावे खोडून काढले आहेत, आणि शास्त्र असल्याचा हाच सर्वांत भक्कम पुरावा आहे. चेझारे लोम्ब्रोसो यांनी 1876 मध्ये दावा केला की गुन्हेगार हा एक वेगळा शारीरिक प्रकार असतो. चार्ल्स गोरिंग यांनी The English Convict, 1913 मध्ये सुमारे तीन हजार सिद्धदोष कैद्यांचे (convicts) नियंत्रण गटांशी तुलनात्मक मोजमाप करून त्या दाव्याची चाचणी घेतली, आणि त्यांना असा कोणताही प्रकार आढळला नाही. ज्या ज्ञानशाखेची पद्धत तिच्या संस्थापकाच्या सिद्धांताला पराभूत करू शकते ती शास्त्र म्हणून काम करत असते.
मर्यादा अशी की नियंत्रित प्रयोग क्वचितच शक्य असतो. गुन्हेगारीशास्त्रज्ञ मुलांना यादृच्छिकपणे गरिबीत किंवा चांगल्या पालकांकडे ठेवू शकत नाही. त्यामुळे बराचसा पुरावा सहसंबंधात्मक (correlational) असतो, आणि सहसंबंधाने कारण सिद्ध होत नाही. ही मर्यादा गुन्हेगारीशास्त्र अर्थशास्त्र आणि साथरोगशास्त्र यांच्याशी वाटून घेते.
वस्तुनिष्ठता
वस्तुनिष्ठतेच्या बाबतीत दावा सर्वांत कमकुवत आहे, दोन कारणांसाठी.
पहिले, विषयाची व्याख्या निसर्ग नव्हे तर विधिमंडळ (legislature) करते. रसायनशास्त्रज्ञाचे मूलद्रव्य सर्वत्र सारखेच असते; गुन्हेगारीशास्त्रज्ञाचा गुन्हा कायदा बदलला की बदलतो. सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) Joseph Shine v. Union of India, (2019) 3 SCC 39 मध्ये भारतीय दंड संहितेचे (Indian Penal Code) कलम (section) 497 रद्द केले तेव्हा जारकर्म (adultery) हा अपराध (offence) राहिला नाही. Navtej Singh Johar v. Union of India, (2018) 10 SCC 1 नंतर समलिंगी प्रौढांमधील संमतीने झालेले लैंगिक वर्तन गुन्हेगारी राहिले नाही. वर्तनात कोणताही बदल न होता, एका दिवशी गुन्हा असलेले आचरण दुसऱ्या दिवशी गुन्हा राहिले नाही.
दुसरे, माहिती ज्या व्यवस्थेचा अभ्यास होतो तीच व्यवस्था निर्माण करते. अधिकृत आकडेवारी काय घडले ते नव्हे तर पोलिसांनी काय नोंदवले ते दाखवते. सर्वोच्च न्यायालयाने Lalita Kumari v. Government of Uttar Pradesh, (2014) 2 SCC 1 मध्ये दखलपात्र (cognizable) अपराध उघड करणाऱ्या माहितीसाठी प्रथम खबरी अहवाल (first information report) नोंदवणे बंधनकारक केले, तेव्हा गुन्ह्यांत कोणतीही वाढ न होता नोंदलेले गुन्हे वाढू शकत होते. अशा वाढीचा अर्थ अधिक अपराध असा लावणारा गुन्हेगारीशास्त्रज्ञ प्रत्यक्षात पोलिसांची कार्यपद्धती मोजत असतो.
मूल्यांमुळेही वस्तुनिष्ठता धोक्यात येते. कशाचा अभ्यास करायचा आणि कशाला हानी म्हणायचे हे निवडताना निर्णयक्षमता वापरावी लागते. मूलगामी (radical) गुन्हेगारीशास्त्रज्ञांनी असा युक्तिवाद केला आहे की गुन्ह्याच्या व्याख्या त्या लिहिणाऱ्यांचे हितसंबंध प्रतिबिंबित करतात. म्हणूनच एडविन सदरलँड यांनी 1939 मध्ये पांढरपेशा गुन्हेगारीला (white collar crime) नाव देईपर्यंत तिच्याकडे दुर्लक्ष झाले.
तरीही वस्तुनिष्ठता जपण्यासाठी गुन्हेगारीशास्त्राकडे साधने आहेत. ते आपल्या पद्धती प्रसिद्ध करते, जेणेकरून इतरांना त्या तपासता येतात. पोलीस नोंदींचा पूर्वग्रह सुधारण्यासाठी ते पीडितीकरणविषयक सर्वेक्षणे आणि स्वतःहून दिलेल्या माहितीवर आधारित अभ्यास (self-report studies) वापरते. ते "काय आहे" हा प्रश्न "काय करायला हवे" या प्रश्नापासून वेगळा ठेवते. त्यामुळे गुन्हेगारीशास्त्रातील वस्तुनिष्ठता हे आधीच गाठलेले स्थान नसून पद्धतीद्वारे साधायचे उद्दिष्ट आहे.
सैद्धांतिक चौकट
गुन्हेगारीशास्त्राकडे सिद्धांत आहेत, आणि ते एकमेकांना दुरुस्त करत विकसित झाले आहेत. 1764 मधील बेकारिया यांच्या अभिजात संप्रदायाने गुन्ह्याला विवेकी निवड मानले आणि निश्चित आणि प्रमाणबद्ध शिक्षा (punishment) सुचवली. लोम्ब्रोसो यांच्या प्रत्यक्षवादी संप्रदायाने कारणे अपराध्यामध्ये शोधली. समाजशास्त्रीय सिद्धांतांनी समाजाकडे पाहिले: शॉ आणि मॅके यांचे सामाजिक विघटन (social disorganisation), मर्टन यांचा 1938 चा ताण सिद्धांत, सदरलँड यांचे विभेदक साहचर्य (differential association), शिक्का मारण्याचा सिद्धांत (labelling) आणि नियंत्रण सिद्धांत (control theory). 1986 मध्ये कॉर्निश आणि क्लार्क यांच्या विवेकी निवडीच्या सिद्धांताने अभिजात गृहीतक मर्यादित स्वरूपात पुनरुज्जीवित केले.
कमकुवतपणा असा की कोणताही एक सिद्धांत गुन्हा स्पष्ट करत नाही. प्रत्येक सिद्धांत काही अपराध आणि काही अपराधी स्पष्ट करतो. त्यातून बहुघटक दृष्टिकोन (multiple factor approach) आला, ज्याला काही टीकाकार सिद्धांत नसून यादी म्हणतात. परिपक्व शास्त्राकडे आपल्या निष्कर्षांना एकत्र बांधणारी चौकट असते.
बळ असे की सिद्धांतांची चाचणी घेता येते आणि घेतली जाते. जरब (deterrence) सिद्धांत असे भाकीत करतो की शिक्षेच्या तीव्रतेपेक्षा तिची निश्चितता अधिक महत्त्वाची असते, आणि पुरावा मोठ्या प्रमाणात त्याला आधार देतो. जिच्या दाव्यांची चाचणी होते आणि जी सुधारली जाते ती चौकट एकीकृत नसली तरी शास्त्रीय असते.
गुन्हेगारीशास्त्र कायद्याला कुठे भेटते, आणि ते का महत्त्वाचे आहे
न्यायालये (courts) गुन्हेगारीशास्त्रावर अपराध्याचे शास्त्र म्हणून विसंबून राहतात. Manoj v. State of Madhya Pradesh, (2023) 2 SCC 353 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने मृत्युदंडाचा विचार होण्यापूर्वी आरोपीची (accused) मानसोपचारविषयक आणि मानसशास्त्रीय स्थिती, सामाजिक पार्श्वभूमी आणि तुरुंगातील वर्तन यांविषयीची सामग्री राज्याने शिक्षा ठरवणाऱ्या (sentencing) न्यायालयासमोर ठेवणे आवश्यक केले. Bachan Singh v. State of Punjab, (1980) 2 SCC 684 मध्ये न्यायालयाने गुन्हेगाराशी संबंधित सौम्यकारी परिस्थिती (mitigating circumstances) विचारात घेणे आवश्यक केले. दोन्ही निकाल गुन्हेगारीशास्त्रीय पुराव्याला जीवन आणि मृत्यू यांवर परिणाम करण्याइतका विश्वासार्ह मानतात.
भारतीय पुराव्याचा आधार, आणि त्यातील उणिवा
भारतीय गुन्हेगारीशास्त्र मोठ्या प्रमाणात अधिकृत आकड्यांवर अवलंबून आहे. राष्ट्रीय गुन्हे अभिलेख ब्युरो (National Crime Records Bureau) नोंदलेल्या गुन्ह्यांची वार्षिक आकडेवारी प्रसिद्ध करते. ही पोलिसांनी नोंदवलेल्या प्रकरणांची गणना असते, म्हणजे ज्या प्रकारच्या माहितीच्या वस्तुनिष्ठतेवर वर प्रश्न उपस्थित केला गेला तीच. उदाहरणार्थ, स्त्रियांविरुद्धच्या नोंदलेल्या अपराधांत झालेली वाढ अधिक अपराधांइतकीच अधिक तक्रारी आणि अधिक नोंदणी दर्शवत असू शकते.
भारतात नियमित राष्ट्रीय पीडितीकरणविषयक सर्वेक्षण नाही. जे देश असे सर्वेक्षण करतात ते पीडित (victims) काय घडले असे सांगतात आणि पोलिसांनी काय नोंदवले यांची तुलना करू शकतात. ते नसल्यामुळे भारतातील न नोंदलेल्या गुन्ह्याचा अदृश्य आकडा (dark figure) केवळ अंदाजानेच काढता येतो. ही पद्धतीतील उणीव आहे, ज्ञानशाखेचे अपयश नव्हे, आणि व्यवहारात शास्त्रीय दावा कुठे सर्वांत कमकुवत आहे ते ती दाखवते.
न्यायालयांनी ही समस्या लक्षात घेतली आहे. Lalita Kumari मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने नोंदणी बंधनकारक केली, त्याचे एक कारण असे होते की नोंदणी नाकारल्याने अभिलेख विकृत होत होता. म्हणून भारतीय माहिती वाचणाऱ्या गुन्हेगारीशास्त्रज्ञाने प्रत्येक प्रवृत्तीबाबत विचारले पाहिजे की आचरण बदलले की नोंदणी बदलली.
तीन कसोट्या, शेजारी शेजारी
| कसोटी | गुन्हेगारीशास्त्राकडे काय आहे | त्यात काय नाही |
|---|---|---|
| कार्यपद्धती | आकडेवारी, सर्वेक्षणे, जुळवलेल्या तुलना, समूह अभ्यास, मूल्यमापित कार्यक्रम; स्वतःची दुरुस्ती (लोम्ब्रोसोविरुद्ध गोरिंग) | नियंत्रित प्रयोग क्वचितच शक्य; बराचसा पुरावा सहसंबंधात्मक |
| वस्तुनिष्ठता | प्रसिद्ध केलेल्या पद्धती, पीडितीकरणविषयक आणि स्वतःहून दिलेल्या माहितीवर आधारित सर्वेक्षणे, वस्तुस्थिती आणि धोरण यांच्यातील रेषा | विधिमंडळाने ठरवलेला विषय; पोलिसांनी निर्माण केलेली माहिती; कशाचा अभ्यास करायचा यातील मूल्याधारित निवड |
| सैद्धांतिक चौकट | अभिजात, प्रत्यक्षवादी, समाजशास्त्रीय आणि विवेकी निवडीचे सिद्धांत, प्रत्येकाची चाचणी आणि सुधारणा | एकीकृत सिद्धांत नाही; अनेक सिद्धांत फक्त काही गुन्हे स्पष्ट करतात |
दावा कशाने भक्कम होईल
तीन गोष्टींमुळे भारतीय गुन्हेगारीशास्त्र अधिक शास्त्रीय होईल. पहिली, पोलिसांपासून स्वतंत्रपणे गुन्हा मोजण्यासाठी ठरावीक अंतराने पुन्हा केले जाणारे राष्ट्रीय पीडितीकरणविषयक सर्वेक्षण. दुसरी, कार्यक्रमांचा विस्तार करण्यापूर्वी त्यांचे मूल्यमापन, जेणेकरून धोरण काय उपयोगी पडते याच्या पुराव्यावर आधारलेले असेल. तिसरी, ओळख काढून टाकलेल्या न्यायालयीन आणि पोलीस माहितीपर्यंत खुला प्रवेश, जेणेकरून इतरांना निष्कर्ष तपासता येतील. यांपैकी प्रत्येक गोष्ट पद्धतीचा प्रश्न आहे, आणि त्यावरून दिसते की गुन्हेगारीशास्त्राचा शास्त्रीय दर्जा ते कसे आचरले जाते यावर अवलंबून असतो.
निर्णय
अर्थशास्त्र आणि साथरोगशास्त्र ज्या अर्थाने शास्त्रे आहेत त्या अर्थाने गुन्हेगारीशास्त्र हे शास्त्र आहे. त्याची कार्यपद्धती पद्धतशीर आणि पुन्हा करता येण्याजोगी आहे, त्याच्या विधानांची चाचणी घेता येते, आणि त्याचे सिद्धांत पुराव्याने सुधारले जातात. भौतिकशास्त्र किंवा रसायनशास्त्र यांच्या अर्थाने ते शास्त्र नाही. त्याच्या विषयाची व्याख्या कायदा करतो, त्याची माहिती ती गोळा करणाऱ्या संस्था घडवतात, आणि ते नियंत्रित प्रयोग क्वचितच करू शकते. त्याचे निष्कर्ष दरांविषयी आणि साच्यांविषयी विश्वासार्ह असतात, आणि व्यक्तींविषयी केवळ संभाव्यतेच्या स्वरूपाचे असतात.
निष्कर्ष. कार्यपद्धतीच्या कसोटीवर गुन्हेगारीशास्त्र पात्र ठरते: त्याच्या पद्धती पद्धतशीर, पुन्हा करता येण्याजोग्या आणि स्वतःचे दावे खोडून काढण्यास सक्षम आहेत, जसे गोरिंग यांनी लोम्ब्रोसो यांना खोडून काढले. वस्तुनिष्ठतेच्या कसोटीवर ते केवळ अंशतः पात्र ठरते, कारण त्याचा विषय विधिमंडळ ठरवते आणि त्याची बरीचशी माहिती पोलीस निर्माण करतात, हे Joseph Shine, Navtej Singh Johar आणि Lalita Kumari दाखवतात. सैद्धांतिक चौकटीच्या कसोटीवर ते एका अटीसह पात्र ठरते: त्याच्या सिद्धांतांची चाचणी होते आणि ते सुधारले जातात, पण कोणताही सिद्धांत पूर्ण नाही. प्रामाणिक निष्कर्ष असा की गुन्हेगारीशास्त्र हे सामाजिक शास्त्र आहे: पद्धतीत काटेकोर, आपल्या माहितीबाबत सावध, आणि भाकिताबाबत विनम्र.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the LL.M. Criminal Law and Criminal Administration (Marathi) Semester 2 solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Notes + Solved papers: ₹798 Already bought it? Sign in
Or solved papers only: ₹499
Or notes only: ₹499
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
या खंडात चूक आढळली? कळवा आम्ही ती प्रश्नपत्रिकेशी पडताळून पाहू.