LL.M. सत्र 3 विमा कायदा 2024-25: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका

प्रश्न एक: कायदा कोणते कारण निवडतो? उत्तर म्हणजे काळाने शेवटचे नव्हे तर प्रभावी किंवा परिणामकारक कारण, आणि Leyland Shipping Co. Ltd. v. Norwich Union Fire Insurance Society Ltd., [1918] AC 350 हा प्रश्न निकाली काढतो. जानेवारी 1915 मध्ये ल हाव्रजवळ एका जर्मन पाणबुडीने Ikaria वर टॉर्पेडोचा मारा केला, तिला ओढून बाहेरच्या बंदरात आणले गेले, आणि मग ती धक्क्यावर बुडून धक्का अडवू नये म्हणून बंदर प्राधिकाऱ्यांनी तिला लाटरोधक भिंतीबाहेरच्या एका जागी जाण्याचा आदेश दिला; तेथे प्रत्येक ओहोटीला ती तळाला टेकली, तिचा कणा मोडला आणि ती बुडाली. विमापत्र समुद्री संकटांना विमाछत्र देत होते पण शत्रुत्वाचे सर्व परिणाम वगळत होते. हाऊस ऑफ लॉर्ड्सने टॉर्पेडो हेच संपूर्ण काळ प्रभावी आणि परिणामकारक कारण ठरवले, कारण जहाज त्या दुर्घटनेच्या पकडीतून कधीच सुटले नव्हते, म्हणून युद्ध अपवर्जन लागू झाले आणि विमाकर्ता जबाबदार ठरला नाही. लॉर्ड शॉ यांची मांडणी सारतः उद्धृत करावी: कार्यकारणभाव ही साखळी नसून जाळे आहे, आणि निकटचे कारण म्हणजे परिणामकारकतेत निकट असलेले कारण.

Thames and Mersey Marine Insurance Co. v. Hamilton, Fraser & Co., (1887) 12 App Cas 484, म्हणजे Inchmaree: एक झडप बंद असल्यामुळे आणि पाणी बाहेर पडू न शकल्यामुळे डॉंकी इंजिनाचा हवा कक्ष फुटला; त्याच हाऊसने ठरवले की समुद्री संकट नव्हते, कारण हा अपघात किनाऱ्यावरही तितकाच घडू शकला असता आणि त्यात समुद्राचा कोणताही वाटा नव्हता. बाजारपेठेचे उत्तर म्हणजे जहाजाच्या विमापत्रांत इंचमेरी खंड लिहिणे.

Canada Rice Mills Ltd. v. Union Marine and General Insurance Co. Ltd., [1941] AC 55, एक महत्त्वाचा विस्तार जोडतो. वादळात मोठ्या लाटांचे पाणी आत येऊ नये म्हणून वायुवीजन झरोके बंद केल्यानंतर तापल्यामुळे तांदळाचे नुकसान झाले. प्रिव्ही कौन्सिलने ठरवले की जेथे झरोके बंद करणे ही समुद्री संकटांमुळे आवश्यक झालेली वाजवी खबरदारी होती, तेथे परिणामी नुकसान त्या संकटांमुळेच निकटपणे घडलेले होते. विमा उतरवलेल्या संकटाला प्रतिसाद म्हणून केलेली जाणीवपूर्वक मानवी कृती साखळी तोडत नाही.

प्रश्न तीन: एकाच वेळी असलेले कोणतेही कारण वगळलेले आहे का? जेथे दोन कारणे एकत्र काम करतात आणि त्यांपैकी एक विमा उतरवलेले असते तर दुसऱ्याचा केवळ उल्लेख नसतो, तेथे विमाकर्ता जबाबदार असतो. जेथे एक स्पष्टपणे वगळलेले असते, तेथे अपवर्जन वरचढ ठरते: Wayne Tank and Pump Co. Ltd. v. Employers Liability Assurance Corporation Ltd., [1974] QB 57, कारखान्यातील आग विमाधारकाने पुरवलेल्या सदोष उपकरणामुळे, जे अपवर्जनात येत होते, आणि एका कर्मचाऱ्याने संयंत्र रात्रभर चालू ठेवल्यामुळे, अशा दोन्ही कारणांनी लागली, आणि अपील न्यायालयाने विमाकर्त्याला दायित्वातून मुक्ती दिली.

निर्णय प्रक्रिया म्हणून परम सद्भावना

हा नियमही वैधानिक आहे. सागरी विमा अधिनियम, 1963 चे कलम 19 तरतूद करते की सागरी विम्याची संविदा (contract) ही परम सद्भावनेवर आधारित संविदा आहे, आणि कोणत्याही पक्षकाराने परम सद्भावना पाळली नाही तर दुसरा पक्षकार ती संविदा शून्य ठरवू शकतो. "कोणत्याही पक्षकाराने" या शब्दांमुळे हे कर्तव्य परस्पर ठरते, आणि भारतीय न्यायालयांनी त्यातील विमाकर्त्याचा अर्धा भाग अंमलात आणण्यास सुरुवात केली आहे: M/s Texco Marketing Pvt. Ltd. v. TATA AIG General Insurance Co. Ltd., 2022 INSC 1184, ने संपूर्ण विमाछत्रच गिळंकृत करणारे आणि विमाधारकाला कधीही न दाखवलेले अपवर्जन लागू करता येत नसल्याचे आणि त्याची विक्री ही अनुचित व्यापार प्रथा असल्याचे ठरवले. त्या नियमाचा भारतीय पूर्वज, आणि Texco ज्या निर्णयावर उभा आहे तो, म्हणजे 22 फेब्रुवारी 2000 रोजी निर्णय दिलेला Modern Insulators Ltd. v. Oriental Insurance Co. Ltd., (2000) 2 SCC 734.

प्रश्न एक: मुळात कर्तव्य का आहे? माहितीच्या विषमतेमुळे, आणि याचे अभिजात स्पष्टीकरण Carter v. Boehm, (1766) 3 Burr 1905 मधील लॉर्ड मॅन्सफिल्ड यांचे आहे. सुमात्रातील फोर्ट मार्लबरोच्या गव्हर्नरने परकीय शत्रूने किल्ला ताब्यात घेण्याविरुद्ध त्याचा विमा उतरवला, आणि त्याला माहीत होते की किल्ला युरोपीय नव्हे तर स्थानिक हल्ल्याविरुद्ध बांधलेला होता आणि फ्रेंच हल्ल्याची अपेक्षा होती. लॉर्ड मॅन्सफिल्ड यांनी स्पष्ट केले की विमा ही अंदाजावर आधारित संविदा आहे; ज्या विशेष वस्तुस्थितींवर संभाव्य शक्यतेची गणना करायची असते त्या बहुधा केवळ विमाधारकाच्याच माहितीत असतात; आणि विमाकर्ता त्याच्या निवेदनावर विश्वास ठेवतो आणि तो आपल्या माहितीतील कोणतीही परिस्थिती लपवत नाही या भरवशावर पुढे जातो. तरीही विमाधारक यशस्वी ठरला, कारण लंडनच्या विमाकर्त्याला वसाहतींच्या संरक्षणाची सर्वसाधारण स्थिती माहीत असल्याचे मानले गेले, आणि हे सांगितल्याने दिसते की या निर्णयाने असे तत्त्व प्रस्थापित केले जे त्याने स्वतः लागू केले नाही.

प्रश्न दोन: काय प्रकट केले पाहिजे? कलम 20(1): विमाधारकाला माहीत असलेली प्रत्येक महत्त्वाची परिस्थिती, संविदा पूर्ण होण्यापूर्वी प्रकट केली पाहिजे, आणि व्यवसायाच्या सामान्य ओघात ज्या प्रत्येक परिस्थितीची माहिती त्याला असायला हवी ती त्याला माहीत असल्याचे मानले जाते. कलम 20(2) कसोटी पुरवते: एखादी परिस्थिती विमा हप्ता ठरवताना किंवा जोखीम स्वीकारायची का हे ठरवताना विवेकी विमाकर्त्याच्या मूल्यमापनावर प्रभाव टाकेल तर ती महत्त्वाची असते. मानक वस्तुनिष्ठ आणि काल्पनिक आहे, म्हणून प्रत्यक्ष विमाकर्त्याची विशिष्ट लहर किंवा विमाधारकाचा प्रामाणिकपणा हे माप नसते.

प्रश्न पाच: भार कोणावर आहे, आणि येथेच भारतीय कायदा पुढे सरकला आहे. सुरुवातीचा मुद्दा म्हणजे Mithoolal Nayak v. Life Insurance Corporation of India, AIR 1962 SC 814, जेथे प्रस्तावाच्या (proposal) काही काळ आधी विमाधारकावर एका गंभीर आजारासाठी उपचार झाले होते, त्याने ते नाकारले आणि काही महिन्यांतच त्याचा मृत्यू झाला; दावा नाकारणे ग्राह्य ठरवण्यात आले, आणि न्यायालयाने तीन अटी एकत्रितपणे आवश्यक ठरवल्या: महत्त्वाच्या बाबीवरील निवेदन किंवा महत्त्वाच्या वस्तुस्थितीची दडपणूक, कपटाने (fraud) केलेली दडपणूक, आणि ते खोटे असल्याची विमापत्रधारकाला माहिती. Reliance Life Insurance Co. Ltd. v. Rekhaben Nareshbhai Rathod, (2019) 6 SCC 175, हा कठोर दृष्टिकोनाचा कळस आहे, ज्याने प्रस्ताव अर्ज संविदेचा पाया ठरवला, अभिकर्त्याने तो भरला म्हणून कर्तव्य सौम्य होत नाही असे ठरवले, आणि विशिष्ट प्रश्न हीच महत्त्वाची सूचना असते असे ठरवले.

आणि 25 फेब्रुवारी 2025 रोजी निर्णय दिलेला Mahaveer Sharma v. Exide Life Insurance Co. Ltd., 2025 INSC 268, हा अद्ययावततेसाठी सुरुवातीलाच द्यायचा निर्णय आहे. विमाधारकाने 9 जून 2014 रोजी पंचवीस लाख रुपयांचे मुदत विमापत्र घेतले आणि 19 ऑगस्ट 2015 रोजी अपघातात त्याचा मृत्यू झाला. विमाकर्त्याने दावा नाकारला कारण आयुर्विमा महामंडळाची तीन चालू विमापत्रे प्रकट केलेली नव्हती, फक्त एका अव्हिवा विमापत्राचा उल्लेख होता आणि प्रस्तावात त्याची नोंद चार लाख रुपये अशी होती, प्रत्यक्षात ते चाळीस लाख रुपयांचे होते. सर्वोच्च न्यायालयाने, न्यायमूर्ती नागरत्ना आणि सतीशचंद्र शर्मा यांनी, अपील मान्य केले आणि विमाकर्त्याला सर्व लाभ देण्याचा निर्देश दिला, आणि ठरवले की खूप मोठ्या अव्हिवा विमापत्राचे प्रकटीकरण हे बहुतांश प्रकटीकरण होते, विमाकर्त्याकडे आपली जोखीम मोजण्यासाठी पुरेशी माहिती आधीच असेल तेथे लहान विमापत्रे वगळणे महत्त्वाचे नसते, आणि महत्त्वाच्या वस्तुस्थितीची दडपणूक सिद्ध करण्याचा भार विमाकर्त्यावर असतो.

वैधानिक अंतिम मर्यादा म्हणजे विमा कायदे (सुधारणा) अधिनियम, 2015 ने प्रतिस्थापित केलेले विमा अधिनियम, 1938 चे कलम 45. विमापत्राची तारीख, जोखमीच्या प्रारंभाची तारीख, पुनरुज्जीवनाची तारीख किंवा रायडरची तारीख, यांपैकी जी नंतरची असेल त्या तारखेपासून तीन वर्षांनंतर कोणत्याही कारणावरून कोणत्याही आयुर्विमापत्राला आव्हान देता येत नाही. तीन वर्षांच्या आत त्याला केवळ कपटासाठी किंवा महत्त्वाच्या चुकीच्या विधानासाठी आव्हान देता येते, आणि तेही विमाकर्त्याने कारणे आणि आधारसामग्री लेखी कळवली तरच; आणि ते विधान विमाधारकाच्या सर्वोत्तम माहितीनुसार आणि विश्वासानुसार खरे होते किंवा दडवण्याचा कोणताही जाणीवपूर्वक हेतू नव्हता हे लाभार्थ्याने सिद्ध केल्यास कपटासाठी दावा नाकारता येत नाही.

निकटचे कारण हा प्रश्न सोडवते की घडलेली हानी हीच विमा उतरवलेली हानी आहे का, आणि सागरी विमा अधिनियम, 1963 चे कलम 55(1) विमाकर्त्याचे दायित्व विमा उतरवलेल्या संकटामुळे निकटपणे घडलेल्या हानीपुरते मर्यादित करते. Leyland Shipping नुसार "निकटचे" म्हणजे काळाने सर्वांत जवळचे नव्हे तर परिणामकारकतेत प्रभावी; Reischer v. Borwick आणि Pink v. Fleming दाखवतात की ही रेषा किती बारीक आहे; Wayne Tank व्यक्त अपवर्जनाला परिणाम देऊन एकाच वेळी असलेल्या कारणांचा प्रश्न सोडवतो; कलम 55(2) अशी अपवर्जने पुरवते ज्यांत हा सिद्धांत प्रत्यक्ष वाद निकाली काढतो; आणि Gaunt पुराव्याचा भार ठरवतो, जो सर्व जोखीम विमापत्राखाली विमाधारकाने केवळ आकस्मिक दुर्घटना सिद्ध करण्याइतकाच असतो.

परम सद्भावना हा प्रश्न सोडवते की जोखमीची किंमत ठरवण्यासाठी विमाकर्त्याला पुरेशी माहिती दिली गेली होती का, आणि कलमे 19 आणि 20 परस्पर कर्तव्य, महत्त्वाची विवेकी विमाकर्ता कसोटी, चार अपवाद, आणि नुकसानभरपाईऐवजी संविदा शून्य ठरवण्याचा उपाय पुरवतात. भारतीय कायद्याची दिशा निःसंदिग्ध आहे आणि तोच समारोपाचा मुद्दा असावा: Mithoolal Nayak आणि Rekhaben पासून, Sulbha Prakash Motegaonkar आणि Manmohan Nanda मार्गे, फेब्रुवारी 2025 मधील Mahaveer Sharma पर्यंत, न्यायालये आता विमाकर्त्याने महत्त्व, माहिती आणि कपट सिद्ध करणे आवश्यक ठरवतात, हानीशी असंबंधित दडपणुकीवरून दावा नाकारणे अमान्य करतात, बहुतांश प्रकटीकरण पुरेसे मानतात, आणि भार पूर्णपणे विमाकर्त्यावर टाकतात, आणि विमा अधिनियम, 1938 चे कलम 45 तीन वर्षांनंतर हा प्रश्नच संपवते. याउलट निकटचे कारण Leyland Shipping ने जेथे सोडले तेथेच उभे आहे.