B.A. LL.B. (पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम) सत्र 10 कायदा आणि वैद्यकशास्त्र Nov 2022 - 60/40: मराठी उत्तरांसह प्रश्नपत्रिका

पूर्ण गुणांसाठी हे समाविष्ट करा: (A) माहितीपूर्ण संमती: अर्थ, तिच्या तीन अटी आणि उघड करायच्या चार गोष्टी (Samira Kohli सविस्तर), नकार (Common Cause); (B) अपघातातील मृत्यूनंतर अवयवदानासाठी संमती (consent), मानवी अवयव आणि ऊती प्रत्यारोपण अधिनियम, 1994 (Transplantation of Human Organs and Tissues Act, 1994) आणि 2014 चे नियम यांखाली: मृत व्यक्तीचा स्वतःचा लेखी प्राधिकार (कलम (section) 3(2); नमुना 7) आणि तरीही आवश्यक असलेली नातेवाइकांची संमती (नियम 5(4)(a)); मृतदेहाचा कायदेशीर ताबा (possession) असलेली व्यक्ती (कलम 3(3); नमुना 8); मूल (कलम 3(7)); वैद्यकीय-कायदेशीर बाजू, कारण अपघातातील मृत्यू शवविच्छेदनासाठी (post-mortem) जातो (कलमे 4(1), 6; नियम 6); बेवारस मृतदेह (unclaimed body) (कलम 5; नमुना 9); कोण संमती देऊ शकत नाही (कलम 4(2)); आधी प्रमाणित केलेला मेंदूच्या खोडाचा मृत्यू (कलम 3(6)); तक्ता; निष्कर्ष.

(A) माहितीपूर्ण संमती म्हणजे काय?

माहितीपूर्ण संमती म्हणजे सक्षम व्यक्तीने वैद्यकीय प्रक्रियेला दिलेली सहमती (agreement), जी निर्णय घेण्यासाठी तिला जे माहीत असणे आवश्यक आहे ते डॉक्टरने समजावून सांगितल्यानंतर स्वेच्छेने दिलेली असते. तिच्या तीन अटी आहेत: व्यक्तीकडे क्षमता असली पाहिजे, तिने स्वेच्छेने कृती केली पाहिजे, आणि तिच्याकडे पुरेशी माहिती असली पाहिजे.

(B) अपघातातील मृत्यूनंतर अवयवदानासाठी कोण संमती देऊ शकतो?

आधी, मृत्यू प्रस्थापित झाला पाहिजे. मेंदूच्या खोडाच्या मृत्यूनंतर (brain-stem death) अवयव घ्यायचे असतील, तिथे वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मंडळाने (Board of medical experts) आधी मृत्यू प्रमाणित (certified) केला पाहिजे (कलम 3(6)). रुग्णाने दानाला प्राधिकार दिला होता का, हे अतिदक्षता विभागातील (Intensive Care Unit) डॉक्टरांनी रुग्णाला किंवा जवळच्या नातेवाइकाला (near relative) विचारले पाहिजे. दिला नसेल, तर प्राधिकार देण्याच्या किंवा नाकारण्याच्या पर्यायाविषयी त्यांनी त्यांना सांगितले पाहिजे (कलम 3(1A)).

1. स्वतः मृत व्यक्ती, आगाऊ. व्यक्ती मृत्यूनंतर अवयव काढण्याला "लेखी, आणि दोन किंवा अधिक साक्षीदारांच्या (त्यांपैकी किमान एक अशा व्यक्तीचा जवळचा नातेवाईक असेल) उपस्थितीत" प्राधिकार देऊ शकते (कलम 3(2)). ही प्रतिज्ञा (pledge) नमुना 7 मध्ये, किंवा वाहनचालक परवान्यासारख्या दस्तऐवजात (document) केली जाते. तरीही, "जवळच्या नातेवाइकाची किंवा मृतदेहाचा कायदेशीर ताबा असलेल्या व्यक्तीचीही संमती आवश्यक असेल" (नियम 5(4)(a), मानवी अवयव आणि ऊती प्रत्यारोपण नियम, 2014).

2. त्याचा आक्षेप बंधनकारक असतो. त्याने आपली प्रतिज्ञा मागे घेतली (revoked) असेल, किंवा आपले अवयव काढले जाऊ नयेत असे लिहिले असेल, तर "जवळच्या नातेवाइकाने किंवा मृतदेहाचा कायदेशीर ताबा असलेल्या व्यक्तीने संमती दिली तरीही" कोणताही अवयव घेतला जात नाही (नियम 5(4)(a) चे परंतुक (proviso)).

2. शवविच्छेदनाच्या प्रकरणांसाठी अपवाद. "अशा व्यक्तीचा मृत्यू अपघातामुळे झाला असल्याच्या कारणाने वैद्यकीय-कायदेशीर प्रयोजनांसाठी" मृतदेह शवविच्छेदनासाठी पाठवला असेल, तिथे सक्षम व्यक्ती अवयव काढण्याला प्राधिकार देऊ शकते (कलम 6(a)). अवयव "ज्या प्रयोजनासाठी असा मृतदेह पाठवला आहे त्यासाठी आवश्यक असणार नाही", आणि मृत व्यक्तीने आक्षेप घेतला नव्हता, असे तिला वाटले पाहिजे.
3. कार्यपद्धती. वेळेवर अवयव काढता यावेत म्हणून रुग्णालय पोलिसांना मदतीची विनंती करते, आणि शवविच्छेदन करणाऱ्या डॉक्टरला कळवते. "मृत्यूच्या कारणाचा निर्धार धोक्यात येणार नाही" याची खात्री केली पाहिजे. अवयव काढणाऱ्या डॉक्टरचा अहवाल शवविच्छेदनाच्या नोंदींत जातो (नियम 6, 2014 चे नियम).

6. बेवारस मृतदेह. अपघातग्रस्तांची कधी कधी ओळख पटत नाही. रुग्णालयातील मृतदेहावर "अठ्ठेचाळीस तासांच्या आत ... कोणत्याही जवळच्या नातेवाइकाने हक्क सांगितला नाही", तर रुग्णालयाची प्रभारी व्यक्ती प्राधिकार देऊ शकते (कलम 5(1); नमुना 9). एखादा जवळचा नातेवाईक "मृतदेहावर हक्क सांगण्याची शक्यता आहे" असे तिला वाटत असेल, तर ती तसे करू शकत नाही (कलम 5(2)).

7. कोण संमती देऊ शकत नाही. ज्या व्यक्तीकडे मृतदेह "केवळ दफन, दहन किंवा इतर विल्हेवाट यांच्या प्रयोजनासाठी" सोपवला आहे, ती अवयव काढण्याला प्राधिकार देऊ शकत नाही (कलम 4(2)).

निष्कर्ष. माहितीपूर्ण संमती म्हणजे स्वरूप, पर्याय, मोठे धोके आणि नकाराचे परिणाम उघड केल्यानंतर सक्षम व्यक्तीने स्वेच्छेने दिलेली सहमती (Samira Kohli). अपघातातील मृत्यूनंतर, दानासाठीची संमती सर्वप्रथम मृत व्यक्तीच्या स्वतःच्या लेखी प्रतिज्ञेतून येते. जवळचा नातेवाईक किंवा मृतदेहाचा कायदेशीर ताबा असलेली व्यक्ती यांनीही संमती दिली पाहिजे. त्याने कोणतीही प्रतिज्ञा किंवा आक्षेप ठेवला नसेल, तिथे, जवळच्या नातेवाइकाचा आक्षेप नसेल तर, ती व्यक्ती संमती देऊ शकते (कलम 3(3)). अपघातातील मृत्यू वैद्यकीय-कायदेशीर असल्यामुळे, शवविच्छेदनाचे प्रयोजन विफल होत नसेल तरच अवयव काढण्यास परवानगी आहे (कलम 6(a); नियम 6). 48 तासांनंतर रुग्णालय बेवारस मृतदेह मुक्त करू शकते (कलम 5).