Resource Management and The Law Notes in Marathi (संसाधन व्यवस्थापन आणि कायदा) | LL.M. Semester 1 | Mumbai University | munotes

अनुक्रमणिका

मॉड्यूल I पाणी

1. ही प्रश्नपत्रिका कशाबद्दल आहे, आणि विद्यापीठाने छापलेले चार शब्द 1
2. नैसर्गिक संसाधन म्हणजे काय, आणि कायद्यात त्याचे व्यवस्थापन करणे म्हणजे काय 5
3. संविधानातील पाणी 9
4. पाण्याचा हक्क आहे का? 13
5. पाण्याचा मालक कोण 17
6. तटवर्ती हक्क, आणि सुविधाधिकार अधिनियमाचे कलम 7 21
7. सिंचनातील तटवर्ती हक्क, आणि तटवर्ती मालकासमोरील अडचणी 26
8. पाण्यावरील रूढीजन्य हक्क, आणि गावतलाव 30
9. आंतरराज्य नदी जल विवाद अधिनियम, 1956: तो कशासाठी आहे 34
10. न्यायाधिकरणाकडे संदर्भ, आणि न्यायाधिकरणाची रचना कशी होते 38
11. निवाडा, आणि तो सर्वोच्च न्यायालयाचा हुकूमनामा का असतो 42
12. कलम 11 मधील प्रतिबंध, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 46
13. यंत्रणेत काय चुकते, आणि काय सुचवले गेले 50
14. नदी मंडळ अधिनियम, 1956: कधीच प्रत्यक्षात न आलेला अर्धा भाग 54
15. नदी मंडळाने काय केले असते 58
16. नदी मंडळ अधिनियमाखालील लवाद, आणि विसर्जन 62
17. अनुच्छेद 262 आणि न्यायालये 66
18. कावेरी विवाद 70
19. 2018 चा हुकूमनामा, आणि कावेरी जल व्यवस्थापन प्राधिकरण 74
20. In re Cauvery Water Disputes Tribunal: राज्य कायदा करून आदेश निष्प्रभ करू शकत नाही 78
21. इतर विवाद 82
22. नद्यांची जोडणी 85
23. धरण सुरक्षा अधिनियम, 2021: संस्था 88
24. राज्य स्तर, आणि धरण मालकाची कर्तव्ये 92
25. अहवाल देणे, सुरक्षा आढावा आणि अपराध 96
26. नर्मदा बचाओ आंदोलन: एक धरण, विस्थापन आणि विभागलेले न्यायालय 100
27. भूजल: जलधर म्हणजे काय 104
28. झिरपणाऱ्या पाण्यावरील पूर्ण स्वामित्व, आणि हा नियम कसा मोडला 107
29. केंद्रीय भूजल प्राधिकरण 112
30. छत्र कायदा म्हणून पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 116
31. पर्यावरण अधिनियमाखालील 2024 ची दंड व्यवस्था 120
32. महाराष्ट्र भूजल अधिनियम, 2009: प्राधिकरणे 124
33. जिल्हा स्तर, आणि पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताचे संरक्षण 128
34. पाणलोट, जलधर आणि भूजल वापर आराखडा 132
35. महाराष्ट्र अधिनियमाखालील अपराध, अपील आणि नियम 136
36. क्षारता: किनाऱ्यावरील खाऱ्या पाण्याचा शिरकाव, सिंचन आणि सांडपाणी 140
37. पर्जन्यजल संचयन 144
38. राष्ट्रीय जल धोरण, 2012 148
39. मंजूर न झालेली विधेयके 152
40. पाणथळ जागा, आणि रामसरची विवेकी वापराची कल्पना 156
41. पाणथळ जागा (संवर्धन आणि व्यवस्थापन) नियम, 2017 160
42. किनारी जलकृषी प्राधिकरण अधिनियम, 2005 164
43. जलकृषी अधिनियमाची अंमलबजावणी, आणि 2023 ची सुधारणा 169
44. महाराष्ट्रातील मासेमारीचे नियमन 174
45. जल अधिनियम, 1974: मंडळे 178
46. संमती, आणि कलम 24 मधील मनाई 183
47. शास्ती, आणि 2024 ची दंड व्यवस्था 188
48. Vellore Citizens Welfare Forum: एका निकालात तीन तत्त्वे 194

मॉड्यूल II जमीन

1. संसाधन म्हणून जमीन 198
2. संविधानातील जमीन 201
3. शेताखालील खनिजांचा मालक कोण 206
4. MMDR अधिनियम, 1957: त्याला केंद्रीय बनवणारी घोषणा 211
5. खनिज सवलती: अनुज्ञापत्र, परवाना आणि पट्टा 216
6. स्वामित्वधन, निश्चित भाडे, आणि राज्याला प्रत्यक्षात काय मिळते 221
7. जिल्हा खनिज प्रतिष्ठान आणि अन्वेषण न्यास 226
8. लिलाव: कलमे 10B आणि 11, आणि 2015 ने काय बदलले 230
9. कोळसा, लिग्नाइट, अणुखनिजे आणि महत्त्वपूर्ण खनिजे 235
10. नियम करण्याचे अधिकार, आणि सवलतींची नोंदवही 240
11. गौण खनिजे, कलम 15, आणि Deepak Kumar 244
12. राखीव ठेवणे, संवर्धन आणि पूर्वेक्षणाचा अधिकार 248
13. शून्य सवलती, निदेश आणि पुनरीक्षणाचा अधिकार 252
14. दंड, आणि कलम 21(5) 256
15. MMDR अधिनियमाचा उर्वरित भाग 261
16. वाळू: नियंत्रणात ठेवायला सर्वात कठीण खनिज 265
17. डेहराडूनच्या चुनखडीच्या खाणी: जिथे न्यायिक उपायाची सुरुवात झाली 269
18. गोवा: पायाभूत न्यायनिवाडे 274
19. Common Cause: शंभर टक्के भरपाई 279
20. Samatha: अनुसूचित क्षेत्रातील खाणकाम 283
21. वनजमिनीवरील खाणकाम: नियमगिरी आणि ग्रामसभा 287
22. Lafarge, आणि वन मंजुरीचा आढावा कसा घेतला जातो 291
23. जोशीमठ, आणि भार न पेलणाऱ्या जमिनीवरील बांधकाम 296
24. सागरी खनिजे, कोळसाधारक क्षेत्रे आणि तेलक्षेत्रे 299
25. राष्ट्रीय खनिज धोरण, 2019, आणि शाश्वत खाणकाम म्हणजे काय 303
26. पर्यावरण प्रभाव मूल्यांकन अधिसूचना, 2006 307
27. पर्यावरणपूरक जमीन नियोजन: संवर्धन, वापर आणि रूपांतरण 311
28. नगररचना कायदा, आणि विकास आराखडा 315
29. जमीन वापराचे रूपांतरण 319
30. नागरीकरण आणि काँक्रीटीकरण: शहर पक्के झाले की ते काय गमावते 323
31. जमीन संपादन: 2013 चा अधिनियम आणि सामाजिक प्रभाव मूल्यांकन 327
32. भरपाई, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापना 333
33. प्राधिकरण, अपील, आणि परत येणारी जमीन 338
34. भारतीय वने आजवर कोणत्या कामी आली 342
35. राखीव वने, आणि हक्कांची निश्चिती 347
36. कुरण, वनोपज आणि अधिकार अभिलेख 351
37. राखीव वनात काय करता येत नाही 355
38. ग्राम वने आणि संरक्षित वने 360
39. सरकारच्या मालकीची नसलेली वने, आणि इमारती लाकडावरील शुल्क 365
40. वाहतुकीतील इमारती लाकूड, आणि वाहून आलेले व किनाऱ्याला लागलेले लाकूड 370
41. वन अधिकारी, अटक, आणि सरकारी मालमत्तेचे गृहीतक 375
42. दंड, आणि भारतीय वन अधिनियमाचा उर्वरित भाग 380
43. वन (संरक्षण एवं संवर्धन) अधिनियम, 1980 385
44. Godavarman, आणि वन या शब्दाचा शब्दकोशातील अर्थ 389
45. 2023 ची सुधारणा, आणि कलम 1A ने काय वगळले 393
46. भरपाई वनीकरण आणि निव्वळ वर्तमान मूल्य 398
47. भरपाई वनीकरण निधी प्राधिकरणे 403
48. राष्ट्रीय वन धोरण, 1988 408
49. संयुक्त वन व्यवस्थापन, आणि वनाचे रक्षण करणारे लोक 413
50. प्राचीन स्मारके अधिनियम, 1958: काय संरक्षित आहे 419
51. मालक, पालक आणि संपादनाचा अधिकार 425
52. प्रतिबंधित क्षेत्र, नियमित क्षेत्र आणि 2010 ची सुधारणा 430
53. पुरातत्त्वीय स्थळे, उत्खनन आणि दंड 436
54. पुरावशेष आणि कलानिधी अधिनियम, 1972 442
55. पुरावशेष अधिनियमाखालील जप्ती, अधिहरण आणि अपराध 448
56. नैसर्गिक वारसा, आणि जागतिक वारसा अभिसंधी 454
57. न्यायिक दृष्टिकोन: ताज ट्रॅपेझियम, व्हाइसरीगल लॉज आणि अमिनाबाद पार्क 461
58. संस्कृती आणि वारसा: कायदे, तह आणि निकाल एकत्रितपणे 466

मॉड्यूल III सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्तेच्या संकल्पना

1. दोन नव्हे, चार व्यवस्था 472
2. सामायिक संसाधनांची शोकांतिका, आणि हार्डिनने प्रत्यक्षात काय वर्णन केले 476
3. ऑस्ट्रॉमचे उत्तर: सामायिक संसाधनाचा नाश अटळ का नाही 480
4. Res Communis, Res Nullius आणि Res Publicae 484
5. राज्य मालमत्ता: सर्वोपरि अधिकार, पोलीस अधिकार आणि राजगामी मालमत्ता 488
6. सार्वजनिक न्यास सिद्धांत: M.C. Mehta v. Kamal Nath 493
7. सिद्धांताचा विस्तार: समुद्रकिनारा, तलाव आणि उद्यान 497
8. गावातील सामायिक जमिनी: बुजवलेले तळे 502
9. सामायिक मालमत्ता म्हणून वन्यजीव, आणि राज्य मालमत्ता म्हणून वन्यजीव 507
10. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972: अधिकारी आणि मंडळे 512
11. शिकारीवरील मनाई, आणि शिकारीला परवानगी केव्हा असते 517
12. विनिर्दिष्ट वनस्पती 522
13. अभयारण्य घोषित करणे, आणि त्यातील हक्कांची निश्चिती 527
14. अभयारण्यात काय करता येत नाही 532
15. राष्ट्रीय उद्याने, संवर्धन राखीव क्षेत्रे आणि सामुदायिक राखीव क्षेत्रे 537
16. प्राणिसंग्रहालये आणि केंद्रीय प्राणिसंग्रहालय प्राधिकरण 543
17. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण, आणि महत्त्वपूर्ण व्याघ्र अधिवास 547
18. मालकी प्रमाणपत्रे, ट्रॉफी आणि व्यापारावरील बंदी 554
19. CITES, आणि 2022 ची सुधारणा 561
20. अपराध, दंड आणि समपहरण 568
21. नवीकरणीय संसाधन म्हणून वन्यजीव, आणि ही कल्पना कुठे थांबते 577
22. जैविक विविधता अधिनियम, 2002: जैविक संसाधन कोण घेऊ शकतो 581
23. राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण 586
24. राज्य मंडळे, व्यवस्थापन समित्या आणि लोक जैवविविधता नोंदवही 592
25. जैविक विविधता अधिनियमाची 2023 मधील पुनर्रचना 599
26. आदिवासी अधिवास: वननिवासी कोण 605
27. वन हक्क अधिनियम, 2006: तेरा हक्क 610
28. ग्रामसभा, आणि हक्काला मान्यता कशी मिळते 616
29. पेसा अधिनियम, 1996, आणि पाचवी अनुसूची 621
30. महत्त्वपूर्ण वन्यजीव अधिवास: जिथे दोन अधिनियम परस्परांशी भिडतात 626
31. सामायिक मालमत्तेचा प्रश्न म्हणून वनस्पती आणि प्राणी यांचे संवर्धन 630
32. नैसर्गिक वारसा आणि आदिवासी अधिवास यांचे वर्गीकरण 635
33. सामायिक मालमत्ता आणि राज्य मालमत्ता म्हणून ऐतिहासिक स्मारके 640
34. लोकचळवळी: चिपको, सायलेंट व्हॅली, नर्मदा आणि नियमगिरी 645
35. चळवळींनी प्रत्यक्ष कायद्यात काय बदलले 650

मॉड्यूल IV ऊर्जा

1. संसाधन म्हणून ऊर्जा 654
2. संविधानातील ऊर्जा 658
3. पारंपरिक ऊर्जा: ती काय आहे आणि तिची किंमत काय 662
4. कोळसा: राष्ट्रीयीकरण, वाटप रद्द होणे आणि व्यापारी खाणकाम 666
5. पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू 670
6. अणुऊर्जा अधिनियम, 1962 676
7. खाणकाम, उत्पादन आणि किरणोत्सर्ग यांवरील नियंत्रण 682
8. गोपनीयता, शोध आणि अणुऊर्जा अधिनियमाखालील अपराध 689
9. अणुखनिजे, आणि MMDR अधिनियमाचे कलम 11B 696
10. अणु हानीसाठी नागरी दायित्व अधिनियम, 2010 701
11. कलम 17(b): पुरवठादाराचे दायित्व 708
12. दावा आयुक्त आणि अणु हानी दावा आयोग 713
13. अपराध, आणि दिवाणी न्यायालयावरील प्रतिबंध 719
14. कुडनकुलम: G. Sundarrajan, आणि न्यायालय कशाचा आढावा घेणार नाही 725
15. अपारंपरिक ऊर्जा: सहा स्रोत 730
16. पवन ऊर्जा 734
17. सौर ऊर्जा, आणि सौर पार्कला लागणारी जमीन 739
18. वीज अधिनियम, 2003: अधिनियमाची रचना 743
19. परवान्याशिवाय वीजनिर्मिती, आणि इतर सर्व गोष्टींसाठी परवाना 748
20. पारेषण, आणि भार प्रेषण केंद्रे 755
21. वितरण, पुरवठा करण्याचे कर्तव्य आणि खुला प्रवेश 761
22. वीजदर, आणि कलम 61(h) 767
23. केंद्रीय वीज प्राधिकरण आणि नियामक आयोग 772
24. नवीकरणीय खरेदी बंधन आणि नवीकरणीय ऊर्जा प्रमाणपत्रे 779
25. अपील न्यायाधिकरण, अनधिकृत वापर, आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 784
26. ऊर्जा संवर्धन अधिनियम, 2001: ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो 791
27. मानके, लेबल, इमारत संहिता आणि पदनिर्दिष्ट ग्राहक 798
28. ऊर्जा संवर्धन अधिनियमाखालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील 805
29. पारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष 812
30. अपारंपरिक ऊर्जेचे गुण आणि दोष 817
31. निर्मिती, पारेषण आणि वापर: ऊर्जा कुठे वाया जाते 822
32. हानी कमी करणारे पर्याय 827
33. संक्रमण: निव्वळ शून्य, हरित हायड्रोजन आणि न्याय्य संक्रमण 832