Human Rights Law Notes in Marathi (मानवी हक्क कायदा) | B.A. LL.B. (Five Year Course) Semester 8 | Mumbai University | munotes

अनुक्रमणिका

मॉड्यूल I मानवी हक्कांचा इतिहास आणि तत्त्वज्ञान

1. मानवी हक्क म्हणजे काय: संकल्पना आणि व्याख्या 1
2. मानवी हक्कांची वैशिष्ट्ये 6
3. मानवी हक्कांची गरज का आहे 11
4. मानवी हक्कांवरील मर्यादा 16
5. नैसर्गिक हक्कांचा सिद्धांत 21
6. हक्कांचा उपयुक्ततावादी सिद्धांत 27
7. हक्कांचा आदर्शवादी सिद्धांत 32
8. हक्कांचा समाजवादी सिद्धांत 37
9. हक्कांचा प्रत्यक्षवादी सिद्धांत 42
10. प्राचीन भारतातील मानवी हक्क 48
11. मध्ययुगीन भारतातील मानवी हक्क 53
12. आधुनिक भारतातील मानवी हक्क 57
13. पहिली पिढी: नागरी आणि राजकीय हक्क 63
14. दुसरी पिढी: आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक हक्क 68
15. तिसरी पिढी: एकजुटीचे हक्क 73
16. तीन पिढ्यांची तुलना 78
17. मानवी हक्कांची वैश्विकता 83
18. सांस्कृतिक सापेक्षतावाद आणि त्याला दिलेले उत्तर 88
19. पाश्चात्त्य परंपरेतील मानवी हक्क 93
20. मॅग्ना कार्टा आणि इंग्लिश परंपरा 98
21. अमेरिकेचा स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा 103
22. अमेरिकेची हक्कांची सनद (Bill of Rights) 107
23. मनुष्य आणि नागरिक यांच्या हक्कांचा फ्रेंच जाहीरनामा 112
24. आंतरराष्ट्रीय मानवी हक्कांचा मानकात्मक पाया 118
25. संयुक्त राष्ट्रे आणि मानवी हक्क व्यवस्थेचा जन्म 123
26. मानवी हक्कांचा वैश्विक जाहीरनामा: मसुदा आणि रचना 129
27. मानवी हक्कांचा वैश्विक जाहीरनामा: त्याने घोषित केलेले हक्क 134
28. वैश्विक जाहीरनाम्याचा कायदेशीर दर्जा 140
29. आंतरराष्ट्रीय मानवी हक्कांची सनद 145
30. संयुक्त राष्ट्रांची मानवी हक्क यंत्रणा: सनदेवर आधारित संस्था 149
31. संयुक्त राष्ट्रांची मानवी हक्क यंत्रणा: तहांवर आधारित संस्था आणि उच्चायुक्त 154

मॉड्यूल II आंतरराष्ट्रीय अभिसमय आणि प्रोटोकॉल

1. ICCPR: योजना आणि आबंधने 159
2. ICCPR: नागरी हक्क 165
3. ICCPR: राजकीय हक्क आणि स्वातंत्र्ये 171
4. ICCPR: समानता, अल्पसंख्याक आणि आणीबाणीतील फारकत 176
5. मानवी हक्क समिती आणि राज्यांचे अहवाल 181
6. पहिला वैकल्पिक प्रोटोकॉल: व्यक्तींची निवेदने 186
7. दुसरा वैकल्पिक प्रोटोकॉल: मृत्युदंडाचे उच्चाटन 191
8. ICESCR: योजना आणि क्रमशः साध्यता 195
9. ICESCR: त्याने हमी दिलेले हक्क 201
10. ICESCR: समिती आणि वैकल्पिक प्रोटोकॉल 206
11. भारत आणि दोन प्रसंविदा 211
12. आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना 218
13. आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेचे मूलभूत अभिसमय आणि त्यांचा मानवी हक्कविषयक आशय 223
14. युनेस्को आणि शिक्षण, विज्ञान व संस्कृती यांचे हक्क 228
15. युनिसेफ आणि बालकांचे हक्क 237
16. जागतिक आरोग्य संघटना आणि आरोग्याचा हक्क 244
17. संयुक्त राष्ट्रांची शाश्वत विकास उद्दिष्टे 255
18. आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क 263
19. भारतातील आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क 270
20. मानवी हक्क कायदा म्हणून भारतीय पर्यावरणविषयक कायदे 280
21. मानवी हक्कांच्या संरक्षणातील अशासकीय संघटना 291

मॉड्यूल III मानवी हक्क आणि भारतीय संविधान व आयोग

1. मानवी हक्कांचे साधन म्हणून भारताचे संविधान 300
2. मूलभूत हक्क: समानतेचा हक्क 306
3. मूलभूत हक्क: स्वातंत्र्याचा हक्क 312
4. मूलभूत हक्क: अनुच्छेद 21 आणि त्यात अंतर्भूत मानलेले हक्क 318
5. मूलभूत हक्क: अटक आणि स्थानबद्धता यांपासून संरक्षण 323
6. मूलभूत हक्क: शोषणाविरुद्धचा हक्क 329
7. मूलभूत हक्क: धर्मस्वातंत्र्य 335
8. मूलभूत हक्क: अल्पसंख्याकांचे सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क 341
9. मूलभूत हक्क: संविधानिक उपायांचा हक्क 346
10. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 351
11. मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत हक्क: परस्परसंबंध 356
12. मूलभूत कर्तव्ये 363
13. हक्क आणि कर्तव्ये: राज्य, नागरिक आणि समाज 368
14. मूलभूत हक्क आणि मानवी हक्क यांतील फरक 374
15. मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम, 1993: योजना आणि व्याख्या 379
16. राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: रचना आणि नियुक्ती 385
17. राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: कार्ये आणि अधिकार 390
18. राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग: कार्यपद्धती, सशस्त्र दलांविषयीचे परंतुक आणि एक वर्षाचा प्रतिबंध 399
19. राज्य मानवी हक्क आयोग आणि मानवी हक्क न्यायालये 407
20. राष्ट्रीय महिला आयोग 415
21. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ: Vishaka आणि POSH अधिनियम 423
22. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 434
23. राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग 441
24. राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग 448
25. न्यायपालिकेची भूमिका: जनहित याचिका 455
26. न्यायपालिकेची भूमिका: अनुच्छेद 21 चा विस्तार 463
27. न्यायपालिकेची भूमिका: सार्वजनिक कायद्यातील उपाय म्हणून भरपाई 474
28. न्यायपालिकेची भूमिका: भारतीय न्यायालयांतील आंतरराष्ट्रीय कायदा 481

मॉड्यूल IV असुरक्षित गटांचे मानवी हक्क संरक्षण आणि प्रादेशिक व्यवस्था

1. CEDAW: योजना आणि आबंधने 490
2. CEDAW: समिती, वैकल्पिक प्रोटोकॉल आणि भारताची घोषणापत्रे 497
3. भारतीय कायद्यातील CEDAW: Vishaka पासून कायद्यांच्या पुस्तकापर्यंत 504
4. बालकांच्या हक्कांविषयीचा अभिसमय: योजना 512
5. CRC: चार सर्वसाधारण तत्त्वे आणि हक्क 518
6. CRC: वैकल्पिक प्रोटोकॉल आणि समिती 525
7. भारतीय कायद्यातील बालकांचे हक्क 531
8. दिव्यांग व्यक्तींच्या हक्कांविषयीचा अभिसमय 540
9. CRPD: वाजवी सोय आणि मालकाचे कर्तव्य 547
10. भारतीय कायद्यातील दिव्यांगांचे हक्क: RPwD अधिनियम, 2016 554
11. आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील वृद्ध व्यक्तींचे हक्क 561
12. आईवडील आणि ज्येष्ठ नागरिक यांचा निर्वाह आणि कल्याण 567
13. भारतीय कायद्यातील स्त्रियांचे हक्क: कौटुंबिक हिंसाचार आणि सामायिक घर 575
14. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांचे हक्क 583
15. आदिवासींचे हक्क आणि विकास: विस्थापन, जंगले आणि संमती 590
16. आंतरराष्ट्रीय कायद्यातील LGBT हक्क 597
17. भारतातील LGBT हक्क: NALSA, Navtej आणि पारलिंगी व्यक्ती अधिनियम 603
18. निर्वासित: 1951 चा अभिसमय आणि 1967 चा प्रोटोकॉल 613
19. Non-refoulement (परत न पाठवण्याचे तत्त्व) आणि निर्वासिताचे मूलभूत संरक्षण 619
20. भारतातील निर्वासित आणि परकीय व्यक्ती 627
21. युरोपीय प्रादेशिक व्यवस्था: अभिसमय 638
22. मानवी हक्कांचे युरोपीय न्यायालय 646
23. अमेरिकी प्रादेशिक व्यवस्था 655
24. आफ्रिकी प्रादेशिक व्यवस्था 665
25. आशिया आणि प्रादेशिक व्यवस्थेचा अभाव 673