Constitutional Law I Notes in Marathi (घटनात्मक कायदा I) | LL.B. (3 years) Semester 2 | Mumbai University | munotes

अनुक्रमणिका

मॉड्यूल I

1. संविधान म्हणजे काय, आणि या संविधानाला काय करायचे आहे 1
2. मूलभूत मानदंड म्हणून संविधान 6
3. संविधानवाद म्हणजे काय, आणि केवळ संविधान असणे पुरेसे का नाही 10
4. कायद्याचे राज्य, आणि डायसीच्या सिद्धांतातील काय टिकून आहे 15
5. आपल्या संविधानातील कायद्याचे राज्य 20
6. संविधानाची सर्वोच्चता, आणि संसदीय सार्वभौमत्वाशी तुलना 25
7. जिवंत दस्तऐवज म्हणून संविधान 30
8. संविधानाचे प्रकार आणि नमुने 34
9. लिखित आणि अलिखित, ताठर आणि लवचीक 38
10. स्वातंत्र्याची संकल्पना, आणि कोण कोणावर मर्यादा घालतो 43
11. कायदे करू शकणारी कंपनी 48
12. नियामक अधिनियम, 1773, आणि कलकत्ता येथील सर्वोच्च न्यायालय 52
13. 1813, 1833 आणि 1853 चे सनद अधिनियम 58
14. राजसत्ता कारभार हाती घेते: भारत सरकार अधिनियम, 1858 62
15. 1861, 1892 आणि 1909 चे भारतीय कौन्सिल अधिनियम 66
16. भारत सरकार अधिनियम, 1919, आणि द्विदल शासन 70
17. भारत सरकार अधिनियम, 1935 74
18. सायमन आयोग, आणि नेहरू अहवाल 78
19. जातीय निवाडा, आणि पुणे करार 82
20. सविनय कायदेभंग चळवळ 86
21. क्रिप्स मिशन, त्रिमंत्री शिष्टमंडळ आणि फाळणीकडे वाटचाल 91
22. माउंटबॅटन योजना, 1947 96
23. भारतीय स्वातंत्र्य अधिनियम, 1947 100
24. संविधान सभा: तिची रचना कशी झाली 104
25. संविधानाची रचना आणि मसुदा: समित्या आणि मसुदा समिती 109
26. संविधानातील तरतुदी कोठून आल्या 114
27. उद्देशिका: एकेका शब्दाचा अर्थ 118
28. सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य 123
29. न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता 128
30. संविधानाच्या अर्थनिर्णयाचे साधन म्हणून उद्देशिका 134
31. उद्देशिकेविषयी न्यायालयांनी काय ठरवले आहे 138
32. उद्देशिका संविधानाचा भाग आहे का, आणि तिच्यात सुधारणा करता येते का? 143
33. भारतीय संविधानाची ठळक वैशिष्ट्ये 147
34. सर्वात मोठे लिखित संविधान, आणि ते तसे का आहे 152
35. एकात्मतेकडे झुकलेले संघराज्य 156
36. संसदीय शासन, आणि येथील अधिकारांचे पृथक्करण 162
37. एकेरी नागरिकत्व, सार्वत्रिक मताधिकार आणि स्वतंत्र न्यायव्यवस्था 168
38. 1950 मध्ये कोण नागरिक झाले 173
39. परदेशातील भारतीय वंशाच्या व्यक्ती, आणि स्वेच्छेने घेतलेले परकीय नागरिकत्व 178
40. नागरिकत्वावरील संसदेचा अधिकार 182
41. जन्माने आणि वंशाने नागरिकत्व 186
42. नोंदणीने, देशीकरणाने आणि प्रदेशाच्या समावेशाने नागरिकत्व 190
43. आसाम करार: कलम 6A 194
44. नागरिकत्व (सुधारणा) अधिनियम, 2019, आणि कलम 6B 198
45. भारताचे परदेशस्थ नागरिकत्व 203
46. नागरिकत्व गमावणे: त्याग, समाप्ती आणि वंचित करणे 207
47. नोंदवह्या, ओळखपत्रे आणि अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी 211

मॉड्यूल II

1. मूलभूत हक्क मुळात का आहेत 215
2. राज्याची व्याख्याच सर्व काही का ठरवते 220
3. अनुच्छेद 12 नमूद करत असलेली प्राधिकरणे 223
4. इतर प्राधिकरणे, आणि न्यायालयांनी तयार केलेल्या कसोट्या 226
5. न्यायव्यवस्था म्हणजे राज्य आहे का? 232
6. अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे 236
7. संविधानपूर्व आणि संविधानोत्तर कायदे 241
8. आच्छादनाचा सिद्धांत 245
9. पृथक्करणीयतेचा सिद्धांत 249
10. हक्कत्यागाचा सिद्धांत 253
11. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत 257
12. समतेची संहिता: अनुच्छेद 14 ते 18 एकमेकांशी कसे जुळतात 261
13. कायद्यापुढे समानता, आणि कायद्यांचे समान संरक्षण 265
14. वाजवी वर्गीकरण: दुहेरी कसोटी 269
15. मनमानी: नवा सिद्धांत 273
16. अनुच्छेद 14 चे उपयोजन: तीन प्रश्न सोडवणे 278
17. अनुच्छेद 15: निषिद्ध कारणे 284
18. स्त्रिया आणि बालके यांच्यासाठी विशेष तरतूद 288
19. शिक्षणातील आरक्षण: अनुच्छेद 15(4) आणि 15(5) 293
20. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक: अनुच्छेद 15(6) आणि 16(6) 298
21. अनुच्छेद 16: सार्वजनिक सेवायोजनातील संधीची समानता 302
22. सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण 306
23. पन्नास टक्क्यांची कमाल मर्यादा, आणि उन्नत गट 310
24. पदोन्नतीतील आरक्षण 315
25. अनुच्छेद 17: अस्पृश्यतेचे निर्मूलन 318
26. अनुच्छेद 18: किताब 322
27. अनुच्छेद 19: सहा स्वातंत्र्ये 325
28. भाषण आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य 328
29. वाजवी निर्बंधांची कारणे 333
30. पूर्वनिर्बंध आणि प्रसिद्धीपूर्व तपासणी 338
31. सभा, संघटना, संचार आणि वास्तव्य 343
32. व्यवसाय, व्यापार, आजीविका आणि धंदा 348
33. अनुच्छेद 19 चे उपयोजन: प्रश्न सोडवणे 352
34. अनुच्छेद 20: आरोपीची तीन संरक्षणे 357
35. Ex post facto कायदा 361
36. दुहेरी धोका 364
37. स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्यापासून संरक्षण 368
38. अनुच्छेद 22: अटक आणि स्थानबद्धता 373
39. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता 378
40. अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka Gandhi पर्यंत 383
41. कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती, आणि यथोचित प्रक्रिया 388
42. "जीवन" या शब्दाचा विस्तार 392
43. व्यक्तिगत स्वातंत्र्य, आणि त्याचे संरक्षण करणारा प्राधिलेख 398
44. अनुच्छेद 21 आणि आणीबाणी 403
45. अनुच्छेद 21A: शिक्षणाचा हक्क 408
46. अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण 413
47. अनुच्छेद 21 चे उपयोजन: प्रश्न सोडवणे 418

मॉड्यूल III

1. अनुच्छेद 23 आणि 24: शोषणाविरुद्धचा हक्क 424
2. माणसांचा अपव्यापार 429
3. सक्तीचे श्रम आणि वेठ 433
4. वेठबिगारी 438
5. अनुच्छेद 24: बालमजुरी 444
6. येथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय 450
7. अनुच्छेद 25: सदसद्विवेकबुद्धीचे स्वातंत्र्य आणि धर्म मुक्तपणे प्रकट करणे 455
8. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा 463
9. धार्मिक स्वातंत्र्याच्या मर्यादा 471
10. अनुच्छेद 26: धार्मिक कारभाराची व्यवस्था पाहण्याचे स्वातंत्र्य 477
11. अनुच्छेद 27 आणि 28: धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण 484
12. समान नागरी संहिता 489
13. अल्पसंख्याक कोण 497
14. अनुच्छेद 29: संस्कृती जतन करण्याचा हक्क 503
15. अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन चालवणे 509
16. राज्य अल्पसंख्याक संस्थेचे नियमन किती प्रमाणात करू शकते 517
17. अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 525
18. अनुच्छेद 32: उपायाचा मूलभूत हक्क 531
19. पाच प्राधिलेख 539
20. बंदी प्रत्यक्षीकरण 545
21. परमादेश, प्रतिषेध, उत्प्रेषण आणि अधिकारपृच्छा 551
22. अनुच्छेद 32 आणि अनुच्छेद 226 यांची तुलना 557
23. जनहित याचिका 562
24. जनहित याचिकेच्या मर्यादा 569
25. विवक्षित कायद्यांची व्यावृत्ती, आणि MU नमूद करत असलेला पण आता अस्तित्वात नसलेला अनुच्छेद 576
26. अनुच्छेद 31B आणि नववी अनुसूची 585
27. अनुच्छेद 31C: मार्गदर्शक तत्त्व मूलभूत हक्कावर मात करते तेव्हा 592
28. मालमत्तेच्या हक्काचे काय झाले 598
29. अनुच्छेद 33, 34 आणि 35: सशस्त्र दले, लष्करी कायदा, आणि कायदे कोण करते 605

मॉड्यूल IV

1. भाग IV: राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 612
2. ही तत्त्वे न्यायालयात अंमलबजावणीयोग्य का नाहीत, आणि त्याची किंमत काय 617
3. समाजवादी तत्त्वे 624
4. गांधीवादी तत्त्वे 631
5. उदारमतवादी आणि बौद्धिक तत्त्वे 637
6. मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत हक्क: परस्परसंबंध 644
7. मार्गदर्शक तत्त्वांविषयी न्यायालयीन आणि विधिमंडळीय कल 652
8. मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य 660
9. भाग IVA: मूलभूत कर्तव्ये 666
10. कर्तव्ये कोठून आली 672
11. कर्तव्यांची अंमलबजावणी करता येते का? 677
12. भाग V प्रकरण IV: सर्वोच्च न्यायालय 684
13. न्यायाधीशांची नियुक्ती, आणि न्यायवृंद 690
14. पदावरून दूर करणे: महाभियोग म्हणजे नेमके काय 698
15. संविधान न्यायालयीन स्वातंत्र्याचे संरक्षण कसे करते 704
16. सर्वोच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र 711
17. अपील करण्याची विशेष अनुमती: अनुच्छेद 136 717
18. पुनर्विलोकन, सल्लागार अधिकारक्षेत्र आणि परिपूर्ण न्याय 722
19. न्यायालयाची स्वतःची यंत्रणा 732
20. भाग VI प्रकरण V: उच्च न्यायालये 738
21. अतिरिक्त, कार्यकारी आणि सेवानिवृत्त न्यायाधीश 745
22. उच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र 751
23. अनुच्छेद 226: प्राधिलेख काढण्याचा अधिकार 758
24. भाग XIVA: न्यायाधिकरणे 766
25. भाग XVII: संघाची राजभाषा 773
26. प्रादेशिक भाषा, आणि शासनांमधील भाषा 779
27. न्यायालयांतील भाषा, आणि कायद्यांची भाषा 784
28. भाषा आणि अल्पसंख्याक 790
29. भाग XIX: संकीर्ण तरतुदी 795
30. तह, संस्थानिक, आणि न्यायालयांच्या हस्तक्षेपाला प्रतिबंध 802
31. व्याख्या आणि अर्थनिर्णय 809
32. भाग XXII: संक्षिप्त नाव, प्रारंभ आणि प्राधिकृत पाठ 816
33. अनुच्छेद 395: निरसन 821