ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಬಿಡಿಸಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಗಳು
ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಾನೂನು
ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ ಬಿಡಿಸಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆ, ಕನ್ನಡ ಆವೃತ್ತಿ
B.A. LL.B. (Five Years) · ಸೆಮಿಸ್ಟರ್ 8
2014 Jun ಪರೀಕ್ಷೆ
munotes.in
ಮುಂಬೈ
B.A. LL.B. (Five Years) Sem 8 Banking Law 2014 Jun Question Paper with Solutions in Kannada
ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕನ್ನಡ ಪಾಠದ ಬಗ್ಗೆ
ಪ್ರಶ್ನೆ Q5 ರಲ್ಲಿ KSLU ಮುದ್ರಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಪಾಠವು ಅದರ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಓದುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಉತ್ತರವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.
munotes.in ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟವಾದದ್ದು: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.
ಪ್ರಕಾಶಕರು: munotes.in, ಮುಂಬೈ.
ಮಾದರಿ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು munotes.in ನ ಸಂಪಾದಕೀಯ ವಿಭಾಗ ಬರೆದು ಸಂಪಾದಿಸಿದೆ; ಇದು munotes.in ಮಾಡಿದ ಅವುಗಳ ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ.
ಈ ಸಂಪುಟದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ, ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ AI ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು, ಶ್ರೇಯ ನೀಡಿ: munotes.in ಹೆಸರು ಹೇಳಿ ಮತ್ತು ಈ ಸಂಪುಟದ ಪುಟಕ್ಕೆ ಲಿಂಕ್ ನೀಡಿ. ಇಡೀ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಮರುಮುದ್ರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ಣ ನಿಯಮಗಳು: munotes.in/content-license.
munotes.in ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇರುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಧನ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆದಿಲ್ಲ.
ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಉತ್ತರಸೂಚಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಂಪುಟದ ಉತ್ತರಗಳು ಮಾದರಿ ಉತ್ತರಗಳು: ಪೂರ್ಣ ಅಂಕ ಪಡೆಯುವ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬರೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬರೆದವು. ಅವು ಅಧ್ಯಯನದ ಸಾಧನ; ಪರೀಕ್ಷಕರು ಹೇಗೆ ಅಂಕ ನೀಡಿದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕೃತ ಆಧಾರವಲ್ಲ.
ಇಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು 2014 Jun ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆ; ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕನ್ನಡ ಪಾಠವನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೇ ಮುದ್ರಿಸಿದೆ.
ಪರಿವಿಡಿ
ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು 2014 Jun ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇವೆ.
ಅಂಕಗಳುಪುಟ
ಅಂಕಗಳುಪುಟ
ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆ
The questions in this volume are the questions asked at the 2014 Jun examination, reproduced as ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ set them, in the order it set them. ದೀರ್ಘ ಓದುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಸಾಲುಗಳು ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಸಾರಾಂಶಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸುತ್ತದೆ. Only the answers are ours. ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆ ನೋಡಿ.
ಅವಧಿ: 3 hours · ಒಟ್ಟು ಅಂಕಗಳು: 100 · 20 ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ
ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿದ ಸೂಚನೆಗಳು
- N.B. (1) Answer all 5 Questions. (2) Answers should be either in English or Kannada completely. (3) Figures to the right indicate marks.
ಈ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸುವುದು
ಮೊದಲು ಪರೀಕ್ಷೆಯಂತೆಯೇ, ಸಮಯ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ನೀವೇ ಬಿಡಿಸಿ. ನಂತರ ಇಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಓದಿ ನಿಮ್ಮ ಉತ್ತರಗಳಿಗೆ ಅಂಕ ನೀಡಿ. ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸುವ ಮೊದಲೇ ಉತ್ತರ ಓದುವುದು ಉಪಯುಕ್ತ ಎನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಕಲಿಯುವುದು ಕಡಿಮೆ: ಉತ್ತರವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೀವೇ ಬರೆಯಬಲ್ಲಿರಿ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳು.
Q1
Write a note on
(a)ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿರಿ.[15]
ಉತ್ತರ
ಪೂರ್ಣ ಅಂಕಗಳಿಗಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಿ: ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಭಾರತ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಕಟ್ಟಿತು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಟುಂಬದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ: ದೇಶೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರ್‌ಗಳು (bankers) ಮತ್ತು ಅವರ ಅವನತಿ (Bhavesh D. Parish v. Union of India); ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (commercial banks) (ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಜಂಟಿ ಬಂಡವಾಳ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ (nationalisation) ಮತ್ತು Rustom Cavasjee Cooper, ಹೊಸ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ವಿಲೀನಗಳು); ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ (central bank); ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (co-operative banks) (1904 ರ ಅಧಿನಿಯಮ (Act), ಮೂರು ಹಂತಗಳು, 1966 ಮತ್ತು 2020 ರಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಾನೂನು, Pandurang Ganpati Chaugule); ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (Regional Rural Banks) (1975, 2025 ರ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವಿಕೆ (amalgamation)); ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (IFCI, ICICI, IDBI, NABARD, EXIM ಬ್ಯಾಂಕ್, NHB, SIDBI, NaBFID); ಠೇವಣಿ (deposit) ವಿಮೆ; 2015 ರ ವಿಭಿನ್ನೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (ಪಾವತಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಹಣಕಾಸು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು); ಬ್ಯಾಂಕೇತರ ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿಗಳು (non-banking financial companies); ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಒಂದು ಕೋಷ್ಟಕ; ಒಂದು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ.
ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದರೇನು, ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹಲವು ಬಗೆಗಳಿವೆ
ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದರೆ ಉಳಿತಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸಾಲ ಒದಗಿಸುವ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಗೆಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಒಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಕಟ್ಟಿತು; ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಇತರವು ಬಿಟ್ಟ ಒಂದು ಕೊರತೆಯನ್ನು ತುಂಬಲು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ನೀಡಿದವು. ಸಹಕಾರಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ರೈತರಿಗೆ ಸೇವೆ ನೀಡಿದವು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಹಣಕಾಸು ನೀಡಿದವು. ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿತು. ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ನ ಕಥೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಟುಂಬ ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು ಎಂಬುದರ ಕಥೆ.
1. ದೇಶೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರ್‌ಗಳು
ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ, ಶ್ರಾಫ್‌ಗಳು, ಸಾಹುಕಾರರು, ಚೆಟ್ಟಿಯಾರರು ಮತ್ತು ಮುಲ್ತಾನಿಗಳು ಹಣ ಸಾಲ ನೀಡಿದರು, ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ವಿನಿಮಯ ಪತ್ರಗಳಂತೆ (bills of exchange) ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಹಸ್ತಾಂತರವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಹುಂಡಿಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು (customers) ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ತ್ವರಿತವಾಗಿ, ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಡ್ಡಿಗೆ, ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಸಂಘಟಿತ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಹರಡಿದಂತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಬಿಗಿಯಾದಂತೆ ಅವರ ಅವನತಿ ಬಂದಿತು. 1997 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೋಜಿಸಿದಂತೆ, ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಧಿನಿಯಮದ ಕಲಂ (section) 45S ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಪಾಲುದಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಗಮಿತವಲ್ಲದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿತು. Bhavesh D. Parish v. Union of India, (2000) 5 SCC 471 ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಪಾಲುದಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ಸಂಘಟಿತರಾದ ಶ್ರಾಫ್‌ಗಳು ಅದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಅವರು ಪಾಲುದಾರರ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಠೇವಣಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ರೈತರಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (Supreme Court) ಕಲಂ 45S ಅನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಿತು. ಅದು ಅವರ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು. ಇತರರ ಹಣದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕು (fundamental right) ಇಲ್ಲ. ಇಂದು ದೇಶೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ನಿಧಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
2. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್. ಮೂರು ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದಾರಿ ತೋರಿದವು. ಅವು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಬೆಂಗಾಲ್ (1806 ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತ), ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಬಾಂಬೆ (1840) ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಮದ್ರಾಸ್ (1843). ಅವುಗಳನ್ನು 1921 ರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅವು ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆದವು. 1935 ರವರೆಗೆ ಅದು ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿತು.
ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್. 1955 ರ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅಧಿನಿಯಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, 1 ಜುಲೈ 1955 ರಂದು ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (State Bank of India) ಆಯಿತು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು ಅದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಸಹವರ್ತಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು 2017 ರಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.
ಜಂಟಿ ಬಂಡವಾಳ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು. ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ, ಭಾರತೀಯರ ಒಡೆತನದ ಜಂಟಿ ಬಂಡವಾಳ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕವು ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದವು, ಮತ್ತು ನೂರಾರು ವಿಫಲವಾದವು. ಆ ದಾಖಲೆಯೇ ಈಗ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಅಧಿನಿಯಮ (Banking Regulation Act) ಆಗಿರುವ 1949 ರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಗಳ ಅಧಿನಿಯಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ. 19 ಜುಲೈ 1969 ರಂದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು 15 ಏಪ್ರಿಲ್ 1980 ರಂದು ಇನ್ನೂ ಆರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. Rustom Cavasjee Cooper v. Union of India, (1970) 1 SCC 248 ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಮೊದಲ ಅಧಿನಿಯಮವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು. ಅಧಿನಿಯಮ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ನೀಡಿದ ಪರಿಹಾರ ಭ್ರಾಮಕ ಎಂದು ಅದು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ಸಂಸತ್ತು (Parliament) 1970 ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮರು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು. ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದವು.
ಹೊಸ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೋಢೀಕರಣ. 1991 ರ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ನಂತರ, 1993 ರಿಂದ ಹೊಸ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಪರವಾನಿಗೆ (licence) ನೀಡಲಾಯಿತು. 2004 ಮತ್ತು 2014 ರಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ನಂತರ ಬೇಡಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರವಾನಿಗೆಗಳು ಬಂದವು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020 ರವರೆಗೆ ವಿಲೀನಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಹನ್ನೆರಡು ಉಳಿದವು.
3. ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್
ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (Reserve Bank of India) ಒಂದು ಷೇರುದಾರರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿ 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 1935 ರಂದು ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಅದನ್ನು 1 ಜನವರಿ 1949 ರಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಅದು ಕರೆನ್ಸಿಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕರ್ (banker). 1934 ರ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಧಿನಿಯಮ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಅಧಿನಿಯಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ಅದರ ನಿಯಂತ್ರಣದಡಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಿತು.
4. ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ಮೂಲಗಳು. ರೈತರನ್ನು ಲೇವಾದೇವಿಗಾರರಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲು 1904 ರ ಸಹಕಾರಿ ಪತ್ತಿನ ಸಂಘಗಳ ಅಧಿನಿಯಮ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪತ್ತಿನ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. 1912 ರ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಅಧಿನಿಯಮ ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.
ರಚನೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಹಕಾರಿ ಸಾಲ ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕೃಷಿ ಪತ್ತಿನ ಸಂಘಗಳು, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಇವೆ. ನಗರ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಾನೂನು. ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು 1966 ರಲ್ಲಿ, ಕಲಂ 56 ರ ಮೂಲಕ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಅಧಿನಿಯಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದವು; ಅವುಗಳ ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತವನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ದ್ವಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಒಂದು ತಿಳಿದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಾಗಿತ್ತು. 2020 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ (amendment) ಅವುಗಳ ಆಡಳಿತ, ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧನೆಯ ಮೇಲೆ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು.
ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು. Pandurang Ganpati Chaugule v. Vishwasrao Patil Murgud Sahakari Bank Ltd., (2020) 9 SCC 215 ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು SARFAESI ಬಳಸುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾಲಗಾರರು (borrowers) ಹೇಳಿದರು. ಅವುಗಳ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮೇಲಿನ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾರ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಒಂದು ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠ (Constitution Bench) ತೀರ್ಮಾನಿಸಿತು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಅಧಿನಿಯಮದ ಕಲಂ 56 ರೊಂದಿಗೆ ಓದಿದ ಕಲಂ 5(c) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಗಳು (banking companies), ಮತ್ತು SARFAESI ಗೆ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು.
5. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
1976 ರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಅಧಿನಿಯಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, 1975 ರಿಂದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ, ಒಂದು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಜಕ (sponsor) ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಜಂಟಿ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ. ಅವು ಸ್ಥಳೀಯ ಅರಿವನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ ಶಿಸ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ಸಣ್ಣ ರೈತರು, ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 1 ಮೇ 2025 ರಿಂದ, 26 ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 43 ರಿಂದ 28 ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು.
6. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು
ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು. ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಹಣಕಾಸಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಬೇಕಾಗಿದ್ದವು:
- ಉದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ IFCI (1948), ICICI (1955) ಮತ್ತು IDBI (1964); ICICI ಮತ್ತು IDBI ನಂತರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಾದವು;
- ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ NABARD (1981 ರ ಅಧಿನಿಯಮ); ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನೂ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ;
- ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ EXIM ಬ್ಯಾಂಕ್ (1981 ರ ಅಧಿನಿಯಮ);
- ಗೃಹ ಹಣಕಾಸಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೃಹ ಬ್ಯಾಂಕ್ (1987 ರ ಅಧಿನಿಯಮ);
- ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ SIDBI (1989 ರ ಅಧಿನಿಯಮ); ಮತ್ತು
- ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ NaBFID (2021 ರ ಅಧಿನಿಯಮ).
7. ಠೇವಣಿ ವಿಮೆ
1960 ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವೈಫಲ್ಯಗಳು 1 ಜನವರಿ 1962 ರಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಠೇವಣಿ ವಿಮಾ ನಿಗಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದವು; ಅದು ಈಗ ಠೇವಣಿ ವಿಮಾ ಮತ್ತು ಸಾಲ ಖಾತರಿ ನಿಗಮ (Deposit Insurance and Credit Guarantee Corporation). ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಠೇವಣಿದಾರನನ್ನೂ (depositor) ಪ್ರತಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ರೂ. 5 ಲಕ್ಷದವರೆಗೆ ಒಳಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಠೇವಣಿ ವಿಮೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಳಿತಾಯಗಾರರಿಗೆ ಸಣ್ಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಸಿತು.
8. ವಿಭಿನ್ನೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು NBFC ಗಳು
2015 ರಲ್ಲಿ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಣ್ಣ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಆದರೆ ಸಾಲ ನೀಡಲಾಗದ ಪಾವತಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಪರವಾನಿಗೆ ನೀಡಿತು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಸಾಲಗಾರರಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುವ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತಾ ವಲಯದ (priority sector) ಗುರಿಯನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕಾದ ಸಣ್ಣ ಹಣಕಾಸು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೂ ಅದು ಪರವಾನಿಗೆ ನೀಡಿತು. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಬ್ಯಾಂಕೇತರ ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲದಾತರಾಗಿ ಬೆಳೆದವು; ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಅಧಿನಿಯಮದ ಅಧ್ಯಾಯ IIIB ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಒಂದು ನೋಟದಲ್ಲಿ
| ಸಂಸ್ಥೆ | ಆರಂಭ | ಉದ್ದೇಶ |
|---|---|---|
| ದೇಶೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರ್‌ಗಳು | ಪ್ರಾಚೀನ | ವ್ಯಾಪಾರ ಸಾಲ, ಹುಂಡಿಗಳು |
| ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ನಂತರ SBI | 1921, 1955 | ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ |
| ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ | 1935 | ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಕ |
| ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು | 1904 | ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ನಗರದ ಸಣ್ಣ ಸಾಲ |
| ರಾಷ್ಟ್ರೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು | 1969, 1980 | ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ |
| ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು | 1975 | ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಾಲ |
| ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು | 1948 ರಿಂದ 2021 | ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಹಣಕಾಸು |
| ಠೇವಣಿ ವಿಮೆ | 1962 | ಠೇವಣಿದಾರರ ಸುರಕ್ಷತೆ |
| ಪಾವತಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಹಣಕಾಸು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು | 2015 | ಸೇರ್ಪಡೆ |
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತವನ್ನೂ ಮುನ್ನಡೆಸಿದ್ದು ಯಾವುದು
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೊಸ ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ಒಂದು ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಕೊರತೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿತ್ತು. 1940 ರ ದಶಕದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವೈಫಲ್ಯಗಳು 1949 ರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಗಳ ಅಧಿನಿಯಮವನ್ನು ತಂದವು. 1960 ರ ವೈಫಲ್ಯಗಳು ಠೇವಣಿ ವಿಮೆಯನ್ನು ತಂದವು. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹೊರಗಿಟ್ಟ ರೈತರಿಗೆ ಸಹಕಾರಿ ಸಾಲ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದೊರೆತವು. ಉದ್ಯಮದ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಹಣದ ಅಗತ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತಂದಿತು. ಬಡವರ ಹೊರಗಿಡುವಿಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತು, ನಂತರ, ಪಾವತಿ ಹಾಗೂ ಸಣ್ಣ ಹಣಕಾಸು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಕೆಟ್ಟ ಸಾಲಗಳು 2002 ರಲ್ಲಿ SARFAESI ಗೆ ಮತ್ತು 2016 ರಲ್ಲಿ ದಿವಾಳಿತನ ಮತ್ತು ಋಣಮುಕ್ತಿ ಸಂಹಿತೆಗೆ (Insolvency and Bankruptcy Code) ಕಾರಣವಾದವು. ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದೆ.
ಒಂದು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ
ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಒಂದು ಯಶಸ್ಸು: ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಈಗ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಕರಿಗೆ ಒಂದು ಖಾತೆ ಇದೆ. ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅದು ಅಷ್ಟು ಸಮಾನವಾಗಿಲ್ಲ. ದುರ್ಬಲ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿನ ಕೆಟ್ಟ ಸಾಲಗಳು ಮತ್ತು NBFC ಗಳ ವೈಫಲ್ಯಗಳು, ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಜೊತೆಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣವೂ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಹಂತ ಡಿಜಿಟಲ್; ಪಾವತಿಗಳು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನುಗಳು ಮತ್ತು UPI ಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿವೆ.
ಉಪಸಂಹಾರ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪದರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವು. ದೇಶೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರ್‌ಗಳು ಮೊದಲು ಬಂದರು, ಈಗ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ (Bhavesh D. Parish). ನಂತರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಬಂದವು, ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ (Rustom Cavasjee Cooper) ಮತ್ತು ಹೊಸ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳವರೆಗೆ. ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (Pandurang) ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅನುಸರಿಸಿದವು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಠೇವಣಿ ವಿಮೆ ಮತ್ತು 2015 ರ ವಿಭಿನ್ನೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ, ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ನಿಗಾದಡಿಯಲ್ಲಿ, ಇತರವು ಪೂರೈಸಲಾಗದ ಒಂದು ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು.
The rest of the answers
The first answer is free. The rest come with the KSLU B.A. LL.B. Semester 8 Kannada solved papers.
You have read the question paper and its first answer in full. Buy the solved papers once and you can read every answer of every solved paper in this semester.
Solved papers: ₹499 Already bought it? Sign in
The question paper itself stays free, and so does the syllabus.
What should we fix or add?
ಈ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಕಂಡಿತೇ? ತಿಳಿಸಿ ನಾವು ಅದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತೇವೆ.