LL.M. Business Law (Marathi) Semester 2: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 2, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती (Legal Education and Research Methodology)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. विधी शिक्षण म्हणजे काय 1
   2. देशाला विधी शिक्षणाची गरज का असते: वकील आणि न्यायाधीश 5
   3. कायद्याची पदवी घडवणाऱ्या इतर कारकिर्दी 9
   4. विधी शिक्षण आणि नागरिक 12
   5. संविधानातील आणि अधिवक्ता अधिनियमातील विधी शिक्षण 16
   6. विधिज्ञ परिषद आणि नावनोंदणी यांविषयीच्या उर्वरित तरतुदी 20
   7. प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील विधी शिक्षण 25
   8. स्वातंत्र्यापूर्वीच्या भारतातील विधी शिक्षण 28
   9. विधी आयोगाचा चौदावा अहवाल 31
   10. 184 वा अहवाल आणि दर्जाविषयीचा वाद 34
   11. राष्ट्रीय विधी विद्यापीठे आणि पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम 37
   12. विधी शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 40
   13. दोन नियामक, एक अभ्यासक्रम 44
   14. LL.M. कशासाठी आहे 47
   15. विधी शिक्षण नियम 2008 50
   16. कायदा कोण शिकवू शकतो 54
   17. कायद्याचे दोन अभ्यासक्रम, आणि त्यांत कोण प्रवेश घेऊ शकतो 57
   18. काय शिकवलेच पाहिजे: अभ्यासक्रमांचा दर्जा आणि पाठ्यक्रम 60
   19. सत्र पद्धती, पायाभूत सुविधा आणि सत्रांत परीक्षा 63
   20. तपासणी, मंजुरी आणि मंजुरी मागे घेणे 66

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. अधिस्वीकृती, आणि नियमांमागील यंत्रणा 69
   2. निरंतर विधी शिक्षण 72
   3. परदेशी पदव्या आणि परदेशी विद्यापीठे 76
   4. विधी शिक्षण नियमांतील उर्वरित तरतुदी 79
   5. कायदा कसा शिकवला जातो, आणि पद्धत का महत्त्वाची आहे 82
   6. व्याख्यान पद्धती 85
   7. प्रकरण पद्धती 88
   8. समस्या पद्धती 91
   9. चर्चा, सॉक्रेटिक पद्धती, चर्चासत्र आणि शिकवणी वर्ग 94
   10. प्रकल्प आणि स्वाध्याय 98
   11. करून शिकणे: चिकित्सालयीन पद्धती, अनुकरण सराव आणि भूमिका अभिनय 101
   12. अभिरूप न्यायालय 104
   13. वर्गाबाहेर: न्यायालय भेटी, खटल्यांचे निरीक्षण आणि आंतरवासिता 107
   14. तंत्रज्ञान, ई-अध्ययन आणि ऑनलाइन वर्ग 110
   15. कायदेविषयक संशोधन आणि कायदेविषयक लेखन शिकवणे 113
   16. पद्धतीची निवड, आणि पद्धतींची सांगड 116
   17. परीक्षा कशासाठी असते 119
   18. पारंपरिक परीक्षेत काय चुकते 122
   19. सतत अंतर्गत मूल्यमापन आणि सत्र पद्धती 125

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. प्रश्नांचे प्रकार: वस्तुनिष्ठ, समस्याधारित आणि मुक्त-पुस्तक 128
   2. लेखी प्रश्नपत्रिकेपलीकडील मूल्यमापन 132
   3. चिकित्सालयीन अभ्यासक्रमांची परीक्षा 135
   4. गुण, श्रेणी आणि श्रेयांक 138
   5. गुणनियमन, पुनर्मूल्यांकन आणि पारदर्शकता 141
   6. अखिल भारतीय विधिज्ञ परीक्षा 144
   7. विधी आयोगाच्या अहवालांतील आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 मधील परीक्षा सुधारणा 148
   8. परीक्षांतील गैरप्रकार आणि शैक्षणिक सचोटी 151
   9. परीक्षा सुधारणेसाठी प्रत्यक्षात काय आवश्यक आहे 154

   मॉड्यूल II

   1. चिकित्सालयीन विधी शिक्षण म्हणजे काय 157
   2. चिकित्सालय कुठून आले 160
   3. चिकित्सालय कशासाठी आहे 163
   4. चिकित्सालयांचे प्रकार 166
   5. चार अनिवार्य चिकित्सालयीन विषय 170
   6. विधी महाविद्यालयातील विधी साहाय्य चिकित्सालय 173
   7. भारतात चिकित्सालयीन विधी शिक्षण का यशस्वी झाले नाही 177
   8. विधी साहाय्य म्हणजे काय, आणि राज्य ते का पुरवते 181

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अनुच्छेद 39A आणि घटनात्मक कर्तव्य 184
   2. 1987 च्या अधिनियमापूर्वीचे विधी साहाय्य 188
   3. विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम: यंत्रणा 192
   4. विधी साहाय्याचा हक्क कोणाला आहे 196
   5. विधी साहाय्याचा खर्च, आणि अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी 200
   6. व्यक्तीला प्रत्यक्षात विधी साहाय्य कसे मिळते 203
   7. विधी सेवा चिकित्सालय 206
   8. लोक अदालत 210
   9. स्थायी लोक अदालत 214
   10. विधी साहाय्याला हक्क बनवणारे निकाल 218
   11. विधी साहाय्य: अजूनही काय चालत नाही 223
   12. विधी साक्षरता म्हणजे काय 227
   13. विधी साक्षरता कशी पोहोचवली जाते 231
   14. कायद्याचा विद्यार्थी आणि विधी साक्षरता 235
   15. कायदेविषयक सर्वेक्षण म्हणजे काय 239
   16. कायदेविषयक सर्वेक्षण कसे केले जाते 242
   17. कायदा बदलणारी सर्वेक्षणे 246
   18. कायदा सुधारणा म्हणजे काय, आणि ती कोण करते 250
   19. भारताचा विधी आयोग 254

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अहवालापासून कायद्यापर्यंत 257
   2. कायदा सुधारणेची प्रेरक शक्ती म्हणून संशोधन 261
   3. न्यायालयांनी केलेली कायदा सुधारणा, आणि तिच्या मर्यादा 264

   मॉड्यूल III

   1. संशोधन म्हणजे काय 268
   2. कायदेविषयक संशोधन म्हणजे काय 271
   3. कायदेविषयक संशोधनाची उद्दिष्टे 274
   4. संशोधन चांगले कशामुळे ठरते 277
   5. शुद्ध आणि उपयोजित संशोधन 280
   6. वर्णनात्मक आणि विश्लेषणात्मक संशोधन 283
   7. संख्यात्मक आणि गुणात्मक संशोधन 286
   8. संकल्पनात्मक आणि अनुभवाधिष्ठित संशोधन 289
   9. सैद्धांतिक संशोधन 292
   10. सैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष 295
   11. असैद्धांतिक संशोधन 298
   12. असैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष 301
   13. कायदेविषयक तर्कातील विगमन आणि निगमन 304
   14. तुलनात्मक कायदेविषयक संशोधन 308
   15. ऐतिहासिक कायदेविषयक संशोधन 311

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. विश्लेषणात्मक आणि चिकित्सक कायदेविषयक संशोधन 314
   2. आंतरविद्याशाखीय कायदेविषयक संशोधन 317
   3. कायदेविषयक संशोधनाचे प्राथमिक स्रोत 321
   4. कायदेविषयक संशोधनाचे दुय्यम स्रोत 324
   5. विधिवेत्त्यांचे लेखन आणि कायदेविषयक नियतकालिके 327
   6. कायदेविषयक माहितीसंग्रह आणि त्यांत शोध कसा घ्यावा 331
   7. संगणक, माहिती आणि संप्रेषण तंत्रज्ञान, आणि कायदेविषयक संशोधन 334
   8. सारसंग्रह, उद्धरणसूची आणि न्यायनिवाड्याचा माग काढणे 338
   9. निरीक्षण आणि मुलाखत 341
   10. प्रश्नावली आणि अनुसूची 344
   11. प्रकरण अभ्यास 347
   12. सर्वेक्षण 350
   13. नमुना निवड: ती काय आहे आणि ती का वापरली जाते 353
   14. संभाव्यता नमुना निवड 356
   15. असंभाव्यता नमुना निवड 359
   16. मापनश्रेणी आणि मापन 363
   17. सामग्रीवरील प्रक्रिया आणि सामग्रीचे विश्लेषण 366
   18. कायद्यातील अनुभवाधिष्ठित कार्य काय करू शकत नाही 370
   19. संशोधन आणि न्यायिक प्रक्रिया 374

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. संशोधन समस्या म्हणजे काय 378
   2. संशोधन समस्या कुठून येतात 381
   3. समस्यांमधून निवड करणे 385
   4. समस्या मर्यादित करणे आणि तिची व्याख्या करणे 388
   5. संशोधन प्रश्न, ध्येये आणि उद्दिष्टे 391
   6. गृहीतक म्हणजे काय 394
   7. गृहीतक कुठून येते, आणि ते वापरण्याजोगे कशामुळे ठरते 397
   8. गृहीतकांचे प्रकार 400
   9. गृहीतकाची मांडणी 403
   10. गृहीतकाची चाचणी 406
   11. गृहीतक खोटे ठरते तेव्हा 410
   12. सैद्धांतिक संशोधनाला गृहीतकाची गरज असते का 414

   मॉड्यूल IV

   1. संशोधन आराखडा म्हणजे काय 417
   2. संशोधन आराखडा चांगला कशामुळे ठरतो 420
   3. शोधक किंवा सूत्रीकरणात्मक आराखडा 423
   4. वर्णनात्मक आणि निदानात्मक आराखडे 426
   5. प्रायोगिक आराखडा 429
   6. ऐतिहासिक आणि प्रकरण अभ्यास आराखडे 432

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. संशोधन आराखड्याचे भाग, आणि MU ची स्वतःची यादी 435
   2. प्रस्तावना 438
   3. अभ्यासाची ध्येये आणि उद्दिष्टे 441
   4. अभ्यासाची व्याप्ती, आणि त्याच्या मर्यादा 444
   5. साहित्याचा आढावा 447
   6. माहितीचे स्रोत 451
   7. संशोधन पद्धतीचा विभाग 454
   8. प्रकरणांची रचना 457
   9. नमुना निवडीचा आराखडा आणि सामग्री संकलनाचा आराखडा 460
   10. वेळ, खर्च आणि व्यावहारिक आराखडा 463
   11. रूपरेषा किंवा संशोधन प्रस्ताव 466
   12. उद्धरण: तळटीपा, APA आणि कायदेविषयक उद्धरण 469
   13. संदर्भग्रंथसूची आणि संकेतस्थळसूची 472
   14. वाङ्मयचौर्य आणि UGC विनियम 475
   15. संशोधनातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधने 480
   16. वाङ्मयचौर्यापलीकडील संशोधन नीतिमत्ता 483
   17. अहवाल लेखन 486
   18. निष्कर्ष आणि सूचना 490
   19. प्रबंधावरील तोंडी परीक्षा 494

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. संशोधन आराखड्यात काय चुकते 498

   Page 1 onwards

   501 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 501 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 150 chapters across 4 modules

   Module I. 48 chapters

   1. 1 विधी शिक्षण म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 देशाला विधी शिक्षणाची गरज का असते: वकील आणि न्यायाधीश pages 5 to 8
   3. 3 कायद्याची पदवी घडवणाऱ्या इतर कारकिर्दी pages 9 to 11
   4. 4 विधी शिक्षण आणि नागरिक pages 12 to 15
   5. 5 संविधानातील आणि अधिवक्ता अधिनियमातील विधी शिक्षण pages 16 to 19
   6. 6 विधिज्ञ परिषद आणि नावनोंदणी यांविषयीच्या उर्वरित तरतुदी pages 20 to 24
   7. 7 प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील विधी शिक्षण pages 25 to 27
   8. 8 स्वातंत्र्यापूर्वीच्या भारतातील विधी शिक्षण pages 28 to 30
   9. 9 विधी आयोगाचा चौदावा अहवाल pages 31 to 33
   10. 10 184 वा अहवाल आणि दर्जाविषयीचा वाद pages 34 to 36
   11. 11 राष्ट्रीय विधी विद्यापीठे आणि पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम pages 37 to 39
   12. 12 विधी शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 pages 40 to 43
   13. 13 दोन नियामक, एक अभ्यासक्रम pages 44 to 46
   14. 14 LL.M. कशासाठी आहे pages 47 to 49
   15. 15 विधी शिक्षण नियम 2008 pages 50 to 53
   16. 16 कायदा कोण शिकवू शकतो pages 54 to 56
   17. 17 कायद्याचे दोन अभ्यासक्रम, आणि त्यांत कोण प्रवेश घेऊ शकतो pages 57 to 59
   18. 18 काय शिकवलेच पाहिजे: अभ्यासक्रमांचा दर्जा आणि पाठ्यक्रम pages 60 to 62
   19. 19 सत्र पद्धती, पायाभूत सुविधा आणि सत्रांत परीक्षा pages 63 to 65
   20. 20 तपासणी, मंजुरी आणि मंजुरी मागे घेणे pages 66 to 68
   21. 21 अधिस्वीकृती, आणि नियमांमागील यंत्रणा pages 69 to 71
   22. 22 निरंतर विधी शिक्षण pages 72 to 75
   23. 23 परदेशी पदव्या आणि परदेशी विद्यापीठे pages 76 to 78
   24. 24 विधी शिक्षण नियमांतील उर्वरित तरतुदी pages 79 to 81
   25. 25 कायदा कसा शिकवला जातो, आणि पद्धत का महत्त्वाची आहे pages 82 to 84
   26. 26 व्याख्यान पद्धती pages 85 to 87
   27. 27 प्रकरण पद्धती pages 88 to 90
   28. 28 समस्या पद्धती pages 91 to 93
   29. 29 चर्चा, सॉक्रेटिक पद्धती, चर्चासत्र आणि शिकवणी वर्ग pages 94 to 97
   30. 30 प्रकल्प आणि स्वाध्याय pages 98 to 100
   31. 31 करून शिकणे: चिकित्सालयीन पद्धती, अनुकरण सराव आणि भूमिका अभिनय pages 101 to 103
   32. 32 अभिरूप न्यायालय pages 104 to 106
   33. 33 वर्गाबाहेर: न्यायालय भेटी, खटल्यांचे निरीक्षण आणि आंतरवासिता pages 107 to 109
   34. 34 तंत्रज्ञान, ई-अध्ययन आणि ऑनलाइन वर्ग pages 110 to 112
   35. 35 कायदेविषयक संशोधन आणि कायदेविषयक लेखन शिकवणे pages 113 to 115
   36. 36 पद्धतीची निवड, आणि पद्धतींची सांगड pages 116 to 118
   37. 37 परीक्षा कशासाठी असते pages 119 to 121
   38. 38 पारंपरिक परीक्षेत काय चुकते pages 122 to 124
   39. 39 सतत अंतर्गत मूल्यमापन आणि सत्र पद्धती pages 125 to 127
   40. 40 प्रश्नांचे प्रकार: वस्तुनिष्ठ, समस्याधारित आणि मुक्त-पुस्तक pages 128 to 131
   41. 41 लेखी प्रश्नपत्रिकेपलीकडील मूल्यमापन pages 132 to 134
   42. 42 चिकित्सालयीन अभ्यासक्रमांची परीक्षा pages 135 to 137
   43. 43 गुण, श्रेणी आणि श्रेयांक pages 138 to 140
   44. 44 गुणनियमन, पुनर्मूल्यांकन आणि पारदर्शकता pages 141 to 143
   45. 45 अखिल भारतीय विधिज्ञ परीक्षा pages 144 to 147
   46. 46 विधी आयोगाच्या अहवालांतील आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 मधील परीक्षा सुधारणा pages 148 to 150
   47. 47 परीक्षांतील गैरप्रकार आणि शैक्षणिक सचोटी pages 151 to 153
   48. 48 परीक्षा सुधारणेसाठी प्रत्यक्षात काय आवश्यक आहे pages 154 to 156

   Module II. 30 chapters

   1. 49 चिकित्सालयीन विधी शिक्षण म्हणजे काय pages 157 to 159
   2. 50 चिकित्सालय कुठून आले pages 160 to 162
   3. 51 चिकित्सालय कशासाठी आहे pages 163 to 165
   4. 52 चिकित्सालयांचे प्रकार pages 166 to 169
   5. 53 चार अनिवार्य चिकित्सालयीन विषय pages 170 to 172
   6. 54 विधी महाविद्यालयातील विधी साहाय्य चिकित्सालय pages 173 to 176
   7. 55 भारतात चिकित्सालयीन विधी शिक्षण का यशस्वी झाले नाही pages 177 to 180
   8. 56 विधी साहाय्य म्हणजे काय, आणि राज्य ते का पुरवते pages 181 to 183
   9. 57 अनुच्छेद 39A आणि घटनात्मक कर्तव्य pages 184 to 187
   10. 58 1987 च्या अधिनियमापूर्वीचे विधी साहाय्य pages 188 to 191
   11. 59 विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम: यंत्रणा pages 192 to 195
   12. 60 विधी साहाय्याचा हक्क कोणाला आहे pages 196 to 199
   13. 61 विधी साहाय्याचा खर्च, आणि अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी pages 200 to 202
   14. 62 व्यक्तीला प्रत्यक्षात विधी साहाय्य कसे मिळते pages 203 to 205
   15. 63 विधी सेवा चिकित्सालय pages 206 to 209
   16. 64 लोक अदालत pages 210 to 213
   17. 65 स्थायी लोक अदालत pages 214 to 217
   18. 66 विधी साहाय्याला हक्क बनवणारे निकाल pages 218 to 222
   19. 67 विधी साहाय्य: अजूनही काय चालत नाही pages 223 to 226
   20. 68 विधी साक्षरता म्हणजे काय pages 227 to 230
   21. 69 विधी साक्षरता कशी पोहोचवली जाते pages 231 to 234
   22. 70 कायद्याचा विद्यार्थी आणि विधी साक्षरता pages 235 to 238
   23. 71 कायदेविषयक सर्वेक्षण म्हणजे काय pages 239 to 241
   24. 72 कायदेविषयक सर्वेक्षण कसे केले जाते pages 242 to 245
   25. 73 कायदा बदलणारी सर्वेक्षणे pages 246 to 249
   26. 74 कायदा सुधारणा म्हणजे काय, आणि ती कोण करते pages 250 to 253
   27. 75 भारताचा विधी आयोग pages 254 to 256
   28. 76 अहवालापासून कायद्यापर्यंत pages 257 to 260
   29. 77 कायदा सुधारणेची प्रेरक शक्ती म्हणून संशोधन pages 261 to 263
   30. 78 न्यायालयांनी केलेली कायदा सुधारणा, आणि तिच्या मर्यादा pages 264 to 267

   Module III. 46 chapters

   1. 79 संशोधन म्हणजे काय pages 268 to 270
   2. 80 कायदेविषयक संशोधन म्हणजे काय pages 271 to 273
   3. 81 कायदेविषयक संशोधनाची उद्दिष्टे pages 274 to 276
   4. 82 संशोधन चांगले कशामुळे ठरते pages 277 to 279
   5. 83 शुद्ध आणि उपयोजित संशोधन pages 280 to 282
   6. 84 वर्णनात्मक आणि विश्लेषणात्मक संशोधन pages 283 to 285
   7. 85 संख्यात्मक आणि गुणात्मक संशोधन pages 286 to 288
   8. 86 संकल्पनात्मक आणि अनुभवाधिष्ठित संशोधन pages 289 to 291
   9. 87 सैद्धांतिक संशोधन pages 292 to 294
   10. 88 सैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष pages 295 to 297
   11. 89 असैद्धांतिक संशोधन pages 298 to 300
   12. 90 असैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष pages 301 to 303
   13. 91 कायदेविषयक तर्कातील विगमन आणि निगमन pages 304 to 307
   14. 92 तुलनात्मक कायदेविषयक संशोधन pages 308 to 310
   15. 93 ऐतिहासिक कायदेविषयक संशोधन pages 311 to 313
   16. 94 विश्लेषणात्मक आणि चिकित्सक कायदेविषयक संशोधन pages 314 to 316
   17. 95 आंतरविद्याशाखीय कायदेविषयक संशोधन pages 317 to 320
   18. 96 कायदेविषयक संशोधनाचे प्राथमिक स्रोत pages 321 to 323
   19. 97 कायदेविषयक संशोधनाचे दुय्यम स्रोत pages 324 to 326
   20. 98 विधिवेत्त्यांचे लेखन आणि कायदेविषयक नियतकालिके pages 327 to 330
   21. 99 कायदेविषयक माहितीसंग्रह आणि त्यांत शोध कसा घ्यावा pages 331 to 333
   22. 100 संगणक, माहिती आणि संप्रेषण तंत्रज्ञान, आणि कायदेविषयक संशोधन pages 334 to 337
   23. 101 सारसंग्रह, उद्धरणसूची आणि न्यायनिवाड्याचा माग काढणे pages 338 to 340
   24. 102 निरीक्षण आणि मुलाखत pages 341 to 343
   25. 103 प्रश्नावली आणि अनुसूची pages 344 to 346
   26. 104 प्रकरण अभ्यास pages 347 to 349
   27. 105 सर्वेक्षण pages 350 to 352
   28. 106 नमुना निवड: ती काय आहे आणि ती का वापरली जाते pages 353 to 355
   29. 107 संभाव्यता नमुना निवड pages 356 to 358
   30. 108 असंभाव्यता नमुना निवड pages 359 to 362
   31. 109 मापनश्रेणी आणि मापन pages 363 to 365
   32. 110 सामग्रीवरील प्रक्रिया आणि सामग्रीचे विश्लेषण pages 366 to 369
   33. 111 कायद्यातील अनुभवाधिष्ठित कार्य काय करू शकत नाही pages 370 to 373
   34. 112 संशोधन आणि न्यायिक प्रक्रिया pages 374 to 377
   35. 113 संशोधन समस्या म्हणजे काय pages 378 to 380
   36. 114 संशोधन समस्या कुठून येतात pages 381 to 384
   37. 115 समस्यांमधून निवड करणे pages 385 to 387
   38. 116 समस्या मर्यादित करणे आणि तिची व्याख्या करणे pages 388 to 390
   39. 117 संशोधन प्रश्न, ध्येये आणि उद्दिष्टे pages 391 to 393
   40. 118 गृहीतक म्हणजे काय pages 394 to 396
   41. 119 गृहीतक कुठून येते, आणि ते वापरण्याजोगे कशामुळे ठरते pages 397 to 399
   42. 120 गृहीतकांचे प्रकार pages 400 to 402
   43. 121 गृहीतकाची मांडणी pages 403 to 405
   44. 122 गृहीतकाची चाचणी pages 406 to 409
   45. 123 गृहीतक खोटे ठरते तेव्हा pages 410 to 413
   46. 124 सैद्धांतिक संशोधनाला गृहीतकाची गरज असते का pages 414 to 416

   Module IV. 26 chapters

   1. 125 संशोधन आराखडा म्हणजे काय pages 417 to 419
   2. 126 संशोधन आराखडा चांगला कशामुळे ठरतो pages 420 to 422
   3. 127 शोधक किंवा सूत्रीकरणात्मक आराखडा pages 423 to 425
   4. 128 वर्णनात्मक आणि निदानात्मक आराखडे pages 426 to 428
   5. 129 प्रायोगिक आराखडा pages 429 to 431
   6. 130 ऐतिहासिक आणि प्रकरण अभ्यास आराखडे pages 432 to 434
   7. 131 संशोधन आराखड्याचे भाग, आणि MU ची स्वतःची यादी pages 435 to 437
   8. 132 प्रस्तावना pages 438 to 440
   9. 133 अभ्यासाची ध्येये आणि उद्दिष्टे pages 441 to 443
   10. 134 अभ्यासाची व्याप्ती, आणि त्याच्या मर्यादा pages 444 to 446
   11. 135 साहित्याचा आढावा pages 447 to 450
   12. 136 माहितीचे स्रोत pages 451 to 453
   13. 137 संशोधन पद्धतीचा विभाग pages 454 to 456
   14. 138 प्रकरणांची रचना pages 457 to 459
   15. 139 नमुना निवडीचा आराखडा आणि सामग्री संकलनाचा आराखडा pages 460 to 462
   16. 140 वेळ, खर्च आणि व्यावहारिक आराखडा pages 463 to 465
   17. 141 रूपरेषा किंवा संशोधन प्रस्ताव pages 466 to 468
   18. 142 उद्धरण: तळटीपा, APA आणि कायदेविषयक उद्धरण pages 469 to 471
   19. 143 संदर्भग्रंथसूची आणि संकेतस्थळसूची pages 472 to 474
   20. 144 वाङ्मयचौर्य आणि UGC विनियम pages 475 to 479
   21. 145 संशोधनातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधने pages 480 to 482
   22. 146 वाङ्मयचौर्यापलीकडील संशोधन नीतिमत्ता pages 483 to 485
   23. 147 अहवाल लेखन pages 486 to 489
   24. 148 निष्कर्ष आणि सूचना pages 490 to 493
   25. 149 प्रबंधावरील तोंडी परीक्षा pages 494 to 497
   26. 150 संशोधन आराखड्यात काय चुकते pages 498 to 501
   Every paper that is solved: 10 papers

   • 2025-26
   • Feb 2026 - ATKT
   • 2024-25
   • Apr 2025 - ATKT
   • 2023-24
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

2. कॉर्पोरेट कायदा (Corporate Law)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कॉर्पोरेट कायदा

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 2: व्यावसायिक कायदा

   कॉर्पोरेट कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I I

   1. कॉर्पोरेट कायदा आणि 2013 चा अधिनियम 1
   2. कायदेशीर व्यक्ती म्हणून कंपनी 6
   3. कॉर्पोरेट व्यक्तिमत्त्वाचे सिद्धांत 11
   4. कॉर्पोरेट आवरण दूर करणे: वैधानिक आधार 16
   5. कॉर्पोरेट आवरण दूर करणे: न्यायालयीन सिद्धांत 21
   6. कंपनी आणि संविधान 26
   7. कॉर्पोरेट फौजदारी दायित्व 30
   8. खाजगी, सार्वजनिक आणि एक व्यक्ती कंपन्या 35
   9. लघु, सुप्त आणि निधी कंपन्या 40
   10. धारक कंपन्या, उपकंपन्या आणि सहयोगी कंपन्या 45
   11. कलम 8 खालील कंपन्या 50
   12. सरकारी कंपन्या 55
   13. विदेशी कंपन्या 60
   14. उत्पादक कंपन्या 68
   15. प्रवर्तक 74
   16. निगमनपूर्व संविदा 79
   17. निगमन आणि त्याची निर्णायकता 83
   18. संस्थापन समयलेख 90
   19. उद्दिष्टे खंड आणि ultra vires 95
   20. संस्थापन नियमावली 100

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू I

   1. गृहीत सूचना आणि अंतर्गत व्यवस्थापन 105
   2. संस्थापन समयलेख आणि संस्थापन नियमावली यांत फेरबदल 110
   3. कंपन्यांचे रूपांतरण 116
   4. विद्यमान संस्थांची नोंदणी 120
   5. बजावणी, अधिप्रमाणन आणि निष्पादन 125
   6. सभासद आणि नोंदवह्या 129
   7. लाभार्थी मालकी आणि महत्त्वपूर्ण लाभार्थी मालकी 136
   8. वार्षिक विवरणपत्र 142
   9. वार्षिक सर्वसाधारण सभा 147
   10. सर्वसाधारण सभा बोलावणे 152
   11. प्रतिपत्री आणि कॉर्पोरेट प्रतिनिधित्व 158
   12. मतदान, पोल आणि टपाल मतदान 163
   13. ठराव 168
   14. सभासदांचे ठराव, इतिवृत्त आणि अभिलेख 173
   15. संचालक मंडळ 179
   16. स्वतंत्र संचालक 183
   17. संचालकांची नियुक्ती 188
   18. संचालक ओळख क्रमांक 195
   19. अपात्रता आणि पद रिक्त होणे 199

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू I

   1. संचालकांचा राजीनामा आणि त्यांना पदावरून काढणे 205
   2. संचालकांची कर्तव्ये 210
   3. संचालक मंडळाच्या सभा 215
   4. संचालक मंडळाच्या समित्या 220
   5. संचालक मंडळाचे अधिकार 226
   6. हितसंघर्ष, माहिती उघड करणे, कर्जे आणि गुंतवणूक 233
   7. संबंधित पक्षकारांशी व्यवहार 240
   8. व्यवस्थापकीय संचालक आणि पूर्णवेळ संचालक 246
   9. व्यवस्थापकीय पारिश्रमिक 252
   10. प्रमुख व्यवस्थापकीय कर्मचारी आणि सचिव 259
   11. कॉर्पोरेट प्रशासन: एकत्रित मांडणी 264

   मॉड्यूल II II

   1. कॉर्पोरेट वित्त: नकाशा 270
   2. भागभांडवलाचे प्रकार आणि मतदान 275
   3. भाग देण्याची किंमत ठरवणे 281
   4. अग्रहक्क भांडवल 286
   5. सार्वजनिक प्रस्ताव 291
   6. माहितीपत्रकाचे प्रकार आणि मानीव माहितीपत्रके 298
   7. वाटप, सूचीकरण आणि निक्षेपागार पावत्या 305

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू II

   1. खाजगी वाटप 311
   2. आणखी भाग देणे: हक्क भाग आणि बोनस भाग 317
   3. भांडवलात फेरबदल 323
   4. भांडवल कमी करणे 328
   5. परत खरेदी आणि आर्थिक साहाय्य 333
   6. सार्वजनिक ठेवी 340
   7. लेखापुस्तके आणि वित्तीय विवरणपत्रे 346
   8. संचालक मंडळाचा अहवाल आणि परिचालन 352
   9. लेखा मानके आणि राष्ट्रीय वित्तीय अहवाल प्राधिकरण 359
   10. कॉर्पोरेट सामाजिक दायित्व 365
   11. अंतर्गत लेखापरीक्षण आणि खर्च लेखापरीक्षण 371
   12. लेखापरीक्षकांची नियुक्ती आणि स्वातंत्र्य 375
   13. पदावरून काढणे, राजीनामा आणि कलम 140 382
   14. लेखापरीक्षकांचे अधिकार आणि कर्तव्ये 390
   15. लाभांश 401
   16. न दिलेला लाभांश आणि गुंतवणूकदार शिक्षण आणि संरक्षण निधी 409
   17. मालमत्ता म्हणून प्रतिभूती 417
   18. अभौतिक स्वरूप 424
   19. प्रतिभूतींचे हस्तांतरण आणि पारेषण 430

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू II

   1. नकार, दुरुस्ती आणि अपील 438
   2. नामनिर्देशन 446
   3. ऋणपत्रे 454
   4. प्रभार: निर्माण करणे आणि नोंदणी 461
   5. प्रभार: पूर्तता आणि दुरुस्ती 468
   6. कर्ज घेणे आणि कर्जदाता 475

   मॉड्यूल III III

   1. गुंतवणूकदार संरक्षण: रचना 482
   2. माहितीपत्रकासाठी फौजदारी दायित्व 488
   3. माहितीपत्रकासाठी दिवाणी दायित्व 495
   4. तोतयेगिरी आणि वाटपातील गैरप्रकार 502
   5. अंतस्थ व्यापार आणि बाजारातील गैरप्रकार 508
   6. तडजोड आणि व्यवस्था यांच्या योजना 517
   7. विलीनीकरण आणि एकत्रीकरण 528
   8. जलद विलीनीकरण 538
   9. असहमती, सक्तीने बाहेर काढणे आणि अल्पसंख्याकांच्या भागांची खरेदी 546
   10. नोंदणीकृत मूल्यांकक 555
   11. नाव काढून टाकणे आणि त्यावरील संरक्षक तरतुदी 562

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू III

   1. प्रशासकीय रचना 571
   2. अधिकारांचे प्रत्यायोजन, सूट आणि नियम करणे 580
   3. सेबी: मंडळ आणि त्याचे अधिकार 589
   4. सेबी: अंमलबजावणी आणि अपील 599
   5. तपासणी आणि चौकशी 609
   6. अन्वेषण आणि गंभीर कपट अन्वेषण कार्यालय 618
   7. गंभीर कपट अन्वेषण कार्यालयापलीकडील अन्वेषणे 627
   8. मालमत्ता गोठवणे, अहवाल आणि परिणाम 639
   9. अपराध, कपट आणि गुन्हेगारीमुक्ती 650
   10. न्यायनिर्णयन आणि तडजोड 661
   11. विशेष न्यायालये आणि फौजदारी यंत्रणा 669
   12. कंपनी कायदा मंडळापासून न्यायाधिकरणापर्यंत 678
   13. न्यायाधिकरणाची स्थापना 686
   14. खंडपीठे, आदेश आणि कार्यपद्धती 696
   15. न्यायाधिकरणाच्या आदेशांवरील अपील 705
   16. अनन्य अधिकारक्षेत्र आणि हस्तांतरणे 711

   मॉड्यूल IV IV

   1. बहुमताचा नियम आणि त्याच्या मर्यादा 720
   2. दडपशाही: संकल्पना 728

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू IV

   1. कोण अर्ज करू शकतो, आणि अटीतून सूट 736
   2. गैरव्यवस्थापन आणि अंतरिम अनुतोष 743
   3. कलम 242 खालील न्यायाधिकरणाचे अधिकार 750
   4. दडपशाहीविषयीचे न्यायशास्त्र 759
   5. वर्ग कारवाई 767
   6. समापन: आजचा नकाशा 776
   7. न्यायाधिकरणाद्वारे समापनाची कारणे 784
   8. न्याय्य आणि साम्यन्याय्य कारणावरून समापन 791
   9. याचिकेची सुनावणी 797
   10. कंपनी अवसायक 803
   11. समापन आदेशाचे परिणाम 812
   12. अवसायकाचे अधिकार आणि लेखे 819
   13. अंशदायी आणि मागण्या 827
   14. ऋणांचा पुरावा आणि अग्रक्रम 835
   15. पूर्वीचे व्यवहार रद्द करणे 844
   16. गैरकृत्ये आणि सार्वजनिक तपासणी 852
   17. अवसायनाचे संचालन 863
   18. विसर्जन 872
   19. शासकीय अवसायक आणि संक्षिप्त कार्यपद्धती 879

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू IV

   1. नादारी आणि दिवाळखोरी संहितेखालील स्वेच्छा अवसायन 886
   2. नोंदणी नसलेल्या आणि विदेशी कंपन्यांचे समापन 894
   3. नादारी आणि दिवाळखोरी संहिता आणि कॉर्पोरेट पुनरुज्जीवन 902
   4. निराकरण प्रक्रिया आणि तिचे द्वारपाल 913

   Page 1 onwards

   924 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 924 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 134 chapters across 4 modules

   Module I. I 50 chapters

   1. 1 कॉर्पोरेट कायदा आणि 2013 चा अधिनियम pages 1 to 5
   2. 2 कायदेशीर व्यक्ती म्हणून कंपनी pages 6 to 10
   3. 3 कॉर्पोरेट व्यक्तिमत्त्वाचे सिद्धांत pages 11 to 15
   4. 4 कॉर्पोरेट आवरण दूर करणे: वैधानिक आधार pages 16 to 20
   5. 5 कॉर्पोरेट आवरण दूर करणे: न्यायालयीन सिद्धांत pages 21 to 25
   6. 6 कंपनी आणि संविधान pages 26 to 29
   7. 7 कॉर्पोरेट फौजदारी दायित्व pages 30 to 34
   8. 8 खाजगी, सार्वजनिक आणि एक व्यक्ती कंपन्या pages 35 to 39
   9. 9 लघु, सुप्त आणि निधी कंपन्या pages 40 to 44
   10. 10 धारक कंपन्या, उपकंपन्या आणि सहयोगी कंपन्या pages 45 to 49
   11. 11 कलम 8 खालील कंपन्या pages 50 to 54
   12. 12 सरकारी कंपन्या pages 55 to 59
   13. 13 विदेशी कंपन्या pages 60 to 67
   14. 14 उत्पादक कंपन्या pages 68 to 73
   15. 15 प्रवर्तक pages 74 to 78
   16. 16 निगमनपूर्व संविदा pages 79 to 82
   17. 17 निगमन आणि त्याची निर्णायकता pages 83 to 89
   18. 18 संस्थापन समयलेख pages 90 to 94
   19. 19 उद्दिष्टे खंड आणि ultra vires pages 95 to 99
   20. 20 संस्थापन नियमावली pages 100 to 104
   21. 21 गृहीत सूचना आणि अंतर्गत व्यवस्थापन pages 105 to 109
   22. 22 संस्थापन समयलेख आणि संस्थापन नियमावली यांत फेरबदल pages 110 to 115
   23. 23 कंपन्यांचे रूपांतरण pages 116 to 119
   24. 24 विद्यमान संस्थांची नोंदणी pages 120 to 124
   25. 25 बजावणी, अधिप्रमाणन आणि निष्पादन pages 125 to 128
   26. 26 सभासद आणि नोंदवह्या pages 129 to 135
   27. 27 लाभार्थी मालकी आणि महत्त्वपूर्ण लाभार्थी मालकी pages 136 to 141
   28. 28 वार्षिक विवरणपत्र pages 142 to 146
   29. 29 वार्षिक सर्वसाधारण सभा pages 147 to 151
   30. 30 सर्वसाधारण सभा बोलावणे pages 152 to 157
   31. 31 प्रतिपत्री आणि कॉर्पोरेट प्रतिनिधित्व pages 158 to 162
   32. 32 मतदान, पोल आणि टपाल मतदान pages 163 to 167
   33. 33 ठराव pages 168 to 172
   34. 34 सभासदांचे ठराव, इतिवृत्त आणि अभिलेख pages 173 to 178
   35. 35 संचालक मंडळ pages 179 to 182
   36. 36 स्वतंत्र संचालक pages 183 to 187
   37. 37 संचालकांची नियुक्ती pages 188 to 194
   38. 38 संचालक ओळख क्रमांक pages 195 to 198
   39. 39 अपात्रता आणि पद रिक्त होणे pages 199 to 204
   40. 40 संचालकांचा राजीनामा आणि त्यांना पदावरून काढणे pages 205 to 209
   41. 41 संचालकांची कर्तव्ये pages 210 to 214
   42. 42 संचालक मंडळाच्या सभा pages 215 to 219
   43. 43 संचालक मंडळाच्या समित्या pages 220 to 225
   44. 44 संचालक मंडळाचे अधिकार pages 226 to 232
   45. 45 हितसंघर्ष, माहिती उघड करणे, कर्जे आणि गुंतवणूक pages 233 to 239
   46. 46 संबंधित पक्षकारांशी व्यवहार pages 240 to 245
   47. 47 व्यवस्थापकीय संचालक आणि पूर्णवेळ संचालक pages 246 to 251
   48. 48 व्यवस्थापकीय पारिश्रमिक pages 252 to 258
   49. 49 प्रमुख व्यवस्थापकीय कर्मचारी आणि सचिव pages 259 to 263
   50. 50 कॉर्पोरेट प्रशासन: एकत्रित मांडणी pages 264 to 269

   Module II. II 32 chapters

   1. 51 कॉर्पोरेट वित्त: नकाशा pages 270 to 274
   2. 52 भागभांडवलाचे प्रकार आणि मतदान pages 275 to 280
   3. 53 भाग देण्याची किंमत ठरवणे pages 281 to 285
   4. 54 अग्रहक्क भांडवल pages 286 to 290
   5. 55 सार्वजनिक प्रस्ताव pages 291 to 297
   6. 56 माहितीपत्रकाचे प्रकार आणि मानीव माहितीपत्रके pages 298 to 304
   7. 57 वाटप, सूचीकरण आणि निक्षेपागार पावत्या pages 305 to 310
   8. 58 खाजगी वाटप pages 311 to 316
   9. 59 आणखी भाग देणे: हक्क भाग आणि बोनस भाग pages 317 to 322
   10. 60 भांडवलात फेरबदल pages 323 to 327
   11. 61 भांडवल कमी करणे pages 328 to 332
   12. 62 परत खरेदी आणि आर्थिक साहाय्य pages 333 to 339
   13. 63 सार्वजनिक ठेवी pages 340 to 345
   14. 64 लेखापुस्तके आणि वित्तीय विवरणपत्रे pages 346 to 351
   15. 65 संचालक मंडळाचा अहवाल आणि परिचालन pages 352 to 358
   16. 66 लेखा मानके आणि राष्ट्रीय वित्तीय अहवाल प्राधिकरण pages 359 to 364
   17. 67 कॉर्पोरेट सामाजिक दायित्व pages 365 to 370
   18. 68 अंतर्गत लेखापरीक्षण आणि खर्च लेखापरीक्षण pages 371 to 374
   19. 69 लेखापरीक्षकांची नियुक्ती आणि स्वातंत्र्य pages 375 to 381
   20. 70 पदावरून काढणे, राजीनामा आणि कलम 140 pages 382 to 389
   21. 71 लेखापरीक्षकांचे अधिकार आणि कर्तव्ये pages 390 to 400
   22. 72 लाभांश pages 401 to 408
   23. 73 न दिलेला लाभांश आणि गुंतवणूकदार शिक्षण आणि संरक्षण निधी pages 409 to 416
   24. 74 मालमत्ता म्हणून प्रतिभूती pages 417 to 423
   25. 75 अभौतिक स्वरूप pages 424 to 429
   26. 76 प्रतिभूतींचे हस्तांतरण आणि पारेषण pages 430 to 437
   27. 77 नकार, दुरुस्ती आणि अपील pages 438 to 445
   28. 78 नामनिर्देशन pages 446 to 453
   29. 79 ऋणपत्रे pages 454 to 460
   30. 80 प्रभार: निर्माण करणे आणि नोंदणी pages 461 to 467
   31. 81 प्रभार: पूर्तता आणि दुरुस्ती pages 468 to 474
   32. 82 कर्ज घेणे आणि कर्जदाता pages 475 to 481

   Module III. III 27 chapters

   1. 83 गुंतवणूकदार संरक्षण: रचना pages 482 to 487
   2. 84 माहितीपत्रकासाठी फौजदारी दायित्व pages 488 to 494
   3. 85 माहितीपत्रकासाठी दिवाणी दायित्व pages 495 to 501
   4. 86 तोतयेगिरी आणि वाटपातील गैरप्रकार pages 502 to 507
   5. 87 अंतस्थ व्यापार आणि बाजारातील गैरप्रकार pages 508 to 516
   6. 88 तडजोड आणि व्यवस्था यांच्या योजना pages 517 to 527
   7. 89 विलीनीकरण आणि एकत्रीकरण pages 528 to 537
   8. 90 जलद विलीनीकरण pages 538 to 545
   9. 91 असहमती, सक्तीने बाहेर काढणे आणि अल्पसंख्याकांच्या भागांची खरेदी pages 546 to 554
   10. 92 नोंदणीकृत मूल्यांकक pages 555 to 561
   11. 93 नाव काढून टाकणे आणि त्यावरील संरक्षक तरतुदी pages 562 to 570
   12. 94 प्रशासकीय रचना pages 571 to 579
   13. 95 अधिकारांचे प्रत्यायोजन, सूट आणि नियम करणे pages 580 to 588
   14. 96 सेबी: मंडळ आणि त्याचे अधिकार pages 589 to 598
   15. 97 सेबी: अंमलबजावणी आणि अपील pages 599 to 608
   16. 98 तपासणी आणि चौकशी pages 609 to 617
   17. 99 अन्वेषण आणि गंभीर कपट अन्वेषण कार्यालय pages 618 to 626
   18. 100 गंभीर कपट अन्वेषण कार्यालयापलीकडील अन्वेषणे pages 627 to 638
   19. 101 मालमत्ता गोठवणे, अहवाल आणि परिणाम pages 639 to 649
   20. 102 अपराध, कपट आणि गुन्हेगारीमुक्ती pages 650 to 660
   21. 103 न्यायनिर्णयन आणि तडजोड pages 661 to 668
   22. 104 विशेष न्यायालये आणि फौजदारी यंत्रणा pages 669 to 677
   23. 105 कंपनी कायदा मंडळापासून न्यायाधिकरणापर्यंत pages 678 to 685
   24. 106 न्यायाधिकरणाची स्थापना pages 686 to 695
   25. 107 खंडपीठे, आदेश आणि कार्यपद्धती pages 696 to 704
   26. 108 न्यायाधिकरणाच्या आदेशांवरील अपील pages 705 to 710
   27. 109 अनन्य अधिकारक्षेत्र आणि हस्तांतरणे pages 711 to 719

   Module IV. IV 25 chapters

   1. 110 बहुमताचा नियम आणि त्याच्या मर्यादा pages 720 to 727
   2. 111 दडपशाही: संकल्पना pages 728 to 735
   3. 112 कोण अर्ज करू शकतो, आणि अटीतून सूट pages 736 to 742
   4. 113 गैरव्यवस्थापन आणि अंतरिम अनुतोष pages 743 to 749
   5. 114 कलम 242 खालील न्यायाधिकरणाचे अधिकार pages 750 to 758
   6. 115 दडपशाहीविषयीचे न्यायशास्त्र pages 759 to 766
   7. 116 वर्ग कारवाई pages 767 to 775
   8. 117 समापन: आजचा नकाशा pages 776 to 783
   9. 118 न्यायाधिकरणाद्वारे समापनाची कारणे pages 784 to 790
   10. 119 न्याय्य आणि साम्यन्याय्य कारणावरून समापन pages 791 to 796
   11. 120 याचिकेची सुनावणी pages 797 to 802
   12. 121 कंपनी अवसायक pages 803 to 811
   13. 122 समापन आदेशाचे परिणाम pages 812 to 818
   14. 123 अवसायकाचे अधिकार आणि लेखे pages 819 to 826
   15. 124 अंशदायी आणि मागण्या pages 827 to 834
   16. 125 ऋणांचा पुरावा आणि अग्रक्रम pages 835 to 843
   17. 126 पूर्वीचे व्यवहार रद्द करणे pages 844 to 851
   18. 127 गैरकृत्ये आणि सार्वजनिक तपासणी pages 852 to 862
   19. 128 अवसायनाचे संचालन pages 863 to 871
   20. 129 विसर्जन pages 872 to 878
   21. 130 शासकीय अवसायक आणि संक्षिप्त कार्यपद्धती pages 879 to 885
   22. 131 नादारी आणि दिवाळखोरी संहितेखालील स्वेच्छा अवसायन pages 886 to 893
   23. 132 नोंदणी नसलेल्या आणि विदेशी कंपन्यांचे समापन pages 894 to 901
   24. 133 नादारी आणि दिवाळखोरी संहिता आणि कॉर्पोरेट पुनरुज्जीवन pages 902 to 912
   25. 134 निराकरण प्रक्रिया आणि तिचे द्वारपाल pages 913 to 924
   Every paper that is solved: 11 papers

   • 2025-26
   • 2025-26 - Set 2
   • Feb 2026 - ATKT
   • 2024-25
   • 2023-24
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

3. न्यायिक प्रक्रिया (Judicial Process)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   न्यायिक प्रक्रिया

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   न्यायिक प्रक्रिया

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. न्यायिक प्रक्रिया म्हणजे काय 1
   2. सामाजिक सुव्यवस्थेचे साधन म्हणून न्यायिक प्रक्रिया 6
   3. कार्डोझो आणि न्यायिक प्रक्रियेचे स्वरूप 11
   4. घोषणात्मक सिद्धांत आणि जिवंत देववाणी 15
   5. न्यायिक तर्क, गणित नव्हे 19
   6. समाजाचे कल्याण हेच कायद्याचे अंतिम कारण 23
   7. कायद्यातील पोकळी 27
   8. निर्मिती, शोध नव्हे 31
   9. तत्त्वज्ञानाची पद्धत: तर्कशास्त्राचा नियम 36
   10. इतिहासाची पद्धत 40
   11. परंपरा आणि रूढी यांची पद्धत 44
   12. समाजशास्त्राची पद्धत 48
   13. न्यायिक सर्जनशीलता आणि कायद्याची वाढ 53
   14. न्यायिक सर्जनशीलतेची साधने आणि तंत्रे 57
   15. न्यायिक सर्जनशीलतेच्या मर्यादा 62
   16. पूर्वनिर्णयाचा सिद्धांत 67
   17. निर्णयाधार (ratio decidendi) आणि प्रासंगिक विधाने (obiter dicta) 71
   18. पूर्वनिर्णय केव्हा बंधनकारक असतो, आणि केव्हा नसतो 75
   19. पूर्वनिर्णयाचे गुण आणि दोष 79

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. वेगळेपणा दाखवणे आणि निष्प्रभ ठरवणे: सर्जनशीलता म्हणून पूर्वनिर्णय 83
   2. अनुच्छेद 141 आणि भारतातील पूर्वनिर्णयबंधन (stare decisis) 87
   3. सर्वोच्च न्यायालय स्वतःच्या निर्णयांपासून केव्हा दूर जाते 91
   4. संहिताकरणाद्वारे कायद्याचा विकास 95

   मॉड्यूल II

   1. न्यायिक प्रक्रियेचे विशेष आयाम 99
   2. न्यायिक पुनर्विलोकन म्हणजे काय 103
   3. भारतातील न्यायिक पुनर्विलोकनाचा घटनात्मक आधार 107
   4. न्यायिक पुनर्विलोकनाची कारणे 111
   5. संविधानाचे मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन 115
   6. न्यायिक पुनर्विलोकनाचे तत्त्वज्ञान आणि मर्यादित शासन 119
   7. घटनात्मक न्यायनिर्णयनातील न्यायालयांची भूमिका 123
   8. सत्तेवरील अंकुश म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन 127
   9. न्यायिक सक्रियता म्हणजे काय 131
   10. न्यायिक सक्रियतेचे प्रकार 135
   11. न्यायिक सक्रियतेची व्याप्ती आणि आवश्यकता 139
   12. न्यायिक सक्रियतेच्या मर्यादा आणि अतिक्रमणाचा आरोप 143
   13. न्यायिक सक्रियता आणि न्यायिक संयम 147

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. न्यायिक उत्तरदायित्व 151
   2. न्यायालयांचे संस्थात्मक दायित्व: व्याप्ती आणि मर्यादा 155
   3. कार्यकारी मंडळाचे उत्तरदायित्व 159
   4. भारतातील न्यायिक प्रक्रिया 163
   5. न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य 167
   6. स्वातंत्र्याच्या घटनात्मक हमी 171
   7. न्यायाधीशांची नियुक्ती 175
   8. पहिले न्यायाधीश प्रकरण 178
   9. दुसरे न्यायाधीश प्रकरण 181
   10. तिसरे न्यायाधीश प्रकरण 184
   11. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 187
   12. न्यायिक प्रक्रियेचे राजकीय स्वरूप 191
   13. संरचनात्मक असुरक्षितता आणि राजकीय कार्यकारी मंडळ 195
   14. भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाची न्यायिक सर्जनशीलता 199
   15. घटनात्मक उद्दिष्टे आणि मूल्ये यांच्या पाठपुराव्यातील न्यायिक प्रक्रिया 203
   16. न्यायिक सक्रियतेचे नवे आयाम, आणि संरचनात्मक आव्हाने 207
   17. न्यायिक सक्रियतेतून उभारलेले घटनात्मक विधिशास्त्र 211
   18. जनहित याचिका म्हणजे काय 215

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. याचिका करण्याची पात्रता (locus standi) आणि पत्राधारित अधिकारक्षेत्र 219
   2. न्याय साध्य करण्यासाठी नवे आयाम निर्माण करणारा न्यायिक बाहू म्हणून जनहित याचिका 223
   3. जनहित याचिकेचा दुरुपयोग, आणि उपाय 227
   4. जिवंत दस्तऐवज म्हणून संविधान 231
   5. सर्जनशील कायदेनिर्मिती आणि नवे सामाजिक-आर्थिक हक्क 235
   6. तांत्रिकतेपेक्षा सार: अनुच्छेद 14 आणि 21 239
   7. व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि सामूहिक कल्याण 243
   8. वंचितांसाठी न्यायिक सक्रियता 248
   9. कारागृह प्रकरणे आणि व्यक्तीची प्रतिष्ठा 252

   मॉड्यूल III

   1. न्याय म्हणजे काय 256
   2. धर्म: शब्दाचा अर्थ 260
   3. धर्माचे स्रोत 264
   4. कायदेविषयक सुव्यवस्थेचा पाया म्हणून धर्म 268
   5. भारतातील न्यायाचा पाया म्हणून धर्म 271
   6. धर्माचे पैलू 275
   7. राजधर्म: राज्यकर्त्याचे कर्तव्य 278
   8. आजच्या भारतीय कायदेव्यवस्थेतील धर्म 282

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. धर्माचे प्रयोजन 286
   2. धर्म म्हणजे पंथ नव्हे 290
   3. धर्म, नैसर्गिक न्याय आणि कायद्याचे राज्य 294
   4. ग्रीक विचारातील न्याय: प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल 298
   5. उदारमतवादी करारवादी परंपरा 302
   6. रॉल्स आणि न्याय्यता म्हणून न्याय 306
   7. उदारमतवादी नैतिक परंपरा: कांट 310
   8. उदारमतवादी उपयुक्ततावादी परंपरा: बेंथम आणि मिल 314
   9. उदारमतवादी न्यायाचे टीकाकार 318

   मॉड्यूल IV

   1. कायदा आणि न्याय यांच्यातील संबंध 322
   2. न्यायाचे समानता सिद्धांत 326
   3. न्यायाचे अवलंबित्व सिद्धांत 330
   4. न्यायाचे कायद्यापासून स्वातंत्र्य 334
   5. न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेला परस्परसंबंध 338
   6. भारतीय घटनात्मक व्यवस्थेतील कायदा आणि न्याय 342
   7. न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेली सर्वोच्च न्यायालयाची प्रकरणे 346

   Page 1 onwards

   350 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 350 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 87 chapters across 4 modules

   Module I. 23 chapters

   1. 1 न्यायिक प्रक्रिया म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 सामाजिक सुव्यवस्थेचे साधन म्हणून न्यायिक प्रक्रिया pages 6 to 10
   3. 3 कार्डोझो आणि न्यायिक प्रक्रियेचे स्वरूप pages 11 to 14
   4. 4 घोषणात्मक सिद्धांत आणि जिवंत देववाणी pages 15 to 18
   5. 5 न्यायिक तर्क, गणित नव्हे pages 19 to 22
   6. 6 समाजाचे कल्याण हेच कायद्याचे अंतिम कारण pages 23 to 26
   7. 7 कायद्यातील पोकळी pages 27 to 30
   8. 8 निर्मिती, शोध नव्हे pages 31 to 35
   9. 9 तत्त्वज्ञानाची पद्धत: तर्कशास्त्राचा नियम pages 36 to 39
   10. 10 इतिहासाची पद्धत pages 40 to 43
   11. 11 परंपरा आणि रूढी यांची पद्धत pages 44 to 47
   12. 12 समाजशास्त्राची पद्धत pages 48 to 52
   13. 13 न्यायिक सर्जनशीलता आणि कायद्याची वाढ pages 53 to 56
   14. 14 न्यायिक सर्जनशीलतेची साधने आणि तंत्रे pages 57 to 61
   15. 15 न्यायिक सर्जनशीलतेच्या मर्यादा pages 62 to 66
   16. 16 पूर्वनिर्णयाचा सिद्धांत pages 67 to 70
   17. 17 निर्णयाधार (ratio decidendi) आणि प्रासंगिक विधाने (obiter dicta) pages 71 to 74
   18. 18 पूर्वनिर्णय केव्हा बंधनकारक असतो, आणि केव्हा नसतो pages 75 to 78
   19. 19 पूर्वनिर्णयाचे गुण आणि दोष pages 79 to 82
   20. 20 वेगळेपणा दाखवणे आणि निष्प्रभ ठरवणे: सर्जनशीलता म्हणून पूर्वनिर्णय pages 83 to 86
   21. 21 अनुच्छेद 141 आणि भारतातील पूर्वनिर्णयबंधन (stare decisis) pages 87 to 90
   22. 22 सर्वोच्च न्यायालय स्वतःच्या निर्णयांपासून केव्हा दूर जाते pages 91 to 94
   23. 23 संहिताकरणाद्वारे कायद्याचा विकास pages 95 to 98

   Module II. 40 chapters

   1. 24 न्यायिक प्रक्रियेचे विशेष आयाम pages 99 to 102
   2. 25 न्यायिक पुनर्विलोकन म्हणजे काय pages 103 to 106
   3. 26 भारतातील न्यायिक पुनर्विलोकनाचा घटनात्मक आधार pages 107 to 110
   4. 27 न्यायिक पुनर्विलोकनाची कारणे pages 111 to 114
   5. 28 संविधानाचे मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन pages 115 to 118
   6. 29 न्यायिक पुनर्विलोकनाचे तत्त्वज्ञान आणि मर्यादित शासन pages 119 to 122
   7. 30 घटनात्मक न्यायनिर्णयनातील न्यायालयांची भूमिका pages 123 to 126
   8. 31 सत्तेवरील अंकुश म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन pages 127 to 130
   9. 32 न्यायिक सक्रियता म्हणजे काय pages 131 to 134
   10. 33 न्यायिक सक्रियतेचे प्रकार pages 135 to 138
   11. 34 न्यायिक सक्रियतेची व्याप्ती आणि आवश्यकता pages 139 to 142
   12. 35 न्यायिक सक्रियतेच्या मर्यादा आणि अतिक्रमणाचा आरोप pages 143 to 146
   13. 36 न्यायिक सक्रियता आणि न्यायिक संयम pages 147 to 150
   14. 37 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 151 to 154
   15. 38 न्यायालयांचे संस्थात्मक दायित्व: व्याप्ती आणि मर्यादा pages 155 to 158
   16. 39 कार्यकारी मंडळाचे उत्तरदायित्व pages 159 to 162
   17. 40 भारतातील न्यायिक प्रक्रिया pages 163 to 166
   18. 41 न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य pages 167 to 170
   19. 42 स्वातंत्र्याच्या घटनात्मक हमी pages 171 to 174
   20. 43 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 175 to 177
   21. 44 पहिले न्यायाधीश प्रकरण pages 178 to 180
   22. 45 दुसरे न्यायाधीश प्रकरण pages 181 to 183
   23. 46 तिसरे न्यायाधीश प्रकरण pages 184 to 186
   24. 47 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 187 to 190
   25. 48 न्यायिक प्रक्रियेचे राजकीय स्वरूप pages 191 to 194
   26. 49 संरचनात्मक असुरक्षितता आणि राजकीय कार्यकारी मंडळ pages 195 to 198
   27. 50 भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाची न्यायिक सर्जनशीलता pages 199 to 202
   28. 51 घटनात्मक उद्दिष्टे आणि मूल्ये यांच्या पाठपुराव्यातील न्यायिक प्रक्रिया pages 203 to 206
   29. 52 न्यायिक सक्रियतेचे नवे आयाम, आणि संरचनात्मक आव्हाने pages 207 to 210
   30. 53 न्यायिक सक्रियतेतून उभारलेले घटनात्मक विधिशास्त्र pages 211 to 214
   31. 54 जनहित याचिका म्हणजे काय pages 215 to 218
   32. 55 याचिका करण्याची पात्रता (locus standi) आणि पत्राधारित अधिकारक्षेत्र pages 219 to 222
   33. 56 न्याय साध्य करण्यासाठी नवे आयाम निर्माण करणारा न्यायिक बाहू म्हणून जनहित याचिका pages 223 to 226
   34. 57 जनहित याचिकेचा दुरुपयोग, आणि उपाय pages 227 to 230
   35. 58 जिवंत दस्तऐवज म्हणून संविधान pages 231 to 234
   36. 59 सर्जनशील कायदेनिर्मिती आणि नवे सामाजिक-आर्थिक हक्क pages 235 to 238
   37. 60 तांत्रिकतेपेक्षा सार: अनुच्छेद 14 आणि 21 pages 239 to 242
   38. 61 व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि सामूहिक कल्याण pages 243 to 247
   39. 62 वंचितांसाठी न्यायिक सक्रियता pages 248 to 251
   40. 63 कारागृह प्रकरणे आणि व्यक्तीची प्रतिष्ठा pages 252 to 255

   Module III. 17 chapters

   1. 64 न्याय म्हणजे काय pages 256 to 259
   2. 65 धर्म: शब्दाचा अर्थ pages 260 to 263
   3. 66 धर्माचे स्रोत pages 264 to 267
   4. 67 कायदेविषयक सुव्यवस्थेचा पाया म्हणून धर्म pages 268 to 270
   5. 68 भारतातील न्यायाचा पाया म्हणून धर्म pages 271 to 274
   6. 69 धर्माचे पैलू pages 275 to 277
   7. 70 राजधर्म: राज्यकर्त्याचे कर्तव्य pages 278 to 281
   8. 71 आजच्या भारतीय कायदेव्यवस्थेतील धर्म pages 282 to 285
   9. 72 धर्माचे प्रयोजन pages 286 to 289
   10. 73 धर्म म्हणजे पंथ नव्हे pages 290 to 293
   11. 74 धर्म, नैसर्गिक न्याय आणि कायद्याचे राज्य pages 294 to 297
   12. 75 ग्रीक विचारातील न्याय: प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल pages 298 to 301
   13. 76 उदारमतवादी करारवादी परंपरा pages 302 to 305
   14. 77 रॉल्स आणि न्याय्यता म्हणून न्याय pages 306 to 309
   15. 78 उदारमतवादी नैतिक परंपरा: कांट pages 310 to 313
   16. 79 उदारमतवादी उपयुक्ततावादी परंपरा: बेंथम आणि मिल pages 314 to 317
   17. 80 उदारमतवादी न्यायाचे टीकाकार pages 318 to 321

   Module IV. 7 chapters

   1. 81 कायदा आणि न्याय यांच्यातील संबंध pages 322 to 325
   2. 82 न्यायाचे समानता सिद्धांत pages 326 to 329
   3. 83 न्यायाचे अवलंबित्व सिद्धांत pages 330 to 333
   4. 84 न्यायाचे कायद्यापासून स्वातंत्र्य pages 334 to 337
   5. 85 न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेला परस्परसंबंध pages 338 to 341
   6. 86 भारतीय घटनात्मक व्यवस्थेतील कायदा आणि न्याय pages 342 to 345
   7. 87 न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेली सर्वोच्च न्यायालयाची प्रकरणे pages 346 to 350
   Every paper that is solved: 10 papers

   • 2025-26
   • Feb 2026 - ATKT
   • 2024-25
   • Apr 2025 - ATKT
   • 2023-24
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

4. सीमाशुल्क आणि परकीय चलनविषयक कायदा (Law Relating to Customs and Foreign Exchange)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   सीमाशुल्क आणि परकीय चलनविषयक कायदा

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 2: व्यावसायिक कायदा

   सीमाशुल्क आणि परकीय चलनविषयक कायदा

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. सीमाशुल्क कायदा म्हणजे काय 1
   2. प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या व्याख्या 11
   3. सीमाशुल्क यंत्रणा 18
   4. सीमाशुल्काचा नकाशा: बंदरे, विमानतळ, स्थानके आणि क्षेत्रे 25
   5. सीमाशुल्क आकारण्याची रीत 31
   6. दरसूचीतील शुल्के: मूलभूत, एकात्मिक आणि अधिमान्य 37
   7. व्यापार उपाय शुल्के आणि आपत्कालीन शुल्के 45
   8. कर कायद्याचे वाचन: अर्थनिर्णयाचे नियम 54
   9. मालाचे वर्गीकरण: पहिली अनुसूची आणि तिचे सर्वसाधारण नियम 60
   10. आयात आणि निर्यात यांना प्रतिबंध: कलम 11 66
   11. अधिसूचित माल: बेकायदेशीर आयात शोधणे 73
   12. विनिर्दिष्ट माल: बेकायदेशीर निर्यात रोखणे 80
   13. आकारणी लागू करताना: चोरी, संच, पुनर्आयात आणि बेवारस माल 87
   14. शुल्कातील घट आणि माफी: खराब झालेला, हरवलेला आणि सोडून दिलेला माल 93
   15. मूल्यांकन: कलम 14 आणि 2007 चे नियम 99
   16. दर ठरवणारी तारीख 106
   17. निर्धारण: स्वनिर्धारण, पडताळणी आणि तात्पुरते शुल्क 112
   18. न आकारलेल्या किंवा कमी भरलेल्या शुल्कांची वसुली 120
   19. आगाऊ निर्णय 129

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II

   1. सूट देण्याचा अधिकार: कलम 25 136
   2. सूट मागे घेणे: राज्याविरुद्ध वचनाधारित विबंध 143
   3. कलम 26 आणि 26A खालील परतावे 150
   4. परताव्याचा दावा: कलम 27 आणि अन्याय्य लाभ 156
   5. शुल्क परतावा 164
   6. भारतात येणारी आणि भारतातून जाणारी वाहने 171
   7. आयात केलेल्या मालाची निकासी 179
   8. निर्यात मालाची निकासी आणि भरणा 186
   9. प्रवासातील माल, जहाजबदली आणि मासेमारीचे कामकाज 193
   10. प्रवासी सामान 199
   11. टपाल आणि कुरिअरद्वारे येणारा-जाणारा माल 205
   12. जहाज आणि विमान यांवरील साठा 211
   13. किनारी माल आणि किनारी वाहतुकीची जहाजे 217
   14. लेखापरीक्षा आणि ओळख पडताळणी 224
   15. गोदामांना अनुज्ञप्ती देणे 230
   16. गोदाम बंधपत्र आणि गोदामात ठेवण्याचा कालावधी 236
   17. गोदामातील उत्पादन 243
   18. गोदामातील माल हलवणे आणि त्याची निकासी 250
   19. गोदामातून अनुचितपणे काढलेला माल, आणि गोदामात ठेवण्याचा शेवट 257

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. व्यक्तींची झडती 264
   2. सीमाशुल्क अधिनियमाखाली अटक 272
   3. जागेची झडती, व्यक्तींची तपासणी आणि कलम 108 खालील समन्स 280
   4. जप्ती आणि तात्पुरती मुक्तता 289
   5. अनुचित आयातीचे अधिहरण 297
   6. अनुचित निर्यातीचे अधिहरण आणि फसवणुकीसाठीचे दंड 305
   7. वाहने, पॅकेज आणि विक्रीची रक्कम यांचे अधिहरण 314
   8. न्यायनिर्णयन: नोटीस, सुनावणी आणि आदेश 322
   9. पुराव्याचा भार, विमोचन दंड आणि निहित होणे 329
   10. प्रकरणांची तडजोड: बंद झालेला अध्याय 337
   11. पहिले अपील: आयुक्त (अपील) 345
   12. अपील न्यायाधिकरण 352
   13. उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाकडे अपील 362
   14. अपराध 369
   15. खटला: दखल, प्रशमन आणि पुरावा 378
   16. अधिनियम चालवणाऱ्या तरतुदी: अभिकर्ते, वसुली आणि नोटीस बजावणे 389
   17. समारोपाच्या तरतुदी 401

   मॉड्यूल III

   1. कायदा परकीय चलनाचे व्यवस्थापन का करतो 411

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. FERA पासून FEMA पर्यंत: ऐतिहासिक पार्श्वभूमी 417
   2. FERA आणि FEMA यांच्यातील फरक 424
   3. निरसन, व्यावृत्ती आणि अंतिम मुदत 432
   4. चलन, परकीय चलन आणि परकीय प्रतिभूती 439
   5. परकीय चलनाचे व्यवहार आणि धारण 447
   6. प्राधिकृत व्यक्ती 454
   7. FEMA ची रचना आणि उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये 465
   8. अंमलबजावणी संचालनालय आणि अन्वेषण 473

   मॉड्यूल IV

   1. व्यक्ती, आणि भारतात निवासी आणि भारताबाहेर निवासी 481
   2. भांडवली खाते व्यवहार आणि चालू खाते व्यवहार 488
   3. व्याख्येतील संकल्पना: निर्यात, हस्तांतरण आणि सेवा 495
   4. वस्तू आणि सेवा यांची निर्यात 502
   5. उल्लंघने आणि दंड: कलम 13 510
   6. आदेशाची अंमलबजावणी: दिवाणी कारावास आणि कलम 14A 517
   7. उल्लंघनांचे प्रशमन 525
   8. न्यायनिर्णयन 533
   9. अपील: विशेष संचालकापासून उच्च न्यायालयापर्यंत 542
   10. भारतातील थेट परकीय गुंतवणूक 552

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. थेट परकीय गुंतवणुकीचे संलेख, अहवाल आणि अंमलबजावणी 565
   2. FTDR अधिनियम: रचना, आदेश आणि परकीय व्यापार धोरण 574
   3. IEC, अनुज्ञप्ती आणि संख्यात्मक निर्बंध 583
   4. FTDR खालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील 594
   5. विनिर्दिष्ट मालावरील निर्यात नियंत्रणे: WMD विषयक प्रकरण 607

   Page 1 onwards

   616 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 616 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 79 chapters across 4 modules

   Module I. 19 chapters

   1. 1 सीमाशुल्क कायदा म्हणजे काय pages 1 to 10
   2. 2 प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या व्याख्या pages 11 to 17
   3. 3 सीमाशुल्क यंत्रणा pages 18 to 24
   4. 4 सीमाशुल्काचा नकाशा: बंदरे, विमानतळ, स्थानके आणि क्षेत्रे pages 25 to 30
   5. 5 सीमाशुल्क आकारण्याची रीत pages 31 to 36
   6. 6 दरसूचीतील शुल्के: मूलभूत, एकात्मिक आणि अधिमान्य pages 37 to 44
   7. 7 व्यापार उपाय शुल्के आणि आपत्कालीन शुल्के pages 45 to 53
   8. 8 कर कायद्याचे वाचन: अर्थनिर्णयाचे नियम pages 54 to 59
   9. 9 मालाचे वर्गीकरण: पहिली अनुसूची आणि तिचे सर्वसाधारण नियम pages 60 to 65
   10. 10 आयात आणि निर्यात यांना प्रतिबंध: कलम 11 pages 66 to 72
   11. 11 अधिसूचित माल: बेकायदेशीर आयात शोधणे pages 73 to 79
   12. 12 विनिर्दिष्ट माल: बेकायदेशीर निर्यात रोखणे pages 80 to 86
   13. 13 आकारणी लागू करताना: चोरी, संच, पुनर्आयात आणि बेवारस माल pages 87 to 92
   14. 14 शुल्कातील घट आणि माफी: खराब झालेला, हरवलेला आणि सोडून दिलेला माल pages 93 to 98
   15. 15 मूल्यांकन: कलम 14 आणि 2007 चे नियम pages 99 to 105
   16. 16 दर ठरवणारी तारीख pages 106 to 111
   17. 17 निर्धारण: स्वनिर्धारण, पडताळणी आणि तात्पुरते शुल्क pages 112 to 119
   18. 18 न आकारलेल्या किंवा कमी भरलेल्या शुल्कांची वसुली pages 120 to 128
   19. 19 आगाऊ निर्णय pages 129 to 135

   Module II. 36 chapters

   1. 20 सूट देण्याचा अधिकार: कलम 25 pages 136 to 142
   2. 21 सूट मागे घेणे: राज्याविरुद्ध वचनाधारित विबंध pages 143 to 149
   3. 22 कलम 26 आणि 26A खालील परतावे pages 150 to 155
   4. 23 परताव्याचा दावा: कलम 27 आणि अन्याय्य लाभ pages 156 to 163
   5. 24 शुल्क परतावा pages 164 to 170
   6. 25 भारतात येणारी आणि भारतातून जाणारी वाहने pages 171 to 178
   7. 26 आयात केलेल्या मालाची निकासी pages 179 to 185
   8. 27 निर्यात मालाची निकासी आणि भरणा pages 186 to 192
   9. 28 प्रवासातील माल, जहाजबदली आणि मासेमारीचे कामकाज pages 193 to 198
   10. 29 प्रवासी सामान pages 199 to 204
   11. 30 टपाल आणि कुरिअरद्वारे येणारा-जाणारा माल pages 205 to 210
   12. 31 जहाज आणि विमान यांवरील साठा pages 211 to 216
   13. 32 किनारी माल आणि किनारी वाहतुकीची जहाजे pages 217 to 223
   14. 33 लेखापरीक्षा आणि ओळख पडताळणी pages 224 to 229
   15. 34 गोदामांना अनुज्ञप्ती देणे pages 230 to 235
   16. 35 गोदाम बंधपत्र आणि गोदामात ठेवण्याचा कालावधी pages 236 to 242
   17. 36 गोदामातील उत्पादन pages 243 to 249
   18. 37 गोदामातील माल हलवणे आणि त्याची निकासी pages 250 to 256
   19. 38 गोदामातून अनुचितपणे काढलेला माल, आणि गोदामात ठेवण्याचा शेवट pages 257 to 263
   20. 39 व्यक्तींची झडती pages 264 to 271
   21. 40 सीमाशुल्क अधिनियमाखाली अटक pages 272 to 279
   22. 41 जागेची झडती, व्यक्तींची तपासणी आणि कलम 108 खालील समन्स pages 280 to 288
   23. 42 जप्ती आणि तात्पुरती मुक्तता pages 289 to 296
   24. 43 अनुचित आयातीचे अधिहरण pages 297 to 304
   25. 44 अनुचित निर्यातीचे अधिहरण आणि फसवणुकीसाठीचे दंड pages 305 to 313
   26. 45 वाहने, पॅकेज आणि विक्रीची रक्कम यांचे अधिहरण pages 314 to 321
   27. 46 न्यायनिर्णयन: नोटीस, सुनावणी आणि आदेश pages 322 to 328
   28. 47 पुराव्याचा भार, विमोचन दंड आणि निहित होणे pages 329 to 336
   29. 48 प्रकरणांची तडजोड: बंद झालेला अध्याय pages 337 to 344
   30. 49 पहिले अपील: आयुक्त (अपील) pages 345 to 351
   31. 50 अपील न्यायाधिकरण pages 352 to 361
   32. 51 उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाकडे अपील pages 362 to 368
   33. 52 अपराध pages 369 to 377
   34. 53 खटला: दखल, प्रशमन आणि पुरावा pages 378 to 388
   35. 54 अधिनियम चालवणाऱ्या तरतुदी: अभिकर्ते, वसुली आणि नोटीस बजावणे pages 389 to 400
   36. 55 समारोपाच्या तरतुदी pages 401 to 410

   Module III. 9 chapters

   1. 56 कायदा परकीय चलनाचे व्यवस्थापन का करतो pages 411 to 416
   2. 57 FERA पासून FEMA पर्यंत: ऐतिहासिक पार्श्वभूमी pages 417 to 423
   3. 58 FERA आणि FEMA यांच्यातील फरक pages 424 to 431
   4. 59 निरसन, व्यावृत्ती आणि अंतिम मुदत pages 432 to 438
   5. 60 चलन, परकीय चलन आणि परकीय प्रतिभूती pages 439 to 446
   6. 61 परकीय चलनाचे व्यवहार आणि धारण pages 447 to 453
   7. 62 प्राधिकृत व्यक्ती pages 454 to 464
   8. 63 FEMA ची रचना आणि उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये pages 465 to 472
   9. 64 अंमलबजावणी संचालनालय आणि अन्वेषण pages 473 to 480

   Module IV. 15 chapters

   1. 65 व्यक्ती, आणि भारतात निवासी आणि भारताबाहेर निवासी pages 481 to 487
   2. 66 भांडवली खाते व्यवहार आणि चालू खाते व्यवहार pages 488 to 494
   3. 67 व्याख्येतील संकल्पना: निर्यात, हस्तांतरण आणि सेवा pages 495 to 501
   4. 68 वस्तू आणि सेवा यांची निर्यात pages 502 to 509
   5. 69 उल्लंघने आणि दंड: कलम 13 pages 510 to 516
   6. 70 आदेशाची अंमलबजावणी: दिवाणी कारावास आणि कलम 14A pages 517 to 524
   7. 71 उल्लंघनांचे प्रशमन pages 525 to 532
   8. 72 न्यायनिर्णयन pages 533 to 541
   9. 73 अपील: विशेष संचालकापासून उच्च न्यायालयापर्यंत pages 542 to 551
   10. 74 भारतातील थेट परकीय गुंतवणूक pages 552 to 564
   11. 75 थेट परकीय गुंतवणुकीचे संलेख, अहवाल आणि अंमलबजावणी pages 565 to 573
   12. 76 FTDR अधिनियम: रचना, आदेश आणि परकीय व्यापार धोरण pages 574 to 582
   13. 77 IEC, अनुज्ञप्ती आणि संख्यात्मक निर्बंध pages 583 to 593
   14. 78 FTDR खालील दंड, न्यायनिर्णयन आणि अपील pages 594 to 606
   15. 79 विनिर्दिष्ट मालावरील निर्यात नियंत्रणे: WMD विषयक प्रकरण pages 607 to 616
   Every paper that is solved: 9 papers

   • 2025-26
   • 2025-26 - Set 2
   • Feb 2026 - ATKT
   • 2024-25
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

Questions