LL.M. Business Law (Marathi) Semester 1: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 1, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने (Indian Constitutional Law New Challenges)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   भारतीय घटनात्मक कायदा: नवी आव्हाने

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. संविधान कसे वाचावे 1
   2. संघराज्यवाद म्हणजे काय 5
   3. भारत हे संघराज्य आहे का? 9
   4. संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र 14
   5. राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना 18
   6. कायदेविषयक सूची 22
   7. सार आणि तत्त्व 27
   8. छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण 31
   9. विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र 35
   10. उर्वरित अधिकार 40
   11. संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते 44
   12. विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती 48
   13. प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य 51
   14. आंतरराज्य पाणीवाद 55
   15. आंतरराज्य परिषद आणि आयोग 60
   16. राजकोषीय संघराज्यवाद 64
   17. वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद 69
   18. व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य 74
   19. राज्यपाल 78
   20. आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल 84

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. राष्ट्रपती राजवट 89
   2. अनुच्छेद 370 94
   3. असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J 99
   4. संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद 103
   5. सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद 107
   6. "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते 111
   7. नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे 115
   8. "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे 118
   9. साधनभूत संस्थेची कसोटी 122
   10. माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले 126
   11. न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? 130
   12. खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये 134
   13. उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद 138
   14. अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे 143
   15. आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग 148

   मॉड्यूल II

   1. समतेची संहिता 153
   2. कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण 157

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. वाजवी वर्गीकरण 161
   2. मनमानी 165
   3. अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे 169
   4. शिक्षणातील आरक्षण 173
   5. सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण 177
   6. आरक्षणावरील कमाल मर्यादा 181
   7. उन्नत गट 185
   8. पदोन्नतीमधील आरक्षण 189
   9. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक 193
   10. याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग 197
   11. संरक्षणात्मक भेदभाव 201
   12. खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती 205
   13. कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C 209
   14. अस्पृश्यता आणि किताब 214
   15. स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना 218
   16. स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 222
   17. कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया 226
   18. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 230
   19. स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा 234

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. स्थानिक शासनातील स्त्रिया 239
   2. 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही 243
   3. भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य 247
   4. वाजवी निर्बंधांची कारणे 251
   5. पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप 255
   6. वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ 259
   7. माहितीचा अधिकार 263
   8. ऑनलाइन भाषण 267
   9. खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा 272
   10. द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण 276
   11. नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य 280

   मॉड्यूल III

   1. अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत 284
   2. कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती 290
   3. "जीवन" या शब्दाचा विस्तार 295
   4. उपजीविका आणि निवारा 300
   5. आरोग्य आणि पर्यावरण 306
   6. अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण 312
   7. अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 318

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. खाजगीपणा 324
   2. प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत 329
   3. अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण 334
   4. प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता 340
   5. शोषणाविरुद्धचा हक्क 346
   6. अनुच्छेद 32 आणि रिट 352
   7. अनुच्छेद 226 358
   8. मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 364
   9. जनहित याचिका 370
   10. भरपाईविषयक न्यायशास्त्र 376
   11. सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना 381
   12. हरताळ आणि बंद 387
   13. मालमत्तेचा हक्क 392
   14. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 398
   15. मूलभूत कर्तव्ये 404
   16. अल्पसंख्याक कोण? 410
   17. अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क 415
   18. अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे 420
   19. राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन 426

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर 431
   2. अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर 436
   3. अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 442
   4. भाषिक अल्पसंख्याक 447
   5. इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे 452
   6. अनुच्छेद 25 आणि 26 457
   7. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा 463
   8. धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण 469
   9. मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता 475
   10. धार्मिक कट्टरता 480
   11. समान नागरी संहिता 486

   मॉड्यूल IV

   1. अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत 492
   2. भारतीय रचना 497
   3. प्रत्यायोजित विधिविधान 502
   4. न्यायिक पुनर्विलोकन 508
   5. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत 513
   6. सुधारणा करण्याचा अधिकार 518
   7. मूलभूत संरचना 524

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. न्यायाधीशांची नियुक्ती 530
   2. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 535
   3. न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे 540
   4. न्यायिक स्वातंत्र्य 545
   5. न्यायिक उत्तरदायित्व 550
   6. न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक 555
   7. विधिमंडळाचे विशेषाधिकार 560
   8. सल्लागार अधिकारिता 565
   9. संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 570
   10. सर्वोच्च न्यायालय 575
   11. उच्च न्यायालये 580
   12. दुय्यम न्यायव्यवस्था 585
   13. न्यायाधिकरणे 589
   14. कायद्याचे राज्य 594
   15. लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका 599
   16. निवडणूक आयोग 605
   17. अनुच्छेद 325 ते 329 610
   18. मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क 615
   19. निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण 620

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा 625
   2. पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची 630
   3. तळागाळातील लोकशाही: पंचायती 635
   4. नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका 640
   5. राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत 645
   6. नवी आव्हाने 650

   Page 1 onwards

   654 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 654 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 136 chapters across 4 modules

   Module I. 35 chapters

   1. 1 संविधान कसे वाचावे pages 1 to 4
   2. 2 संघराज्यवाद म्हणजे काय pages 5 to 8
   3. 3 भारत हे संघराज्य आहे का? pages 9 to 13
   4. 4 संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र pages 14 to 17
   5. 5 राज्यांची निर्मिती आणि पुनर्रचना pages 18 to 21
   6. 6 कायदेविषयक सूची pages 22 to 26
   7. 7 सार आणि तत्त्व pages 27 to 30
   8. 8 छद्म कायदा आणि आनुषंगिक अतिक्रमण pages 31 to 34
   9. 9 विसंगती आणि व्याप्त क्षेत्र pages 35 to 39
   10. 10 उर्वरित अधिकार pages 40 to 43
   11. 11 संसद राज्याच्या विषयावर कायदा केव्हा करू शकते pages 44 to 47
   12. 12 विधिमंडळाच्या कायद्याची व्याप्ती pages 48 to 50
   13. 13 प्रशासकीय संबंध आणि संघराज्यीय सौजन्य pages 51 to 54
   14. 14 आंतरराज्य पाणीवाद pages 55 to 59
   15. 15 आंतरराज्य परिषद आणि आयोग pages 60 to 63
   16. 16 राजकोषीय संघराज्यवाद pages 64 to 68
   17. 17 वस्तू आणि सेवा कर आणि त्याची परिषद pages 69 to 73
   18. 18 व्यापार, वाणिज्य आणि परस्पर व्यवहार यांचे स्वातंत्र्य pages 74 to 77
   19. 19 राज्यपाल pages 78 to 83
   20. 20 आणीबाणी आणि संघराज्यीय समतोल pages 84 to 88
   21. 21 राष्ट्रपती राजवट pages 89 to 93
   22. 22 अनुच्छेद 370 pages 94 to 98
   23. 23 असममित संघराज्यवाद: अनुच्छेद 371 ते 371-J pages 99 to 102
   24. 24 संघ आणि राज्य यांच्यातील न्यायालयीन वाद pages 103 to 106
   25. 25 सहकारी आणि स्पर्धात्मक संघराज्यवाद pages 107 to 110
   26. 26 "राज्य" या शब्दाची व्याख्या सर्व काही का ठरवते pages 111 to 114
   27. 27 नावाने उल्लेखलेली प्राधिकरणे pages 115 to 117
   28. 28 "इतर प्राधिकरणे": सुरुवातीचे न्यायनिवाडे pages 118 to 121
   29. 29 साधनभूत संस्थेची कसोटी pages 122 to 125
   30. 30 माघार, आणि त्यानंतर काय टिकले pages 126 to 129
   31. 31 न्यायसंस्था "राज्य" आहे का? pages 130 to 133
   32. 32 खाजगी संस्था आणि सार्वजनिक कार्ये pages 134 to 137
   33. 33 उदारीकरण, खाजगीकरण आणि अनुच्छेद 12 विस्तारण्याच्या बाजूने युक्तिवाद pages 138 to 142
   34. 34 अनुच्छेद 13: मूलभूत हक्कांशी विसंगत कायदे pages 143 to 147
   35. 35 आच्छादन, पृथक्करणीयता आणि हक्कत्याग pages 148 to 152

   Module II. 32 chapters

   1. 36 समतेची संहिता pages 153 to 156
   2. 37 कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण pages 157 to 160
   3. 38 वाजवी वर्गीकरण pages 161 to 164
   4. 39 मनमानी pages 165 to 168
   5. 40 अनुच्छेद 15 आणि 16: निषिद्ध कारणे pages 169 to 172
   6. 41 शिक्षणातील आरक्षण pages 173 to 176
   7. 42 सार्वजनिक सेवायोजनातील आरक्षण pages 177 to 180
   8. 43 आरक्षणावरील कमाल मर्यादा pages 181 to 184
   9. 44 उन्नत गट pages 185 to 188
   10. 45 पदोन्नतीमधील आरक्षण pages 189 to 192
   11. 46 आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक pages 193 to 196
   12. 47 याद्या, आणि त्यांच्यावर लक्ष ठेवणारे आयोग pages 197 to 200
   13. 48 संरक्षणात्मक भेदभाव pages 201 to 204
   14. 49 खाजगीकरण आणि सकारात्मक कृती pages 205 to 208
   15. 50 कायद्यांची व्यावृत्ती: अनुच्छेद 31A, 31B आणि 31C pages 209 to 213
   16. 51 अस्पृश्यता आणि किताब pages 214 to 217
   17. 52 स्त्री सक्षमीकरण: घटनात्मक योजना pages 218 to 221
   18. 53 स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 222 to 225
   19. 54 कामाच्या ठिकाणी स्त्रिया pages 226 to 229
   20. 55 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 230 to 233
   21. 56 स्त्रिया, धर्म आणि व्यक्तिगत कायदा pages 234 to 238
   22. 57 स्थानिक शासनातील स्त्रिया pages 239 to 242
   23. 58 106 वी सुधारणा, आणि ती अद्याप का सुरू झालेली नाही pages 243 to 246
   24. 59 भाषण स्वातंत्र्य, आणि त्यातील वृत्तपत्र स्वातंत्र्य pages 247 to 250
   25. 60 वाजवी निर्बंधांची कारणे pages 251 to 254
   26. 61 पूर्वनिर्बंध आणि पूर्व-सेन्सॉरशिप pages 255 to 258
   27. 62 वृत्तपत्रे आणि विधिमंडळ pages 259 to 262
   28. 63 माहितीचा अधिकार pages 263 to 266
   29. 64 ऑनलाइन भाषण pages 267 to 271
   30. 65 खाजगीपणा, पाळत आणि डेटा pages 272 to 275
   31. 66 द्वेषमूलक भाषण, खोट्या बातम्या आणि प्रसारण pages 276 to 279
   32. 67 नवे वैज्ञानिक विकास आणि भाषण स्वातंत्र्य pages 280 to 283

   Module III. 37 chapters

   1. 68 अनुच्छेद 21: Gopalan पासून Maneka पर्यंत pages 284 to 289
   2. 69 कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती pages 290 to 294
   3. 70 "जीवन" या शब्दाचा विस्तार pages 295 to 299
   4. 71 उपजीविका आणि निवारा pages 300 to 305
   5. 72 आरोग्य आणि पर्यावरण pages 306 to 311
   6. 73 अनुच्छेद 21A पूर्वीचे शिक्षण pages 312 to 317
   7. 74 अनुच्छेद 21A आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 318 to 323
   8. 75 खाजगीपणा pages 324 to 328
   9. 76 प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि जीवनाचा अंत pages 329 to 333
   10. 77 अनुच्छेद 20: आरोपीचे संरक्षण pages 334 to 339
   11. 78 प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता pages 340 to 345
   12. 79 शोषणाविरुद्धचा हक्क pages 346 to 351
   13. 80 अनुच्छेद 32 आणि रिट pages 352 to 357
   14. 81 अनुच्छेद 226 pages 358 to 363
   15. 82 मर्यादा: अनुच्छेद 33, 34 आणि 35 pages 364 to 369
   16. 83 जनहित याचिका pages 370 to 375
   17. 84 भरपाईविषयक न्यायशास्त्र pages 376 to 380
   18. 85 सततचा परमादेश आणि न्यायिक मार्गदर्शक सूचना pages 381 to 386
   19. 86 हरताळ आणि बंद pages 387 to 391
   20. 87 मालमत्तेचा हक्क pages 392 to 397
   21. 88 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 398 to 403
   22. 89 मूलभूत कर्तव्ये pages 404 to 409
   23. 90 अल्पसंख्याक कोण? pages 410 to 414
   24. 91 अनुच्छेद 29: जतन करण्याचा हक्क pages 415 to 419
   25. 92 अनुच्छेद 30: स्थापन करणे आणि प्रशासन करणे pages 420 to 425
   26. 93 राज्याचे नियंत्रण आणि नियमन pages 426 to 430
   27. 94 अकरा न्यायाधीशांचे उत्तर pages 431 to 435
   28. 95 अकरा न्यायाधीशांच्या उत्तरानंतर pages 436 to 441
   29. 96 अल्पसंख्याक संस्था आणि शिक्षणाचा हक्क अधिनियम pages 442 to 446
   30. 97 भाषिक अल्पसंख्याक pages 447 to 451
   31. 98 इथे धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ काय आहे pages 452 to 456
   32. 99 अनुच्छेद 25 आणि 26 pages 457 to 462
   33. 100 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा pages 463 to 468
   34. 101 धार्मिक कर आकारणी आणि धार्मिक शिक्षण pages 469 to 474
   35. 102 मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून धर्मनिरपेक्षता pages 475 to 479
   36. 103 धार्मिक कट्टरता pages 480 to 485
   37. 104 समान नागरी संहिता pages 486 to 491

   Module IV. 32 chapters

   1. 105 अधिकारांचे पृथक्करण: सिद्धांत pages 492 to 496
   2. 106 भारतीय रचना pages 497 to 501
   3. 107 प्रत्यायोजित विधिविधान pages 502 to 507
   4. 108 न्यायिक पुनर्विलोकन pages 508 to 512
   5. 109 अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत pages 513 to 517
   6. 110 सुधारणा करण्याचा अधिकार pages 518 to 523
   7. 111 मूलभूत संरचना pages 524 to 529
   8. 112 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 530 to 534
   9. 113 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 535 to 539
   10. 114 न्यायाधीशांची बदली आणि पदावरून दूर करणे pages 540 to 544
   11. 115 न्यायिक स्वातंत्र्य pages 545 to 549
   12. 116 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 550 to 554
   13. 117 न्यायिक सक्रियता, संयम आणि अतिरेक pages 555 to 559
   14. 118 विधिमंडळाचे विशेषाधिकार pages 560 to 564
   15. 119 सल्लागार अधिकारिता pages 565 to 569
   16. 120 संपूर्ण न्याय: अनुच्छेद 142 pages 570 to 574
   17. 121 सर्वोच्च न्यायालय pages 575 to 579
   18. 122 उच्च न्यायालये pages 580 to 584
   19. 123 दुय्यम न्यायव्यवस्था pages 585 to 588
   20. 124 न्यायाधिकरणे pages 589 to 593
   21. 125 कायद्याचे राज्य pages 594 to 598
   22. 126 लोकशाही आणि मुक्त व न्याय्य निवडणुका pages 599 to 604
   23. 127 निवडणूक आयोग pages 605 to 609
   24. 128 अनुच्छेद 325 ते 329 pages 610 to 614
   25. 129 मतदाराचा जाणून घेण्याचा हक्क pages 615 to 619
   26. 130 निवडणूक सुधारणा आणि राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण pages 620 to 624
   27. 131 निवडणुकांसाठी निधीपुरवठा pages 625 to 629
   28. 132 पक्षांतर आणि दहावी अनुसूची pages 630 to 634
   29. 133 तळागाळातील लोकशाही: पंचायती pages 635 to 639
   30. 134 नागरी स्थानिक शासन: नगरपालिका pages 640 to 644
   31. 135 राजकारण, गुन्हेगारी आणि व्यवसाय यांचे संगनमत pages 645 to 649
   32. 136 नवी आव्हाने pages 650 to 654
   Every paper that is solved: 17 papers

   • 2025-26 - Group I
   • 2025-26 - Group II
   • 2025-26 - Group III
   • 2025-26 - Group IV
   • 2025-26 - Group V
   • 2025-26 - Group VI
   • 2024-25
   • 2024 - Group I
   • 2024 - Group II
   • 2024 - Group III
   • 2024 - Group V
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

2. कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन (Law and Social Transformation of India)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   कायदा आणि भारताचे सामाजिक परिवर्तन

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात 1
   2. सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा 6
   3. कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा 12
   4. परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा 17
   5. कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी 22
   6. रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी 26
   7. पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना 30
   8. सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका 34
   9. बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे 38
   10. उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद 42
   11. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य 46
   12. सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे 51
   13. मूलभूत कर्तव्ये 55
   14. सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका 59
   15. न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका 64
   16. सामाजिक न्याय 68
   17. धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न 72
   18. धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 76
   19. अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत 81
   20. धर्मनिरपेक्षता 85

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही 89
   2. फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म 92
   3. धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 96
   4. अल्पसंख्याक कोण 100
   5. अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क 104
   6. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग 108
   7. धर्मांतर आणि कायदा 111
   8. व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत 115
   9. हिंदू संहिता विधेयके 120
   10. मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi 124
   11. तिहेरी तलाक 130
   12. ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम 135
   13. समान नागरी संहिता 139
   14. धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा 144
   15. मंदिरप्रवेश 148
   16. प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप 152

   मॉड्यूल II

   1. भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो 156

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा 160
   2. संघराज्याची राजभाषा 164
   3. राजभाषा अधिनियम, 1963 168
   4. अनेक भाषा, एक संघराज्य 172
   5. भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी 176
   6. भाषावार राज्यांची निर्मिती 181
   7. नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग 185
   8. शिक्षणाचे माध्यम 189
   9. भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी 193
   10. प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत 197
   11. न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा 201
   12. समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज 205
   13. फूट पाडणारा घटक म्हणून जात 209
   14. जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई 213
   15. अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम 217
   16. अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 222
   17. हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी 228
   18. आरक्षण: संविधानातील योजना 233
   19. संरक्षक भेदभाव 237

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा 241
   2. पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के 246
   3. वास्तविक समानता 250
   4. संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग 254
   5. आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची 259
   6. जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती 265
   7. नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास 272
   8. कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश 277
   9. उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे 283
   10. अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास 288
   11. मानवी हक्क आयोग 294

   मॉड्यूल III

   1. स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली 300
   2. अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद 305
   3. लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार 310
   4. प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क 315
   5. स्त्रियांचे सक्षमीकरण 320
   6. सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया 325

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. समान वेतन आणि प्रसूती लाभ 331
   2. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ 336
   3. स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे 344
   4. फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 351
   5. हुंडा 356
   6. कौटुंबिक हिंसाचार 363
   7. सती 371
   8. लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली 377
   9. प्रजननविषयक स्वायत्तता 384
   10. मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय 391
   11. अश्लील चित्रण 399
   12. राष्ट्रीय महिला आयोग 404
   13. विधिमंडळांतील स्त्रिया 410
   14. स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क 415
   15. व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता 422
   16. स्त्री कोणाला मानले जाते 427
   17. न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा 434
   18. बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक 440
   19. संविधान आणि बालक 445

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय 450
   2. बालकांवरील अत्याचार 455
   3. बालकांचे लैंगिक शोषण 461
   4. पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना 467
   5. पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे 475
   6. बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम 481
   7. बालमजुरीविरुद्धचा कायदा 486
   8. न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी 493
   9. शिक्षणाचा हक्क 499
   10. बाल न्याय 508
   11. काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक 517
   12. दत्तक 527
   13. आंतरदेशीय दत्तक 534
   14. बालहक्क आयोग 540
   15. बालविवाह 546

   मॉड्यूल IV

   1. आधुनिकीकरण आणि कायदा 553
   2. एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण 558
   3. कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण 563

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन 568
   2. कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप 574
   3. नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा 579
   4. औद्योगिकीकरण आणि कायदा 586
   5. औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण 591
   6. न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले 597
   7. औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे 604
   8. नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक 609
   9. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा 616
   10. लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य 622
   11. भारतातील तुरुंग 628
   12. तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या 634
   13. कैद्यांचे हक्क 640
   14. कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन 648
   15. दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 653
   16. पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे 658
   17. लवाद 663
   18. मध्यस्थी आणि समेट 670
   19. लोक अदालत 678

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. विधी साहाय्य 686
   2. न्याय पंचायती 695
   3. ग्राम न्यायालये 700
   4. दोषकबुली सौदा 712
   5. न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा 721
   6. कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच 730

   Page 1 onwards

   738 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 738 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 135 chapters across 4 modules

   Module I. 36 chapters

   1. 1 कायदा आणि समाज: दोन्ही एकमेकांना कसे घडवतात pages 1 to 5
   2. 2 सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून कायदा pages 6 to 11
   3. 3 कायदा काय करू शकत नाही: कायदे करून बदल घडवण्याच्या मर्यादा pages 12 to 16
   4. 4 परंपरा आणि संस्कृतीचे फलित म्हणून कायदा pages 17 to 21
   5. 5 कायद्याचा स्रोत म्हणून रूढी pages 22 to 25
   6. 6 रॉस्को पाउंड आणि सामाजिक अभियांत्रिकी pages 26 to 29
   7. 7 पाउंड यांची हितसंबंधांची योजना pages 30 to 33
   8. 8 सामाजिक अभियांत्रिकीवरील टीका pages 34 to 37
   9. 9 बेंथम, मार्क्स आणि एर्लिख: इतर उत्तरे pages 38 to 41
   10. 10 उद्देशिका: परिवर्तनाची सनद pages 42 to 45
   11. 11 राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कल्याणकारी राज्य pages 46 to 50
   12. 12 सामाजिक सुरक्षाविषयक कायदे pages 51 to 54
   13. 13 मूलभूत कर्तव्ये pages 55 to 58
   14. 14 सामाजिक बदलाची प्रेरक शक्ती म्हणून न्यायपालिका pages 59 to 63
   15. 15 न्यायिक सक्रियता आणि जनहित याचिका pages 64 to 67
   16. 16 सामाजिक न्याय pages 68 to 71
   17. 17 धर्म आणि कायदा: दोन प्रश्न pages 72 to 75
   18. 18 धर्मस्वातंत्र्य: अनुच्छेद 25 ते 28 pages 76 to 80
   19. 19 अत्यावश्यक धार्मिक प्रथांचा सिद्धांत pages 81 to 84
   20. 20 धर्मनिरपेक्षता pages 85 to 88
   21. 21 राज्य आणि धर्म: राज्याचा कोणताही धर्म नाही pages 89 to 91
   22. 22 फूट पाडणारा घटक म्हणून धर्म pages 92 to 95
   23. 23 धर्माच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 96 to 99
   24. 24 अल्पसंख्याक कोण pages 100 to 103
   25. 25 अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक हक्क pages 104 to 107
   26. 26 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग pages 108 to 110
   27. 27 धर्मांतर आणि कायदा pages 111 to 114
   28. 28 व्यक्तिगत कायदा: तो काय आहे, आणि भारतात असे अनेक कायदे का आहेत pages 115 to 119
   29. 29 हिंदू संहिता विधेयके pages 120 to 123
   30. 30 मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा आणि पोटगी: Shah Bano ते Danial Latifi pages 124 to 129
   31. 31 तिहेरी तलाक pages 130 to 134
   32. 32 ख्रिश्चन आणि पारशी कायदा, आणि विशेष विवाह अधिनियम pages 135 to 138
   33. 33 समान नागरी संहिता pages 139 to 143
   34. 34 धर्मस्वातंत्र्य विरुद्ध सामाजिक सुधारणा pages 144 to 147
   35. 35 मंदिरप्रवेश pages 148 to 151
   36. 36 प्रार्थनास्थळे, आणि 1947 मध्ये गोठवलेले त्यांचे स्वरूप pages 152 to 155

   Module II. 31 chapters

   1. 37 भाषा आणि कायदा: एखादा देश भाषेविषयी कायदे का करतो pages 156 to 159
   2. 38 फूट पाडणारा घटक म्हणून भाषा pages 160 to 163
   3. 39 संघराज्याची राजभाषा pages 164 to 167
   4. 40 राजभाषा अधिनियम, 1963 pages 168 to 171
   5. 41 अनेक भाषा, एक संघराज्य pages 172 to 175
   6. 42 भाषिक अल्पसंख्याकांना संविधानाने दिलेल्या हमी pages 176 to 180
   7. 43 भाषावार राज्यांची निर्मिती pages 181 to 184
   8. 44 नकाशा पुन्हा आखणारे आयोग pages 185 to 188
   9. 45 शिक्षणाचे माध्यम pages 189 to 192
   10. 46 भाषिक हक्कांची अंमलबजावणी pages 193 to 196
   11. 47 प्रादेशिकतावाद, आणि एक घटक म्हणून भारत pages 197 to 200
   12. 48 न्यायालयांची आणि अधिनियमांची भाषा pages 201 to 204
   13. 49 समुदाय आणि कायदा: जात, जमात आणि बहुविध समाज pages 205 to 208
   14. 50 फूट पाडणारा घटक म्हणून जात pages 209 to 212
   15. 51 जातीच्या कारणावरून भेदभावाला मनाई pages 213 to 216
   16. 52 अस्पृश्यता, आणि ती नष्ट करणारा अधिनियम pages 217 to 221
   17. 53 अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम, 1989 pages 222 to 227
   18. 54 हाताने मैला साफ करणे आणि वेठबिगारी pages 228 to 232
   19. 55 आरक्षण: संविधानातील योजना pages 233 to 236
   20. 56 संरक्षक भेदभाव pages 237 to 240
   21. 57 मागासवर्ग, उन्नत गट आणि कमाल मर्यादा pages 241 to 245
   22. 58 पदोन्नतीतील आरक्षण, आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी दहा टक्के pages 246 to 249
   23. 59 वास्तविक समानता pages 250 to 253
   24. 60 संरक्षक तरतुदी: जागा, सेवा आणि आयोग pages 254 to 258
   25. 61 आदिवासी भारत: पाचवी आणि सहावी अनुसूची pages 259 to 264
   26. 62 जमीन, जंगल आणि ग्रामसभेची संमती pages 265 to 271
   27. 63 नक्षलवादी चळवळ: उगम आणि विकास pages 272 to 276
   28. 64 कारणे: जमीन, बेदखली आणि कायद्याचे अपयश pages 277 to 282
   29. 65 उपाय: राज्याने काय करून पाहिले आहे pages 283 to 287
   30. 66 अंतर्गत सुरक्षा, सामाजिक न्याय आणि विकास pages 288 to 293
   31. 67 मानवी हक्क आयोग pages 294 to 299

   Module III. 40 chapters

   1. 68 स्त्रिया आणि कायदा: संविधानाने सुरुवात कोठून केली pages 300 to 304
   2. 69 अनुच्छेद 15(3): स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद pages 305 to 309
   3. 70 लिंगभावावर आधारित अन्याय आणि त्याचे प्रकार pages 310 to 314
   4. 71 प्रतिष्ठा आणि खाजगीपणाचा हक्क pages 315 to 319
   5. 72 स्त्रियांचे सक्षमीकरण pages 320 to 324
   6. 73 सार्वजनिक नोकऱ्यांतील आणि सशस्त्र दलांतील स्त्रिया pages 325 to 330
   7. 74 समान वेतन आणि प्रसूती लाभ pages 331 to 335
   8. 75 कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ pages 336 to 343
   9. 76 स्त्रियांविरुद्धचे गुन्हे pages 344 to 350
   10. 77 फौजदारी कायदा (सुधारणा) अधिनियम, 2013 pages 351 to 355
   11. 78 हुंडा pages 356 to 362
   12. 79 कौटुंबिक हिंसाचार pages 363 to 370
   13. 80 सती pages 371 to 376
   14. 81 लिंगनिवड आणि हरवलेल्या मुली pages 377 to 383
   15. 82 प्रजननविषयक स्वायत्तता pages 384 to 390
   16. 83 मानवी तस्करी आणि वेश्याव्यवसाय pages 391 to 398
   17. 84 अश्लील चित्रण pages 399 to 403
   18. 85 राष्ट्रीय महिला आयोग pages 404 to 409
   19. 86 विधिमंडळांतील स्त्रिया pages 410 to 414
   20. 87 स्त्रियांचे मालमत्ताविषयक हक्क pages 415 to 421
   21. 88 व्यभिचार आणि वैवाहिक स्वायत्तता pages 422 to 426
   22. 89 स्त्री कोणाला मानले जाते pages 427 to 433
   23. 90 न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क: कामगिरीचा आढावा pages 434 to 439
   24. 91 बालके आणि कायदा: हक्कधारक म्हणून बालक pages 440 to 444
   25. 92 संविधान आणि बालक pages 445 to 449
   26. 93 भारत आणि बालहक्कांवरील अभिसमय pages 450 to 454
   27. 94 बालकांवरील अत्याचार pages 455 to 460
   28. 95 बालकांचे लैंगिक शोषण pages 461 to 466
   29. 96 पॉक्सो: उद्दिष्टे आणि रचना pages 467 to 474
   30. 97 पॉक्सो कितपत यशस्वी ठरला आहे pages 475 to 480
   31. 98 बालमजुरी: कारणे आणि परिणाम pages 481 to 485
   32. 99 बालमजुरीविरुद्धचा कायदा pages 486 to 492
   33. 100 न्यायालये आणि बालमजुरीविरुद्धची अंमलबजावणी pages 493 to 498
   34. 101 शिक्षणाचा हक्क pages 499 to 507
   35. 102 बाल न्याय pages 508 to 516
   36. 103 काळजी आणि संरक्षणाची गरज असलेले बालक pages 517 to 526
   37. 104 दत्तक pages 527 to 533
   38. 105 आंतरदेशीय दत्तक pages 534 to 539
   39. 106 बालहक्क आयोग pages 540 to 545
   40. 107 बालविवाह pages 546 to 552

   Module IV. 28 chapters

   1. 108 आधुनिकीकरण आणि कायदा pages 553 to 557
   2. 109 एक मूल्य म्हणून आधुनिकीकरण pages 558 to 562
   3. 110 कायद्याद्वारे सामाजिक संस्थांचे आधुनिकीकरण pages 563 to 567
   4. 111 कृषी सुधारणा: मध्यस्थांचे उच्चाटन pages 568 to 573
   5. 112 कमाल जमीनधारणा, कुळवहिवाट आणि फेरवाटप pages 574 to 578
   6. 113 नववी अनुसूची आणि मालमत्तेविषयीच्या संविधान सुधारणा pages 579 to 585
   7. 114 औद्योगिकीकरण आणि कायदा pages 586 to 590
   8. 115 औद्योगिकीकरण विरुद्ध पर्यावरण संरक्षण pages 591 to 596
   9. 116 न्यायालयांनी अनुच्छेद 21 मधून काय उभारले pages 597 to 603
   10. 117 औद्योगिकीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे pages 604 to 608
   11. 118 नागरीकरण आणि पदपथावर राहणारे लोक pages 609 to 615
   12. 119 विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि त्यांच्यामागील कायदा pages 616 to 621
   13. 120 लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य pages 622 to 627
   14. 121 भारतातील तुरुंग pages 628 to 633
   15. 122 तुरुंग सुधारणाविषयक समित्या pages 634 to 639
   16. 123 कैद्यांचे हक्क pages 640 to 647
   17. 124 कायद्याकडे पाहण्याचे पर्यायी दृष्टिकोन pages 648 to 652
   18. 125 दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 89 pages 653 to 657
   19. 126 पर्यायी विवाद निवारण यंत्रणेचे प्रकार, आणि प्रत्येक प्रकार कशासाठी उपयुक्त आहे pages 658 to 662
   20. 127 लवाद pages 663 to 669
   21. 128 मध्यस्थी आणि समेट pages 670 to 677
   22. 129 लोक अदालत pages 678 to 685
   23. 130 विधी साहाय्य pages 686 to 694
   24. 131 न्याय पंचायती pages 695 to 699
   25. 132 ग्राम न्यायालये pages 700 to 711
   26. 133 दोषकबुली सौदा pages 712 to 720
   27. 134 न्यायालयीन प्रक्रियांची आणि न्यायदान व्यवस्थेची सुधारणा pages 721 to 729
   28. 135 कायदेशीर बहुलवाद, आणि राज्याने निर्माण न केलेले मंच pages 730 to 738
   Every paper that is solved: 17 papers

   • 2025-26 - Group I
   • 2025-26 - Group II
   • 2025-26 - Group III
   • 2025-26 - Group IV
   • 2025-26 - Group V
   • 2025-26 - Group VI
   • 2024-25
   • 2024 - Group I
   • 2024 - Group II
   • 2024 - Group III
   • 2024 - Group V
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

3. जागतिक व्यापार संघटनेखालील जागतिक व्यापार (Global Trade Under World Trade Organisation)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   जागतिक व्यापार संघटनेखालील जागतिक व्यापार

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 2: व्यावसायिक कायदा

   जागतिक व्यापार संघटनेखालील जागतिक व्यापार

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. व्यवस्थेपूर्वीचे जग: 1944 पर्यंतचा व्यापार कायदा 1
   2. 1944 ची ब्रेटन वुड्स परिषद 6
   3. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी 10
   4. आंतरराष्ट्रीय पुनर्रचना आणि विकास बँक 14
   5. हवाना सनद आणि कधीच अस्तित्वात न आलेली संघटना 18
   6. GATT 1947: तात्पुरती जागा घेणारा करार 22
   7. GATT कसे चालले, आणि ते कितपत यशस्वी झाले 26
   8. वाटाघाटींच्या फेऱ्या: जिनिव्हा 1947 ते टोकियो 1979 30
   9. उरुग्वे फेरी 34
   10. अंतिम दस्तऐवज आणि एकल उपक्रम 38
   11. माराकेश करार, अनुच्छेदनिहाय 41
   12. जागतिक व्यापार संघटनेची उद्दिष्टे, व्याप्ती आणि कार्ये 46
   13. संघटनात्मक रचना: मंत्रिस्तरीय परिषदेपासून समित्यांपर्यंत 50
   14. सचिवालय आणि महासंचालक 54
   15. निर्णयप्रक्रिया: सहमती, मतदान, अर्थनिर्णय आणि सूट 58
   16. सदस्यत्व, प्रवेश, लागू न करणे आणि माघार 62
   17. करारांमध्ये सुधारणा 66
   18. GATT आणि जागतिक व्यापार संघटना यांची तुलना 70
   19. व्यापार धोरण आढावा यंत्रणा 74
   20. परिशिष्ट 4 मधील अनेकपक्षीय करार 77

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. मंत्रिस्तरीय परिषदा: सिंगापूर ते याउंडे 81
   2. विकसनशील देश, अल्पविकसित देश आणि विशेष वागणूक 85
   3. भारत आणि जागतिक व्यापार संघटना 89
   4. जागतिक व्यापाराच्या कायद्याचे स्रोत, आणि भारताचे संविधान 94
   5. ध्येयविधान, आणि व्यापार न्याय्य आणि मुक्त आहे का 98

   मॉड्यूल II

   1. GATT 1994 मध्ये काय समाविष्ट आहे 103
   2. सर्वाधिक अनुग्रहित राष्ट्र वागणूक: अनुच्छेद I 107
   3. सवलतींच्या अनुसूची आणि शुल्क बंधने: अनुच्छेद II 111
   4. राष्ट्रीय वागणूक I: अंतर्गत कर आकारणी, अनुच्छेद III:2 115
   5. राष्ट्रीय वागणूक II: नियमन आणि सरकारी खरेदी, अनुच्छेद III:4 आणि III:8 119
   6. MFN चे अपवाद: अग्रक्रम, सक्षमीकरण खंड आणि सूट 123
   7. पारगमनाचे स्वातंत्र्य: अनुच्छेद V 127
   8. कामकाजाचे अनुच्छेद: चित्रपट, शुल्क, चिन्हे आणि प्रसिद्धी, अनुच्छेद IV आणि VII ते X 131
   9. संख्यात्मक निर्बंधांचे सर्वसाधारण निर्मूलन: अनुच्छेद XI 135
   10. व्यवहारतोलाचे अपवाद: अनुच्छेद XII, XIV, XV आणि XVIII:B 139
   11. राज्य व्यापार उपक्रम: अनुच्छेद XVII 143
   12. आर्थिक विकासासाठी शासकीय साहाय्य: अनुच्छेद XVIII 146

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. सामान्य अपवाद: अनुच्छेद XX 150
   2. सुरक्षाविषयक अपवाद: अनुच्छेद XXI 155
   3. सीमाशुल्क संघ आणि मुक्त व्यापार क्षेत्रे: अनुच्छेद XXIV 160
   4. संस्थात्मक अनुच्छेद आणि भाग IV: अनुच्छेद XXII ते XXXVIII 164
   5. डंपिंग I: संकल्पना आणि अनुच्छेद VI 167
   6. डंपिंग II: तपास, शुल्क आणि पुनर्विलोकन 171
   7. डंपिंग III: भारताचा कायदा आणि व्यवहार 177
   8. अनुदाने I: व्याख्या, विशिष्टता आणि प्रतिबंधित यादी 181
   9. अनुदाने II: प्रतिसंतुलक शुल्क, आणि भारताची प्रकरणे 187
   10. संरक्षक उपाय: अनुच्छेद XIX आणि करार 191
   11. सीमाशुल्क मूल्यांकन: अनुच्छेद VII आणि करार 196
   12. पाठवणीपूर्व तपासणी 202
   13. उगमाचे नियम 206
   14. आयात परवाना कार्यपद्धती 210
   15. कृषीवरील करार 214
   16. कृषी आणि भारत: सार्वजनिक साठवणुकीपासून साखर वादापर्यंत 220
   17. स्वच्छताविषयक आणि वनस्पती स्वच्छताविषयक उपाय 224
   18. व्यापारातील तांत्रिक अडथळे 231
   19. व्यापाराशी संबंधित गुंतवणूक उपाय 236

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. वस्त्रोद्योग: MFA, ATC आणि त्याची आपोआप समाप्ती 240
   2. व्यापार सुलभीकरणावरील करार 244
   3. मत्स्यव्यवसाय अनुदानांवरील करार 249
   4. व्यापार आणि पर्यावरण: ट्यूना डॉल्फिनपासून श्रिम्प आणि त्यानंतर 253

   मॉड्यूल III

   1. सेवा व्यापार व्यवस्थेत का आल्या 258
   2. सेवांमधील व्यापाराची व्याख्या: पुरवठ्याच्या चार पद्धती 262
   3. व्याप्ती आणि व्याख्या: अनुच्छेद I आणि XXVIII 266
   4. GATS खालील MFN: अनुच्छेद II आणि त्यातील सूट 269
   5. सर्वसाधारण दायित्वे: अनुच्छेद III ते V bis 273
   6. देशांतर्गत नियमन: अनुच्छेद VI 277
   7. अर्हतांना मान्यता: अनुच्छेद VII 281
   8. मक्तेदारी, अनन्य पुरवठादार आणि व्यावसायिक पद्धती: अनुच्छेद VIII आणि IX 285
   9. अपूर्ण राहिलेले नियम: अनुच्छेद X ते XIII आणि XV 289
   10. GATS मधील अपवाद: अनुच्छेद XIV आणि XIV bis 293
   11. बाजारपेठ प्रवेश: अनुच्छेद XVI 297
   12. राष्ट्रीय वागणूक आणि अतिरिक्त वचनबद्धता: अनुच्छेद XVII आणि XVIII 301

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. विशिष्ट वचनबद्धतांच्या अनुसूची, आणि त्या कशा वाचाव्यात 305
   2. क्रमशः उदारीकरण आणि अनुसूचीत बदल: अनुच्छेद XIX आणि XXI 309
   3. सल्लामसलत, वाद निवारण आणि अंतिम तरतुदी: अनुच्छेद XXII ते XXIX 313
   4. परिशिष्टे: व्यक्तींची ये-जा, हवाई वाहतूक, दूरसंचार 317
   5. वित्तीय सेवा 322
   6. सागरी वाहतूक सेवा 326
   7. व्यावसायिक सेवा, आणि वकिलांचा प्रश्न 330
   8. भारताचा सेवा व्यापार, क्षेत्रनिहाय 334
   9. GATS ची ठळक वैशिष्ट्ये, एकत्रितपणे 339

   मॉड्यूल IV

   1. TRIPS पूर्वीची बौद्धिक संपदा: पॅरिस, बर्न आणि WIPO 344
   2. बौद्धिक संपदा व्यापार व्यवस्थेत का आली 348
   3. TRIPS ची रचना: सात भाग 353
   4. सर्वसाधारण तरतुदी आणि मूलभूत तत्त्वे: अनुच्छेद 1 ते 8 357
   5. प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क: अनुच्छेद 9 ते 14 362
   6. व्यापार चिन्हे: अनुच्छेद 15 ते 21 366
   7. भौगोलिक मानांकने: अनुच्छेद 22 ते 24 371
   8. औद्योगिक अभिकल्प: अनुच्छेद 25 आणि 26 376

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. पेटंट: अनुच्छेद 27 ते 34 380
   2. एकात्मिक परिपथांचे अभिन्यास-अभिकल्प: अनुच्छेद 35 ते 38 385
   3. अप्रकट माहिती: अनुच्छेद 39 389
   4. संविदात्मक परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती: अनुच्छेद 40 393
   5. अंमलबजावणी: अनुच्छेद 41 ते 61 398
   6. संपादन, पारदर्शकता आणि वाद निवारण: अनुच्छेद 62 ते 64 405
   7. संक्रमणकालीन व्यवस्था आणि संस्था: अनुच्छेद 65 ते 73 410
   8. TRIPS आणि सार्वजनिक आरोग्य: दोहा, अनुच्छेद 31bis आणि महामारी 415
   9. TRIPS मुळे भारतात काय बदलले I: पेटंट अधिनियम 420
   10. TRIPS मुळे भारतात काय बदलले II: व्यापार चिन्हे आणि भौगोलिक मानांकने 426
   11. TRIPS मुळे भारतात काय बदलले III: प्रतिलिप्यधिकार, अभिकल्प, परिपथ, गुपिते आणि वनस्पती 431
   12. पेटंट सहकार्य तह 436
   13. GATT खालील वाद निवारण, आणि ते का बदलावे लागले 439
   14. वाद निवारण मंडळ आणि DSU ची व्याप्ती: अनुच्छेद 1 ते 3 444
   15. सल्लामसलत, सत्प्रयत्न, समेट आणि मध्यस्थी: अनुच्छेद 4 आणि 5 449
   16. पॅनेल: अनुच्छेद 6 ते 15 453
   17. अपील पुनर्विलोकन: अनुच्छेद 17 458
   18. स्वीकृती आणि उलट सहमतीचा नियम: अनुच्छेद 16, 19 आणि 20 463

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कार्यान्वयन, भरपाई आणि प्रत्युत्तरादाखल कारवाई: अनुच्छेद 21 आणि 22 467
   2. व्यवस्थेची शिस्त: अनुच्छेद 23 ते 27 472
   3. जागतिक व्यापार संघटनेतील वादाचे टप्पे, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत 477
   4. वाद निवारणातील विकसनशील देश 482
   5. भारत आणि वाद निवारण प्रक्रिया 487
   6. साखर वाद 492
   7. ब्राझील-कॅनडा विमान वाद 497
   8. अपील मंडळाचे संकट आणि MPIA 502

   Page 1 onwards

   508 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 508 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 115 chapters across 4 modules

   Module I. 25 chapters

   1. 1 व्यवस्थेपूर्वीचे जग: 1944 पर्यंतचा व्यापार कायदा pages 1 to 5
   2. 2 1944 ची ब्रेटन वुड्स परिषद pages 6 to 9
   3. 3 आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी pages 10 to 13
   4. 4 आंतरराष्ट्रीय पुनर्रचना आणि विकास बँक pages 14 to 17
   5. 5 हवाना सनद आणि कधीच अस्तित्वात न आलेली संघटना pages 18 to 21
   6. 6 GATT 1947: तात्पुरती जागा घेणारा करार pages 22 to 25
   7. 7 GATT कसे चालले, आणि ते कितपत यशस्वी झाले pages 26 to 29
   8. 8 वाटाघाटींच्या फेऱ्या: जिनिव्हा 1947 ते टोकियो 1979 pages 30 to 33
   9. 9 उरुग्वे फेरी pages 34 to 37
   10. 10 अंतिम दस्तऐवज आणि एकल उपक्रम pages 38 to 40
   11. 11 माराकेश करार, अनुच्छेदनिहाय pages 41 to 45
   12. 12 जागतिक व्यापार संघटनेची उद्दिष्टे, व्याप्ती आणि कार्ये pages 46 to 49
   13. 13 संघटनात्मक रचना: मंत्रिस्तरीय परिषदेपासून समित्यांपर्यंत pages 50 to 53
   14. 14 सचिवालय आणि महासंचालक pages 54 to 57
   15. 15 निर्णयप्रक्रिया: सहमती, मतदान, अर्थनिर्णय आणि सूट pages 58 to 61
   16. 16 सदस्यत्व, प्रवेश, लागू न करणे आणि माघार pages 62 to 65
   17. 17 करारांमध्ये सुधारणा pages 66 to 69
   18. 18 GATT आणि जागतिक व्यापार संघटना यांची तुलना pages 70 to 73
   19. 19 व्यापार धोरण आढावा यंत्रणा pages 74 to 76
   20. 20 परिशिष्ट 4 मधील अनेकपक्षीय करार pages 77 to 80
   21. 21 मंत्रिस्तरीय परिषदा: सिंगापूर ते याउंडे pages 81 to 84
   22. 22 विकसनशील देश, अल्पविकसित देश आणि विशेष वागणूक pages 85 to 88
   23. 23 भारत आणि जागतिक व्यापार संघटना pages 89 to 93
   24. 24 जागतिक व्यापाराच्या कायद्याचे स्रोत, आणि भारताचे संविधान pages 94 to 97
   25. 25 ध्येयविधान, आणि व्यापार न्याय्य आणि मुक्त आहे का pages 98 to 102

   Module II. 35 chapters

   1. 26 GATT 1994 मध्ये काय समाविष्ट आहे pages 103 to 106
   2. 27 सर्वाधिक अनुग्रहित राष्ट्र वागणूक: अनुच्छेद I pages 107 to 110
   3. 28 सवलतींच्या अनुसूची आणि शुल्क बंधने: अनुच्छेद II pages 111 to 114
   4. 29 राष्ट्रीय वागणूक I: अंतर्गत कर आकारणी, अनुच्छेद III:2 pages 115 to 118
   5. 30 राष्ट्रीय वागणूक II: नियमन आणि सरकारी खरेदी, अनुच्छेद III:4 आणि III:8 pages 119 to 122
   6. 31 MFN चे अपवाद: अग्रक्रम, सक्षमीकरण खंड आणि सूट pages 123 to 126
   7. 32 पारगमनाचे स्वातंत्र्य: अनुच्छेद V pages 127 to 130
   8. 33 कामकाजाचे अनुच्छेद: चित्रपट, शुल्क, चिन्हे आणि प्रसिद्धी, अनुच्छेद IV आणि VII ते X pages 131 to 134
   9. 34 संख्यात्मक निर्बंधांचे सर्वसाधारण निर्मूलन: अनुच्छेद XI pages 135 to 138
   10. 35 व्यवहारतोलाचे अपवाद: अनुच्छेद XII, XIV, XV आणि XVIII:B pages 139 to 142
   11. 36 राज्य व्यापार उपक्रम: अनुच्छेद XVII pages 143 to 145
   12. 37 आर्थिक विकासासाठी शासकीय साहाय्य: अनुच्छेद XVIII pages 146 to 149
   13. 38 सामान्य अपवाद: अनुच्छेद XX pages 150 to 154
   14. 39 सुरक्षाविषयक अपवाद: अनुच्छेद XXI pages 155 to 159
   15. 40 सीमाशुल्क संघ आणि मुक्त व्यापार क्षेत्रे: अनुच्छेद XXIV pages 160 to 163
   16. 41 संस्थात्मक अनुच्छेद आणि भाग IV: अनुच्छेद XXII ते XXXVIII pages 164 to 166
   17. 42 डंपिंग I: संकल्पना आणि अनुच्छेद VI pages 167 to 170
   18. 43 डंपिंग II: तपास, शुल्क आणि पुनर्विलोकन pages 171 to 176
   19. 44 डंपिंग III: भारताचा कायदा आणि व्यवहार pages 177 to 180
   20. 45 अनुदाने I: व्याख्या, विशिष्टता आणि प्रतिबंधित यादी pages 181 to 186
   21. 46 अनुदाने II: प्रतिसंतुलक शुल्क, आणि भारताची प्रकरणे pages 187 to 190
   22. 47 संरक्षक उपाय: अनुच्छेद XIX आणि करार pages 191 to 195
   23. 48 सीमाशुल्क मूल्यांकन: अनुच्छेद VII आणि करार pages 196 to 201
   24. 49 पाठवणीपूर्व तपासणी pages 202 to 205
   25. 50 उगमाचे नियम pages 206 to 209
   26. 51 आयात परवाना कार्यपद्धती pages 210 to 213
   27. 52 कृषीवरील करार pages 214 to 219
   28. 53 कृषी आणि भारत: सार्वजनिक साठवणुकीपासून साखर वादापर्यंत pages 220 to 223
   29. 54 स्वच्छताविषयक आणि वनस्पती स्वच्छताविषयक उपाय pages 224 to 230
   30. 55 व्यापारातील तांत्रिक अडथळे pages 231 to 235
   31. 56 व्यापाराशी संबंधित गुंतवणूक उपाय pages 236 to 239
   32. 57 वस्त्रोद्योग: MFA, ATC आणि त्याची आपोआप समाप्ती pages 240 to 243
   33. 58 व्यापार सुलभीकरणावरील करार pages 244 to 248
   34. 59 मत्स्यव्यवसाय अनुदानांवरील करार pages 249 to 252
   35. 60 व्यापार आणि पर्यावरण: ट्यूना डॉल्फिनपासून श्रिम्प आणि त्यानंतर pages 253 to 257

   Module III. 21 chapters

   1. 61 सेवा व्यापार व्यवस्थेत का आल्या pages 258 to 261
   2. 62 सेवांमधील व्यापाराची व्याख्या: पुरवठ्याच्या चार पद्धती pages 262 to 265
   3. 63 व्याप्ती आणि व्याख्या: अनुच्छेद I आणि XXVIII pages 266 to 268
   4. 64 GATS खालील MFN: अनुच्छेद II आणि त्यातील सूट pages 269 to 272
   5. 65 सर्वसाधारण दायित्वे: अनुच्छेद III ते V bis pages 273 to 276
   6. 66 देशांतर्गत नियमन: अनुच्छेद VI pages 277 to 280
   7. 67 अर्हतांना मान्यता: अनुच्छेद VII pages 281 to 284
   8. 68 मक्तेदारी, अनन्य पुरवठादार आणि व्यावसायिक पद्धती: अनुच्छेद VIII आणि IX pages 285 to 288
   9. 69 अपूर्ण राहिलेले नियम: अनुच्छेद X ते XIII आणि XV pages 289 to 292
   10. 70 GATS मधील अपवाद: अनुच्छेद XIV आणि XIV bis pages 293 to 296
   11. 71 बाजारपेठ प्रवेश: अनुच्छेद XVI pages 297 to 300
   12. 72 राष्ट्रीय वागणूक आणि अतिरिक्त वचनबद्धता: अनुच्छेद XVII आणि XVIII pages 301 to 304
   13. 73 विशिष्ट वचनबद्धतांच्या अनुसूची, आणि त्या कशा वाचाव्यात pages 305 to 308
   14. 74 क्रमशः उदारीकरण आणि अनुसूचीत बदल: अनुच्छेद XIX आणि XXI pages 309 to 312
   15. 75 सल्लामसलत, वाद निवारण आणि अंतिम तरतुदी: अनुच्छेद XXII ते XXIX pages 313 to 316
   16. 76 परिशिष्टे: व्यक्तींची ये-जा, हवाई वाहतूक, दूरसंचार pages 317 to 321
   17. 77 वित्तीय सेवा pages 322 to 325
   18. 78 सागरी वाहतूक सेवा pages 326 to 329
   19. 79 व्यावसायिक सेवा, आणि वकिलांचा प्रश्न pages 330 to 333
   20. 80 भारताचा सेवा व्यापार, क्षेत्रनिहाय pages 334 to 338
   21. 81 GATS ची ठळक वैशिष्ट्ये, एकत्रितपणे pages 339 to 343

   Module IV. 34 chapters

   1. 82 TRIPS पूर्वीची बौद्धिक संपदा: पॅरिस, बर्न आणि WIPO pages 344 to 347
   2. 83 बौद्धिक संपदा व्यापार व्यवस्थेत का आली pages 348 to 352
   3. 84 TRIPS ची रचना: सात भाग pages 353 to 356
   4. 85 सर्वसाधारण तरतुदी आणि मूलभूत तत्त्वे: अनुच्छेद 1 ते 8 pages 357 to 361
   5. 86 प्रतिलिप्यधिकार आणि संबंधित हक्क: अनुच्छेद 9 ते 14 pages 362 to 365
   6. 87 व्यापार चिन्हे: अनुच्छेद 15 ते 21 pages 366 to 370
   7. 88 भौगोलिक मानांकने: अनुच्छेद 22 ते 24 pages 371 to 375
   8. 89 औद्योगिक अभिकल्प: अनुच्छेद 25 आणि 26 pages 376 to 379
   9. 90 पेटंट: अनुच्छेद 27 ते 34 pages 380 to 384
   10. 91 एकात्मिक परिपथांचे अभिन्यास-अभिकल्प: अनुच्छेद 35 ते 38 pages 385 to 388
   11. 92 अप्रकट माहिती: अनुच्छेद 39 pages 389 to 392
   12. 93 संविदात्मक परवान्यांमधील स्पर्धाविरोधी पद्धती: अनुच्छेद 40 pages 393 to 397
   13. 94 अंमलबजावणी: अनुच्छेद 41 ते 61 pages 398 to 404
   14. 95 संपादन, पारदर्शकता आणि वाद निवारण: अनुच्छेद 62 ते 64 pages 405 to 409
   15. 96 संक्रमणकालीन व्यवस्था आणि संस्था: अनुच्छेद 65 ते 73 pages 410 to 414
   16. 97 TRIPS आणि सार्वजनिक आरोग्य: दोहा, अनुच्छेद 31bis आणि महामारी pages 415 to 419
   17. 98 TRIPS मुळे भारतात काय बदलले I: पेटंट अधिनियम pages 420 to 425
   18. 99 TRIPS मुळे भारतात काय बदलले II: व्यापार चिन्हे आणि भौगोलिक मानांकने pages 426 to 430
   19. 100 TRIPS मुळे भारतात काय बदलले III: प्रतिलिप्यधिकार, अभिकल्प, परिपथ, गुपिते आणि वनस्पती pages 431 to 435
   20. 101 पेटंट सहकार्य तह pages 436 to 438
   21. 102 GATT खालील वाद निवारण, आणि ते का बदलावे लागले pages 439 to 443
   22. 103 वाद निवारण मंडळ आणि DSU ची व्याप्ती: अनुच्छेद 1 ते 3 pages 444 to 448
   23. 104 सल्लामसलत, सत्प्रयत्न, समेट आणि मध्यस्थी: अनुच्छेद 4 आणि 5 pages 449 to 452
   24. 105 पॅनेल: अनुच्छेद 6 ते 15 pages 453 to 457
   25. 106 अपील पुनर्विलोकन: अनुच्छेद 17 pages 458 to 462
   26. 107 स्वीकृती आणि उलट सहमतीचा नियम: अनुच्छेद 16, 19 आणि 20 pages 463 to 466
   27. 108 कार्यान्वयन, भरपाई आणि प्रत्युत्तरादाखल कारवाई: अनुच्छेद 21 आणि 22 pages 467 to 471
   28. 109 व्यवस्थेची शिस्त: अनुच्छेद 23 ते 27 pages 472 to 476
   29. 110 जागतिक व्यापार संघटनेतील वादाचे टप्पे, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत pages 477 to 481
   30. 111 वाद निवारणातील विकसनशील देश pages 482 to 486
   31. 112 भारत आणि वाद निवारण प्रक्रिया pages 487 to 491
   32. 113 साखर वाद pages 492 to 496
   33. 114 ब्राझील-कॅनडा विमान वाद pages 497 to 501
   34. 115 अपील मंडळाचे संकट आणि MPIA pages 502 to 508
   Every paper that is solved: 9 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2024
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

4. संविदा कायद्याची मूलभूत तत्त्वे आणि संलग्न कायदे (Fundamental Principles of Law of Contract and Allied Laws)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   संविदा कायद्याची मूलभूत तत्त्वे आणि संलग्न कायदे

   LL.M. · सत्र 1

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 2: व्यावसायिक कायदा

   संविदा कायद्याची मूलभूत तत्त्वे आणि संलग्न कायदे

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. संविदा कायदा म्हणजे काय 1
   2. वचन बंधनकारक का असते 6
   3. इच्छा सिद्धांत 11
   4. सौदा आणि विसंबन 17
   5. व्यक्तिवाद 22
   6. संविदा स्वातंत्र्य 26
   7. सौदाशक्तीतील असमानता 30
   8. संविदेचे पावित्र्य 35
   9. संविदा स्वातंत्र्यावरील अतिक्रमण: कायदे 40
   10. कलम 23 खालील सार्वजनिक धोरण 45
   11. व्यापार, विवाह आणि कायदेशीर कार्यवाही यांना प्रतिबंध करणारे करार 50
   12. पैजेचे करार 56

   मॉड्यूल II

   1. कायदेमंडळाचा हस्तक्षेप 61
   2. सामाजिक-आर्थिक घटक 66
   3. संविदेच्या पावित्र्यावरील मर्यादा 70
   4. प्रस्ताव, वचन, करार, संविदा 75
   5. शून्य, शून्यकरणीय, बेकायदेशीर आणि अंमलबजावणीयोग्य नसलेले 80
   6. प्रस्ताव 85

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. स्वीकृती 90
   2. प्रतिफल 94
   3. संविदा-संबंध आणि प्रतिफल-संबंध 99
   4. संविदा करण्याची क्षमता 104
   5. मुक्त संमती: बळजबरी 109
   6. अनुचित प्रभाव 114
   7. कपट आणि चुकीचे निवेदन 119
   8. चूक 124
   9. कायदेशीर उद्देश आणि कायदेशीर प्रतिफल 129
   10. समाश्रित संविदा 133
   11. संविदांचे पालन 138
   12. संविदेची समाप्ती 144
   13. क्षतिपूर्तीच्या संविदा 149
   14. हमीच्या संविदा 153
   15. उपनिधान 158
   16. तारण 164
   17. अभिकरण: निर्मिती आणि प्राधिकार 169
   18. अभिकरण: संबंध आणि समाप्ती 175
   19. वस्तू विक्रीची संविदा 182

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. शर्ती आणि वॉरंटी 188
   2. मालमत्तेचे आणि मालकी हक्काचे हस्तांतरण 194
   3. पालन, आणि किंमत न मिळालेला विक्रेता 200
   4. विक्रीच्या संविदेच्या भंगासाठीचे दावे 207
   5. मानक स्वरूपातील संविदा 213
   6. दायित्व वगळणारे खंड 218
   7. संरक्षणात्मक उपाय 223
   8. संविदासदृश संबंध 228
   9. अन्याय्य लाभ आणि परतफेड 233
   10. विफलतेचा सिद्धांत 238
   11. विफलतेचे परिणाम 243
   12. संविदाभंग 248
   13. नुकसानभरपाई 252
   14. संविदाभंगावरील इतर उपाय 257
   15. CISG: लागू होण्याचे क्षेत्र 262
   16. CISG: संविदेची निर्मिती 269
   17. CISG: दायित्वे आणि उपाय 276

   मॉड्यूल III

   1. 1996 पूर्वीचा लवाद 287

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. UNCITRAL आदर्श कायदा, आणि अधिनियम का संमत झाला 291
   2. 1940 चा अधिनियम आणि 1996 चा अधिनियम यांची तुलना 295
   3. लवाद म्हणजे काय 300
   4. लवादाकडे काय पाठवता येते 305
   5. लवाद करार 310
   6. कलम 8: पक्षकारांना लवादाकडे पाठवणे 314
   7. अंतरिम उपाय: कलम 9 आणि 17 319
   8. पर्यायी विवाद निवारणाच्या पद्धती 323
   9. संहितेचे कलम 89, आणि न्यायालयाने पाठवलेली तडजोड 328
   10. अधिनियम: त्याची व्याप्ती, आणि त्याची रचना 333

   मॉड्यूल IV

   1. लवाद न्यायाधिकरणाची रचना 338
   2. लवादांची नेमणूक 342
   3. स्वातंत्र्य आणि निःपक्षपातीपणा: आव्हानाची कारणे 348
   4. आव्हानाची कार्यपद्धती 353
   5. लवादाच्या अधिदेशाची समाप्ती 357
   6. न्यायाधिकरणाचे अधिकारक्षेत्र: कलम 16 361
   7. लवाद खंडाची पृथक्करणीयता 365
   8. समान वागणूक, आणि कार्यपद्धतीबाबत न्यायाधिकरणाचे स्वातंत्र्य 369

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. कार्यवाहीचे संचालन 373
   2. विवादाच्या मूळ विषयाला लागू होणारे नियम 379
   3. तडजोड, आणि मान्य अटींवरील निवाडा 383
   4. निवाड्याचे स्वरूप आणि मजकूर 387
   5. निवाड्याची कालमर्यादा 392
   6. दुरुस्ती, अर्थ लावणे आणि कार्यवाहीची समाप्ती 396
   7. निवाड्याची अंतिमता आणि अंमलबजावणी 400
   8. दाद: कलम 34 खाली निवाडा बाजूला सारणे 405
   9. सार्वजनिक धोरण, आणि उघड बेकायदेशीरपणा 410
   10. कलम 37 खालील अपील 415
   11. परदेशी निवाडे: न्यूयॉर्क अभिसंधी 419
   12. परदेशी निवाडे: जिनिव्हा प्रोटोकॉल आणि अभिसंधी 425
   13. व्यापारी लवाद: संस्थात्मक आणि तदर्थ 431
   14. आंतरराष्ट्रीय व्यापारी लवाद 435
   15. समेट: भाग III 439
   16. तडजोड करार 444
   17. गोपनीयता, आणि समेटकर्त्याचे स्थान 448
   18. खर्च, अनामत रक्कम आणि न्यायाधिकरणाचा धारणाधिकार 453
   19. भारतीय लवाद परिषद 459

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. पूरक तरतुदी 465

   Page 1 onwards

   469 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 469 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 93 chapters across 4 modules

   Module I. 12 chapters

   1. 1 संविदा कायदा म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 वचन बंधनकारक का असते pages 6 to 10
   3. 3 इच्छा सिद्धांत pages 11 to 16
   4. 4 सौदा आणि विसंबन pages 17 to 21
   5. 5 व्यक्तिवाद pages 22 to 25
   6. 6 संविदा स्वातंत्र्य pages 26 to 29
   7. 7 सौदाशक्तीतील असमानता pages 30 to 34
   8. 8 संविदेचे पावित्र्य pages 35 to 39
   9. 9 संविदा स्वातंत्र्यावरील अतिक्रमण: कायदे pages 40 to 44
   10. 10 कलम 23 खालील सार्वजनिक धोरण pages 45 to 49
   11. 11 व्यापार, विवाह आणि कायदेशीर कार्यवाही यांना प्रतिबंध करणारे करार pages 50 to 55
   12. 12 पैजेचे करार pages 56 to 60

   Module II. 42 chapters

   1. 13 कायदेमंडळाचा हस्तक्षेप pages 61 to 65
   2. 14 सामाजिक-आर्थिक घटक pages 66 to 69
   3. 15 संविदेच्या पावित्र्यावरील मर्यादा pages 70 to 74
   4. 16 प्रस्ताव, वचन, करार, संविदा pages 75 to 79
   5. 17 शून्य, शून्यकरणीय, बेकायदेशीर आणि अंमलबजावणीयोग्य नसलेले pages 80 to 84
   6. 18 प्रस्ताव pages 85 to 89
   7. 19 स्वीकृती pages 90 to 93
   8. 20 प्रतिफल pages 94 to 98
   9. 21 संविदा-संबंध आणि प्रतिफल-संबंध pages 99 to 103
   10. 22 संविदा करण्याची क्षमता pages 104 to 108
   11. 23 मुक्त संमती: बळजबरी pages 109 to 113
   12. 24 अनुचित प्रभाव pages 114 to 118
   13. 25 कपट आणि चुकीचे निवेदन pages 119 to 123
   14. 26 चूक pages 124 to 128
   15. 27 कायदेशीर उद्देश आणि कायदेशीर प्रतिफल pages 129 to 132
   16. 28 समाश्रित संविदा pages 133 to 137
   17. 29 संविदांचे पालन pages 138 to 143
   18. 30 संविदेची समाप्ती pages 144 to 148
   19. 31 क्षतिपूर्तीच्या संविदा pages 149 to 152
   20. 32 हमीच्या संविदा pages 153 to 157
   21. 33 उपनिधान pages 158 to 163
   22. 34 तारण pages 164 to 168
   23. 35 अभिकरण: निर्मिती आणि प्राधिकार pages 169 to 174
   24. 36 अभिकरण: संबंध आणि समाप्ती pages 175 to 181
   25. 37 वस्तू विक्रीची संविदा pages 182 to 187
   26. 38 शर्ती आणि वॉरंटी pages 188 to 193
   27. 39 मालमत्तेचे आणि मालकी हक्काचे हस्तांतरण pages 194 to 199
   28. 40 पालन, आणि किंमत न मिळालेला विक्रेता pages 200 to 206
   29. 41 विक्रीच्या संविदेच्या भंगासाठीचे दावे pages 207 to 212
   30. 42 मानक स्वरूपातील संविदा pages 213 to 217
   31. 43 दायित्व वगळणारे खंड pages 218 to 222
   32. 44 संरक्षणात्मक उपाय pages 223 to 227
   33. 45 संविदासदृश संबंध pages 228 to 232
   34. 46 अन्याय्य लाभ आणि परतफेड pages 233 to 237
   35. 47 विफलतेचा सिद्धांत pages 238 to 242
   36. 48 विफलतेचे परिणाम pages 243 to 247
   37. 49 संविदाभंग pages 248 to 251
   38. 50 नुकसानभरपाई pages 252 to 256
   39. 51 संविदाभंगावरील इतर उपाय pages 257 to 261
   40. 52 CISG: लागू होण्याचे क्षेत्र pages 262 to 268
   41. 53 CISG: संविदेची निर्मिती pages 269 to 275
   42. 54 CISG: दायित्वे आणि उपाय pages 276 to 286

   Module III. 11 chapters

   1. 55 1996 पूर्वीचा लवाद pages 287 to 290
   2. 56 UNCITRAL आदर्श कायदा, आणि अधिनियम का संमत झाला pages 291 to 294
   3. 57 1940 चा अधिनियम आणि 1996 चा अधिनियम यांची तुलना pages 295 to 299
   4. 58 लवाद म्हणजे काय pages 300 to 304
   5. 59 लवादाकडे काय पाठवता येते pages 305 to 309
   6. 60 लवाद करार pages 310 to 313
   7. 61 कलम 8: पक्षकारांना लवादाकडे पाठवणे pages 314 to 318
   8. 62 अंतरिम उपाय: कलम 9 आणि 17 pages 319 to 322
   9. 63 पर्यायी विवाद निवारणाच्या पद्धती pages 323 to 327
   10. 64 संहितेचे कलम 89, आणि न्यायालयाने पाठवलेली तडजोड pages 328 to 332
   11. 65 अधिनियम: त्याची व्याप्ती, आणि त्याची रचना pages 333 to 337

   Module IV. 28 chapters

   1. 66 लवाद न्यायाधिकरणाची रचना pages 338 to 341
   2. 67 लवादांची नेमणूक pages 342 to 347
   3. 68 स्वातंत्र्य आणि निःपक्षपातीपणा: आव्हानाची कारणे pages 348 to 352
   4. 69 आव्हानाची कार्यपद्धती pages 353 to 356
   5. 70 लवादाच्या अधिदेशाची समाप्ती pages 357 to 360
   6. 71 न्यायाधिकरणाचे अधिकारक्षेत्र: कलम 16 pages 361 to 364
   7. 72 लवाद खंडाची पृथक्करणीयता pages 365 to 368
   8. 73 समान वागणूक, आणि कार्यपद्धतीबाबत न्यायाधिकरणाचे स्वातंत्र्य pages 369 to 372
   9. 74 कार्यवाहीचे संचालन pages 373 to 378
   10. 75 विवादाच्या मूळ विषयाला लागू होणारे नियम pages 379 to 382
   11. 76 तडजोड, आणि मान्य अटींवरील निवाडा pages 383 to 386
   12. 77 निवाड्याचे स्वरूप आणि मजकूर pages 387 to 391
   13. 78 निवाड्याची कालमर्यादा pages 392 to 395
   14. 79 दुरुस्ती, अर्थ लावणे आणि कार्यवाहीची समाप्ती pages 396 to 399
   15. 80 निवाड्याची अंतिमता आणि अंमलबजावणी pages 400 to 404
   16. 81 दाद: कलम 34 खाली निवाडा बाजूला सारणे pages 405 to 409
   17. 82 सार्वजनिक धोरण, आणि उघड बेकायदेशीरपणा pages 410 to 414
   18. 83 कलम 37 खालील अपील pages 415 to 418
   19. 84 परदेशी निवाडे: न्यूयॉर्क अभिसंधी pages 419 to 424
   20. 85 परदेशी निवाडे: जिनिव्हा प्रोटोकॉल आणि अभिसंधी pages 425 to 430
   21. 86 व्यापारी लवाद: संस्थात्मक आणि तदर्थ pages 431 to 434
   22. 87 आंतरराष्ट्रीय व्यापारी लवाद pages 435 to 438
   23. 88 समेट: भाग III pages 439 to 443
   24. 89 तडजोड करार pages 444 to 447
   25. 90 गोपनीयता, आणि समेटकर्त्याचे स्थान pages 448 to 452
   26. 91 खर्च, अनामत रक्कम आणि न्यायाधिकरणाचा धारणाधिकार pages 453 to 458
   27. 92 भारतीय लवाद परिषद pages 459 to 464
   28. 93 पूरक तरतुदी pages 465 to 469
   Every paper that is solved: 9 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2024
   • 2023
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

Questions