Biological Diversity and Legal Order Notes in Marathi (जैविक विविधता आणि कायदेशीर व्यवस्था) | LL.M. Semester 3 | Mumbai University | munotes

अनुक्रमणिका

मॉड्यूल I

1. हा पेपर कशाबद्दल आहे 1
2. विविधतेचे तीन स्तर 4
3. जैविक विविधता म्हणजे अधिनियमाला काय अभिप्रेत आहे 7
4. जैविक संसाधने, आणि व्याख्या काय वगळते 10
5. विद्यापीठ विचारते त्याप्रमाणे जैवविविधतेचा अर्थ 13
6. जैवविविधता आणि मानवी जीवन 16
7. जैवविविधतेची मूल्ये 19
8. परिसंस्था सेवा, आणि त्यांची किंमत ठरवणे 22
9. महाजैवविविधता असलेला देश म्हणून भारत 25
10. जैवविविधतेचे संरक्षण का केलेच पाहिजे 28
11. वनस्पती आणि प्राणी, आणि कायदा त्यांना वेगळे का वागवतो 31
12. जैवविविधतेच्या हानीची पाच कारणे 34
13. विलोपन, संकटग्रस्तता आणि रेड लिस्ट 37
14. मूळस्थानी आणि मूळस्थानाबाहेरील संवर्धन 40
15. जैवविविधता आणि आंतरराष्ट्रीय कायदा 43
16. स्टॉकहोम 1972 पासून रिओ 1992 पर्यंत 46
17. जैविक विविधतेवरील अभिसमय आणि त्याची तीन उद्दिष्टे 49
18. अनुच्छेद 3: सार्वभौमत्व, आणि देशपातळीवरील मान्यता 52
19. अनुच्छेद 6 आणि 7: राष्ट्रीय रणनीती, ओळख आणि देखरेख 55
20. अनुच्छेद 8, आणि भारतीय कायदा बदलणारा खंड 58
21. अनुच्छेद 9 आणि 10: मूळस्थानाबाहेरील संवर्धन आणि शाश्वत वापर 61
22. अनुच्छेद 11 ते 14: प्रोत्साहने, संशोधन, शिक्षण आणि प्रभाव मूल्यांकन 64
23. अनुच्छेद 15: जनुकीय संसाधनांपर्यंत पोहोच 67
24. अनुच्छेद 16 ते 19: तंत्रज्ञान, माहिती आणि जैवतंत्रज्ञान 70
25. अनुच्छेद 20 आणि 21: पैसा 73
26. अनुच्छेद 22 ते 42: यंत्रणा आणि अंतिम खंड 76
27. अभिसमयांतर्गत राज्याचे हक्क आणि जबाबदाऱ्या 79
28. अभिसमयाची ठळक वैशिष्ट्ये, परीक्षेच्या स्वरूपात 82
29. नागोया प्रोटोकॉल 2010 85
30. नागोया: पालन, पारंपरिक ज्ञान आणि यंत्रणा 88
31. कार्टाजेना प्रोटोकॉल 2000, थोडक्यात 91
32. वनस्पती जनुकीय संसाधनांवरील आंतरराष्ट्रीय करार, थोडक्यात 94
33. CITES 1973, थोडक्यात 97
34. रामसर अभिसमय आणि भारतातील पाणथळ जागा 100
35. कुनमिंग-मॉन्ट्रियल जागतिक जैवविविधता आराखडा 2022 104
36. संविधानाचे अनुच्छेद 48A आणि 51A(g) 107
37. अनुच्छेद 21 आणि पर्यावरण 110
38. अनुच्छेद 253, आणि संसद 2002 चा अधिनियम का करू शकली 113
39. भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय संलेख एकत्र 116
40. संपूर्ण कायदेशीर चौकट, एकाच प्रकरणात 119

मॉड्यूल II

1. भारताला स्वतःचा अधिनियम का हवा होता 122
2. जैविक विविधता अधिनियम, 2002 ची रचना 125
3. कलम 2: सर्व काही ठरवणाऱ्या व्याख्या 129
4. कलम 3: जैविक संसाधन कोण घेऊ शकत नाही 132
5. कलम 4 आणि 6: संशोधनाचे निष्कर्ष आणि बौद्धिक संपदा 136
6. कलम 7, आणि 2023 मध्ये ते बदलणारे परंतुक 143
7. कलम 8 ते 17: राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण 147
8. कलम 18: प्राधिकरणाची कार्ये आणि अधिकार 150
9. कलम 19: मान्यतेसाठी अर्ज कसा केला जातो आणि ती कशी दिली जाते 153
10. कलम 21: लाभांचे न्याय्य आणि साम्यन्याय्य वाटप 156
11. कलम 22 ते 25: राज्य जैवविविधता मंडळ 159
12. मंडळांची कार्ये, परीक्षेच्या स्वरूपात 162
13. कलम 26 ते 35: निधी, लेखे आणि अहवाल 165
14. कलम 36, 36A आणि 36B: रणनीती, योजना आणि कर्तव्ये 168
15. कलम 37: जैवविविधता वारसा स्थळे 171
16. कलम 38 आणि 39: धोक्यात असलेल्या प्रजाती आणि भांडारे 174
17. कलम 40: सामान्यतः व्यापार होणाऱ्या वस्तू 177
18. कलम 41 ते 47: जैवविविधता व्यवस्थापन समिती 180
19. कलम 48 ते 54: निदेश, विवाद, अपील आणि अंमलबजावणी 183
20. कलम 55 ते 57: 2023 च्या सुधारणेने निर्माण केलेली दंडव्यवस्था 187
21. कलम 59 ते 65: व्यावृत्ती, सूट आणि नियम करण्याचे अधिकार 191
22. अंमलबजावणी करणाऱ्या संस्था, परीक्षेच्या स्वरूपात 194
23. जैविक विविधता नियम 2024 197
24. 2024 चे नियम: समित्या, नोंदवह्या आणि कार्यपद्धती 200
25. पोहोच आणि लाभांचे वाटप विनियम 2025 204
26. दिव्य फार्मसी: भारतीय कंपनीकडून लाभांचे वाटप 208
27. भारतीय कायद्याखाली जैविक संसाधनांपर्यंत पोहोच 212
28. अधिनियम ज्या अभिसमयाची अंमलबजावणी करतो त्याच्याशी त्याची तुलना 215
29. जैविक संसाधनांतील संशोधनाचे नियमन करणारा कायदा 218
30. जैवचाचेगिरी: ती काय आहे आणि अधिनियम तिला कसे उत्तर देतो 222
31. हळद, कडुनिंब आणि बासमती 225
32. पारंपरिक ज्ञान डिजिटल ग्रंथालय 228
33. प्राण्यासोबत काय केले जाते याचे कायदा नियमन का करतो 231
34. कलम 3 आणि 11: कर्तव्य, आणि क्रूरता कशाला म्हणतात 234
35. कलम 14: प्राण्यावरील प्रयोग केव्हा कायदेशीर असतो 237
36. कलम 15 ते 17: प्रयोगांवर नियंत्रण ठेवणारी समिती 240
37. कलम 18 ते 20: तपासणी, मनाई आणि दंड 243
38. 1998 चे नियम आणि संस्थात्मक प्राणी नैतिकता समिती 247
39. तीन R: प्रतिस्थापन, घट आणि परिष्करण 250
40. नैतिक युक्तिवाद, आणि कायदा कोठे थांबतो 253
41. नियंत्रणाची कायदेशीर यंत्रणा, परीक्षेच्या स्वरूपात 257
42. ए. नागराजा: प्राण्यांचे हक्क 261
43. 2023 चे घटनापीठ, आणि नागराजामधील काय टिकून आहे 264
44. कलम 21 ते 41: कसरती करणारे प्राणी, अपराध आणि अधिनियमाचा उर्वरित भाग 267
45. भारतात प्राण्यांवरील सौंदर्यप्रसाधन चाचणीचा अंत 271
46. जनुकीय अभियांत्रिकी म्हणजे काय 274
47. जनुकीय अभियांत्रिकी आणि जैवविविधता यांचा संबंध 277
48. 1989 चे नियम: भारतीय जैवसुरक्षा कायद्यातील सहा संस्था 280
49. 1989 चे नियम: मान्यता, आणि त्या कोण देते 284
50. 1989 चे नियम: तपासणी, निर्बंध आणि मनाई 287
51. कार्टाजेना प्रोटोकॉल: आगाऊ माहितीपूर्ण सहमती 291
52. अन्न, खाद्य किंवा प्रक्रियेसाठी जिवंत सुधारित जीव 295
53. जोखीम मूल्यांकन, जोखीम व्यवस्थापन आणि सावधगिरीची तरतूद 298
54. जैवसुरक्षा माहिती केंद्र आणि प्रोटोकॉलचा उर्वरित भाग 302
55. बीटी कापूस, बीटी वांगे आणि जीएम मोहरी 306
56. बियाणे आणि सूक्ष्मजीव यांच्या जनुकीय उत्परिवर्तनावरील कायदेशीर तरतुदी 309
57. संकटग्रस्त प्रजातींच्या जतनात जनुकीय अभियांत्रिकी 314
58. मोन्सँटो विरुद्ध नुझिवीडू आणि पेटंट अधिनियमाचे कलम 3(j) 318
59. बहुराष्ट्रीय कंपन्या आणि जैविक संसाधने 321
60. बहुराष्ट्रीय कंपनीची दायित्वे, आणि नियंत्रणाच्या समस्या 325
61. कंपनीचे सामाजिक दायित्व, आणि अनुसूची VII प्रत्यक्षात काय सांगते 329
62. जैववैद्यकीय प्रयोजनांसाठी वनस्पती आणि प्राणी 332
63. वन्यजीव व्यापार, जैवचाचेगिरी आणि संशोधन पद्धती, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर 335
64. विकास प्रकल्प जैवविविधता कशी नष्ट करतो 339
65. अनियोजित विकास, आणि तो कशामुळे अनियोजित ठरतो 342
66. पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन अधिसूचना 2006 345
67. चार टप्पे: छाननी, व्याप्ती निश्चिती, जनसुनावणी आणि मूल्यमापन 349
68. वन (संरक्षण एवं संवर्धन) अधिनियमाखाली वन मंजुरी 353
69. वन्यजीव मंजुरी आणि राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळ 357
70. पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्रे आणि किनारा 361
71. भरपाई वनीकरण आणि निव्वळ वर्तमान मूल्य 364
72. शाश्वत विकासाची संकल्पना 368
73. संकल्पना कशी विकसित झाली 371
74. शाश्वत विकासाचा जैवविविधतेशी संबंध कसा आहे 374
75. वेल्लोर: सावधगिरीचे तत्त्व आणि प्रदूषकाने भरपाई करण्याचे तत्त्व 378
76. नायडू आणि शाबितीचा भार 382
77. नर्मदा बचाव आंदोलन, आणि सावधगिरीच्या तत्त्वाच्या मर्यादा 385
78. हनुमान लक्ष्मण आरोसकर आणि अपूर्ण मूल्यांकन 388
79. लाफार्ज, आणि प्रत्येक भावी मंजुरीसाठीची मार्गदर्शक तत्त्वे 391
80. के.एम. चिन्नप्पा: राष्ट्रीय उद्यानातील खाणकाम 395
81. एम.सी. मेहता विरुद्ध कमलनाथ आणि सार्वजनिक न्यास सिद्धांत 399
82. इंडियन कौन्सिल फॉर एन्व्हायरो-लीगल ॲक्शन आणि उपचारात्मक खर्च 403
83. नियमगिरी: मंजुरीतील एक टप्पा म्हणून ग्रामसभा 407
84. समता, पेसा आणि अनुसूचित क्षेत्रातील जमीन 411
85. वन हक्क अधिनियम, 2006 आणि महत्त्वाचा वन्यजीव अधिवास 414
86. मंच म्हणून राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण 418
87. सायलेंट व्हॅली प्रकरण 423

मॉड्यूल III

1. औषधी वनस्पती म्हणजे काय, आणि कायद्याला ते कठीण का वाटते 427
2. औषधी वनस्पतींच्या कायदेशीर नियमनातील अडचणी 431
3. औषधी वनस्पती, टीपेच्या स्वरूपात 436
4. औषधी वनस्पती आणि सूक्ष्मजीव यांची गरज, प्रभाव आणि महत्त्व 440
5. 2002 च्या अधिनियमाखाली जैविक संसाधने म्हणून औषधी वनस्पती 444
6. 2023 चे परंतुक: लागवड केलेल्या वनस्पती, आयुष आणि अधिनियमातून काय बाहेर पडले 449
7. संहिताबद्ध पारंपरिक ज्ञान आणि पहिली अनुसूची 453
8. विनिर्दिष्ट वनस्पती: वन्यजीव अधिनियम संरक्षण देतो त्या एकमेव वनस्पती 456
9. कलम 17A ते 17H: तोडणे, लागवड, व्यवहार आणि साठा 460
10. औषधे आणि सौंदर्यप्रसाधने अधिनियमाचे प्रकरण IVA: आयुर्वेदिक, सिद्ध आणि युनानी औषधे 464
11. भेसळयुक्त आणि बनावट औषधे, आणि उत्पादनाचा परवाना 468
12. प्रकरण IVA: अपराध, जप्ती आणि उर्वरित भाग 472
13. राष्ट्रीय औषधी वनस्पती मंडळ आणि योजना 477
14. सौंदर्यप्रसाधन वनस्पती, आणि विद्यापीठाला काय अभिप्रेत आहे 480
15. पेटंट अधिनियमाचे कलम 3: शोध काय नाही 484
16. कलम 3(d) आणि नोव्हार्टिस 488
17. कलम 3(p): पारंपरिक ज्ञान हा शोध नाही 491
18. कलम 10(4): स्रोताचे आणि भौगोलिक उगमाचे प्रकटीकरण 495
19. कलम 25 आणि 64: विरोध आणि रद्दबातल करणे 499
20. वनस्पती वाण आणि शेतकरी हक्क संरक्षण अधिनियम, 2001 503
21. वाणाची नोंदणी, आणि अधिनियमाला माहीत असलेले चार प्रकार 507
22. कलम 39: शेतकऱ्यांचे हक्क 512
23. कलम 41: समुदायांचे हक्क 516
24. कलम 26 आणि जनुक निधी 520
25. कलम 30 आणि कलम 47 ते 48: संशोधन आणि सक्तीचा परवाना 524
26. आंतरराष्ट्रीय करार आणि त्याची बहुपक्षीय व्यवस्था 528
27. शेतीसाठी जनुकीय संसाधने, आणि त्यांचे संरक्षण 532
28. एका वनस्पतीवर तीन अधिनियम जेथे एकत्र येतात 537

मॉड्यूल IV

1. संरक्षित क्षेत्र म्हणजे काय 542
2. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 ची रचना 545
3. कलम 2: अधिनियम ज्यांवर फिरतो त्या व्याख्या 550
4. कलम 3 ते 8: प्राधिकरणे 555
5. कलम 9: शिकारीला मनाई 559
6. कलम 11 आणि 12: शिकारीला केव्हा परवानगी असते 563
7. कलम 18: अभयारण्य घोषित करणे 567
8. कलम 19 ते 25A: हक्कांचा निपटारा 571
9. कलम 26A: अंतिम घोषणा, आणि अभयारण्य कमी करण्याचा अधिकार 576
10. कलम 27 ते 34: आत काय करता येते आणि काय करता येत नाही 580
11. कलम 29, आणि एस्सार ऑईल 584
12. कलम 35: राष्ट्रीय उद्यान 588
13. अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्याने यांची तुलना 592
14. कलम 36A ते 36D: संवर्धन राखीव क्षेत्रे आणि सामूहिक राखीव क्षेत्रे 596
15. कलम 38: घोषणा करण्याचा केंद्र सरकारचा स्वतःचा अधिकार 601
16. कलम 38A ते 38K: केंद्रीय प्राणिसंग्रहालय प्राधिकरण आणि प्राणिसंग्रहालयाला मान्यता 604
17. प्राणिसंग्रहालय मान्यता नियम 2009 609
18. राष्ट्रीय उद्याने आणि प्राणिसंग्रहालये, आणि अभयारण्ये आणि प्राणिसंग्रहालये 614
19. कलम 38L ते 38XA: व्याघ्र राखीव क्षेत्रे आणि व्याघ्र प्राधिकरण 618
20. कलम 38Y आणि 38Z: वन्यजीव गुन्हे नियंत्रण ब्युरो 623
21. कलम 39: सरकारी मालमत्ता म्हणून वन्य प्राणी 628
22. कलम 40 ते 42A: घोषणा, सूची, प्रमाणपत्रे आणि सुपूर्दगी 632
23. प्रकरण V, कलम 43 ते 49: व्यवहार करण्याचा परवाना 637
24. प्रकरण VA, कलम 49A ते 49C: संपूर्ण मनाई, आणि हस्तिदंत 642
25. प्रकरण VB, कलम 49D ते 49R: अनुसूचित नमुन्यांचा आंतरराष्ट्रीय व्यापार 647
26. कलम 49M ते 49R: प्रजनक, परवाने आणि सरकारी मालमत्ता 652
27. CITES चे उपयोजन: तीन परिशिष्टे आणि परवाना 657
28. वन्यजीव उत्पादनांच्या व्यापाराचे नियमन 662
29. कलम 50 ते 58: अधिकार, दंड आणि गृहीतके 667
30. प्रकरण VIA, कलम 58A ते 58Y: सरकारजमा करणे 673
31. कलम 59 ते 60B: अधिकारी, सद्भावना आणि बक्षिसे 679
32. कलम 61 ते 62B: अनुसूची, उपद्रवी प्राणी आणि आक्रमक परकीय प्रजाती 684
33. कलम 63 ते 66: नियम, अनुसूचित जमातींचे हक्क आणि निरसन 688
34. भारतीय वन अधिनियम, 1927 आणि वनांचे तीन वर्ग 693
35. कलम 26 ते 42: मनाई, ग्राम वने आणि संरक्षित वने 699
36. कलम 52 ते 69: जप्ती, समपहरण आणि गृहीतक 705
37. वन (संरक्षण एवं संवर्धन) अधिनियम, 1980 आणि वनजमिनीचा अन्य कारणासाठी वापर 710
38. पाणथळ जागा: रामसर स्थळे आणि नियम 716
39. राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्ये यांचे संरक्षण करणाऱ्या कायद्यांतील तरतुदी 721
40. प्रजातींची प्रकरणे: सिंह, माळढोक आणि वाघ 727
41. अधिनियमाची परिणामकारकता, आणि वन्यजीव संवर्धनाचे महत्त्व 732
42. संपूर्ण पेपर एकाच ठिकाणी 738