Prevention and Control of Pollution Notes in Marathi (प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण) | LL.M. Semester 2 | Mumbai University | munotes

अनुक्रमणिका

मॉड्यूल I

1. प्रदूषण म्हणजे काय 1
2. वैधानिक व्याख्या: पर्यावरण, प्रदूषक, प्रदूषण 4
3. घातक पदार्थ, हाताळणी आणि भोगवटादार 9
4. भारतात हे अधिनियम का आहेत: स्टॉकहोम, 1972 13
5. अनुच्छेद 21 आणि आरोग्यदायी पर्यावरणाचा हक्क 17
6. अनुच्छेद 48A, अनुच्छेद 51A(g) आणि न्यायप्रविष्ट नसलेल्या निदेशाचे मोल 21
7. कोणते विधिमंडळ कायदा करू शकते: सातवी अनुसूची 25
8. अनुच्छेद 252 आणि अनुच्छेद 253: दोन दारे 29
9. भारतीय कायद्याचा नियम म्हणून शाश्वत विकास 34
10. सावधगिरीचे तत्त्व 38
11. प्रदूषकाने भरपाई करण्याचे तत्त्व 42
12. सार्वजनिक न्यास सिद्धांत आणि आंतरपिढी समता 46
13. दाद मागण्याचा अधिकार: जनहित याचिकेने पर्यावरणविषयक न्यायालयांची दारे कशी उघडली 50
14. नियामक: मंत्रालय, केंद्रीय मंडळ, राज्य मंडळे 54
15. छत्र अधिनियम म्हणून पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम 58
16. पर्यावरणविषयक मानक कसे ठरवले जाते 63
17. पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियमाखालील नमुने, प्रयोगशाळा आणि पुरावा 67
18. पूर्व पर्यावरणीय मंजुरी आणि पर्यावरण प्रभाव मूल्यांकन 72
19. राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण थोडक्यात 76
20. पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियमाचा उर्वरित भाग: सद्भाव, प्रत्यायोजन आणि नियम 80
21. जलप्रदूषण म्हणजे काय 84
22. भूजल प्रदूषण, आणि जलधरापर्यंत पोहोचणारा कायदा 88
23. जल अधिनियम महाराष्ट्रात कसा आला 94
24. मंडळे: रचना आणि सदस्यत्व 98
25. सदस्य: पदावधी, अपात्रता आणि पद रिक्त होणे 102
26. संयुक्त मंडळे: दोन राज्ये, एक नदी 106
27. मंडळे कशासाठी आहेत: कलमे 16, 17 आणि 18 110
28. वस्तुस्थितीपर्यंत पोहोचणे: माहिती आणि नमुने 115
29. प्रवेश आणि निरीक्षणाचा अधिकार 120
30. कलम 24: मध्यवर्ती मनाई 124
31. स्थापनेसाठी संमती आणि चालवण्यासाठी संमती 128
32. नकार, संमती मागे घेणे आणि 2025 ची संमती मार्गदर्शक तत्त्वे 133
33. 2025 ची जल संमती मार्गदर्शक तत्त्वे: कालमर्यादा, वैधता आणि देखरेख 138
34. अपील, पुनरीक्षण आणि स्वतः काम करणारे मंडळ 143
35. आपत्कालीन परिस्थिती: कलमे 31, 32 आणि 33 147
36. कलम 33A: बंद करणे, आणि पाणी व वीजपुरवठा खंडित करणे 151
37. पैसा आणि उत्तरदायित्व: निधी, अर्थसंकल्प आणि लेखापरीक्षा 155
38. जल प्रयोगशाळा आणि विश्लेषक 159
39. जल अधिनियमाचा उर्वरित भाग 163
40. जल उपकर अधिनियम, 1977, आणि त्याचे निरसन 167
41. महाराष्ट्रातील आणि मुंबईतील जलप्रदूषण 171
42. वायुप्रदूषण म्हणजे काय, आणि ध्वनी त्याच्या आत का आहे 175
43. वायू अधिनियम, 1981 आणि अनुच्छेद 253 179
44. वायू अधिनियमाखालील मंडळे 183
45. बैठका, समित्या, प्रत्यायोजन आणि कर्मचारी 187
46. मंडळांची कार्ये, आणि निदेश देण्याचा अधिकार 191
47. वायुप्रदूषण नियंत्रण क्षेत्रे, आणि मोटार वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन 195
48. वायू अधिनियमाखालील संमती, आणि नवे कलम 21A 199
49. 2025 ची वायू संमती मार्गदर्शक तत्त्वे 204
50. उत्सर्जन मानक, आणि कलम 22A खालील अर्ज 208
51. वायू अधिनियमाखालील प्रवेश, निरीक्षण आणि नमुने 212
52. राज्य वायू प्रयोगशाळा आणि विश्लेषक 217
53. अपिले, कलम 31A खालील निदेश आणि कलम 31B खालील अपील 221
54. वायू अधिनियमाखालील पैसा आणि उत्तरदायित्व 225
55. वायू अधिनियमाचा उर्वरित भाग 230
56. वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग अधिनियम, 2021: संसदेने दुसरा वायू नियामक का निर्माण केला 235
57. वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग काय करतो 239
58. वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग अधिनियमाखालील अपराध, पर्यावरणीय नुकसानभरपाई आणि पैसा 243
59. आयोग, वायू अधिनियम आणि आयोग अधिनियमाचा उर्वरित भाग 248
60. पाचट जाळणे, वाहने आणि हवेच्या गुणवत्तेचे हंगामी राजकारण 252
61. मुंबईतील हवेची गुणवत्ता, आणि कायदा कुठवर पोहोचू शकतो 256

मॉड्यूल II

1. कायद्यात प्रदूषण म्हणून ध्वनी 260
2. ध्वनी कसा मोजला जातो, आणि डेसिबल मापनश्रेणी रेषीय का नाही 264
3. ध्वनिप्रदूषण (नियमन आणि नियंत्रण) नियम, 2000 268
4. क्षेत्र आणि वेळेनुसार परिवेशी मानके, आणि शांतता क्षेत्र 272
5. ध्वनी नियमांची अंमलबजावणी कोण करते 276
6. ध्वनिक्षेपक, सार्वजनिक उद्घोषणा यंत्रणा आणि रात्रीची मनाई 280
7. शांतता क्षेत्रे, हॉर्न आणि फटाके 284
8. ध्वनीविषयी तक्रार करणे, आणि तो थांबवण्याचा अधिकार 288
9. Noise Pollution (V), In re: सर्वोच्च न्यायालयाचे निदेश 292
10. Church of God (Full Gospel), आणि "माझा धर्म हे आवश्यक करतो" याला उत्तर 297
11. मुंबई उच्च न्यायालय आणि मुंबईतील शांतता क्षेत्रे 302
12. खाजगी आणि सार्वजनिक उपद्रव म्हणून ध्वनी 307
13. भारतीय न्याय संहिता आणि भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेचे कलम 152 खाली ध्वनी 311
14. कामाच्या ठिकाणचा ध्वनी, आणि 2024 च्या दंडांनी ध्वनीचे काय केले 315

मॉड्यूल III

1. कायद्यात कचरा म्हणजे काय, आणि भारतात कचरा अधिनियम का नाही 321
2. प्रत्येक कचरा नियमामागील नियम करण्याचा अधिकार 325
3. कायदेशीर तंत्र म्हणून विस्तारित उत्पादक जबाबदारी 330
4. पर्यावरणीय नुकसानभरपाई: न्यायालयाविना आकारणी 334
5. घनकचरा व्यवस्थापन नियम, 2026 338
6. कचरा निर्माण करणाऱ्याची आणि मोठ्या प्रमाणात कचरा निर्माण करणाऱ्याची कर्तव्ये 342
7. प्रक्रिया करणारे, संकलक आणि साहित्य पुनर्प्राप्ती सुविधा यांची कर्तव्ये 346
8. कचऱ्यापासून ऊर्जा, स्वच्छ भूभराव आणि जुनी कचराभूमी 350
9. अहवाल देणे, अपघात आणि नियम ज्यांना आदेश देतात ती मंत्रालये 355
10. उर्वरित यंत्रणा: मंत्रालये, दंडाधिकारी, स्थानिक संस्था आणि मंडळ 359
11. Almitra H. Patel आणि नागरी कचऱ्यावरील दीर्घ देखरेख 364
12. प्लास्टिक कचरा: 2016 चे नियम आणि ते काय व्यापतात 369
13. एकल-वापर प्लास्टिकवरील मनाई, चिन्हांकन आणि प्लास्टिकसाठी विस्तारित उत्पादक जबाबदारी 375
14. जैव-वैद्यकीय कचरा: भोगवटादाराची कर्तव्ये 382
15. जैव-वैद्यकीय कचरा: प्राधिकारपत्र, अपघात, अपील आणि दायित्व 388
16. घातक आणि इतर कचरा: 2016 च्या नियमांची योजना 394
17. सीमापार वाहतूक, आणि तिच्यामागील बेसल अभिसमय 401
18. वापरलेले तेल: पाठ्यपुस्तकांत नसलेले प्रकरण 408
19. अलोह धातूंचे भंगार: भारतीय कचरा कायद्यातील सर्वात नवे प्रकरण 415
20. भारतात घातक कचऱ्याची आयात, आणि Research Foundation याचिका 422
21. इलेक्ट्रॉनिक कचरा: 2022 चे नियम 428
22. ई-कचरा: प्रमाणपत्र व्यवस्था, नुकसानभरपाई आणि अंमलबजावणी 434
23. बॅटऱ्या: बॅटरी कचरा व्यवस्थापन नियम, 2022 441
24. बांधकाम आणि पाडकाम कचरा: 2025 चे नियम 449
25. बांधकाम कचरा: अंमलबजावणी, अपील आणि मुंबई 456
26. आयुर्मान संपलेली वाहने: 2025 मध्ये स्वतंत्र वर्ग बनलेला कचऱ्याचा प्रवाह 463
27. दूषित स्थळे, आणि ती स्वच्छ करण्याचा खर्च कोण उचलतो 469
28. कचरा म्हणून मलजल आणि सांडपाणी: जल अधिनियमाशी परस्परव्याप्ती 477
29. कचरा नियमाचा भंग होतो तेव्हा: अंमलबजावणीची साखळी 482

मॉड्यूल IV

1. शास्ती म्हणजे काय, आणि हा विषय वापरत असलेले तिचे चार प्रकार 488
2. 2023 आणि 2024 चे निर्गुन्हेगारीकरण: प्रत्येक जुने पुस्तक येथे चुकीचे का आहे 492
3. जन विश्वास (तरतुदींमधील सुधारणा) अधिनियम, 2023 497
4. जल (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) सुधारणा अधिनियम, 2024 502
5. दंड आणि शिक्षा एकच गोष्ट नाहीत 506
6. जल अधिनियमाखालील सध्याचे दंड 510
7. जल अधिनियमाखालील न्यायनिर्णयाची यंत्रणा 515
8. कलम 45E: टिकून राहिलेला जल अधिनियमाखालील एकमेव अपराध 521
9. जल अधिनियमाखाली कंपन्या, शासकीय विभाग आणि कोण तक्रार करू शकतो 525
10. वायू अधिनियमाखालील सध्याचे दंड 531
11. वायू अधिनियमाखालील न्यायनिर्णयाची यंत्रणा, आणि कलम 39D 537
12. वायू अधिनियमाखाली शासकीय विभाग आणि दखल 543
13. पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियमाखालील सध्याचे दंड 548
14. पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियमाखालील न्यायनिर्णय अधिकारी आणि त्याने काय तोलले पाहिजे 554
15. पर्यावरण संरक्षण निधी 560
16. कलम 15F: रक्कम न भरण्याचा अपराध 565
17. प्रशासकीय शास्ती: बंद करणे, आणि पाणी व वीजपुरवठा खंडित करणे 570
18. भारतीय न्याय संहिता, 2023 खालील सार्वजनिक उपद्रव 575
19. भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेचे कलम 152: उपद्रव दूर करण्यासाठी सशर्त आदेश 581
20. Ratlam Municipality, आणि "आमच्याकडे पैसे नाहीत" याला उत्तर 588
21. उपद्रव, निष्काळजीपणा आणि दिवाणी उपाय 594
22. कठोर दायित्व: Rylands v Fletcher आणि त्याचे अपवाद 600
23. संपूर्ण दायित्व: ओलियम वायुगळती, आणि भारताने स्वतःचा नियम का केला 606
24. भोपाळ: तडजोड, पुनर्विलोकन आणि उपचारात्मक याचिका 613
25. सार्वजनिक दायित्व विमा अधिनियम, 1991: दोषनिरपेक्ष सहाय्य 619
26. सार्वजनिक दायित्व विमा अधिनियमाखाली मागणी करणे 625
27. सार्वजनिक दायित्व अधिनियम: अधिकार, दंड आणि 2023 मधील बदल 631
28. राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण: ते काय आहे आणि त्यावर कोण बसते 638
29. कलम 14 आणि पर्यावरणाशी संबंधित सारभूत प्रश्न 644
30. कलम 15: अनुतोष, नुकसानभरपाई आणि पूर्वस्थिती प्राप्त करून देणे 649
31. न्यायाधिकरणाकडे अपिले, आणि कलम 17 खालील दोषनिरपेक्ष दायित्व 655
32. न्यायाधिकरण कसे काम करते, आणि कलम 20 मधील तत्त्वे 661
33. सर्वोच्च न्यायालयाकडे अपील, आणि दिवाणी न्यायालयावरील प्रतिबंध 667
34. न्यायाधिकरणाच्या आदेशाची अंमलबजावणी, आणि कलम 26 672
35. राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण अधिनियमाचा उर्वरित भाग 678
36. प्राधिलेख अधिकारिता, आणि सततचा परमादेश 684
37. Vellore Citizens Welfare Forum: तत्त्वांचा स्वीकार 690
38. Indian Council for Enviro-Legal Action: उपचारात्मक कामाच्या खर्चाची वसुली 695
39. दंडात्मक नुकसानभरपाई, पूर्वस्थिती प्राप्त करून देणे आणि शेवटची शास्ती म्हणून बंद करणे 700
40. औद्योगिक प्रदूषणाच्या उपशमनासाठी बाजाराधारित साधने 706
41. शास्ती अपेक्षेपेक्षा कमी परिणाम का देतात, आणि 2024 कशावर पैज लावत आहे 713