LL.M. Human Rights Law (Marathi) Semester 2: Notes and Solved Previous Year Question Papers 2026

What do you get

• All the notes of all the subjects in Semester 2, as per the latest syllabus 2026.
• Previous year question papers, with full solutions.
• Your own dashboard, where you can track everything you have read, subject by subject.
• Priority access in our MU LLM student group. The groups are open, so you can send a message any time.
• Valid for one year, 365 days from the day you pay.
• If the University revises the syllabus while your year is running, the notes are rewritten to match and you read the new version at no extra cost. You are never asked to buy the same semester twice.

1. विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती (Legal Education and Research Methodology)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   विधी शिक्षण आणि संशोधन पद्धती

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. विधी शिक्षण म्हणजे काय 1
   2. देशाला विधी शिक्षणाची गरज का असते: वकील आणि न्यायाधीश 5
   3. कायद्याची पदवी घडवणाऱ्या इतर कारकिर्दी 9
   4. विधी शिक्षण आणि नागरिक 12
   5. संविधानातील आणि अधिवक्ता अधिनियमातील विधी शिक्षण 16
   6. विधिज्ञ परिषद आणि नावनोंदणी यांविषयीच्या उर्वरित तरतुदी 20
   7. प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील विधी शिक्षण 25
   8. स्वातंत्र्यापूर्वीच्या भारतातील विधी शिक्षण 28
   9. विधी आयोगाचा चौदावा अहवाल 31
   10. 184 वा अहवाल आणि दर्जाविषयीचा वाद 34
   11. राष्ट्रीय विधी विद्यापीठे आणि पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम 37
   12. विधी शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 40
   13. दोन नियामक, एक अभ्यासक्रम 44
   14. LL.M. कशासाठी आहे 47
   15. विधी शिक्षण नियम 2008 50
   16. कायदा कोण शिकवू शकतो 54
   17. कायद्याचे दोन अभ्यासक्रम, आणि त्यांत कोण प्रवेश घेऊ शकतो 57
   18. काय शिकवलेच पाहिजे: अभ्यासक्रमांचा दर्जा आणि पाठ्यक्रम 60
   19. सत्र पद्धती, पायाभूत सुविधा आणि सत्रांत परीक्षा 63
   20. तपासणी, मंजुरी आणि मंजुरी मागे घेणे 66

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. अधिस्वीकृती, आणि नियमांमागील यंत्रणा 69
   2. निरंतर विधी शिक्षण 72
   3. परदेशी पदव्या आणि परदेशी विद्यापीठे 76
   4. विधी शिक्षण नियमांतील उर्वरित तरतुदी 79
   5. कायदा कसा शिकवला जातो, आणि पद्धत का महत्त्वाची आहे 82
   6. व्याख्यान पद्धती 85
   7. प्रकरण पद्धती 88
   8. समस्या पद्धती 91
   9. चर्चा, सॉक्रेटिक पद्धती, चर्चासत्र आणि शिकवणी वर्ग 94
   10. प्रकल्प आणि स्वाध्याय 98
   11. करून शिकणे: चिकित्सालयीन पद्धती, अनुकरण सराव आणि भूमिका अभिनय 101
   12. अभिरूप न्यायालय 104
   13. वर्गाबाहेर: न्यायालय भेटी, खटल्यांचे निरीक्षण आणि आंतरवासिता 107
   14. तंत्रज्ञान, ई-अध्ययन आणि ऑनलाइन वर्ग 110
   15. कायदेविषयक संशोधन आणि कायदेविषयक लेखन शिकवणे 113
   16. पद्धतीची निवड, आणि पद्धतींची सांगड 116
   17. परीक्षा कशासाठी असते 119
   18. पारंपरिक परीक्षेत काय चुकते 122
   19. सतत अंतर्गत मूल्यमापन आणि सत्र पद्धती 125

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. प्रश्नांचे प्रकार: वस्तुनिष्ठ, समस्याधारित आणि मुक्त-पुस्तक 128
   2. लेखी प्रश्नपत्रिकेपलीकडील मूल्यमापन 132
   3. चिकित्सालयीन अभ्यासक्रमांची परीक्षा 135
   4. गुण, श्रेणी आणि श्रेयांक 138
   5. गुणनियमन, पुनर्मूल्यांकन आणि पारदर्शकता 141
   6. अखिल भारतीय विधिज्ञ परीक्षा 144
   7. विधी आयोगाच्या अहवालांतील आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 मधील परीक्षा सुधारणा 148
   8. परीक्षांतील गैरप्रकार आणि शैक्षणिक सचोटी 151
   9. परीक्षा सुधारणेसाठी प्रत्यक्षात काय आवश्यक आहे 154

   मॉड्यूल II

   1. चिकित्सालयीन विधी शिक्षण म्हणजे काय 157
   2. चिकित्सालय कुठून आले 160
   3. चिकित्सालय कशासाठी आहे 163
   4. चिकित्सालयांचे प्रकार 166
   5. चार अनिवार्य चिकित्सालयीन विषय 170
   6. विधी महाविद्यालयातील विधी साहाय्य चिकित्सालय 173
   7. भारतात चिकित्सालयीन विधी शिक्षण का यशस्वी झाले नाही 177
   8. विधी साहाय्य म्हणजे काय, आणि राज्य ते का पुरवते 181

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अनुच्छेद 39A आणि घटनात्मक कर्तव्य 184
   2. 1987 च्या अधिनियमापूर्वीचे विधी साहाय्य 188
   3. विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम: यंत्रणा 192
   4. विधी साहाय्याचा हक्क कोणाला आहे 196
   5. विधी साहाय्याचा खर्च, आणि अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी 200
   6. व्यक्तीला प्रत्यक्षात विधी साहाय्य कसे मिळते 203
   7. विधी सेवा चिकित्सालय 206
   8. लोक अदालत 210
   9. स्थायी लोक अदालत 214
   10. विधी साहाय्याला हक्क बनवणारे निकाल 218
   11. विधी साहाय्य: अजूनही काय चालत नाही 223
   12. विधी साक्षरता म्हणजे काय 227
   13. विधी साक्षरता कशी पोहोचवली जाते 231
   14. कायद्याचा विद्यार्थी आणि विधी साक्षरता 235
   15. कायदेविषयक सर्वेक्षण म्हणजे काय 239
   16. कायदेविषयक सर्वेक्षण कसे केले जाते 242
   17. कायदा बदलणारी सर्वेक्षणे 246
   18. कायदा सुधारणा म्हणजे काय, आणि ती कोण करते 250
   19. भारताचा विधी आयोग 254

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. अहवालापासून कायद्यापर्यंत 257
   2. कायदा सुधारणेची प्रेरक शक्ती म्हणून संशोधन 261
   3. न्यायालयांनी केलेली कायदा सुधारणा, आणि तिच्या मर्यादा 264

   मॉड्यूल III

   1. संशोधन म्हणजे काय 268
   2. कायदेविषयक संशोधन म्हणजे काय 271
   3. कायदेविषयक संशोधनाची उद्दिष्टे 274
   4. संशोधन चांगले कशामुळे ठरते 277
   5. शुद्ध आणि उपयोजित संशोधन 280
   6. वर्णनात्मक आणि विश्लेषणात्मक संशोधन 283
   7. संख्यात्मक आणि गुणात्मक संशोधन 286
   8. संकल्पनात्मक आणि अनुभवाधिष्ठित संशोधन 289
   9. सैद्धांतिक संशोधन 292
   10. सैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष 295
   11. असैद्धांतिक संशोधन 298
   12. असैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष 301
   13. कायदेविषयक तर्कातील विगमन आणि निगमन 304
   14. तुलनात्मक कायदेविषयक संशोधन 308
   15. ऐतिहासिक कायदेविषयक संशोधन 311

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. विश्लेषणात्मक आणि चिकित्सक कायदेविषयक संशोधन 314
   2. आंतरविद्याशाखीय कायदेविषयक संशोधन 317
   3. कायदेविषयक संशोधनाचे प्राथमिक स्रोत 321
   4. कायदेविषयक संशोधनाचे दुय्यम स्रोत 324
   5. विधिवेत्त्यांचे लेखन आणि कायदेविषयक नियतकालिके 327
   6. कायदेविषयक माहितीसंग्रह आणि त्यांत शोध कसा घ्यावा 331
   7. संगणक, माहिती आणि संप्रेषण तंत्रज्ञान, आणि कायदेविषयक संशोधन 334
   8. सारसंग्रह, उद्धरणसूची आणि न्यायनिवाड्याचा माग काढणे 338
   9. निरीक्षण आणि मुलाखत 341
   10. प्रश्नावली आणि अनुसूची 344
   11. प्रकरण अभ्यास 347
   12. सर्वेक्षण 350
   13. नमुना निवड: ती काय आहे आणि ती का वापरली जाते 353
   14. संभाव्यता नमुना निवड 356
   15. असंभाव्यता नमुना निवड 359
   16. मापनश्रेणी आणि मापन 363
   17. सामग्रीवरील प्रक्रिया आणि सामग्रीचे विश्लेषण 366
   18. कायद्यातील अनुभवाधिष्ठित कार्य काय करू शकत नाही 370
   19. संशोधन आणि न्यायिक प्रक्रिया 374

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. संशोधन समस्या म्हणजे काय 378
   2. संशोधन समस्या कुठून येतात 381
   3. समस्यांमधून निवड करणे 385
   4. समस्या मर्यादित करणे आणि तिची व्याख्या करणे 388
   5. संशोधन प्रश्न, ध्येये आणि उद्दिष्टे 391
   6. गृहीतक म्हणजे काय 394
   7. गृहीतक कुठून येते, आणि ते वापरण्याजोगे कशामुळे ठरते 397
   8. गृहीतकांचे प्रकार 400
   9. गृहीतकाची मांडणी 403
   10. गृहीतकाची चाचणी 406
   11. गृहीतक खोटे ठरते तेव्हा 410
   12. सैद्धांतिक संशोधनाला गृहीतकाची गरज असते का 414

   मॉड्यूल IV

   1. संशोधन आराखडा म्हणजे काय 417
   2. संशोधन आराखडा चांगला कशामुळे ठरतो 420
   3. शोधक किंवा सूत्रीकरणात्मक आराखडा 423
   4. वर्णनात्मक आणि निदानात्मक आराखडे 426
   5. प्रायोगिक आराखडा 429
   6. ऐतिहासिक आणि प्रकरण अभ्यास आराखडे 432

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. संशोधन आराखड्याचे भाग, आणि MU ची स्वतःची यादी 435
   2. प्रस्तावना 438
   3. अभ्यासाची ध्येये आणि उद्दिष्टे 441
   4. अभ्यासाची व्याप्ती, आणि त्याच्या मर्यादा 444
   5. साहित्याचा आढावा 447
   6. माहितीचे स्रोत 451
   7. संशोधन पद्धतीचा विभाग 454
   8. प्रकरणांची रचना 457
   9. नमुना निवडीचा आराखडा आणि सामग्री संकलनाचा आराखडा 460
   10. वेळ, खर्च आणि व्यावहारिक आराखडा 463
   11. रूपरेषा किंवा संशोधन प्रस्ताव 466
   12. उद्धरण: तळटीपा, APA आणि कायदेविषयक उद्धरण 469
   13. संदर्भग्रंथसूची आणि संकेतस्थळसूची 472
   14. वाङ्मयचौर्य आणि UGC विनियम 475
   15. संशोधनातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधने 480
   16. वाङ्मयचौर्यापलीकडील संशोधन नीतिमत्ता 483
   17. अहवाल लेखन 486
   18. निष्कर्ष आणि सूचना 490
   19. प्रबंधावरील तोंडी परीक्षा 494

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. संशोधन आराखड्यात काय चुकते 498

   Page 1 onwards

   501 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 501 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 150 chapters across 4 modules

   Module I. 48 chapters

   1. 1 विधी शिक्षण म्हणजे काय pages 1 to 4
   2. 2 देशाला विधी शिक्षणाची गरज का असते: वकील आणि न्यायाधीश pages 5 to 8
   3. 3 कायद्याची पदवी घडवणाऱ्या इतर कारकिर्दी pages 9 to 11
   4. 4 विधी शिक्षण आणि नागरिक pages 12 to 15
   5. 5 संविधानातील आणि अधिवक्ता अधिनियमातील विधी शिक्षण pages 16 to 19
   6. 6 विधिज्ञ परिषद आणि नावनोंदणी यांविषयीच्या उर्वरित तरतुदी pages 20 to 24
   7. 7 प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील विधी शिक्षण pages 25 to 27
   8. 8 स्वातंत्र्यापूर्वीच्या भारतातील विधी शिक्षण pages 28 to 30
   9. 9 विधी आयोगाचा चौदावा अहवाल pages 31 to 33
   10. 10 184 वा अहवाल आणि दर्जाविषयीचा वाद pages 34 to 36
   11. 11 राष्ट्रीय विधी विद्यापीठे आणि पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम pages 37 to 39
   12. 12 विधी शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 pages 40 to 43
   13. 13 दोन नियामक, एक अभ्यासक्रम pages 44 to 46
   14. 14 LL.M. कशासाठी आहे pages 47 to 49
   15. 15 विधी शिक्षण नियम 2008 pages 50 to 53
   16. 16 कायदा कोण शिकवू शकतो pages 54 to 56
   17. 17 कायद्याचे दोन अभ्यासक्रम, आणि त्यांत कोण प्रवेश घेऊ शकतो pages 57 to 59
   18. 18 काय शिकवलेच पाहिजे: अभ्यासक्रमांचा दर्जा आणि पाठ्यक्रम pages 60 to 62
   19. 19 सत्र पद्धती, पायाभूत सुविधा आणि सत्रांत परीक्षा pages 63 to 65
   20. 20 तपासणी, मंजुरी आणि मंजुरी मागे घेणे pages 66 to 68
   21. 21 अधिस्वीकृती, आणि नियमांमागील यंत्रणा pages 69 to 71
   22. 22 निरंतर विधी शिक्षण pages 72 to 75
   23. 23 परदेशी पदव्या आणि परदेशी विद्यापीठे pages 76 to 78
   24. 24 विधी शिक्षण नियमांतील उर्वरित तरतुदी pages 79 to 81
   25. 25 कायदा कसा शिकवला जातो, आणि पद्धत का महत्त्वाची आहे pages 82 to 84
   26. 26 व्याख्यान पद्धती pages 85 to 87
   27. 27 प्रकरण पद्धती pages 88 to 90
   28. 28 समस्या पद्धती pages 91 to 93
   29. 29 चर्चा, सॉक्रेटिक पद्धती, चर्चासत्र आणि शिकवणी वर्ग pages 94 to 97
   30. 30 प्रकल्प आणि स्वाध्याय pages 98 to 100
   31. 31 करून शिकणे: चिकित्सालयीन पद्धती, अनुकरण सराव आणि भूमिका अभिनय pages 101 to 103
   32. 32 अभिरूप न्यायालय pages 104 to 106
   33. 33 वर्गाबाहेर: न्यायालय भेटी, खटल्यांचे निरीक्षण आणि आंतरवासिता pages 107 to 109
   34. 34 तंत्रज्ञान, ई-अध्ययन आणि ऑनलाइन वर्ग pages 110 to 112
   35. 35 कायदेविषयक संशोधन आणि कायदेविषयक लेखन शिकवणे pages 113 to 115
   36. 36 पद्धतीची निवड, आणि पद्धतींची सांगड pages 116 to 118
   37. 37 परीक्षा कशासाठी असते pages 119 to 121
   38. 38 पारंपरिक परीक्षेत काय चुकते pages 122 to 124
   39. 39 सतत अंतर्गत मूल्यमापन आणि सत्र पद्धती pages 125 to 127
   40. 40 प्रश्नांचे प्रकार: वस्तुनिष्ठ, समस्याधारित आणि मुक्त-पुस्तक pages 128 to 131
   41. 41 लेखी प्रश्नपत्रिकेपलीकडील मूल्यमापन pages 132 to 134
   42. 42 चिकित्सालयीन अभ्यासक्रमांची परीक्षा pages 135 to 137
   43. 43 गुण, श्रेणी आणि श्रेयांक pages 138 to 140
   44. 44 गुणनियमन, पुनर्मूल्यांकन आणि पारदर्शकता pages 141 to 143
   45. 45 अखिल भारतीय विधिज्ञ परीक्षा pages 144 to 147
   46. 46 विधी आयोगाच्या अहवालांतील आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 मधील परीक्षा सुधारणा pages 148 to 150
   47. 47 परीक्षांतील गैरप्रकार आणि शैक्षणिक सचोटी pages 151 to 153
   48. 48 परीक्षा सुधारणेसाठी प्रत्यक्षात काय आवश्यक आहे pages 154 to 156

   Module II. 30 chapters

   1. 49 चिकित्सालयीन विधी शिक्षण म्हणजे काय pages 157 to 159
   2. 50 चिकित्सालय कुठून आले pages 160 to 162
   3. 51 चिकित्सालय कशासाठी आहे pages 163 to 165
   4. 52 चिकित्सालयांचे प्रकार pages 166 to 169
   5. 53 चार अनिवार्य चिकित्सालयीन विषय pages 170 to 172
   6. 54 विधी महाविद्यालयातील विधी साहाय्य चिकित्सालय pages 173 to 176
   7. 55 भारतात चिकित्सालयीन विधी शिक्षण का यशस्वी झाले नाही pages 177 to 180
   8. 56 विधी साहाय्य म्हणजे काय, आणि राज्य ते का पुरवते pages 181 to 183
   9. 57 अनुच्छेद 39A आणि घटनात्मक कर्तव्य pages 184 to 187
   10. 58 1987 च्या अधिनियमापूर्वीचे विधी साहाय्य pages 188 to 191
   11. 59 विधी सेवा प्राधिकरण अधिनियम: यंत्रणा pages 192 to 195
   12. 60 विधी साहाय्याचा हक्क कोणाला आहे pages 196 to 199
   13. 61 विधी साहाय्याचा खर्च, आणि अधिनियमातील उर्वरित तरतुदी pages 200 to 202
   14. 62 व्यक्तीला प्रत्यक्षात विधी साहाय्य कसे मिळते pages 203 to 205
   15. 63 विधी सेवा चिकित्सालय pages 206 to 209
   16. 64 लोक अदालत pages 210 to 213
   17. 65 स्थायी लोक अदालत pages 214 to 217
   18. 66 विधी साहाय्याला हक्क बनवणारे निकाल pages 218 to 222
   19. 67 विधी साहाय्य: अजूनही काय चालत नाही pages 223 to 226
   20. 68 विधी साक्षरता म्हणजे काय pages 227 to 230
   21. 69 विधी साक्षरता कशी पोहोचवली जाते pages 231 to 234
   22. 70 कायद्याचा विद्यार्थी आणि विधी साक्षरता pages 235 to 238
   23. 71 कायदेविषयक सर्वेक्षण म्हणजे काय pages 239 to 241
   24. 72 कायदेविषयक सर्वेक्षण कसे केले जाते pages 242 to 245
   25. 73 कायदा बदलणारी सर्वेक्षणे pages 246 to 249
   26. 74 कायदा सुधारणा म्हणजे काय, आणि ती कोण करते pages 250 to 253
   27. 75 भारताचा विधी आयोग pages 254 to 256
   28. 76 अहवालापासून कायद्यापर्यंत pages 257 to 260
   29. 77 कायदा सुधारणेची प्रेरक शक्ती म्हणून संशोधन pages 261 to 263
   30. 78 न्यायालयांनी केलेली कायदा सुधारणा, आणि तिच्या मर्यादा pages 264 to 267

   Module III. 46 chapters

   1. 79 संशोधन म्हणजे काय pages 268 to 270
   2. 80 कायदेविषयक संशोधन म्हणजे काय pages 271 to 273
   3. 81 कायदेविषयक संशोधनाची उद्दिष्टे pages 274 to 276
   4. 82 संशोधन चांगले कशामुळे ठरते pages 277 to 279
   5. 83 शुद्ध आणि उपयोजित संशोधन pages 280 to 282
   6. 84 वर्णनात्मक आणि विश्लेषणात्मक संशोधन pages 283 to 285
   7. 85 संख्यात्मक आणि गुणात्मक संशोधन pages 286 to 288
   8. 86 संकल्पनात्मक आणि अनुभवाधिष्ठित संशोधन pages 289 to 291
   9. 87 सैद्धांतिक संशोधन pages 292 to 294
   10. 88 सैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष pages 295 to 297
   11. 89 असैद्धांतिक संशोधन pages 298 to 300
   12. 90 असैद्धांतिक संशोधन: गुण आणि दोष pages 301 to 303
   13. 91 कायदेविषयक तर्कातील विगमन आणि निगमन pages 304 to 307
   14. 92 तुलनात्मक कायदेविषयक संशोधन pages 308 to 310
   15. 93 ऐतिहासिक कायदेविषयक संशोधन pages 311 to 313
   16. 94 विश्लेषणात्मक आणि चिकित्सक कायदेविषयक संशोधन pages 314 to 316
   17. 95 आंतरविद्याशाखीय कायदेविषयक संशोधन pages 317 to 320
   18. 96 कायदेविषयक संशोधनाचे प्राथमिक स्रोत pages 321 to 323
   19. 97 कायदेविषयक संशोधनाचे दुय्यम स्रोत pages 324 to 326
   20. 98 विधिवेत्त्यांचे लेखन आणि कायदेविषयक नियतकालिके pages 327 to 330
   21. 99 कायदेविषयक माहितीसंग्रह आणि त्यांत शोध कसा घ्यावा pages 331 to 333
   22. 100 संगणक, माहिती आणि संप्रेषण तंत्रज्ञान, आणि कायदेविषयक संशोधन pages 334 to 337
   23. 101 सारसंग्रह, उद्धरणसूची आणि न्यायनिवाड्याचा माग काढणे pages 338 to 340
   24. 102 निरीक्षण आणि मुलाखत pages 341 to 343
   25. 103 प्रश्नावली आणि अनुसूची pages 344 to 346
   26. 104 प्रकरण अभ्यास pages 347 to 349
   27. 105 सर्वेक्षण pages 350 to 352
   28. 106 नमुना निवड: ती काय आहे आणि ती का वापरली जाते pages 353 to 355
   29. 107 संभाव्यता नमुना निवड pages 356 to 358
   30. 108 असंभाव्यता नमुना निवड pages 359 to 362
   31. 109 मापनश्रेणी आणि मापन pages 363 to 365
   32. 110 सामग्रीवरील प्रक्रिया आणि सामग्रीचे विश्लेषण pages 366 to 369
   33. 111 कायद्यातील अनुभवाधिष्ठित कार्य काय करू शकत नाही pages 370 to 373
   34. 112 संशोधन आणि न्यायिक प्रक्रिया pages 374 to 377
   35. 113 संशोधन समस्या म्हणजे काय pages 378 to 380
   36. 114 संशोधन समस्या कुठून येतात pages 381 to 384
   37. 115 समस्यांमधून निवड करणे pages 385 to 387
   38. 116 समस्या मर्यादित करणे आणि तिची व्याख्या करणे pages 388 to 390
   39. 117 संशोधन प्रश्न, ध्येये आणि उद्दिष्टे pages 391 to 393
   40. 118 गृहीतक म्हणजे काय pages 394 to 396
   41. 119 गृहीतक कुठून येते, आणि ते वापरण्याजोगे कशामुळे ठरते pages 397 to 399
   42. 120 गृहीतकांचे प्रकार pages 400 to 402
   43. 121 गृहीतकाची मांडणी pages 403 to 405
   44. 122 गृहीतकाची चाचणी pages 406 to 409
   45. 123 गृहीतक खोटे ठरते तेव्हा pages 410 to 413
   46. 124 सैद्धांतिक संशोधनाला गृहीतकाची गरज असते का pages 414 to 416

   Module IV. 26 chapters

   1. 125 संशोधन आराखडा म्हणजे काय pages 417 to 419
   2. 126 संशोधन आराखडा चांगला कशामुळे ठरतो pages 420 to 422
   3. 127 शोधक किंवा सूत्रीकरणात्मक आराखडा pages 423 to 425
   4. 128 वर्णनात्मक आणि निदानात्मक आराखडे pages 426 to 428
   5. 129 प्रायोगिक आराखडा pages 429 to 431
   6. 130 ऐतिहासिक आणि प्रकरण अभ्यास आराखडे pages 432 to 434
   7. 131 संशोधन आराखड्याचे भाग, आणि MU ची स्वतःची यादी pages 435 to 437
   8. 132 प्रस्तावना pages 438 to 440
   9. 133 अभ्यासाची ध्येये आणि उद्दिष्टे pages 441 to 443
   10. 134 अभ्यासाची व्याप्ती, आणि त्याच्या मर्यादा pages 444 to 446
   11. 135 साहित्याचा आढावा pages 447 to 450
   12. 136 माहितीचे स्रोत pages 451 to 453
   13. 137 संशोधन पद्धतीचा विभाग pages 454 to 456
   14. 138 प्रकरणांची रचना pages 457 to 459
   15. 139 नमुना निवडीचा आराखडा आणि सामग्री संकलनाचा आराखडा pages 460 to 462
   16. 140 वेळ, खर्च आणि व्यावहारिक आराखडा pages 463 to 465
   17. 141 रूपरेषा किंवा संशोधन प्रस्ताव pages 466 to 468
   18. 142 उद्धरण: तळटीपा, APA आणि कायदेविषयक उद्धरण pages 469 to 471
   19. 143 संदर्भग्रंथसूची आणि संकेतस्थळसूची pages 472 to 474
   20. 144 वाङ्मयचौर्य आणि UGC विनियम pages 475 to 479
   21. 145 संशोधनातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधने pages 480 to 482
   22. 146 वाङ्मयचौर्यापलीकडील संशोधन नीतिमत्ता pages 483 to 485
   23. 147 अहवाल लेखन pages 486 to 489
   24. 148 निष्कर्ष आणि सूचना pages 490 to 493
   25. 149 प्रबंधावरील तोंडी परीक्षा pages 494 to 497
   26. 150 संशोधन आराखड्यात काय चुकते pages 498 to 501
   Every paper that is solved: 8 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2023-24
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

2. वंचित गटांचे मानवी हक्क (Human Rights of Disadvantaged Group)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   वंचित गटांचे मानवी हक्क

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 4: मानवी हक्क कायदा

   वंचित गटांचे मानवी हक्क

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. हा पेपर कशाविषयी आहे, आणि तो ठरवणारा पेपर 1
   2. एखादा गट वंचित कशामुळे ठरतो 5
   3. वंचितता, असुरक्षितता आणि उपेक्षितता 9
   4. वैश्विक जाहीरनामा, आणि ही संकल्पना ज्यावर उभी आहे ती समानता 13
   5. जाहीरनाम्याचे आर्थिक आणि सामाजिक अनुच्छेद 17
   6. औपचारिक समानता आणि वास्तविक समानता 21
   7. अनुच्छेद 14, आणि वर्गीकरणाची कसोटी 26
   8. वाजवी वर्गीकरण, आणि मनमानीचा सिद्धांत 30
   9. अनुच्छेद 15, आणि सक्षम करणारे खंड 34
   10. अनुच्छेद 16, आणि सार्वजनिक सेवेतील आरक्षण 38
   11. अनुच्छेद 17, आणि निर्मूलनाचा अर्थ 42
   12. अनुच्छेद 19, 20 आणि 21 46
   13. अनुच्छेद 23 आणि 24: सक्तीचे श्रम आणि बालमजुरी 50
   14. अनुच्छेद 25 ते 28, आणि धर्मस्वातंत्र्य 54
   15. अनुच्छेद 29 आणि 30, आणि अल्पसंख्याकांचे हक्क 58
   16. अनुच्छेद 32, आणि उपाय हाच स्वतः एक हक्क का आहे 62
   17. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती: अनुच्छेद 341 आणि 342 66
   18. मागासवर्ग, अनुच्छेद 340 आणि अनुच्छेद 342A 70
   19. भारतीय कायद्यात अल्पसंख्याक कोण 74
   20. वंचित गट म्हणून स्त्रिया 78

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. स्त्रियांविषयीचा अभिसमय, आणि तो ठरवणारे मानक 82
   2. अभिसमयातील मूलभूत अनुच्छेद 87
   3. बालके, अनुच्छेद 24 आणि अनुच्छेद 21A 93
   4. दिव्यांग व्यक्ती, आणि सामाजिक प्रतिमान 97
   5. श्रम: असंघटित कामगार आणि वेठबिगार 101
   6. आदिवासी आणि मूलनिवासी समुदाय, आणि अनुच्छेद 244 106
   7. वृद्ध, आणि संविधानातील एक मौन 111
   8. तृतीयपंथी व्यक्ती, आणि उशिरा मान्यता मिळालेला गट 115
   9. जात, वंशानुक्रम, आणि वांशिक भेदभावविरोधी अभिसमय 119
   10. आर्थिक आणि सामाजिक प्रसंविदा, आणि ती येथे का महत्त्वाची आहे 124
   11. प्रसंविदेतील मूलभूत हक्क 129
   12. सामाजिक न्यायाचा कार्यक्रम म्हणून राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 134
   13. अनुच्छेद 46, अनुच्छेद 47, आणि दुर्बल घटक 139
   14. जागांचे आरक्षण: अनुच्छेद 330 ते 335 143
   15. अनुच्छेद 336, 337 आणि 339, आणि अँग्लो-इंडियन समुदाय 147
   16. अनुच्छेद 350, आणि भाषिक अल्पसंख्याक 151
   17. संरक्षणाची संवैधानिक योजना, एकत्रितपणे मांडलेली 155
   18. मॉड्यूल I चे मूल्यमापन: ही संकल्पना काय ठरवते आणि काय ठरवत नाही 160

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II

   1. उदयोन्मुख मानवी हक्क न्यायशास्त्र म्हणजे काय 164
   2. विधिमंडळाऐवजी न्यायपालिकाच का 168
   3. जनहित याचिका, आणि ती येथे का महत्त्वाची आहे 172
   4. दाद मागण्याच्या अधिकाराची शिथिलता 176
   5. पत्राधारित अधिकारक्षेत्र 180
   6. प्रक्रियात्मक नावीन्य: आयोग, amicus आणि अहवाल 184
   7. विस्तारलेला अनुच्छेद 21, आणि प्रतिष्ठेने जगण्याचा हक्क 188
   8. उपजीविकेचा हक्क 192
   9. अनुच्छेद 23, सक्तीचे श्रम, आणि सक्तीचा अर्थ 196
   10. वेठबिगारी अधिनियम: निर्मूलन आणि दायित्वांचा अंत 200
   11. अधिनियमाची यंत्रणा: जिल्हा दंडाधिकारी आणि दक्षता समित्या 205
   12. अपराध, आणि खटला 210
   13. न्यायालयांसमोर वेठबिगारी 214
   14. न्यायपालिका आणि असंघटित कामगार 219
   15. असंघटित कामगार सामाजिक सुरक्षा अधिनियम: योजना 223
   16. नोंदणी, मंडळे आणि सुविधा केंद्रे 229
   17. न्यायपालिका आणि बालमजुरी 234
   18. बाल आणि किशोरवयीन कामगार अधिनियम: प्रतिबंध 238
   19. कामाच्या परिस्थितीचे नियमन 243

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. दंड, निधी आणि निरीक्षक 248
   2. बालहक्क अभिसमय: चार सर्वसाधारण तत्त्वे 254
   3. अनुच्छेद 12, आणि बालकाचे म्हणणे ऐकले जाण्याचा हक्क 259
   4. वंचित बालकांविषयीचे अभिसमयातील अनुच्छेद 263
   5. न्यायपालिका आणि बालकांचे हक्क 269
   6. न्यायपालिका आणि आदिवासी व मूलनिवासी समुदाय 273
   7. वन हक्क अधिनियम: दिलेला नव्हे, तर मान्य केलेला हक्क 277
   8. कर्तव्ये, ग्रामसभा आणि समित्या 283
   9. पंचायत विस्तार अधिनियम, आणि अनुसूचित क्षेत्रातील संमती 288
   10. न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क 294
   11. भारताने मान्य केलेल्या अभिसमयातून काढलेली मार्गदर्शक तत्त्वे 298
   12. न्यायपालिका आणि दिव्यांग व्यक्ती 303
   13. न्यायपालिका आणि तृतीयपंथी व्यक्ती 308
   14. न्यायपालिका आणि HIV सह जगणारे लोक 313
   15. सार्वजनिक कायद्यातील भरपाई 318
   16. सततचा परमादेश, आणि न्यायिक देखरेख 322
   17. महत्त्वाचे न्यायनिर्णय, आणि त्यांचा वापर कसा करावा 326
   18. न्यायिक सक्रियतेवरील टीका 330
   19. त्या टीकेला दिलेली उत्तरे 334

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. वंचित गटासाठी न्यायालय काय करू शकते याच्या मर्यादा 338
   2. मॉड्यूल II चे मूल्यमापन: न्यायपालिकेने प्रत्यक्षात काय दिले 342

   मॉड्यूल III

   1. एखाद्या गटासाठी अंमलबजावणी म्हणजे काय 346
   2. अनुच्छेद 32 आणि अनुच्छेद 226 यांची तुलना 350
   3. राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग, आणि कलम 12 354
   4. राज्य मानवी हक्क आयोग 359
   5. कलम 30 खालील मानवी हक्क न्यायालये 363
   6. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग: तो का अस्तित्वात आहे 367
   7. त्याची स्थापना, कार्यकाळ आणि रचना 370
   8. कलम 9 खालील त्याची कार्ये, आणि दिवाणी न्यायालयाचे अधिकार 375
   9. अनुदाने, लेखे आणि वार्षिक अहवाल 380
   10. अल्पसंख्याकांची अधिसूचना, आणि अधिनियम अल्पसंख्याकाची व्याख्या का करत नाही 384
   11. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोगाचे मूल्यमापन 388
   12. राष्ट्रीय महिला आयोग: तो का अस्तित्वात आहे 393
   13. त्याची स्थापना, कार्यकाळ आणि समित्या 397
   14. कलम 10 खालील त्याची कार्ये 401
   15. कलम 16, आणि आयोगाचा सल्ला घेण्याचे कर्तव्य 406

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. पहारेकरी असल्याचा दावा, आणि अधिनियम त्याला आधार देतो का 411
   2. आयोगाचे प्रत्यक्ष कामकाज 415
   3. अनुच्छेद 338, आणि राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग 420
   4. अनुच्छेद 338A, आणि राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग 425
   5. अनुच्छेद 338B, आणि राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग 429
   6. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती आयोगांचे अधिकार आणि कार्ये 434
   7. अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम: अपराध 438
   8. राज्याची कर्तव्ये, आणि कलम 10 खालील हद्दपारीचा अधिकार 444
   9. विशेष न्यायालये, आणि कलम 18 मधील प्रतिबंध 449
   10. पीडितांचे आणि साक्षीदारांचे हक्क 454
   11. बाल हक्क संरक्षण आयोग, आणि बाल न्यायालये 460
   12. दिव्यांग व्यक्तींसाठी मुख्य आयुक्त 465
   13. राज्य आयुक्त, विशेष न्यायालय आणि अपराध 471
   14. HIV आणि AIDS लोकपाल 476
   15. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी निर्वाह न्यायाधिकरण 481
   16. अपील न्यायाधिकरण, आणि निर्वाह अधिकारी 486
   17. वृद्धाश्रम, वैद्यकीय साहाय्य आणि अपराध 490
   18. तृतीयपंथी व्यक्तींसाठी राष्ट्रीय परिषद 496
   19. सर्व आयोगांमध्ये समान काय आहे, आणि ते सर्व कुठे थांबतात 501

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. वंचित गटासाठी अंमलबजावणी का अपयशी ठरते 506
   2. मॉड्यूल III चे मूल्यमापन: यंत्रणा आणि तिच्यातील उणिवा 511

   मॉड्यूल IV

   1. भावी दृष्टिकोनांचा प्रश्न काय विचारतो 516
   2. कल्याणाकडून हक्कांकडे 520
   3. आंतरछेदकता, आणि दोन गटांत असलेली व्यक्ती 524
   4. राज्यविहीन व्यक्तींचे मानवी हक्क: राज्यविहीन कोण 528
   5. 1954 चा अभिसमय: वागणूक, कागदपत्रे आणि हकालपट्टी 533
   6. 1961 चा अभिसमय, आणि राज्यविहीनता टाळणे 538
   7. भारत आणि राज्यविहीनता: नागरिकत्व अधिनियम 544
   8. HIV आणि AIDS अधिनियम: भेदभाव आणि संमती 550
   9. प्रकटीकरण, गोपनीयता आणि प्रतिबंधाचे कर्तव्य 556
   10. सरकारवरील आणि आस्थापनांवरील बंधने 562
   11. दिव्यांगत्व अभिसमय: उद्देश आणि तत्त्वे 568
   12. अभिसमयातील मूलभूत हक्क 574
   13. शिक्षण, आरोग्य, काम आणि पुरेसे जीवनमान 581
   14. कायदेशीर कर्तव्य म्हणून वाजवी सोय 589
   15. 2016 चा अधिनियम: हक्क आणि लाभ 594
   16. शिक्षण, कौशल्य विकास आणि रोजगार 602

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. आरोग्य, पुनर्वसन, आरक्षण आणि सुगम्यता 608
   2. जवळजवळ तरतुदीला तरतूद अशा रीतीने अधिनियमित केलेला अभिसमय 615
   3. 2019 चा अधिनियम: मान्यता आणि ओळख 620
   4. बंधने, रोजगार, निवास आणि आरोग्य 629
   5. 2019 च्या अधिनियमावरील टीका 635
   6. वृद्ध, आणि हक्कासाठी लोकसंख्याशास्त्रीय युक्तिवाद 643
   7. हवामान, विस्थापन आणि नव्याने वंचित झालेले 648
   8. तंत्रज्ञान, वगळले जाणे आणि डिजिटल दरी 653
   9. कायदा आणि तो ज्या गटाचे नाव घेतो त्यांच्यातील अंतर 658
   10. वंचित गटांसाठी भारताने काय चांगले केले आहे 663
   11. अजूनही काय उणे आहे 668
   12. एकाच भेदभावविरोधी कायद्याच्या बाजूने युक्तिवाद 673
   13. माहिती, ओळख आणि गटाची गणना करण्याची समस्या 678
   14. नागरी समाजाची आणि त्या गटाची स्वतःची भूमिका 683
   15. जात, तहांवर आधारित संस्था, आणि आंतरराष्ट्रीय भविष्य 688
   16. स्त्रिया, व्यक्तिगत कायदे, आणि भारताने नोंदवलेली आरक्षणे 693
   17. भावी दृष्टिकोन, विधानांच्या संचाच्या रूपात मांडलेले 699
   18. मॉड्यूल IV चे मूल्यमापन: पुढील वीस वर्षे काय मागतात 705

   Page 1 onwards

   709 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 709 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2026

   Every chapter in the notes: 148 chapters across 4 modules

   Module I. 38 chapters

   1. 1 हा पेपर कशाविषयी आहे, आणि तो ठरवणारा पेपर pages 1 to 4
   2. 2 एखादा गट वंचित कशामुळे ठरतो pages 5 to 8
   3. 3 वंचितता, असुरक्षितता आणि उपेक्षितता pages 9 to 12
   4. 4 वैश्विक जाहीरनामा, आणि ही संकल्पना ज्यावर उभी आहे ती समानता pages 13 to 16
   5. 5 जाहीरनाम्याचे आर्थिक आणि सामाजिक अनुच्छेद pages 17 to 20
   6. 6 औपचारिक समानता आणि वास्तविक समानता pages 21 to 25
   7. 7 अनुच्छेद 14, आणि वर्गीकरणाची कसोटी pages 26 to 29
   8. 8 वाजवी वर्गीकरण, आणि मनमानीचा सिद्धांत pages 30 to 33
   9. 9 अनुच्छेद 15, आणि सक्षम करणारे खंड pages 34 to 37
   10. 10 अनुच्छेद 16, आणि सार्वजनिक सेवेतील आरक्षण pages 38 to 41
   11. 11 अनुच्छेद 17, आणि निर्मूलनाचा अर्थ pages 42 to 45
   12. 12 अनुच्छेद 19, 20 आणि 21 pages 46 to 49
   13. 13 अनुच्छेद 23 आणि 24: सक्तीचे श्रम आणि बालमजुरी pages 50 to 53
   14. 14 अनुच्छेद 25 ते 28, आणि धर्मस्वातंत्र्य pages 54 to 57
   15. 15 अनुच्छेद 29 आणि 30, आणि अल्पसंख्याकांचे हक्क pages 58 to 61
   16. 16 अनुच्छेद 32, आणि उपाय हाच स्वतः एक हक्क का आहे pages 62 to 65
   17. 17 अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती: अनुच्छेद 341 आणि 342 pages 66 to 69
   18. 18 मागासवर्ग, अनुच्छेद 340 आणि अनुच्छेद 342A pages 70 to 73
   19. 19 भारतीय कायद्यात अल्पसंख्याक कोण pages 74 to 77
   20. 20 वंचित गट म्हणून स्त्रिया pages 78 to 81
   21. 21 स्त्रियांविषयीचा अभिसमय, आणि तो ठरवणारे मानक pages 82 to 86
   22. 22 अभिसमयातील मूलभूत अनुच्छेद pages 87 to 92
   23. 23 बालके, अनुच्छेद 24 आणि अनुच्छेद 21A pages 93 to 96
   24. 24 दिव्यांग व्यक्ती, आणि सामाजिक प्रतिमान pages 97 to 100
   25. 25 श्रम: असंघटित कामगार आणि वेठबिगार pages 101 to 105
   26. 26 आदिवासी आणि मूलनिवासी समुदाय, आणि अनुच्छेद 244 pages 106 to 110
   27. 27 वृद्ध, आणि संविधानातील एक मौन pages 111 to 114
   28. 28 तृतीयपंथी व्यक्ती, आणि उशिरा मान्यता मिळालेला गट pages 115 to 118
   29. 29 जात, वंशानुक्रम, आणि वांशिक भेदभावविरोधी अभिसमय pages 119 to 123
   30. 30 आर्थिक आणि सामाजिक प्रसंविदा, आणि ती येथे का महत्त्वाची आहे pages 124 to 128
   31. 31 प्रसंविदेतील मूलभूत हक्क pages 129 to 133
   32. 32 सामाजिक न्यायाचा कार्यक्रम म्हणून राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 134 to 138
   33. 33 अनुच्छेद 46, अनुच्छेद 47, आणि दुर्बल घटक pages 139 to 142
   34. 34 जागांचे आरक्षण: अनुच्छेद 330 ते 335 pages 143 to 146
   35. 35 अनुच्छेद 336, 337 आणि 339, आणि अँग्लो-इंडियन समुदाय pages 147 to 150
   36. 36 अनुच्छेद 350, आणि भाषिक अल्पसंख्याक pages 151 to 154
   37. 37 संरक्षणाची संवैधानिक योजना, एकत्रितपणे मांडलेली pages 155 to 159
   38. 38 मॉड्यूल I चे मूल्यमापन: ही संकल्पना काय ठरवते आणि काय ठरवत नाही pages 160 to 163

   Module II. 40 chapters

   1. 39 उदयोन्मुख मानवी हक्क न्यायशास्त्र म्हणजे काय pages 164 to 167
   2. 40 विधिमंडळाऐवजी न्यायपालिकाच का pages 168 to 171
   3. 41 जनहित याचिका, आणि ती येथे का महत्त्वाची आहे pages 172 to 175
   4. 42 दाद मागण्याच्या अधिकाराची शिथिलता pages 176 to 179
   5. 43 पत्राधारित अधिकारक्षेत्र pages 180 to 183
   6. 44 प्रक्रियात्मक नावीन्य: आयोग, amicus आणि अहवाल pages 184 to 187
   7. 45 विस्तारलेला अनुच्छेद 21, आणि प्रतिष्ठेने जगण्याचा हक्क pages 188 to 191
   8. 46 उपजीविकेचा हक्क pages 192 to 195
   9. 47 अनुच्छेद 23, सक्तीचे श्रम, आणि सक्तीचा अर्थ pages 196 to 199
   10. 48 वेठबिगारी अधिनियम: निर्मूलन आणि दायित्वांचा अंत pages 200 to 204
   11. 49 अधिनियमाची यंत्रणा: जिल्हा दंडाधिकारी आणि दक्षता समित्या pages 205 to 209
   12. 50 अपराध, आणि खटला pages 210 to 213
   13. 51 न्यायालयांसमोर वेठबिगारी pages 214 to 218
   14. 52 न्यायपालिका आणि असंघटित कामगार pages 219 to 222
   15. 53 असंघटित कामगार सामाजिक सुरक्षा अधिनियम: योजना pages 223 to 228
   16. 54 नोंदणी, मंडळे आणि सुविधा केंद्रे pages 229 to 233
   17. 55 न्यायपालिका आणि बालमजुरी pages 234 to 237
   18. 56 बाल आणि किशोरवयीन कामगार अधिनियम: प्रतिबंध pages 238 to 242
   19. 57 कामाच्या परिस्थितीचे नियमन pages 243 to 247
   20. 58 दंड, निधी आणि निरीक्षक pages 248 to 253
   21. 59 बालहक्क अभिसमय: चार सर्वसाधारण तत्त्वे pages 254 to 258
   22. 60 अनुच्छेद 12, आणि बालकाचे म्हणणे ऐकले जाण्याचा हक्क pages 259 to 262
   23. 61 वंचित बालकांविषयीचे अभिसमयातील अनुच्छेद pages 263 to 268
   24. 62 न्यायपालिका आणि बालकांचे हक्क pages 269 to 272
   25. 63 न्यायपालिका आणि आदिवासी व मूलनिवासी समुदाय pages 273 to 276
   26. 64 वन हक्क अधिनियम: दिलेला नव्हे, तर मान्य केलेला हक्क pages 277 to 282
   27. 65 कर्तव्ये, ग्रामसभा आणि समित्या pages 283 to 287
   28. 66 पंचायत विस्तार अधिनियम, आणि अनुसूचित क्षेत्रातील संमती pages 288 to 293
   29. 67 न्यायपालिका आणि स्त्रियांचे हक्क pages 294 to 297
   30. 68 भारताने मान्य केलेल्या अभिसमयातून काढलेली मार्गदर्शक तत्त्वे pages 298 to 302
   31. 69 न्यायपालिका आणि दिव्यांग व्यक्ती pages 303 to 307
   32. 70 न्यायपालिका आणि तृतीयपंथी व्यक्ती pages 308 to 312
   33. 71 न्यायपालिका आणि HIV सह जगणारे लोक pages 313 to 317
   34. 72 सार्वजनिक कायद्यातील भरपाई pages 318 to 321
   35. 73 सततचा परमादेश, आणि न्यायिक देखरेख pages 322 to 325
   36. 74 महत्त्वाचे न्यायनिर्णय, आणि त्यांचा वापर कसा करावा pages 326 to 329
   37. 75 न्यायिक सक्रियतेवरील टीका pages 330 to 333
   38. 76 त्या टीकेला दिलेली उत्तरे pages 334 to 337
   39. 77 वंचित गटासाठी न्यायालय काय करू शकते याच्या मर्यादा pages 338 to 341
   40. 78 मॉड्यूल II चे मूल्यमापन: न्यायपालिकेने प्रत्यक्षात काय दिले pages 342 to 345

   Module III. 36 chapters

   1. 79 एखाद्या गटासाठी अंमलबजावणी म्हणजे काय pages 346 to 349
   2. 80 अनुच्छेद 32 आणि अनुच्छेद 226 यांची तुलना pages 350 to 353
   3. 81 राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग, आणि कलम 12 pages 354 to 358
   4. 82 राज्य मानवी हक्क आयोग pages 359 to 362
   5. 83 कलम 30 खालील मानवी हक्क न्यायालये pages 363 to 366
   6. 84 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग: तो का अस्तित्वात आहे pages 367 to 369
   7. 85 त्याची स्थापना, कार्यकाळ आणि रचना pages 370 to 374
   8. 86 कलम 9 खालील त्याची कार्ये, आणि दिवाणी न्यायालयाचे अधिकार pages 375 to 379
   9. 87 अनुदाने, लेखे आणि वार्षिक अहवाल pages 380 to 383
   10. 88 अल्पसंख्याकांची अधिसूचना, आणि अधिनियम अल्पसंख्याकाची व्याख्या का करत नाही pages 384 to 387
   11. 89 राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोगाचे मूल्यमापन pages 388 to 392
   12. 90 राष्ट्रीय महिला आयोग: तो का अस्तित्वात आहे pages 393 to 396
   13. 91 त्याची स्थापना, कार्यकाळ आणि समित्या pages 397 to 400
   14. 92 कलम 10 खालील त्याची कार्ये pages 401 to 405
   15. 93 कलम 16, आणि आयोगाचा सल्ला घेण्याचे कर्तव्य pages 406 to 410
   16. 94 पहारेकरी असल्याचा दावा, आणि अधिनियम त्याला आधार देतो का pages 411 to 414
   17. 95 आयोगाचे प्रत्यक्ष कामकाज pages 415 to 419
   18. 96 अनुच्छेद 338, आणि राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग pages 420 to 424
   19. 97 अनुच्छेद 338A, आणि राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग pages 425 to 428
   20. 98 अनुच्छेद 338B, आणि राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग pages 429 to 433
   21. 99 अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती आयोगांचे अधिकार आणि कार्ये pages 434 to 437
   22. 100 अत्याचार प्रतिबंध अधिनियम: अपराध pages 438 to 443
   23. 101 राज्याची कर्तव्ये, आणि कलम 10 खालील हद्दपारीचा अधिकार pages 444 to 448
   24. 102 विशेष न्यायालये, आणि कलम 18 मधील प्रतिबंध pages 449 to 453
   25. 103 पीडितांचे आणि साक्षीदारांचे हक्क pages 454 to 459
   26. 104 बाल हक्क संरक्षण आयोग, आणि बाल न्यायालये pages 460 to 464
   27. 105 दिव्यांग व्यक्तींसाठी मुख्य आयुक्त pages 465 to 470
   28. 106 राज्य आयुक्त, विशेष न्यायालय आणि अपराध pages 471 to 475
   29. 107 HIV आणि AIDS लोकपाल pages 476 to 480
   30. 108 ज्येष्ठ नागरिकांसाठी निर्वाह न्यायाधिकरण pages 481 to 485
   31. 109 अपील न्यायाधिकरण, आणि निर्वाह अधिकारी pages 486 to 489
   32. 110 वृद्धाश्रम, वैद्यकीय साहाय्य आणि अपराध pages 490 to 495
   33. 111 तृतीयपंथी व्यक्तींसाठी राष्ट्रीय परिषद pages 496 to 500
   34. 112 सर्व आयोगांमध्ये समान काय आहे, आणि ते सर्व कुठे थांबतात pages 501 to 505
   35. 113 वंचित गटासाठी अंमलबजावणी का अपयशी ठरते pages 506 to 510
   36. 114 मॉड्यूल III चे मूल्यमापन: यंत्रणा आणि तिच्यातील उणिवा pages 511 to 515

   Module IV. 34 chapters

   1. 115 भावी दृष्टिकोनांचा प्रश्न काय विचारतो pages 516 to 519
   2. 116 कल्याणाकडून हक्कांकडे pages 520 to 523
   3. 117 आंतरछेदकता, आणि दोन गटांत असलेली व्यक्ती pages 524 to 527
   4. 118 राज्यविहीन व्यक्तींचे मानवी हक्क: राज्यविहीन कोण pages 528 to 532
   5. 119 1954 चा अभिसमय: वागणूक, कागदपत्रे आणि हकालपट्टी pages 533 to 537
   6. 120 1961 चा अभिसमय, आणि राज्यविहीनता टाळणे pages 538 to 543
   7. 121 भारत आणि राज्यविहीनता: नागरिकत्व अधिनियम pages 544 to 549
   8. 122 HIV आणि AIDS अधिनियम: भेदभाव आणि संमती pages 550 to 555
   9. 123 प्रकटीकरण, गोपनीयता आणि प्रतिबंधाचे कर्तव्य pages 556 to 561
   10. 124 सरकारवरील आणि आस्थापनांवरील बंधने pages 562 to 567
   11. 125 दिव्यांगत्व अभिसमय: उद्देश आणि तत्त्वे pages 568 to 573
   12. 126 अभिसमयातील मूलभूत हक्क pages 574 to 580
   13. 127 शिक्षण, आरोग्य, काम आणि पुरेसे जीवनमान pages 581 to 588
   14. 128 कायदेशीर कर्तव्य म्हणून वाजवी सोय pages 589 to 593
   15. 129 2016 चा अधिनियम: हक्क आणि लाभ pages 594 to 601
   16. 130 शिक्षण, कौशल्य विकास आणि रोजगार pages 602 to 607
   17. 131 आरोग्य, पुनर्वसन, आरक्षण आणि सुगम्यता pages 608 to 614
   18. 132 जवळजवळ तरतुदीला तरतूद अशा रीतीने अधिनियमित केलेला अभिसमय pages 615 to 619
   19. 133 2019 चा अधिनियम: मान्यता आणि ओळख pages 620 to 628
   20. 134 बंधने, रोजगार, निवास आणि आरोग्य pages 629 to 634
   21. 135 2019 च्या अधिनियमावरील टीका pages 635 to 642
   22. 136 वृद्ध, आणि हक्कासाठी लोकसंख्याशास्त्रीय युक्तिवाद pages 643 to 647
   23. 137 हवामान, विस्थापन आणि नव्याने वंचित झालेले pages 648 to 652
   24. 138 तंत्रज्ञान, वगळले जाणे आणि डिजिटल दरी pages 653 to 657
   25. 139 कायदा आणि तो ज्या गटाचे नाव घेतो त्यांच्यातील अंतर pages 658 to 662
   26. 140 वंचित गटांसाठी भारताने काय चांगले केले आहे pages 663 to 667
   27. 141 अजूनही काय उणे आहे pages 668 to 672
   28. 142 एकाच भेदभावविरोधी कायद्याच्या बाजूने युक्तिवाद pages 673 to 677
   29. 143 माहिती, ओळख आणि गटाची गणना करण्याची समस्या pages 678 to 682
   30. 144 नागरी समाजाची आणि त्या गटाची स्वतःची भूमिका pages 683 to 687
   31. 145 जात, तहांवर आधारित संस्था, आणि आंतरराष्ट्रीय भविष्य pages 688 to 692
   32. 146 स्त्रिया, व्यक्तिगत कायदे, आणि भारताने नोंदवलेली आरक्षणे pages 693 to 698
   33. 147 भावी दृष्टिकोन, विधानांच्या संचाच्या रूपात मांडलेले pages 699 to 704
   34. 148 मॉड्यूल IV चे मूल्यमापन: पुढील वीस वर्षे काय मागतात pages 705 to 709
   Every paper that is solved: 1 paper

   • 2025-26

3. मानवी हक्कांचे संरक्षण आणि अंमलबजावणी (Protection and Enforcements of Human Rights)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   मानवी हक्कांचे संरक्षण आणि अंमलबजावणी

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in गट 4: मानवी हक्क कायदा

   मानवी हक्कांचे संरक्षण आणि अंमलबजावणी

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. हा पेपर कशाविषयी आहे, आणि त्याची व्याप्ती ठरवणारे दोन पेपर 1
   2. मानवी हक्क म्हणजे काय, आणि ही कल्पना कुठून आली 5
   3. मानवी हक्क आणि मूलभूत हक्क: फरक 10
   4. संविधानपूर्व काळातील हक्कांच्या सनदेची मागणी 14
   5. संविधान सभा, आणि न्यायप्रविष्ट भाग III ची निवड 19
   6. सामाजिक आणि आर्थिक हक्क भाग IV मध्ये का गेले 24
   7. भाग III: रचना, आणि अनुच्छेद 12 28
   8. व्यक्तींचे हक्क आणि नागरिकांचे हक्क 32
   9. अनुच्छेद 14: कायद्यापुढे समानता 36
   10. वर्गीकरण, आणि समतेच्या विरुद्ध असलेली मनमानी 40
   11. अनुच्छेद 15 आणि 16: भेदभाव आणि सार्वजनिक सेवायोजन 44
   12. अनुच्छेद 17 आणि 18: अस्पृश्यता आणि किताब 49
   13. अनुच्छेद 19: सहा स्वातंत्र्ये आणि त्यांवरील निर्बंध 53
   14. अनुच्छेद 20: दोषसिद्धीच्या बाबतीत संरक्षण 57
   15. अनुच्छेद 21: जीवन आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्य 61
   16. अनुच्छेद 21 चा विस्तार कसा झाला 65
   17. Chandrima Das, आणि परदेशी व्यक्तीचा अनुच्छेद 21 69
   18. अनुच्छेद 21A: मूलभूत हक्क म्हणून शिक्षण 73
   19. अनुच्छेद 22: अटक, स्थानबद्धता आणि प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धतेचा अपवाद 77
   20. अनुच्छेद 23 आणि 24: सक्तीचे श्रम आणि बालमजुरी 82

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. अनुच्छेद 25 ते 28: धर्मस्वातंत्र्य 87
   2. अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याक 92
   3. अनुच्छेद 31 ते 35: काय काढून टाकले गेले, आणि काय शिल्लक आहे 97
   4. अनुच्छेद 32: स्वतःच हक्क असलेला उपाय 102
   5. आदर्श संहिता म्हणून वैश्विक जाहीरनामा 107
   6. जाहीरनाम्याचा कोणता अनुच्छेद कोणत्या मूलभूत हक्काशी जुळतो 111
   7. जाहीरनाम्यातील आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक हक्क 116
   8. भाग IV: राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे 121
   9. मानवी हक्कांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वांचे योगदान 126
   10. नंतर जोडलेली मार्गदर्शक तत्त्वे 131
   11. मूलभूत हक्क आणि मार्गदर्शक तत्त्वे यांचा परस्परसंबंध 135
   12. अनुच्छेद 51A: मूलभूत कर्तव्ये 139
   13. भाग III बदलणाऱ्या सुधारणा 143
   14. मानवी हक्कांच्या विचारसरणीला भारतीय समाजाचे प्रतिसाद 147
   15. भाग III मध्ये काय नाही 151
   16. मॉड्यूल I चे मूल्यमापन: संविधान मानवी हक्कांना किती पुढे नेते 156

   मॉड्यूल II

   1. न्यायिक सक्रियता म्हणजे काय 160

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. न्यायिक सक्रियता आणि न्यायिक अतिक्रमण 164
   2. भारतात तिला जन्म देणारी परिस्थिती 168
   3. जनहित याचिका: ती काय आहे 172
   4. दाद मागण्याच्या अधिकाराचा नियम शिथिल होणे 176
   5. न्यायमूर्ती भगवती यांची मांडणी, जी MU दोनदा उद्धृत करते 180
   6. पत्राधारित अधिकारक्षेत्र 184
   7. प्रक्रियेतील नवे प्रयोग: आयोग, न्यायमित्र आणि परमादेश 188
   8. सततचा परमादेश 192
   9. ज्या संविधानाने यथोचित प्रक्रिया नाकारली, त्यात ती वाचली गेली 196
   10. मानवी प्रतिष्ठेने जगण्याचा हक्क 200
   11. अनुच्छेद 21 मध्ये वाचलेले हक्क 204
   12. जलद खटल्याचा हक्क 208
   13. मोफत विधी साहाय्य, आणि अनुच्छेद 39A 212
   14. कैद्यांचे हक्क 216
   15. कोठडीतील हिंसाचार, आणि अटकेबाबतच्या मार्गदर्शक सूचना 220
   16. सार्वजनिक कायद्यातील भरपाई 225
   17. उपजीविकेचा हक्क 230
   18. निवारा, आरोग्य आणि अन्न 234
   19. शिक्षण: मार्गदर्शक तत्त्वापासून अनुच्छेद 21A पर्यंत 238

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. सर्वोच्च न्यायालय आणि पर्यावरणविषयक न्यायशास्त्र 242
   2. प्रदूषकाने भरपाई करण्याचे तत्त्व, सावधगिरी, आणि संपूर्ण दायित्व 247
   3. संसद कायदा करेपर्यंत लागू राहणाऱ्या मार्गदर्शक सूचना 252
   4. भारताने अनुसमर्थन दिलेल्या अभिसमयातून घेतलेल्या मार्गदर्शक सूचना 256
   5. खासगीपणाचा हक्क 261
   6. न्यायिक सक्रियतेवरील टीका 265
   7. त्या टीकेला उत्तरे 269
   8. मर्यादा: कितीही सक्रिय असले तरी न्यायालय काय करू शकत नाही 273
   9. मॉड्यूल II चे मूल्यमापन: न्यायिक सक्रियतेने काय साध्य केले 277

   मॉड्यूल III

   1. अंमलबजावणी म्हणजे काय 281
   2. अनुच्छेद 32 आणि अनुच्छेद 226 यांची तुलना 285
   3. पाच प्राधिलेख 289
   4. बंदी प्रत्यक्षीकरण, आणि मानवी हक्कांच्या अंमलबजावणीतील त्याचे स्थान 293
   5. मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम, 1993: तो का संमत झाला 297
   6. कलम 2(1)(d) मधील व्याख्या, आणि तिची व्याप्ती 301
   7. राष्ट्रीय आयोग: रचना आणि नियुक्ती 305

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. रिक्त पदे, कार्यपद्धती आणि कर्मचारी 309
   2. आयोगाची कार्ये: कलम 12 313
   3. चौकशीसंबंधी अधिकार: कलमे 13 ते 16 317
   4. तक्रारींची चौकशी, आणि त्यानंतरची पावले 322
   5. आयोगाच्या शिफारशी केवळ शिफारशीच का आहेत 326
   6. कलम 19, आणि सशस्त्र दलांबाबतची मर्यादा 330
   7. वार्षिक आणि विशेष अहवाल 334
   8. अधिकारक्षेत्राबाहेरील बाबी, आणि एक वर्षाचा प्रतिबंध 338
   9. राज्य मानवी हक्क आयोग 342
   10. अनुदाने, लेखे आणि लेखापरीक्षा 347
   11. 2019 ची सुधारणा, आणि तिने काय बदलले 351
   12. कलम 30 खालील मानवी हक्क न्यायालये 355
   13. 1993 च्या अधिनियमाच्या अंमलबजावणीचे मूल्यमापन 359
   14. इतर वैधानिक आयोग 364
   15. बाल हक्क आयोग 368
   16. राज्य बाल हक्क आयोग, आणि बाल न्यायालये 374
   17. विशेष न्यायालये: ती काय आहेत, आणि संसद ती का निर्माण करते 379
   18. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) अधिनियम: अपराध 383
   19. अधिनियमाची यंत्रणा: विशेष न्यायालये आणि कलम 18 चा प्रतिबंध 389

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. POCSO: विशेष न्यायालये आणि बालस्नेही कार्यपद्धती 394
   2. वैधानिक न्यायाधिकरणे, आणि मानवी हक्क संरक्षणातील त्यांचे स्थान 399
   3. दिवाणी न्यायालयांची भूमिका 404
   4. फौजदारी न्यायालयांची भूमिका 408
   5. AFSPA: अधिनियम प्रत्यक्षात काय सांगतो 412
   6. कलम 4, आणि मृत्यू घडवू शकेल असा गोळीबार करण्याचा अधिकार 416
   7. कलमे 5 आणि 6: ताब्यात देणे, आणि मंजुरीचा प्रतिबंध 421
   8. Naga People's Movement निर्णय, आणि संरक्षक उपाय 426
   9. कायद्याच्या राज्याच्या कसोटीवर AFSPA चे मूल्यमापन 430
   10. कोठडीतील मृत्यू आणि AFSPA याबाबत आयोगाची कामगिरी 435
   11. भारतात अंमलबजावणी का अपयशी ठरते 439
   12. मॉड्यूल III चे मूल्यमापन: यंत्रणा आणि तिच्यातील उणिवा 444

   मॉड्यूल IV

   1. द्वैतवाद, आणि भारतात तह हा कायदा का नाही 449
   2. अनुच्छेद 253, आणि तहाची अंमलबजावणी करण्याचा अधिकार 453
   3. अनुच्छेद 51(c), आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याबद्दल आदर वाढवण्याचे कर्तव्य 457
   4. सुसंगत अभिसमय हक्कांमध्ये वाचला जातो हा नियम 461

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. आंतरराष्ट्रीय मानदंड देशांतर्गत कायद्यात आणण्यात भारताची भूमिका 465
   2. भारताने कशाला अनुसमर्थन दिले आहे, आणि कशाला नाही 469
   3. भारताची आरक्षणे आणि घोषणा 473
   4. सनदेतील बंधने, आणि जाहीरनाम्याचा दर्जा 478
   5. नागरी आणि राजकीय हक्कांवरील प्रसंविदा: हक्क 482
   6. अनुच्छेद 4, फारकत, आणि AFSPA ला पार करावी लागणारी कसोटी 487
   7. मानवी हक्क समिती, आणि भारताची अहवाल सादर करण्याची नोंद 492
   8. आर्थिक आणि सामाजिक हक्कांवरील प्रसंविदा, आणि क्रमशः पूर्तता 496
   9. बाल हक्क अभिसमयाला भारताने दिलेले अनुसमर्थन 502
   10. अभिसमयातील हक्क, आणि चार सामान्य तत्त्वे 507
   11. बाल हक्क समिती 512
   12. अभिसमयाने घडवलेली देशांतर्गत चौकट 516
   13. बाल न्याय अधिनियम, आणि कलम 3 मधील सामान्य तत्त्वे 520
   14. अधिनियमाची कार्यपद्धती, आणि विधिसंघर्षग्रस्त बालक 525
   15. POCSO: अपराध, आणि कळवण्याचे कर्तव्य 530
   16. शिक्षणाचा हक्क अधिनियम: प्रत्यक्ष हक्क 535
   17. अधिनियमाने शाळांवर घातलेली बंधने 540
   18. शिक्षक, अभ्यासक्रम आणि देखरेख 545
   19. वांशिक भेदभावविरोधी अभिसमय, आणि जातीबद्दलचा मतभेद 550

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल IV पुढे चालू

   1. स्त्रियांविषयीचा अभिसमय, आणि भारताने कशावर आरक्षण ठेवले 555
   2. वैश्विक नियतकालिक आढावा, आणि भारताने काय स्वीकारले आहे 561
   3. मोठे पायाभूत प्रकल्प आणि मूलनिवासी समुदाय 565
   4. अनैच्छिक विस्थापन, आणि त्याचा परिणाम होणारे हक्क 570
   5. 2013 चा अधिनियम: संमती, आणि सामाजिक प्रभाव मूल्यांकन 574
   6. भरपाई, आणि पुनर्वसन व पुनर्स्थापना निवाडा 582
   7. वन हक्क अधिनियम, आणि बहाल न करता मान्य केलेला हक्क 590
   8. भारताने काय चांगले केले आहे 598
   9. अनुसमर्थन आणि अंमलबजावणी यांतील दरी 603
   10. भारतीय मानवी हक्क व्यवस्थेने काय साध्य केले आहे, आणि काय नाही 608

   Page 1 onwards

   611 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 611 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2026

   Every chapter in the notes: 136 chapters across 4 modules

   Module I. 36 chapters

   1. 1 हा पेपर कशाविषयी आहे, आणि त्याची व्याप्ती ठरवणारे दोन पेपर pages 1 to 4
   2. 2 मानवी हक्क म्हणजे काय, आणि ही कल्पना कुठून आली pages 5 to 9
   3. 3 मानवी हक्क आणि मूलभूत हक्क: फरक pages 10 to 13
   4. 4 संविधानपूर्व काळातील हक्कांच्या सनदेची मागणी pages 14 to 18
   5. 5 संविधान सभा, आणि न्यायप्रविष्ट भाग III ची निवड pages 19 to 23
   6. 6 सामाजिक आणि आर्थिक हक्क भाग IV मध्ये का गेले pages 24 to 27
   7. 7 भाग III: रचना, आणि अनुच्छेद 12 pages 28 to 31
   8. 8 व्यक्तींचे हक्क आणि नागरिकांचे हक्क pages 32 to 35
   9. 9 अनुच्छेद 14: कायद्यापुढे समानता pages 36 to 39
   10. 10 वर्गीकरण, आणि समतेच्या विरुद्ध असलेली मनमानी pages 40 to 43
   11. 11 अनुच्छेद 15 आणि 16: भेदभाव आणि सार्वजनिक सेवायोजन pages 44 to 48
   12. 12 अनुच्छेद 17 आणि 18: अस्पृश्यता आणि किताब pages 49 to 52
   13. 13 अनुच्छेद 19: सहा स्वातंत्र्ये आणि त्यांवरील निर्बंध pages 53 to 56
   14. 14 अनुच्छेद 20: दोषसिद्धीच्या बाबतीत संरक्षण pages 57 to 60
   15. 15 अनुच्छेद 21: जीवन आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्य pages 61 to 64
   16. 16 अनुच्छेद 21 चा विस्तार कसा झाला pages 65 to 68
   17. 17 Chandrima Das, आणि परदेशी व्यक्तीचा अनुच्छेद 21 pages 69 to 72
   18. 18 अनुच्छेद 21A: मूलभूत हक्क म्हणून शिक्षण pages 73 to 76
   19. 19 अनुच्छेद 22: अटक, स्थानबद्धता आणि प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धतेचा अपवाद pages 77 to 81
   20. 20 अनुच्छेद 23 आणि 24: सक्तीचे श्रम आणि बालमजुरी pages 82 to 86
   21. 21 अनुच्छेद 25 ते 28: धर्मस्वातंत्र्य pages 87 to 91
   22. 22 अनुच्छेद 29 आणि 30: अल्पसंख्याक pages 92 to 96
   23. 23 अनुच्छेद 31 ते 35: काय काढून टाकले गेले, आणि काय शिल्लक आहे pages 97 to 101
   24. 24 अनुच्छेद 32: स्वतःच हक्क असलेला उपाय pages 102 to 106
   25. 25 आदर्श संहिता म्हणून वैश्विक जाहीरनामा pages 107 to 110
   26. 26 जाहीरनाम्याचा कोणता अनुच्छेद कोणत्या मूलभूत हक्काशी जुळतो pages 111 to 115
   27. 27 जाहीरनाम्यातील आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक हक्क pages 116 to 120
   28. 28 भाग IV: राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे pages 121 to 125
   29. 29 मानवी हक्कांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वांचे योगदान pages 126 to 130
   30. 30 नंतर जोडलेली मार्गदर्शक तत्त्वे pages 131 to 134
   31. 31 मूलभूत हक्क आणि मार्गदर्शक तत्त्वे यांचा परस्परसंबंध pages 135 to 138
   32. 32 अनुच्छेद 51A: मूलभूत कर्तव्ये pages 139 to 142
   33. 33 भाग III बदलणाऱ्या सुधारणा pages 143 to 146
   34. 34 मानवी हक्कांच्या विचारसरणीला भारतीय समाजाचे प्रतिसाद pages 147 to 150
   35. 35 भाग III मध्ये काय नाही pages 151 to 155
   36. 36 मॉड्यूल I चे मूल्यमापन: संविधान मानवी हक्कांना किती पुढे नेते pages 156 to 159

   Module II. 29 chapters

   1. 37 न्यायिक सक्रियता म्हणजे काय pages 160 to 163
   2. 38 न्यायिक सक्रियता आणि न्यायिक अतिक्रमण pages 164 to 167
   3. 39 भारतात तिला जन्म देणारी परिस्थिती pages 168 to 171
   4. 40 जनहित याचिका: ती काय आहे pages 172 to 175
   5. 41 दाद मागण्याच्या अधिकाराचा नियम शिथिल होणे pages 176 to 179
   6. 42 न्यायमूर्ती भगवती यांची मांडणी, जी MU दोनदा उद्धृत करते pages 180 to 183
   7. 43 पत्राधारित अधिकारक्षेत्र pages 184 to 187
   8. 44 प्रक्रियेतील नवे प्रयोग: आयोग, न्यायमित्र आणि परमादेश pages 188 to 191
   9. 45 सततचा परमादेश pages 192 to 195
   10. 46 ज्या संविधानाने यथोचित प्रक्रिया नाकारली, त्यात ती वाचली गेली pages 196 to 199
   11. 47 मानवी प्रतिष्ठेने जगण्याचा हक्क pages 200 to 203
   12. 48 अनुच्छेद 21 मध्ये वाचलेले हक्क pages 204 to 207
   13. 49 जलद खटल्याचा हक्क pages 208 to 211
   14. 50 मोफत विधी साहाय्य, आणि अनुच्छेद 39A pages 212 to 215
   15. 51 कैद्यांचे हक्क pages 216 to 219
   16. 52 कोठडीतील हिंसाचार, आणि अटकेबाबतच्या मार्गदर्शक सूचना pages 220 to 224
   17. 53 सार्वजनिक कायद्यातील भरपाई pages 225 to 229
   18. 54 उपजीविकेचा हक्क pages 230 to 233
   19. 55 निवारा, आरोग्य आणि अन्न pages 234 to 237
   20. 56 शिक्षण: मार्गदर्शक तत्त्वापासून अनुच्छेद 21A पर्यंत pages 238 to 241
   21. 57 सर्वोच्च न्यायालय आणि पर्यावरणविषयक न्यायशास्त्र pages 242 to 246
   22. 58 प्रदूषकाने भरपाई करण्याचे तत्त्व, सावधगिरी, आणि संपूर्ण दायित्व pages 247 to 251
   23. 59 संसद कायदा करेपर्यंत लागू राहणाऱ्या मार्गदर्शक सूचना pages 252 to 255
   24. 60 भारताने अनुसमर्थन दिलेल्या अभिसमयातून घेतलेल्या मार्गदर्शक सूचना pages 256 to 260
   25. 61 खासगीपणाचा हक्क pages 261 to 264
   26. 62 न्यायिक सक्रियतेवरील टीका pages 265 to 268
   27. 63 त्या टीकेला उत्तरे pages 269 to 272
   28. 64 मर्यादा: कितीही सक्रिय असले तरी न्यायालय काय करू शकत नाही pages 273 to 276
   29. 65 मॉड्यूल II चे मूल्यमापन: न्यायिक सक्रियतेने काय साध्य केले pages 277 to 280

   Module III. 38 chapters

   1. 66 अंमलबजावणी म्हणजे काय pages 281 to 284
   2. 67 अनुच्छेद 32 आणि अनुच्छेद 226 यांची तुलना pages 285 to 288
   3. 68 पाच प्राधिलेख pages 289 to 292
   4. 69 बंदी प्रत्यक्षीकरण, आणि मानवी हक्कांच्या अंमलबजावणीतील त्याचे स्थान pages 293 to 296
   5. 70 मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम, 1993: तो का संमत झाला pages 297 to 300
   6. 71 कलम 2(1)(d) मधील व्याख्या, आणि तिची व्याप्ती pages 301 to 304
   7. 72 राष्ट्रीय आयोग: रचना आणि नियुक्ती pages 305 to 308
   8. 73 रिक्त पदे, कार्यपद्धती आणि कर्मचारी pages 309 to 312
   9. 74 आयोगाची कार्ये: कलम 12 pages 313 to 316
   10. 75 चौकशीसंबंधी अधिकार: कलमे 13 ते 16 pages 317 to 321
   11. 76 तक्रारींची चौकशी, आणि त्यानंतरची पावले pages 322 to 325
   12. 77 आयोगाच्या शिफारशी केवळ शिफारशीच का आहेत pages 326 to 329
   13. 78 कलम 19, आणि सशस्त्र दलांबाबतची मर्यादा pages 330 to 333
   14. 79 वार्षिक आणि विशेष अहवाल pages 334 to 337
   15. 80 अधिकारक्षेत्राबाहेरील बाबी, आणि एक वर्षाचा प्रतिबंध pages 338 to 341
   16. 81 राज्य मानवी हक्क आयोग pages 342 to 346
   17. 82 अनुदाने, लेखे आणि लेखापरीक्षा pages 347 to 350
   18. 83 2019 ची सुधारणा, आणि तिने काय बदलले pages 351 to 354
   19. 84 कलम 30 खालील मानवी हक्क न्यायालये pages 355 to 358
   20. 85 1993 च्या अधिनियमाच्या अंमलबजावणीचे मूल्यमापन pages 359 to 363
   21. 86 इतर वैधानिक आयोग pages 364 to 367
   22. 87 बाल हक्क आयोग pages 368 to 373
   23. 88 राज्य बाल हक्क आयोग, आणि बाल न्यायालये pages 374 to 378
   24. 89 विशेष न्यायालये: ती काय आहेत, आणि संसद ती का निर्माण करते pages 379 to 382
   25. 90 अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) अधिनियम: अपराध pages 383 to 388
   26. 91 अधिनियमाची यंत्रणा: विशेष न्यायालये आणि कलम 18 चा प्रतिबंध pages 389 to 393
   27. 92 POCSO: विशेष न्यायालये आणि बालस्नेही कार्यपद्धती pages 394 to 398
   28. 93 वैधानिक न्यायाधिकरणे, आणि मानवी हक्क संरक्षणातील त्यांचे स्थान pages 399 to 403
   29. 94 दिवाणी न्यायालयांची भूमिका pages 404 to 407
   30. 95 फौजदारी न्यायालयांची भूमिका pages 408 to 411
   31. 96 AFSPA: अधिनियम प्रत्यक्षात काय सांगतो pages 412 to 415
   32. 97 कलम 4, आणि मृत्यू घडवू शकेल असा गोळीबार करण्याचा अधिकार pages 416 to 420
   33. 98 कलमे 5 आणि 6: ताब्यात देणे, आणि मंजुरीचा प्रतिबंध pages 421 to 425
   34. 99 Naga People's Movement निर्णय, आणि संरक्षक उपाय pages 426 to 429
   35. 100 कायद्याच्या राज्याच्या कसोटीवर AFSPA चे मूल्यमापन pages 430 to 434
   36. 101 कोठडीतील मृत्यू आणि AFSPA याबाबत आयोगाची कामगिरी pages 435 to 438
   37. 102 भारतात अंमलबजावणी का अपयशी ठरते pages 439 to 443
   38. 103 मॉड्यूल III चे मूल्यमापन: यंत्रणा आणि तिच्यातील उणिवा pages 444 to 448

   Module IV. 33 chapters

   1. 104 द्वैतवाद, आणि भारतात तह हा कायदा का नाही pages 449 to 452
   2. 105 अनुच्छेद 253, आणि तहाची अंमलबजावणी करण्याचा अधिकार pages 453 to 456
   3. 106 अनुच्छेद 51(c), आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याबद्दल आदर वाढवण्याचे कर्तव्य pages 457 to 460
   4. 107 सुसंगत अभिसमय हक्कांमध्ये वाचला जातो हा नियम pages 461 to 464
   5. 108 आंतरराष्ट्रीय मानदंड देशांतर्गत कायद्यात आणण्यात भारताची भूमिका pages 465 to 468
   6. 109 भारताने कशाला अनुसमर्थन दिले आहे, आणि कशाला नाही pages 469 to 472
   7. 110 भारताची आरक्षणे आणि घोषणा pages 473 to 477
   8. 111 सनदेतील बंधने, आणि जाहीरनाम्याचा दर्जा pages 478 to 481
   9. 112 नागरी आणि राजकीय हक्कांवरील प्रसंविदा: हक्क pages 482 to 486
   10. 113 अनुच्छेद 4, फारकत, आणि AFSPA ला पार करावी लागणारी कसोटी pages 487 to 491
   11. 114 मानवी हक्क समिती, आणि भारताची अहवाल सादर करण्याची नोंद pages 492 to 495
   12. 115 आर्थिक आणि सामाजिक हक्कांवरील प्रसंविदा, आणि क्रमशः पूर्तता pages 496 to 501
   13. 116 बाल हक्क अभिसमयाला भारताने दिलेले अनुसमर्थन pages 502 to 506
   14. 117 अभिसमयातील हक्क, आणि चार सामान्य तत्त्वे pages 507 to 511
   15. 118 बाल हक्क समिती pages 512 to 515
   16. 119 अभिसमयाने घडवलेली देशांतर्गत चौकट pages 516 to 519
   17. 120 बाल न्याय अधिनियम, आणि कलम 3 मधील सामान्य तत्त्वे pages 520 to 524
   18. 121 अधिनियमाची कार्यपद्धती, आणि विधिसंघर्षग्रस्त बालक pages 525 to 529
   19. 122 POCSO: अपराध, आणि कळवण्याचे कर्तव्य pages 530 to 534
   20. 123 शिक्षणाचा हक्क अधिनियम: प्रत्यक्ष हक्क pages 535 to 539
   21. 124 अधिनियमाने शाळांवर घातलेली बंधने pages 540 to 544
   22. 125 शिक्षक, अभ्यासक्रम आणि देखरेख pages 545 to 549
   23. 126 वांशिक भेदभावविरोधी अभिसमय, आणि जातीबद्दलचा मतभेद pages 550 to 554
   24. 127 स्त्रियांविषयीचा अभिसमय, आणि भारताने कशावर आरक्षण ठेवले pages 555 to 560
   25. 128 वैश्विक नियतकालिक आढावा, आणि भारताने काय स्वीकारले आहे pages 561 to 564
   26. 129 मोठे पायाभूत प्रकल्प आणि मूलनिवासी समुदाय pages 565 to 569
   27. 130 अनैच्छिक विस्थापन, आणि त्याचा परिणाम होणारे हक्क pages 570 to 573
   28. 131 2013 चा अधिनियम: संमती, आणि सामाजिक प्रभाव मूल्यांकन pages 574 to 581
   29. 132 भरपाई, आणि पुनर्वसन व पुनर्स्थापना निवाडा pages 582 to 589
   30. 133 वन हक्क अधिनियम, आणि बहाल न करता मान्य केलेला हक्क pages 590 to 597
   31. 134 भारताने काय चांगले केले आहे pages 598 to 602
   32. 135 अनुसमर्थन आणि अंमलबजावणी यांतील दरी pages 603 to 607
   33. 136 भारतीय मानवी हक्क व्यवस्थेने काय साध्य केले आहे, आणि काय नाही pages 608 to 611
   Every paper that is solved: 2 papers

   • 2025-26
   • 2025-26 - Set 2

4. न्यायिक प्रक्रिया (Judicial Process)

   मराठी आवृत्ती munotes.in

   न्यायिक प्रक्रिया

   LL.M. · सत्र 2

   मुंबई विद्यापीठाच्या सध्या लागू असलेल्या LL.M. अभ्यासक्रमानुसारच

   मुंबई विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संलग्न सर्व विधी महाविद्यालयांतील LL.M. विद्यार्थ्यांसाठी

   munotes.in पायाभूत अभ्यासक्रम

   न्यायिक प्रक्रिया

   कॉपीराइट © 2026 munotes.in. सर्व हक्क राखीव.

   munotes.in ने लिहिलेले आणि प्रथम प्रकाशित केलेले, 2026. ही munotes.in च्या इंग्रजी पुस्तकाची मराठी आवृत्ती आहे.

   हे पुस्तक munotes.in वर वैयक्तिक विद्यार्थ्यांनी वाचण्यासाठी आहे. munotes.in च्या पूर्वलेखी परवान्याशिवाय या पुस्तकाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात पुनर्मुद्रित, वितरित, साठवला किंवा अनुवादित करता येणार नाही, आणि संस्थात्मक किंवा वर्गातील वापरासाठी वापरता येणार नाही.

   परवाना आणि परवानग्यांसाठी: contact@munotes.in

   या पुस्तकात दिलेल्या कायद्यांचा आणि निकालांचा मूळ इंग्रजी मजकूर कॉपीराइट अधिनियम, 1957 च्या कलम 52(1)(q) नुसार सार्वजनिक क्षेत्रात (public domain) आहे. त्या मजकुराचा मराठी अनुवाद, तसेच भाष्य, मांडणी, उदाहरणे आणि प्रश्न हे munotes.in चे मूळ लेखन आहे.

   munotes.in हे MU च्या विद्यार्थ्यांसाठीचे स्वतंत्र अभ्यास साधन आहे. ते मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न नाही, त्याला विद्यापीठाची मान्यता नाही आणि त्याचा विद्यापीठाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही. अभ्यासक्रमांची नावे आणि विद्यापीठाचे उल्लेख हे साहित्य कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि कोणत्या अभ्यासक्रमासाठी आहे, एवढेच सांगतात.

   अनुक्रमणिका

   मॉड्यूल I

   1. न्यायिक प्रक्रिया म्हणजे काय 1
   2. सामाजिक सुव्यवस्थेचे साधन म्हणून न्यायिक प्रक्रिया 6
   3. कार्डोझो आणि न्यायिक प्रक्रियेचे स्वरूप 11
   4. घोषणात्मक सिद्धांत आणि जिवंत देववाणी 15
   5. न्यायिक तर्क, गणित नव्हे 19
   6. समाजाचे कल्याण हेच कायद्याचे अंतिम कारण 23
   7. कायद्यातील पोकळी 27
   8. निर्मिती, शोध नव्हे 31
   9. तत्त्वज्ञानाची पद्धत: तर्कशास्त्राचा नियम 36
   10. इतिहासाची पद्धत 40
   11. परंपरा आणि रूढी यांची पद्धत 44
   12. समाजशास्त्राची पद्धत 48
   13. न्यायिक सर्जनशीलता आणि कायद्याची वाढ 53
   14. न्यायिक सर्जनशीलतेची साधने आणि तंत्रे 57
   15. न्यायिक सर्जनशीलतेच्या मर्यादा 62
   16. पूर्वनिर्णयाचा सिद्धांत 67
   17. निर्णयाधार (ratio decidendi) आणि प्रासंगिक विधाने (obiter dicta) 71
   18. पूर्वनिर्णय केव्हा बंधनकारक असतो, आणि केव्हा नसतो 75
   19. पूर्वनिर्णयाचे गुण आणि दोष 79

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल I पुढे चालू

   1. वेगळेपणा दाखवणे आणि निष्प्रभ ठरवणे: सर्जनशीलता म्हणून पूर्वनिर्णय 83
   2. अनुच्छेद 141 आणि भारतातील पूर्वनिर्णयबंधन (stare decisis) 87
   3. सर्वोच्च न्यायालय स्वतःच्या निर्णयांपासून केव्हा दूर जाते 91
   4. संहिताकरणाद्वारे कायद्याचा विकास 95

   मॉड्यूल II

   1. न्यायिक प्रक्रियेचे विशेष आयाम 99
   2. न्यायिक पुनर्विलोकन म्हणजे काय 103
   3. भारतातील न्यायिक पुनर्विलोकनाचा घटनात्मक आधार 107
   4. न्यायिक पुनर्विलोकनाची कारणे 111
   5. संविधानाचे मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन 115
   6. न्यायिक पुनर्विलोकनाचे तत्त्वज्ञान आणि मर्यादित शासन 119
   7. घटनात्मक न्यायनिर्णयनातील न्यायालयांची भूमिका 123
   8. सत्तेवरील अंकुश म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन 127
   9. न्यायिक सक्रियता म्हणजे काय 131
   10. न्यायिक सक्रियतेचे प्रकार 135
   11. न्यायिक सक्रियतेची व्याप्ती आणि आवश्यकता 139
   12. न्यायिक सक्रियतेच्या मर्यादा आणि अतिक्रमणाचा आरोप 143
   13. न्यायिक सक्रियता आणि न्यायिक संयम 147

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. न्यायिक उत्तरदायित्व 151
   2. न्यायालयांचे संस्थात्मक दायित्व: व्याप्ती आणि मर्यादा 155
   3. कार्यकारी मंडळाचे उत्तरदायित्व 159
   4. भारतातील न्यायिक प्रक्रिया 163
   5. न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य 167
   6. स्वातंत्र्याच्या घटनात्मक हमी 171
   7. न्यायाधीशांची नियुक्ती 175
   8. पहिले न्यायाधीश प्रकरण 178
   9. दुसरे न्यायाधीश प्रकरण 181
   10. तिसरे न्यायाधीश प्रकरण 184
   11. राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग 187
   12. न्यायिक प्रक्रियेचे राजकीय स्वरूप 191
   13. संरचनात्मक असुरक्षितता आणि राजकीय कार्यकारी मंडळ 195
   14. भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाची न्यायिक सर्जनशीलता 199
   15. घटनात्मक उद्दिष्टे आणि मूल्ये यांच्या पाठपुराव्यातील न्यायिक प्रक्रिया 203
   16. न्यायिक सक्रियतेचे नवे आयाम, आणि संरचनात्मक आव्हाने 207
   17. न्यायिक सक्रियतेतून उभारलेले घटनात्मक विधिशास्त्र 211
   18. जनहित याचिका म्हणजे काय 215

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल II पुढे चालू

   1. याचिका करण्याची पात्रता (locus standi) आणि पत्राधारित अधिकारक्षेत्र 219
   2. न्याय साध्य करण्यासाठी नवे आयाम निर्माण करणारा न्यायिक बाहू म्हणून जनहित याचिका 223
   3. जनहित याचिकेचा दुरुपयोग, आणि उपाय 227
   4. जिवंत दस्तऐवज म्हणून संविधान 231
   5. सर्जनशील कायदेनिर्मिती आणि नवे सामाजिक-आर्थिक हक्क 235
   6. तांत्रिकतेपेक्षा सार: अनुच्छेद 14 आणि 21 239
   7. व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि सामूहिक कल्याण 243
   8. वंचितांसाठी न्यायिक सक्रियता 248
   9. कारागृह प्रकरणे आणि व्यक्तीची प्रतिष्ठा 252

   मॉड्यूल III

   1. न्याय म्हणजे काय 256
   2. धर्म: शब्दाचा अर्थ 260
   3. धर्माचे स्रोत 264
   4. कायदेविषयक सुव्यवस्थेचा पाया म्हणून धर्म 268
   5. भारतातील न्यायाचा पाया म्हणून धर्म 271
   6. धर्माचे पैलू 275
   7. राजधर्म: राज्यकर्त्याचे कर्तव्य 278
   8. आजच्या भारतीय कायदेव्यवस्थेतील धर्म 282

   अनुक्रमणिका पुढे चालू

   मॉड्यूल III पुढे चालू

   1. धर्माचे प्रयोजन 286
   2. धर्म म्हणजे पंथ नव्हे 290
   3. धर्म, नैसर्गिक न्याय आणि कायद्याचे राज्य 294
   4. ग्रीक विचारातील न्याय: प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल 298
   5. उदारमतवादी करारवादी परंपरा 302
   6. रॉल्स आणि न्याय्यता म्हणून न्याय 306
   7. उदारमतवादी नैतिक परंपरा: कांट 310
   8. उदारमतवादी उपयुक्ततावादी परंपरा: बेंथम आणि मिल 314
   9. उदारमतवादी न्यायाचे टीकाकार 318

   मॉड्यूल IV

   1. कायदा आणि न्याय यांच्यातील संबंध 322
   2. न्यायाचे समानता सिद्धांत 326
   3. न्यायाचे अवलंबित्व सिद्धांत 330
   4. न्यायाचे कायद्यापासून स्वातंत्र्य 334
   5. न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेला परस्परसंबंध 338
   6. भारतीय घटनात्मक व्यवस्थेतील कायदा आणि न्याय 342
   7. न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेली सर्वोच्च न्यायालयाची प्रकरणे 346

   Page 1 onwards

   350 pages in this book. The cover and the contents are above. Everything from page one is in the pass.

   Notes

   2026 Edition, as per the latest syllabus. 350 pages.

   Papers

   Previous year question paper solutions. Revised edition 2026. 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2024, 2025, 2026

   Every chapter in the notes: 87 chapters across 4 modules

   Module I. 23 chapters

   1. 1 न्यायिक प्रक्रिया म्हणजे काय pages 1 to 5
   2. 2 सामाजिक सुव्यवस्थेचे साधन म्हणून न्यायिक प्रक्रिया pages 6 to 10
   3. 3 कार्डोझो आणि न्यायिक प्रक्रियेचे स्वरूप pages 11 to 14
   4. 4 घोषणात्मक सिद्धांत आणि जिवंत देववाणी pages 15 to 18
   5. 5 न्यायिक तर्क, गणित नव्हे pages 19 to 22
   6. 6 समाजाचे कल्याण हेच कायद्याचे अंतिम कारण pages 23 to 26
   7. 7 कायद्यातील पोकळी pages 27 to 30
   8. 8 निर्मिती, शोध नव्हे pages 31 to 35
   9. 9 तत्त्वज्ञानाची पद्धत: तर्कशास्त्राचा नियम pages 36 to 39
   10. 10 इतिहासाची पद्धत pages 40 to 43
   11. 11 परंपरा आणि रूढी यांची पद्धत pages 44 to 47
   12. 12 समाजशास्त्राची पद्धत pages 48 to 52
   13. 13 न्यायिक सर्जनशीलता आणि कायद्याची वाढ pages 53 to 56
   14. 14 न्यायिक सर्जनशीलतेची साधने आणि तंत्रे pages 57 to 61
   15. 15 न्यायिक सर्जनशीलतेच्या मर्यादा pages 62 to 66
   16. 16 पूर्वनिर्णयाचा सिद्धांत pages 67 to 70
   17. 17 निर्णयाधार (ratio decidendi) आणि प्रासंगिक विधाने (obiter dicta) pages 71 to 74
   18. 18 पूर्वनिर्णय केव्हा बंधनकारक असतो, आणि केव्हा नसतो pages 75 to 78
   19. 19 पूर्वनिर्णयाचे गुण आणि दोष pages 79 to 82
   20. 20 वेगळेपणा दाखवणे आणि निष्प्रभ ठरवणे: सर्जनशीलता म्हणून पूर्वनिर्णय pages 83 to 86
   21. 21 अनुच्छेद 141 आणि भारतातील पूर्वनिर्णयबंधन (stare decisis) pages 87 to 90
   22. 22 सर्वोच्च न्यायालय स्वतःच्या निर्णयांपासून केव्हा दूर जाते pages 91 to 94
   23. 23 संहिताकरणाद्वारे कायद्याचा विकास pages 95 to 98

   Module II. 40 chapters

   1. 24 न्यायिक प्रक्रियेचे विशेष आयाम pages 99 to 102
   2. 25 न्यायिक पुनर्विलोकन म्हणजे काय pages 103 to 106
   3. 26 भारतातील न्यायिक पुनर्विलोकनाचा घटनात्मक आधार pages 107 to 110
   4. 27 न्यायिक पुनर्विलोकनाची कारणे pages 111 to 114
   5. 28 संविधानाचे मूलभूत वैशिष्ट्य म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन pages 115 to 118
   6. 29 न्यायिक पुनर्विलोकनाचे तत्त्वज्ञान आणि मर्यादित शासन pages 119 to 122
   7. 30 घटनात्मक न्यायनिर्णयनातील न्यायालयांची भूमिका pages 123 to 126
   8. 31 सत्तेवरील अंकुश म्हणून न्यायिक पुनर्विलोकन pages 127 to 130
   9. 32 न्यायिक सक्रियता म्हणजे काय pages 131 to 134
   10. 33 न्यायिक सक्रियतेचे प्रकार pages 135 to 138
   11. 34 न्यायिक सक्रियतेची व्याप्ती आणि आवश्यकता pages 139 to 142
   12. 35 न्यायिक सक्रियतेच्या मर्यादा आणि अतिक्रमणाचा आरोप pages 143 to 146
   13. 36 न्यायिक सक्रियता आणि न्यायिक संयम pages 147 to 150
   14. 37 न्यायिक उत्तरदायित्व pages 151 to 154
   15. 38 न्यायालयांचे संस्थात्मक दायित्व: व्याप्ती आणि मर्यादा pages 155 to 158
   16. 39 कार्यकारी मंडळाचे उत्तरदायित्व pages 159 to 162
   17. 40 भारतातील न्यायिक प्रक्रिया pages 163 to 166
   18. 41 न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य pages 167 to 170
   19. 42 स्वातंत्र्याच्या घटनात्मक हमी pages 171 to 174
   20. 43 न्यायाधीशांची नियुक्ती pages 175 to 177
   21. 44 पहिले न्यायाधीश प्रकरण pages 178 to 180
   22. 45 दुसरे न्यायाधीश प्रकरण pages 181 to 183
   23. 46 तिसरे न्यायाधीश प्रकरण pages 184 to 186
   24. 47 राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग pages 187 to 190
   25. 48 न्यायिक प्रक्रियेचे राजकीय स्वरूप pages 191 to 194
   26. 49 संरचनात्मक असुरक्षितता आणि राजकीय कार्यकारी मंडळ pages 195 to 198
   27. 50 भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाची न्यायिक सर्जनशीलता pages 199 to 202
   28. 51 घटनात्मक उद्दिष्टे आणि मूल्ये यांच्या पाठपुराव्यातील न्यायिक प्रक्रिया pages 203 to 206
   29. 52 न्यायिक सक्रियतेचे नवे आयाम, आणि संरचनात्मक आव्हाने pages 207 to 210
   30. 53 न्यायिक सक्रियतेतून उभारलेले घटनात्मक विधिशास्त्र pages 211 to 214
   31. 54 जनहित याचिका म्हणजे काय pages 215 to 218
   32. 55 याचिका करण्याची पात्रता (locus standi) आणि पत्राधारित अधिकारक्षेत्र pages 219 to 222
   33. 56 न्याय साध्य करण्यासाठी नवे आयाम निर्माण करणारा न्यायिक बाहू म्हणून जनहित याचिका pages 223 to 226
   34. 57 जनहित याचिकेचा दुरुपयोग, आणि उपाय pages 227 to 230
   35. 58 जिवंत दस्तऐवज म्हणून संविधान pages 231 to 234
   36. 59 सर्जनशील कायदेनिर्मिती आणि नवे सामाजिक-आर्थिक हक्क pages 235 to 238
   37. 60 तांत्रिकतेपेक्षा सार: अनुच्छेद 14 आणि 21 pages 239 to 242
   38. 61 व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि सामूहिक कल्याण pages 243 to 247
   39. 62 वंचितांसाठी न्यायिक सक्रियता pages 248 to 251
   40. 63 कारागृह प्रकरणे आणि व्यक्तीची प्रतिष्ठा pages 252 to 255

   Module III. 17 chapters

   1. 64 न्याय म्हणजे काय pages 256 to 259
   2. 65 धर्म: शब्दाचा अर्थ pages 260 to 263
   3. 66 धर्माचे स्रोत pages 264 to 267
   4. 67 कायदेविषयक सुव्यवस्थेचा पाया म्हणून धर्म pages 268 to 270
   5. 68 भारतातील न्यायाचा पाया म्हणून धर्म pages 271 to 274
   6. 69 धर्माचे पैलू pages 275 to 277
   7. 70 राजधर्म: राज्यकर्त्याचे कर्तव्य pages 278 to 281
   8. 71 आजच्या भारतीय कायदेव्यवस्थेतील धर्म pages 282 to 285
   9. 72 धर्माचे प्रयोजन pages 286 to 289
   10. 73 धर्म म्हणजे पंथ नव्हे pages 290 to 293
   11. 74 धर्म, नैसर्गिक न्याय आणि कायद्याचे राज्य pages 294 to 297
   12. 75 ग्रीक विचारातील न्याय: प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल pages 298 to 301
   13. 76 उदारमतवादी करारवादी परंपरा pages 302 to 305
   14. 77 रॉल्स आणि न्याय्यता म्हणून न्याय pages 306 to 309
   15. 78 उदारमतवादी नैतिक परंपरा: कांट pages 310 to 313
   16. 79 उदारमतवादी उपयुक्ततावादी परंपरा: बेंथम आणि मिल pages 314 to 317
   17. 80 उदारमतवादी न्यायाचे टीकाकार pages 318 to 321

   Module IV. 7 chapters

   1. 81 कायदा आणि न्याय यांच्यातील संबंध pages 322 to 325
   2. 82 न्यायाचे समानता सिद्धांत pages 326 to 329
   3. 83 न्यायाचे अवलंबित्व सिद्धांत pages 330 to 333
   4. 84 न्यायाचे कायद्यापासून स्वातंत्र्य pages 334 to 337
   5. 85 न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेला परस्परसंबंध pages 338 to 341
   6. 86 भारतीय घटनात्मक व्यवस्थेतील कायदा आणि न्याय pages 342 to 345
   7. 87 न्यायाच्या सिद्धांतांमधून वाचलेली सर्वोच्च न्यायालयाची प्रकरणे pages 346 to 350
   Every paper that is solved: 8 papers

   • 2025-26
   • 2024-25
   • 2023-24
   • 2022
   • 2019
   • 2018
   • 2016
   • 2015

Questions