TYBA-Sem.-V-Paper-VI-Gender-Society-1-munotes

Page 1

1 १
मूलभूत संकपना (BASIC CONCEPTS):
िलंग आिण िलंगभाव, पुषव आिण ीव िपतृसा
(SEX AND GENDER, MASCULINITY AND FEMININITY,
PATRIARCHY)
घटक रचना :
१.० उिे
१.१ तावना
१.२ िलंग आिण िलंगभाव
१.२.१ िलंग
१.२.२ िलंगभाव
१.३ िलंग आिण िलंगभाव – िवरचना करताना (Deconstructing)
१.४ िवषमल िगक मानाकता (हेटेरोनोम िटह) भुव
१.५ पुषव आिण ीव
१.६ िपतृसा
१.७ सारांश
१.८
१.९ संदभ
१.० उि े:

1. ीवादी अयासामय े वापरया जाणाया िलंग आिण िलंगभाव या संकपना ंचा
अयास करणे.
2. समाजातील िवेषणामक ेणी हणून पुषव आिण ीवाया संकपना समजून
घेणे.
3. समाजातील िपतृसा आिण पुषी वचव/भुव या संकपन ेचा अयास करणे.



munotes.in

Page 2


िलंगभावाच े समाजशा
2 १.१ तावना :
समाजाची आिण सामािजक वतनाचा अयास करयासाठी िवेषणामक ेणी हणून
सामािजक शा संकपना वापरतात . संकपना ंचा वापर कन सामािजक शा
समाजातील वतनाया वैािनक तपासणीत सहायक हणून काम करणाया ेणी
िवकिसत करतात . िलंगभाव अयासामय े अशा अनेक संकपना आहेत या वतणुकया
अयासात िसदा ंितक चौकट दान करतात . उदाहरणाथ , िलंगभाव ही संकपना थम
१९८४ मये ईली (Iill) मॅयू यांनी ीवाया संरचनामक अयासात िवकिसत केली
होती. मॅयूजया मते, िलंगभाव ही संकपना येक ात समाजाला मायता देते असत े.
िया आिण पुषांमये नैिगक शररक का ंही फरक असतो . हणून िलंगभाव ही संा/
संकपना ी आिण पुष यांना सामािजक ्या समजून घेयाचा आिण यांयातील
नातेसंबंधांचा नमुना बनवयाचा एक पतशीर माग आहे. िपतृसा ही संकपना
समाजातील पुषी वचवाचा अयास करयास मदत करते. िलंगभाव ही संकपना ी
आिण पुष यांयातील वतनातील फरका ंचा अयास करयास आिण या फरका ंया
आधार े मुळात जैिवक िकंवा समाजाया सामािजक संरचनेचे िवेषण करयास मदत
करते. पुषव आिण ीव या संकपना ठरािवक ीची याया करतात . सामायत :
पुष असतात िततकेच पुष िकंवा सामायतः ी आिण िनसगा त ीिल ंगी असतात .
या पाठामय े काही मूलभूत संकपना ंचा अयास केला जाईल . या संकपना हणज े िलंग
आिण िलंगभाव, िपतृसा , पुषव आिण ीव इयादी . ीवादी आिण िलंगभाव
अयासा वरील िवमशा मये, या संकपना समाजातील ी-पुषांमधील सामािजक फरक
समजून घेयासाठी मूलभूत आहेत. या संकपना ंचा अयास िवेषणामक ेणी हणून
उपयु ठरत आहे.
१.२ िलंग आिण िलंगभाव :
'िलंग' आिण िलंगभाव ही संा शैिणक , संशोधक आिण ीवादी अया सकांारे जैिवक
्या 'पुष' आिण 'ी' िभन आिण सामािजक ्या 'पुष' आिण 'ी' यांयात फरक
करयासाठी वापरया जाणार ्या संकपना आहेत. ीवादी समाजशाा ंनी असे
सुचवले आहे क शैिणक संभािषत े आिण लेखनात 'िलंग' आिण 'िलंगभाव' या दोन संा
समजून घेणे आिण यात फरक करणे आवयक आहे.
१.२.१ िलंग (Sex):
अितशय यापक अथाने, 'सेस' हणज े ी आिण पुष यांयातील जैिवक आिण
शारीरक फरक. िलंग हा शद जैिवक नर आिण जैिवक मादी यांयातील शारीरक फरक
आहे. अशा कार े, अभक जमाला आया वर, अभकाला यांया िलंगानुसार "मुलगा"
िकंवा "मुलगी" असे लेबल लावल े जाते. ी आिण पुष यांयातील जननियातील फरक
हा अशा यिर ेखेचा आधार असतो . िलंगांमये जैिवक फरक आहे आिण बहतेक लोक
जमाला येतात (काही संिदध करणा ंची अपेा करतात ) एक िकंवा दुसया िलंगभाव
हणून. तथािप , असा युिवाद केला गेला आहे क एका िलंगात िकंवा दुसया िलंगात
जम घेतयान े, य नंतर िविश िलंग अपेा आिण भूिमकांनुसार सामािजक बनतात . munotes.in

Page 3


मूलभूत संकपना : िलंग आिण िलंगभेद, पुषव आिण ीव िपतृसा

3 जैिवक पुष मदानी भूिमका यायला िशकतात . ते मदानी मागानी िवचार करयासाठी
आिण काय करयासाठी समाजीक ृत आहेत. जैिवक िया ीिल ंगी भूिमका यायला
िशकतात . ते ीिल ंगी पतीन े िवचार करयासाठी आिण वागयासाठी समाजीक ृत
आहेत. ीवादी लेिखका िसमॉ िद बुहा ने सांिगतयामाण े ‘एक माणूस जमाला येत
नाही तर तो एक बनतो, ‘एक ी जमाला येत नाही तर ती एक बनते’.
जमाया वेळी, जननिये आिण पुनपादक अवयवा ंमधील मूलभूत जैिवक
फरका ंयितर , पुष मूल आिण मादी मुलामय े फारसा फरक नसतो . समाज िलंग
रचनांारे मुलगा आिण मुलगी यांयातील फरक करतो . िलंगांमधील जैिवक फरक काही
माणात काही मनोवैािनक आिण सामािजक ्या तयार केलेले फरक प करतात . या
मतावर युिडथ बटलर सारया काही ीवादी लेिखकेने टीका केली आहे.
युिडथ बटलरन े असा युिवाद केला क िलंग नैसिगक आहे आिण थम येतो. िलंगभाव
ही दुयम रचना हणून समजली जाते जी या नैसिगक भेदाया शीषथानी लादली जाते.
अशा कार े पािहयास , बटलरच े हणण े आहे क 'िलंगभाव' ही एक सामािजक ेणी बनते.
याचा अथ असा क ‘पुष’ आिण ‘ी’ यातील भेद हा समाजान े केलेला सामािजक भेद
आहे, हणज ेच ती सामािजक बांधणी आहे. ‘पुष’, ‘ी’ मधील फरक समजून घेयाचा
आिण िवभािजत करयाचा हा एक िविश माग आहे. बटलर प करतात क 'सेस' जरी
जैिवक हणून पािहला जात असला तरी तो िलंगभाव समाजाचा उपादन आहे. यामुळे
सेस हा शदही सामािजक ्या बांधला जातो.
िलंगा मधील मूलभूत फरक दशवयासाठी लिगकत ेचा वैािनक , जैिवक अथ आिण
याया हा पीकरणाचा एक महवाचा ोत आहे. बटलरची समया अशी आहे क
'जीवशा ' ही एक वैािनक िवाशाखा हणून, एक ितिनिधवाची एक सामािजक
णाली आहे आिण याहनही महवाचे हणज े मानवा ंमये अनेक फरक आहेत, परंतु केवळ
काही मानवा ंना िविश कारा ंमये िवभािजत करयाचा आधार बनतात . दुसया शदांत,
जरी आपण हे माय केले क ‘िलंगां’मये मूलभूत फरक आहेत, तरीही वापरयाच े कोणत ेही
तािकक िकंवा तकशु कारण नाही. मानवाला दोन गट िकंवा िलंगांमये िवभागयाचा हा
आधार आहे.
युिडथ बटलर पुढे प करतात क 'िलंग' (सेस) ही केवळ एक िवेषणामक ेणी
नाही. ही एक मानक ेणी देखील आहे. हे पुष आिण िया काय आहेत हे िनधारत
करते. पुष आिण िया काय असाव ेत हे देखील ते िनधारत करते. हे पुष आिण
िया ंया वतनाचे िनयमन करयासाठी िनयम तयार करते. बटलरन े िनकष काढला क
िलंग देखील एक सामािजक ेणी आहे. काही ीवादी लेिखका आहेत या बटलरशी
सहमत नाहीत आिण ‘'िलंग' (सेस) हा मुळात जैिवक वपाचा मानतात .
िपतृसाक समाज जेहा अभकांना िविश िलंग हणून वगकृत केले जाते, तेहा ते
िलंगब समाजीकरणाार े िलंगब वतनाया ेणीया अधीन असतात . यामुळे
आपयाला पडतो क िलंग हणज े काय?
munotes.in

Page 4


िलंगभावाच े समाजशा
4 तुमची गती तपासा
१. 'िलंग' (सेस) संकपना प करा.
१.२.२ िलंगभाव :
ीवादी लेखन आिण इतर समाजशाीय संभािषता ंमये िलंगभाव ही संकपना १९७०
या सुवातीस लोकिय झाली. सोया भाषेत, िलंगभाव पुष आिण पुष हणून काय
क शकतो या सामािजक ीने ी आिण पुष यांयातील फरक प करा; 'ी'
हणून, आिण ी काय क शकते िकंवा क शकत नाही. हणून, िलंगभाव ही एक
िवेषणामक ेणी आहे जी ी आिण पुष यांयातील जैिवक फरक ओळखयासाठी
सामािजकरया तयार केली जाते. िलंगभाव हा शद पुष आिण िया यांयातील
वतनातील फरका ंचे वणन करयासाठी देखील वापरला जातो याच े वणन 'पुष' आिण
'ीिल ंग' हणून केले जाते. ीवादी लेखन या पैलूवर ल कित करतात आिण दावा
करतात क हे फरक जैिवक नसून िपतृसाक समाजाची सामािजक रचना आहेत.
काही िसांतकारा ंनी असे सुचवले आहे क पुष आिण िया यांयातील जैिवक फरक
देखील यांया मानिसक आिण शारीरक फरका ंवर परणाम करतात . यांचा असा
युिवाद आहे क जैिवक ्या पुष शारीरक आिण मानिसक ्या िया ंपेा े
आहेत. इतर िसांतकार असे सुचवतात क ी आिण पुष यांयातील जैिवक फरक
अितशयोप ूण आहे. समाजातील िपतृसाक यवथ ेारे हे फरक सामािजकरया तयार
केले जातात याार े पुषांना िया ंपेा े मानल े जाते. यामुळे समाजात मिहला
पुषांया अधीन झाया आहेत.
अॅन ओकल े यांनी १९७२ मये िलिहल ेया ितया िलंग, िलंग आिण सोसायटी या
पुतकात िलंग या शदाचा शोध घेतला आहे. ओकल े हणतात क पााय संकृतीत
िया ‘गृिहणी’ आिण ‘आई’ या भूिमका बजावतात . याचे कारण असे क मिहला ंना यांया
जीवशााम ुळे या भूिमका वठवया जातात . पािमाय संकृतीचा असा िवास आहे क
समाजातील ी-पुषांया पारंपारक भूिमका बदलयाचा कोणताही यन समाजाया
सामािजक जडणघडणीला हानी पोहोचव ू शकतो . ओकल े असा िनकष काढतात क ी-
पुषांया भूिमकांबलच े हे मत िपतृसाक समाजाला समथन आिण िटकव ून ठेवयास
मदत करते.
िसमॉ िद बुहा ितया ‘द सेकंड सेस’ या पुतकात हणत े क, “कोणी जमाला येत
नाही, तर ती ी बनते.” ती समजाव ून सांगते क, समाजातील िलंगभाव पुषाला याया
िवजेयाया भूिमकेतून े बनवतात . हे याला समाजात आिण कुटुंबात शच े थान
देते. िलंगभेद ेणीब िवरोधामय े िनमाण केले जातात जसे क पुष े आिण िया
गौण आहेत. िया ंचे थान ‘इतर’ सारख े असत े आिण िया सतत बाहेरया असतात .
सयता ितया खूप खोलवर मदानी होती.
शुलािमथ फायरटोन यांनी यांया ‘द डायल ेिटस ऑफ सेस’ (१९७० ) या
पुतकात असे सुचवले आहे क िपतृसाकता िया ंया पुनपादनाया जैिवक मतेचा
यांया आवयक कमकुवतपणा हणून शोषण करते. ती प करते क मिहला ंना या munotes.in

Page 5


मूलभूत संकपना : िलंग आिण िलंगभेद, पुषव आिण ीव िपतृसा

5 अयाचारापास ून दूर जायाचा एकमेव माग हणज े बाळंतपणाया ओयात ून वत:ला मु
करयासाठी तांिक गतीचा वापर करणे. ितने एकपनीव आिण िवभ कुटुंब
अितवात नसलेया समुदायांची थापना कन माता आिण मुलांमधील जैिवक बंध
तोडयाचा सला िदला.
काही ीवादी फायरटोसची मते वीकारतात कारण तंान आिण याचे उपयोग दोही
अजूनही पुषांया हातात आहेत. जेहा सांकृितक ीवादी करतात क पुष आिण
िया यांयातील सव मुय फरक केवळ सांकृितक आहेत आिण जैिवक देखील आहेत
का. हे ीवादी पोषणासाठी िया ंया नैसिगक वभावाचा पुरावा हणून मातृवाया
भूिमकेला महव देयास आिण साजर े करयास ाधाय देतात आिण शय असल े तरीही
ते सोडयास आवडत नाहीत .
अॅन ओकल े हणतात क, िलंग आिण िलंगभाव यांयात सतत घसरण असत े;
उदाहरणाथ लोकांना अजावर िलंगा ऐवजी यांचे िलंगभाव घोिषत करयास सांिगतल े जाते.
ीवादी िलखाणात िलंगभावाचा जैिवक िकंवा नैसिगक यांयाशी जवळचा संबंध अपरहाय
असयाच े संदभ आहेत. िलंग आिण िलंगभावा वरील अलीकडील लेखन असे सुचिवत े क
ीवाद िलंग आिण िलंग भेदांया ुवीकरणावर खूप अवल ंबून आहे, हे दशिवते क लिगक
फरका ंशी जोडलेले अथ वतःच सामािजकरया तयार केलेले आिण बदलणार े आहेत.
आपया वतःया सांकृितक ऐितहािसक संदभात या जैिवक ‘तयांवर’ आपण यांना
समजून घेयाया मागावर आिण िभन परणामा ंना जोडयाया पतीवर अवल ंबून आहे.
याच वेळी एक युिवाद आहे क जीवशा काही वतनामक वैिश्यांमये योगदान देते.
मोिहया गेटस सांगतात क पुरावे सूिचत करतात क "पुष शरीर आिण मादी शरीराच े
सामािजक मूय आिण महव खूप िभन आहे आिण पुष आिण ीया चेतनेवर लणीय
भाव पाडयास मदत क शकत नाही". काही शारीरक घटना ंना खूप महव असत े,
िवशेषत: या फ एकाच िलंगात घडतात . ितने मािसक पाळीच े उदाहरण िदले. ती
हणाली क पुषवाची िकंमत नाही, जोपय त ती जैिवक पुषांारे केली जात नाही;
हणूनच पुष शरीर वतःच आपया संकृतीत मानवी ‘आदश ’ असयाया वचवाया
पौरािणक कथेत ओतल ेले आहे.
युिडथ बटलरच े िलंगभाव बलच े िसांत कायमतेया कपन ेचा परचय देते, ही एक
कपना आहे क ती अनैिछकपण े िवषमत ेया बळ चचािवात सादर केली जाते.
बटलरची संकपना कदािचत सवात मूलगामी आहे कारण ती ठामपण े सांगते क सव
अिमता संकपना खरं तर संथांया पतच े परणाम आहेत. ती पुढे हणत े क "िलंग /
िलंगभाव लिगक शरीरे आिण सांकृितकरया तयार केलेले िलंगभाव यांयातील मूलगामी
िवसंगती सूिचत करते". या िलंग ओळख िनमाण करयाया पती ला हा िकोन
िवचार तो. िवषमल िगक मानाकता यासारया िविश अथ आिण संथा या पतीन े
संभािषत थािपत करतात आिण यांना मजबुत करतात या पतीला आहान देयाकड े
वैयिक कल असतो .
िलंग आिण िलंगभाव यांयातील कठोर फरक पूणपणे जैिवक िकंवा एकेरी सांकृितक
हणून वीकारण े कठीण आहे. ामुयान े जैिवक िकंवा सामािजक शार े िनयंित munotes.in

Page 6


िलंगभावाच े समाजशा
6 मानवाया संकपना ंमये सतत बदल होत असतो . िलंग आिण िलंगभाव यांवरील
वादिववाद जसा जैिवक भेदांया बाजूने युिवाद करतील याचमाण े चालू राहतील तर
इतर ीवादी लेिखका धम, जात, कौटुंिबक, िववाह इयादी सामािजक संथांारे समिथ त,
सामािजकरया बांधलेया फरका ंना समथन देतील. १९६० या दशकापास ून िया ंया
जीवनात आिण अपेांमये लणीय बदल हे पपण े प करते क ी िलंगाची ेणी
लविचक आहे. गेया काही दशका ंमये मिहला ंया भूिमका आिण कामिगरीमय े आमूला
बदल झाला आहे. याम ुळे ीवादी आिण इतर िलंग / िलंगभावा वरील वादिववादा ंना नवीन
आयाम जोडल े गेले आहेत.
तुमची गती तपासा
१. िलंगभाव संकपना प करा.
१.३ िलंग आिण िलंगभाव – िवरचना करताना (Deconst ructing )
िलंगभाव ेणचा पुनिवचार करताना िलंग आिण िलंगभाव हे वैचारक ्या वेगळे हणून
पाहणे आवयक आहे. येकाची सामािजक बांधणी वेगवेगया कार े केली जाते.
िलंगभाव ही एक यापक ेणी आहे - एक मुख सामािजक िथती जी सामािजक
जीवनाया जवळजव ळ सव ेांचे आयोजन करते. हणून, शरीरे िलंगभावा नुसार असतात
आिण समाजाया मुख सामािजक संथा जसे क अथयवथा , िवचारसरणी , राजकारण ,
कुटुंब इयादमय े बांधली जातात .
एखाा यसाठी , िलंगभावाच े घटक जननियाया देखायाया आधारावर जमाया
वेळी िनयु केलेली िलंग ेणी असत े. येक ेणी एक िलंगभाव ओळख , िलंगभाव लिगक
अिभम ुखता, वैवािहक आिण जमजात िथती , एक िलंगभाव यिमव रचना, िलंग िवास
आिण वृी, कामावरील िलंगभाव आिण कौटुंिबक भूिमका दान करते. याचे हे सव
सामािजक घटक एखााया जीवशााशी सुसंगत आिण एकप असल े पािहज ेत.
वातिवक संयोजन एकमेकांशी आिण िलंग आिण िलंगभावा या घटका ंशी सुसंगत असू
शकते िकंवा नसू शकते, िशवाय , घटक ैती िवभाजनाया एका बाजूला सुबकपण े रेषेत नसू
शकतात .
अभकांया समाजात जमान ंतर लगेचच “मुलगा” िकंवा “मुलगी” असे सुबक कायद ेशीर
लेबलमय े अिधक ृत वगकरण करयाची गरज कधीतरी अिनय ंित लिगक असाइनम टया
अधीन असत े. िवसंगत जननिया असल ेया अभकांसाठी िलंग बदल शिया
असामाय नाही. समाजशाा ंना जैिवक आिण शारीरक िलंगांया वाणांची (Varoeties )
मािहती आहे. संिदधांया वगकरणासाठी िदलेले तकसंगत ी िकंवा पुष अशा
पतवर काश टाकत े जे लिगक फरका ंबल प म राखतात . अशा िचिकसक
अवेषणािशवाय , िलंगभेद हे नैसिगक मानल े जावू शकत े जे वातिवक व सामािजक ्या
संरिचत आहे.
तुमची गती तपासा
१. तुही िलंग (सेस) पासून िलंगभाव वेगळे कसे करता ? munotes.in

Page 7


मूलभूत संकपना : िलंग आिण िलंगभेद, पुषव आिण ीव िपतृसा

7 १.४ िवषमल िगकमान कता (हेटेरोनोम िटह) भुव (Heteronormative
Regime )
समाजशा आिण इतर सामािजक शा हेटेरोनॉम िटिहटी हा शद वापरतात आिण
आपया समाजा तील यच े वगकरण करयासाठी िलंग आिण िलंगभाव कसे वापरल े
जातात याचे वणन करतात . िवषमल िगकता , िकंवा िव िलंगाचे लिगक आिण रोमँिटक
आकष ण, ही एकमेव वीकाराह लिगक अिभम ुखता आहे, ही कपना हेटेरोनॉम िटिहटी
हणून ओळखली जाते. ैती िलंगभाव ओळख हे सवसामाय माण मानल े जाते. इतर
लिगक अिभम ुखतेकडे असामाय आिण कधीकधी बेकायद ेशीर हणून पािहल े जाते. कठोर
लिगक िनयमा ंचे पालन करयायितर , िवषमल िगकता देखील समाजातील कठोर लिगक
भूिमकांचे समथन करते. उदाहरणाथ , आपया समाजातील ी-पुषांची भूिमका वेगळी
असत े ही धारणा पुषांनी कामावर असताना िया ंनी मुलांची काळजी घेतली पािहज े या
ितकृतीचे समथन करते. हे िलंग पुष िकंवा ी दुहेरी िलंगभावाशी जोडल ेले आहे.
आजया िपढीसाठी सवात कठीण काम िवषमल िगकमानक संकृतीशी लढा देणे आहे.
कारण ते आपयाला हे लात घेयापास ून ितबंिधत करते क यात वेगवेगया
कारया य आहेत. कारण आपण जमयापास ून जे काही पाहतो ते िवषमल िगक
मागारे िफटर केले जाते. आही िलंग अनुपता , ी-पुष यितर इतर िलंगांचे
अितव िकंवा िवषमल िगकत ेयितर लिगक वृीचे अितव ओळखयात अपयशी
ठरतो. उदाहरणाथ , मालमा मालक वारंवार अट घालतात क केवळ िववािहत
जोडया ंनाच भारतात राहयाची परवानगी असेल. केवळ भारतीय कुटुंब पतीया
िपतृसाक कारावर ल कित करयाया बाजूने हा दावा कन ते िववािहत िविच
जोडया ंची वातिवकता भावीपण े नाकारतात . जर ते दोन िया िकंवा दोन पुष एक
राहयाची यांची इछा य करत असतील तर तेच मालमा मालक हे करण पुढे
दाबणार नाहीत . नातेसंबंध एकतर िवषमिल ंगी असल े पािहज ेत िकंवा यात लिगक घटक
नसाव ेत या गृिहतकाम ुळे हे घडते!
लिगक अिभम ुखता हणज े कोणाकड े आकिष त होतो, ते गे, लेिबयन इयादपास ून असू
शकते. आपया समाजात , रंग आिण पोशाख यांसारया घटका ंवर आधारत आपण
वारंवार पुष िकंवा मादी हणून ओळखतो . िवषमल िगकमानक हणजे येक गोीकड े
जेहा आपण फ एक नजर टाकतो तेहा मुले आिण मुली असे वगकरण करयाची वृी
असत े. तथािप , येकजण वत: ला य करत नाही िकंवा एक िकंवा इतर हणून
ओळखत नाही. लोक "ती/ितला" हे सवनाम वापरयास ाधाय देऊ शकतात जरी ते
एखाा पुषासारख े "िदसल े" (हेटेरोनॉम िटिहटीच े लण देखील आहे), यामुळे
लोकांमये चुकचे िलंग न ठेवता याचा आदर करणे आवयक आहे. काही लोक
जडरल ुइड हणून ओळख ू शकतात , याचा अथ असा होतो क यांची िलंग ओळख िलंग
पेमया एका टोकापास ून दुसया टोकापय त बदलू शकते. इतर िलंगिवहीन आहेत,
याचा अथ ते सामािजकरया िविहत िलंगांपैक एकाशी ओळखत नाहीत . लात ठेवयाची
सवात महवाची गो हणज े येक यच े िलंग िभन असू शकते आिण येकाची िलंग
ओळख , िलंग अिभय आिण िलंग अिभम ुखता यांचा आदर करणे महवाच े आहे. munotes.in

Page 8


िलंगभावाच े समाजशा
8 तुमची गती तपासा
१. िवषमल िगक भुवाची संकपना प करा.

१.४ पुषव आिण ीव :

िलंग आिण िलंगभाव िभनता पुष - ीचे वाढवतात ; पुष आिण ीिल ंगी,
पुषवाशी संबंिधत पुष आिण ीवाशी संबंिधत ी असतो . येक संरचनेत ी
आिण पुष यांयातील जैिवक फरक सामािजक संा आिण वणनांमये अनुवािदत केले
जातात . ीवादी अयका ंचा असा युिवाद आहे क पुषव आिण ीवाया सामािजक
वणनाार े जैिवक फरक वाढत आहे.
जेहा य एकतर पुष िकंवा ीिल ंगी असत े तेहा िलंगभावा नुसार िभनत ेचे वप
िदसून येते. उदाहरणाथ , पूवचे 'ीिल ंगी' गुलाबी आिण पुिलंगी िनळा हे िलंगभावा नुसार
रंग आहेत, आिण नंतरचे पुिलंगी पुढे ‘बलवान ’ आिण ‘कठीण ’ असण े हे पुषी आहेत.
‘कमकुवत’ आिण ‘कोमल ’ असण े हे ीिल ंगी वणाशी िनगडीत आहे. पुिलंगी आिण
ीिल ंगी असे वगकरण केलेले इतर अनेक गुण आहेत. पुषव आिण ीव या संकपना
आहेत या पुष िकंवा ी असयाच े सामािजक परणाम दशवतात या गुण आिण
वैिश्यांचे वणन करतात जे पुष आिण िया पुषांना िया ंपेा फायदा देतात.
मोइरा गेटस सांगतात क जैिवक पुषांारे पार पाडयािशवाय पुषवाच े मूय नाही.
हणूनच आपया संकृतीत पुषाच े शरीर काही िविश वैिश्यांसह अंतभूत आहे जे
पुषव िकंवा पुषव दशवते. यामुळे पुषी वचवाचा मानवी आदश . याचमाण े
ीव जैिवक मादीार े केले जाते. आपया संकृतीत ी शरीर हे ी िकंवा ीवाच े
वैिश्य असल ेया िविश वैिश्यांनी यु आहे. युिडथ बटलरया मते,
िलंगभावा बलच े कोणत ेही िसांत पुषव आिण ीवाया ीने िलंगाया
कायदशनाची कपना िकंवा कपना सादर करते. अशाकार े िलंगभावाची कामिगरी
अनैिछक बनते कारण कुटुंबात आिण समाजात वेगवेगया तरांवर िपतृसाक
िलंगभावा या बळ चचािवामये समाजीकरण िय ेारे िलंगभाव आंतरक केले जाते.
आपण जमापास ूनच आमया िलंगानुसार पुष आिण ीिल ंगी ेणमय े वेश करतो .
पुष आिण ी यांयातील फरक प करयासाठी ीवादी िसदा ंतकार आिण लेखनात
आवयकत ेनुसार अयास क ेला जाते आहे.
१.५ िपतृसाक :
िपतृसाक हा शद दैनंिदन संभाषणात वापरला जाणारा आहे. येथे असा आहे क
"िपतृसाक हणज े काय?" अनौपचारक संभाषणात , इंजी िकंवा इतर कोणयाही भाषेत
या शदाचा अथ “पुष वचव”, “पुष पूवह (िया ंिव )” िकंवा अिधक सोया भाषेत
“पुष श” असा होतो. सोया भाषेत सांगायचे तर, या शदाचा अथ "विडला ंचा िकंवा
याया कुटुंबावरील सवात ये पुष सदयाचा पूण शासन " असा होतो. अशाकार े
िपतृसा हणज े कुटुंबातील सव िया ंवर आिण तण सामािजक आिण आिथक्या munotes.in

Page 9


मूलभूत संकपना : िलंग आिण िलंगभेद, पुषव आिण ीव िपतृसा

9 गौण पुषांवर विडला पुषांचे राय होय. शदशः , िपतृसाक हणज े सामािजक
समुहाला पुष मुखाार े (जसे कुटुंब, जमाती ) शासन करणे. कुलिपता हा सामायत : एक
सामािजक वडील असतो याला सामािजक समुहामधील इतरांवर कायद ेशीर सा असत े.
तथािप , िवसाया शतकाया सुवातीपास ून, ीवादी अयासका ंनी िपतृसाक हा शद
िया ंवरील पुषांया वचवाया सामािजक यवथ ेचा संदभ देयासाठी एक संकपना
हणून वापरला आहे. िलंगभाव अयासामय े िपतृसाक ही मूलभूतपणे वचवाची
संकपना आहे. ीवादी अयासका ंनी अनेक िसांत िवकिस त केले आहेत यांचे उि
पुषांया अधीन असल ेया िया ंया आधार े समजून घेणे अवयक आहे.
िपतृसाक हा शद केवळ एक वणनामक शद नाही जो िविवध समाज पुष अिधकार
आिण सा कसे िनमाण करतो हे प करतो , परंतु एक िवेषणामक ेणी देखील बनतो.
ीवादी राजकय आिण बौिक संकृतीया िविश जागितक ऐितहािसक संदभात,
१९७० या दशकात वणनामक ते िवेषणामक ेणीमय े िपतृसाक या शदाया
वापराचा हा बदल झाला. काळाया ओघात यामुळे नंतर मिहला अयास िकंवा लिगक
अयासाची पदती िवकिस त झाली, जेहा मिहला ंनी यांया हका ंसाठी आंदोलन केले.
िवापीठा ंमये मिहला ंनी मागणी केली क यांचे अनुभव आिण िकोन गांभीयाने िवचारात
या क िपतृसाक जगाच े वणन आिण पीकरण या दोही माग हणून उदयास आली .
या काळापास ून, कोणयाही सामािजक यवथ ेतील अिधकार आिण शच े मुय घटक
प करयासाठी िपतृसा गंभीरपण े वापरली जात आहे. िपतृसा आपोआपच पुषांना
िया ंवर िवशेषािधकार देते क समाजाया भौितक , लिगक आिण बौिक संसाधना ंवर
िया ंचा हक कमी िकंवा कमी असतो . हणज ेच िपतृसाक समाजात िया ंना िशित
होयासाठी , संपी िमळिवयासाठी िकंवा िववाह आिण जीवनाया इतर पैलूंबाबत िनवडी
करयासाठी संघष करावा लागतो . पुषांसाठी, ही संसाधन े योय बाब आहेत आिण
यांया जीवनावर परणाम करणार े िनवडी क शकतात .
आपया दैनंिदन जीवनात िपतृसा कशा कार े िदसून येते हे प करयासाठी आपण
काही उदाहरण े घेऊ.
1. जेहा एखादा पुष वादाया वेळी आवाज उठवतो आिण इतरांना िवशेषत: िया ंना
एकही शद उचा न देता, याया िकोनावर कड टाकतो , तेहा याया कृतीचे
वणन “आमकपण े िपतृसाक ” असे केले जायाची शयता आहे.

2. जर एखाा मिहल ेने ितया कामाया िठकाणी लिगक छळाची तार केली आिण
ितया कायालयातील सव पुषांनी नकार िदला क असे कधीही होऊ शकते.
पुषांया तकाचे वणन "सामायत : िपतृसाक " असे केले जाऊ शकते.

3. ियांया अधीनता नाकारणाया सावजिनक भाषणा ंमये, या दशांशाचे वणन
'िपतृसा' या शदान े केले जाते.

4. अगदी सामायपण े "िपतृसा" हा एक 'कॅचवड' आहे जो समाजात िया ंशी भेदभाव
करयाया िविवध मागाचे वणन करतो . ही उदाहरण े समाजात िपतृसा य
करयाया अनेक िभन आिण सूम मागाचे पीकरण देतात. munotes.in

Page 10


िलंगभावाच े समाजशा
10 5. एकोिणसाया शतकात एंलो - युरोिपयन मानवव ंशशाा ंनी हा शद मोठ्या
माणावर वापरला . यांया िलखाणात , 'िपतृसा', सामायत : अशा सामािजक
यवथ ेचा उलेख केला जातो जेथे पुष कुटुंब मुख होते, वंश विडला ंारे होते.
एकटे पुषच याजक होते आिण सव कायद े आिण िनयम समाजातील पुष विडला ंनी
ठरवल े होते. जेहा या अथाने वापरला जातो तेहा, 'िपतृसा' हा शद अनेकदा
'मातृसा' या शदाशी िवरोधाभास केला जातो, यात सामािजक यवथ ेचा संदभ
िदला जातो जेथे मिहला ंनी पुषांवर राजकय अिधकार वापरला , िकंवा िनणायक
श बाळगली आिण सामािजक संबंधांवर आिण दैनंिदन जीवनावर काही माणात
िनयंण ठेवले.

6. समाजाया उा ंतीमय े, मातृसा सहसा समाजाया पूवया आिण अिधक आिदम
अवथा मानया जात असे आिण समाजाया नंतरया आिण अिधक गत
अवथ ेवर िपतृसा.

7. िलंगभावाव रील समकालीन चाचािवामय े, िपतृसा ही एक मयवत संकपना
आहे जी ीवादी लेिखका समाजातील ी-पुषांची िभन थान े प करयासाठी
यनशील आहेत. हे लेखन िपतृसा हे िया ंया अधीनता हणून पाहतात .
िपतृसाक यवथा िया ंसाठी व-परभाषा आिण मानदंड दान करते. हे
सामािजक िनयम िया ंया माता आिण पनी या सामािजक भूिमकांवर मयादा
घालतात . िपतृसाक यवथ ेमुळे या सव िया ंना पुरकृत केले जाते जे यांया
परभािषत भूिमका िनयपण े िशकतात .

8. िपतृसाक यवथ ेत पनी आिण मातृव या दोहचा गौरव होतो. या भूिमकांना
सामािजक मायता िदली जाते आिण याच वेळी थािनक लोककथा , सािहय आिण
धमात देखील शंसा केली जाते जेणेकन िया सियपण े यांया सामािजक
भूिमका िनभावयात वतःला गुंतवून घेतात आिण अशा कार े वतः योगदान देतात
आिण िपतृसाक सामािजक यवथा िटकव ून ठेवतात.

9. िपतृसामय े उपादक आिण दंडामक असे दोही पैलू आहेत. अशा कार े
अिववािहत राह इिछणाया आिण लनाला नकार देणाया मिहला ंचा समाजाकड ून
ितरकार करयात आला.
समाज ितरकार : याचमाण े या िया जननम नाहीत िकंवा यांना मूल होऊ
शकत नाही अशा िवशेषत: पुषांची था केली जाते आिण यांचा ितरकार केला जातो
आिण कुटुंबात यांचे थान अितवा त नसते. िपतृसाक यवथ ेत िवधवा , िवशेषतः
उचवणय िवधवा ंची िथती तर दयनीय होती. िवधवा पुनिववाहाला बंदी होती. िवधवा
मिहल ेला कुटुंबातील सामािजक आिण धािमक कायापासून वगळयात आले होते, ते घर
आिण घरातील कामांपुरते मयािदत होते. या िया समाजाया या पॅटनमये पडया
नाहीत , या िया यांनी अय होयास नकार िदला आिण यांया जननमत ेवर
आिण घरगुती िथतीवर यांया नागरी ओळखीच े पालन केले नाही, यांची िखली
उडवली गेली आिण यांयावर ही आिण अनैसिगक हणून टीका केली गेली. munotes.in

Page 11


मूलभूत संकपना : िलंग आिण िलंगभेद, पुषव आिण ीव िपतृसा

11 काही देशांमये या िया ंनी लन केले नाही, िकंवा जननम नहत े, िकंवा या तण
वयात िवधवा झाया या काही मागानी िवकृत झाया होया. उदाहरणाथ , भारतात ,
उचवणय िवधवा ंना यांया डोयावर गुलाम करणे, कोणत ेही दािगन े घालण े िकंवा
रंगीबेरंगी कपडे घालण े आवयक होते कारण यांयाकड े संशयान े पािहल े जात होते. या
िया होया यांनी पुनपादनाया पारंपारक िनयमा ंपासून िवचिलत केले होते आिण
यांना नीच दजा आिण थानावर टाकाव े लागल े होते. या िया मोठ्या समाजासाठी
धोयाया पात िदसया कारण यांनी ीिल ंगी वतन िनयंित करणाया िनयमा ंचे पालन
केले नाही यांयावर जादू आिण चेटूक करयाचा आरोप होता. यांना चेटकण हणून
ओळखल े गेले. कठोर िशा झालेया, सावजिनकरया अपमािनत आिण कधीही मारया
गेलेया या मिहला ंवरील िहंसाचारात ून पुषांारे चेटिकणीची िशकार य केली गेली.
िपतृसाकत ेकडे केवळ िया ंया अधीनता हणून पािहल े गेले आहे. िपतृसाक
यवथ ेत सवच पुष शिशाली नसतात हे िनदशनास आणून िदले आहे. उदाहरणाथ ,
कुटुंबातील तण पुषांना वृ पुषांपेा कमी अिधकार आिण श असत े. जोपय त
यांची सा वापरयाची पाळी येत नाही तोपयत यांना मोठ्या माणसा ंकडे वळाव े लागत े.
किन वग आिण वंिचत पुष आिण भारतीय संदभात ‘दिलत पुषां’ला उच वगाया,
अिधक िवशेषािधकार ा आिण उचवणय पुषांया तुलनेत कमी िकंवा कोणत ेही
अिधकार नाहीत . सामय वान पुषांकडून अयाचार आिण शोषण झालेया अशा पुषांना
समाजातील संसाधन े तसेच यांची वतःची मदानी ओळख नाकारली जाते. असे
असूनही, पुषांचे िविश वग आिण वग हे िपतृसाक अिधकाराच े लय आहेत,
वतुिथती अशी आहे क सव पुष यांया कुटुंबातील िकंवा समाजातील िया ंपेा
संसाधन े आिण शवर अिधक सहजपण े दावा क शकतात . खालया जातीतील
िननवगय कुटुंबांमये पुष मुलांना चांगले अन िमळत े आिण यांना शाळेत पाठवयाची
आिण मिहला मुलांपेा आरोय सेवा िमळयाची शयता जात असत े. दुसरे उदाहरण
हणज े भारतातील िहरजा ंचे. ते सियपण े याग करतात आिण यांचे पुषव नाकारतात .
ते सहसा वतु िकंवा उपहास आिण उपहास असतात . िशवाय , यांयापैक बरेच लोक
खालया जातीतील आिण खालया वगातील आहेत.
वरील िववेचनात ून पपण े िदसून येते क िपतृसा कोणया कार े ी आिण पुष
यांयात फरक करते. आिण अशा िवभेदक वागणुकार े िया ंना समाजातील संसाधन े
आिण कुटुंबात आिण समाजात सा आिण अिधकारपद े िमळू नयेत. िपतृसाक यवथ ेत
पुष काय िनयंित करतात . मिहला ंया जीवनातील िविवध ेे िपतृसाक िनयंणाखाली
असयाच े हटल े जाते.
१. मिहला ंची उपादक िकंवा मश : पुष मिहला ंया उपादकत ेवर घरातील आिण
घराबाह ेर, पगाराया कामावर िनयंण ठेवतात. घरातील मिहला यांया पती, मुले आिण
कुटुंबातील इतर सदया ंना आयुयभर सव कारया सेवा पुरवतात . ीवादी लेिखका
िसिहया वॉबी याला "िपतृसाक उपादन पती " असे हणतात , जेथे मिहला ंचे म
तकालीन पती आिण तेथे राहणाया इतरांकडून िहरावून घेतले जातात . ती गृिहणना
‘उपादक वग’ आिण पती ‘हा करणारा वग’ हणत े. गृिहणनी केलेले काम अिजबात काम
मानल े जात नाही आिण गृिहणी आपया पतीवर अवल ंबून असतात . munotes.in

Page 12


िलंगभावाच े समाजशा
12 घराबाह ेरील मिहला ंया मावरही पुषांचे िनयंण असत े. ते मिहला ंना यांचे म
िवकायला लावतात िकंवा ते यांया मिहला ंना काम करयापास ून रोखतात . िया जे
कमावतात ते ते योय असू शकतात अनेकदा िया ंना चांगया पगाराया कामात ून वगळल े
जाते. ते सहसा कमी पगारावर काम करत असतात ; िकंवा घरामय े काम करा याला घर
आधारत उपादन हणतात , जी वतः एक शोषण णाली आहे. िया ंया मावरील या
िनयंणाचा आिण शोषणाचा अथ असा होतो क पुषांना िपतृसाचा भौितक फायदा
होतो. मिहला ंया अधीनत ेचा यांना आिथक फायदा होतो. हा िपतृसेचा भौितक िकंवा
आिथक आधार आहे.
२. मिहला ंचे जोपादन : पुष देखील िया ंया जनन शव र िनयंण ठेवतात.
बर्याच समाजात िया ंचे तकालीन पुनपादन मतेवर िनयंण नसते. यांना िकती
मुले हवी आहेत, गभिनरोधका ंचा वापर करायचा क गभधारणा संपुात आणयाचा िनणय
ते ठरवू शकत नाहीत . यािशवाय पुषांचे वचव असल ेया धम आिण राजका रणासारया
सामािजक संथांवर पुषांचे िनयंण असत े. िया ंया पुनपादन मतेबाबत िनयम
घालून िनयंण संथामक केले जाते. उदाहरणाथ , कॅथोिलक चचमये, पुष आिण
िया गभिनरोधक गभिनरोधक वाप शकतात क नाही हे पुष धािमक पदानुम ठरवते.
आधुिनक काळात , िपतृसाक राय आपया कुटुंब िनयोजन कायमांारे िया ंया
पुनपादनावर िनयंण ठेवयाचा यन करते. देशाया लोकस ंयेचा इतम आकार
राय ठरवत े. उदा. भारतात जम िनयंण कायम कुटुंबाचा आकार मयािदत करतो
आिण ियांना दोनपेा जात मुले होयापास ून परावृ करतो . दुसरीकड े, जमदर कमी
असल ेया युरोपमय े मिहला ंना िविवध लोभन े देऊन अिधक मुले जमाला घालतात .
मिहला ंना दीघ पगारी सूती रजा, बाल संगोपन सुिवधा आिण अधवेळ नोकरीया संधी
िदया जातात .
िपतृसाक मातृवाला आदश मानते आिण याार े िया ंना माता होयास भाग पाडत े. हे
यांया मातृवाची परिथती देखील ठरवत े. मातृवाची ही िवचारधारा िया ंया
अयाचाराचा एक आधार मानली जाते. हे ीिल ंगी आिण पुषिल ंगी वणन कार देखील
तयार करते आिण िपतृसाक कायम ठेवते. हे िया ंया गितशीलत ेला ितबंिधत करते
आिण पुष वचवाचे पुनपादन करते.
३. मिहला ंया लिगकत ेवर िनयंण: मिहला ंनी यांया पतना यांया गरजा आिण
इछांनुसार लिगक सेवा देणे बंधनकारक आहे. नैितक आिण कायद ेशीर िनयम येक
समाजात िववाहबा िया ंया लिगकत ेया अिभयला ितबंिधत करयासाठी
अितवात आहेत, तर पुषांया लिगकत ेला अनेकदा माफ केले जाते.
िया ंया लिगकत ेवर िनयंण ठेवयाचा आणखी एक माग हणज े जेहा पुष यांया
पनी, मुली िकंवा यांया तायात असल ेया इतर िया ंना वेयायवसाय करयास भाग
पाडतात . बलाकार आिण बलाकाराची धमक हा आणखी एक माग आहे. यामय े
मिहला ंया लिगकत ेवर ‘लजा ’ आिण ‘समान ’, कौटुंिबक समान या संकपन ेारे िनयंण
केले जाते. शेवटी, िया ंची लिगकता यांया पेहराव, वतन आिण गितशीलत ेारे िनयंित munotes.in

Page 13


मूलभूत संकपना : िलंग आिण िलंगभेद, पुषव आिण ीव िपतृसा

13 केली जाते. याच े कुटुंब काळजीप ूवक िनरीण केले जाते आिण सामािजक , सांकृितक
आिण धम वतन संिहतेारे िनयंित केली जाते.
४. मिहला ंची गितशीलता : िया ंची लिगकता , उपादन आिण जोपादन यांया
िनयंणायितर , पुष देखील िया ंया गितशीलत ेवर िनयंण ठेवतात. घराबाह ेर
पडयावर पडदा (बुखा) बंधन लादण े, ी-पुषांया परपरस ंवादावर मयादा हे असे काही
माग आहेत. याार े िपतृसाक समाज िया ंया गितशील ता आिण चळवळीच े वातंय
िनयंित करतो . असे िनबध िया ंसाठी अितीय आहेत, तर पुष अशा िनबधांया
अधीन नाहीत .
५. मालमा आिण इतर आिथ क संसाधन े : बहतेक मालमा आिण इतर उपादक
संसाधन े पुषांारे िनयंित केली जातात आिण विडला ंकडून मुलाकडे वारसान े िदली
जातात . समाजा ंमये िया ंना मालम ेचा वारसा िमळयाचा कायद ेशीर अिधकार आहे,
पण िपतृसाक ढी था, सामािजक िनबध आिण भाविनक दबावाम ुळे यांयावर िनयंण
िमळव ुन रोखल े जाते. UN या आकड ेवारीन ुसार, मिहला जगातील ६०% पेा जात
तास काम करतात , परंतु यांना जगाया उपनाया १०% आिण जगाया मालम ेया
१% मालक िमळत े.
समाजातील िपतृसाक यवथ ेारे पुषांकडुन िया ंया जीवनातील िविवध ेांवर
कसे िनयंण ठेवतात हे आपण पािहल े आहे.
१.६ सारांश:
िलंग आिण िलंगभाव या संकपना समाज आिण सामािजक वतनाचा अयास करयासाठी
िवेषणामक ेणी हणून सामािजक शाा ंनी वापरल ेया संा आहेत. िलंग आिण
िलंगभाव, पुषव आिण ीव आिण िपतृसाक यासारया संकपना िलंग अयासातील
महवाया संा आहेत.
िलंग आिण िलंगभाव या संकपन ेचा या पिहया पाठामय े अयासया आहेत. सेस हा
शद नर आिण मादी यांयातील जैिवक आिण शारीरक फरका ंना सूिचत करतो . ीवादी
शा मूलभूत जैिवक फरक वीकारतात परंतु जैिवक नर आिण जैिवक मादीची वैिश्ये
सामािजकरया तयार केली जातात असा युिवाद करतात . िलंगभाव हा शद िपतृसाक
समाजातील ी आिण पुष यांयातील फरका ंया सामािजक बांधणीला सूिचत करतो .
ीवादया अलीकडया िलखाणात असे एक उदयोम ुख मत आहे क िलंग आिण
िलंगभेद यांयातील कठोर भेद पूणपणे जैिवक िकंवा एकेरी सांकृितक हणून वीकारण े
कठीण आहे.
िलंग/िलंगभेद िभनता पुष ी, पुिलंगी ीिल ंगी, पुषवाशी संबंिधत पुष आिण
ीवासह ीचा मुा उपिथत करते. सामािजक यवथा ी आिण पुष यांयातील
जैिवक फरक सामािजक संा आिण वणनांमये अनुवािदत करतात . ीवादी
अयासका ंचा असा युिवाद आहे क पुषव आिण ीवाया सामािजक वणनाार े munotes.in

Page 14


िलंगभावाच े समाजशा
14 जैिवक फरक वाढतात . िलंगभाव ैत हे नॉम मानल े जाते जे हेटेरोनॉम िटिहटीला नॉम
हणून संदिभत करते.
ीवादी लेखक िपतृसा या शदाचा वापर िया ंवरील मदानी वचवाया सामािजक
यवथ ेचा संदभ देयासाठी करतात . िपतृसाक समाजातील िया ंया अधीनत ेचे
आधार समजून घेयासाठी यांनी अनेक िसांत िवकिसत केले आहेत.
िपतृसाक समाजात , पुष मिहला ंचे उपादक म आिण यांचे पुनपाद न िनयंित
करतात . िपतृसा मातृवाला आदश बनवत े आिण याार े िया ंना माता होयास भाग
पाडत े आिण यांया मातृवाची परिथती देखील िनधारत करते. िपतृसा िया ंया
गितशीलत ेला ितबंिधत करते आिण पुष वचवाचे पुनपादन करते. पुष वचव आिण
ी अधीनत ेचा आधार समजून घेयासाठी या संकपना ंचा उपयोग िलंगावरील अयासात
केला जातो.
१.७ :
1. िलंग आिण िलंगभेद या संा प करा. ती सामािजक संरचना आहेत या ीवादी
िकोनाशी तुही सहमत आहात का? तुमया उराची कारण े ा.

2. पुषव आिण ीव हे शद ी आिण पुष यांयातील फरक िकती माणात
प करतात ?
3. िपतृसा ही संा प करा. िया ंया गौण िथतीया कारणा ंची चचा करा.

4. िवषमल िगकता भुव प करा. िवषमल िगकता हा सवसामाय माण मानला
जात आहे यायाशी तुही सहमत आहात का?
१.८ संदभ:
 Kamala Bhasin, Understanding Gender, New Delhi, Kali for Women,
2000.
 Kamala Bhasin, What is Patriarchy, New Delhi, Kali for Women,
1993.
 Jane Pitcher and Whelahan, Fifty key concepts in Gender Studies,
New Del hi, Sage Publication, 2005.
 Rosemari Tong, Femini st Thought :A Comprehensive
Introduction.

munotes.in

Page 15

15 २
ैताया पलीकडील िलंगभाव
GENDER BEYOND THE BINARY

घटक रचना
२.० उिे
२.१ तावना
२.२ ैताया पलीकडी ल िलंगभाव समज ून घेताना
२.२.१ ैती िल ंगभाव ितमानाशी जोडल ेया समया
२.२.२ अितवातील ेणीरचना आिण ैत
२.२.३ ैती िल ंगभाव लादण े
२.२.४ िलंगभाव अिमता
२.२.५ िलंगभाव घडताना
२.३ ैती िल ंगभाव नसल ेली उदाहरण े
२.४ ैताया पलीकडील िल ंगभाव- भारतीय संदभ
२.५ सार मायम े आिण ैताया पलीकडील िलंगभाव
२.६ आरोय -सेवा आिण ैताया पलीकडील िलंगभाव
२.७ धम आिण ैताया पलीकडील िलंगभाव
२.८ वागणुकचे माग आिण ैताया पलीकडील िल ंगभाव
२.९ सारांश
२.१०
२.११ संदभ
२.० उि े
 ैताया पलीकडील िलंगभाव ितमानाबल जाणून घेणे.
 सयाया काळात िलंगभावाच े े का िवत ृत होत आह े याचे आकलन करण े.

munotes.in

Page 16


िलंगभावाच े समाजशा
16 २.१ तावना
या करणात , आपण अनेक काळापास ून चिलत ैती िलंगभाव संरचनेशी संबंिधत
जिटलता आिण समया समजून घेयावर ल कित केलेले आहे. समाजशााचा एक
िवाथ या नायान े हा िवषय समजून घेणे महवाच े आहे. जेणेकन तुही संवेदनशील
हाल, ैताया पलीकडील िलंगाया लोकांना भेडसावणाया समया ंबल जागकता
होईल. या करणात आपण ी व प ुष या ैती िल ंगभावा िशवायया िलंगभावाचा अथ
समजून घेयाचा यन कन धम, आरोयस ेवा इयादसारया िविवध ेांमधील
िसमांतीकरण समजून घेयाचा यन क. पदयूर अयासासह करअरची योजना
आखयासाठी हा िवषय खूप महवाचा ठरेल. या िलंगभाव समया ंवर काम करणा या
अशासकय स ंथांचे काय ही समजून घेयाचा यन कया .
२.२ ैतया पलीकडील िल ंगभाव समज ून घेताना
िलंगभाव ैत ही स ंा ी आिण प ुष या ंयातील ैती यवथा यासाठी वापरली जात े.
दुस या बाजूला ैतया पलीकडील िल ंगभाव ही स ंा ी –पुष या ैताया चौकटीत न
बसणा या िलंगभावाच े वणन करयासाठी वापरली जात े. LGBTIQA+ (लेिबयन , गे,
बायस ेशुअल, ासज डर, इंटरसेस, वीअर , अलिगक) हे संिकरण आिण याचा
िवकास पााय िकोनात ून झाला. ही ैताया पलीकडील िलंगाया गटांची उदाहरण े
आहेत.
२.२.१ ैती िल ंगभाव ितमानाशी जोडल ेया समया
आपण एका ेणीकृत, िपतृसाक आिण िभन-मानक समाजात राहतो , िजथे काही भूिमका
पपण े परभािषत केया जातात आिण कठोरपण े अंमलात आणया जातात .
समाजा ंमये समाजीकरण बहतेक वेळा िलंगाशी जोडल ेले असत े, जे बहतेक वेळा जमाशी
जोडल ेले असत े. ौढ यक डून ी आिण पुष हणून िशकत असतात . यच े
यांया िलंगानुसार सामािजककरण केले जाते. जे यांया जमापास ूनच यांयाशी
संबंिधत आहे. िशण हे पुषव गुणधम, ीिल ंगी गुणधम हणून बदलल े जाते.
सामायतः ैती ाप सामाय आिण नैसिगक हणून पािहल े जाते जे तांिक ्या चुकचे
आहे. या दोन िलंगांमधील कोणयाही परपरस ंवादास ितबंिधत करते. परवत न िकंवा
पयायी िनिमतीसाठी संधी नाही. दुहेरी िल ंग पूणपणे नैसिगक असत े. परंतु ते दोही
िलंगांना समान दजा देत नाही. एक िलंग दुसया िलंगाचा फायदा घेते. या संरचनेत
ेणीम देखील अितवात आहेत. जेथे ैती िलंगाया अितवाला ेणीम आहे जेथे
पुष सदया ंना िवशेषािधकार आहेत आिण मिहलांना ेणीमात गौण दजा आहे.
उदाहरणाथ - िपतृसाक समाजा ंमये मिहला लोकस ंयेला दुयम मानल े जाते. ही
समया कोणयाही वगाची आिण जातीची असली तरीही गंभीर आहे. िलंगभाव मानके
मजबूत करयासाठी ोसाहन आिण दंडाची पती देखील वापरली जाते. कोणयाही
उलंघनास बिहकार , ऑनर िकिलंग, िहंसा इयादी िविवध कारा ंची िशा िदली जाते.
हंडया सारया था देखील आहेत याम ुळे समाजात ीचे थान पुहा कमी होते.
munotes.in

Page 17


ैताया पलीकडील िलंगभाव

17 २.२.२ अितवातील ेणीरचना आिण ैत :
एका यापक संरचनेमये, ैती ापा या अनुपतेला सांकृितक आिण कायद ेशीर
अिधकार , नागरकव िवशेषािधकार आिण पालन करणाया ंना कौटुंिबक समथन िदले जाते.
सावजिनक आिण खाजगी दोही िठकाणी , जे िवरोध करतात िकंवा उलंघन करतात
यांना िहंसाचाराची भीती िनमाण कन हे िनयम कुटुंब, शाळा आिण धमासह सव
संथांारे लागू केले जातात . सरकारन े िनमाण केलेया आदश कौटुंिबक िचांचे उदा. –
“हम दो हमारे दो” हणज े एक पुष, एक ी आिण एक मुलगी आिण दुसरा मुलगा अशी
ितमा असत े. सावजिनक िठकाणी , जसे क मॉलच े वेशार, साधनग ृहे, रांगा,
िवमानतळ , चेक पॉईंट, वगात बसयाची जागा, उपिथती नदवही , येक िठकाण फ
ैती ी-पुष िलंग पदतीच चालत े. अयथा उलंघनास टीकेचा सामना करावा लागतो
िकंवा वेश नाकारला जातो, भेदभाव, िहंसाचार , गैरवतन इ. सामािजक संपकाया येक
िठकाणी , िलंग अनुभवले जाते, छळल े जाते. समाजाार े िनयु केलेया ैत िलंगभाव
पदतीया संयोजनात दिशत केले जाते. या ैती ेणीत बसत नसलेया इतर िलंग
गटांना दुलिले जाते आहे.
२.२.३ ैती िल ंगभाव लादण े:
िवशेषतः कुटुंबात, महवप ूण संघष आिण िवरोधाच े ोत हणून िलंगभाव उदयास येते.
िलंगभाव अिभय िनरीण , लिगकत ेचे नैितक िनरीण आिण सचा िवषमिल ंगी िववाह
ही सव ैती िलंगभाव मानके कशी लादली जातात याची उदाहरण े आहेत. ैती िलंगभाव
लादण े सावजिनक िठकाणा ंया संरचना आिण ापा ंमये वापरल े जाते. िवांती क,
सावजिनक वाहतूक, णालय े, िवमानतळ आिण इतर िठकाणी ही संकपना ैत
िलंगभावा साठी वापरतात . सावजिनक ेांचे या कारच े सांदाियक आिण वैयिक
िनरीण , ते कसे िदसतात आिण काय करतात हे या यििन मूयांकनांवर आधारत
असते. अशा परिथतीत , एखाा चा िलंगभाव राखण े ही एक कठीण िया असू शकते.
एककड े, अनुपतेचे दडपण आहे. ाणघातक हला , िशवीगाळ , पूवह आिण कलंकाची
धमक सतत असत े. केवळ ास लोकच िहंसाचाराला सामोर े जात नाहीत ; तर सीस -
पुष आिण सीस-िया देखील समो या जातात. जेहा एखाा यच े िलंग अिभय
यांया बा िलंग ओळखीशी जुळत नाही, तेहा यांची बारकाईन े तपासणी केली जाते.
परणामी , जो कोणी िलंगभाव परंपरा नाकार ेल याला िलंगभावामकलढा लढावा लागतो .
एखाा यची जात, वग आिण वांिशक थानाच े अंतिवभाग सीमांतीकरणाची पातळी
ठरवत े. पुष, िया ंसारया िविश ैती पातील ओळख नसलेया माणसासाठी
िलंगभाव लादण े हे, अनैसिगक आहे.
२.२.४ िलंगभाव अिमता :
सामािजक यवथ ेारे यांयासाठी सवात योय आिण सुलभ वाटणारी िलंगभाव अिमता
लोक िनमाण करतात . काही लोक जीवनात लवकर िलंग ओळखतात , तर काहना जात
वेळ लागतो . इतरांमये काही अनुकूल परिथतम ुळे िकंवा सकाराथ नातेसंबंधांसाठी munotes.in

Page 18


िलंगभावाच े समाजशा
18 सामािजक िथतीच े सम घटक नसू शकतात हणून यांना यांची िलंगभाव अिमता
लपवावी लागत े.
िलंगभाव अिमता अनेकदा सामािजक केली जाते. "मला असे वाटते" असा
िवचारयािशवाय "तुही 'x' िलंग का आहात ?" या ाच े कोणत ेही प समाधान नाही.
लाबीआ ने केलेया अयासान ुसार. अशाकार े िलंगभाव अिमता हा वग, जात आिण
िशण यासारया घटका ंनी भािवत असलेले आिण अनोळखी यशी तसेच जवळया
नातेसंबंधांारे वाटाघाटी कन गतीपथावर असल ेले काय मानले जाणे आवयक आहे.
बहिवध अिमता आिण अितवाया वातवाम ुळे, आपण िलंग िनकष केले पािहज ेत.
लोकांना हवी असल ेली अिमता िनवडयाच े वातंय असण े आवयक आहे. अयंत
कठोर िलंग मानदंड िशिथल करणे आवयक आहे. जेहा ी आिण पुष यांयातील
सीमा अप असतात , तेहा ैत िलंगभाव कमी कठोर आिण अिधक लविचक बनतो.
लिगक िनयमा ंया उलंघनासाठी सामािजक िशा पूणपणे बंद केली पािहज े कारण ती
अनैितक आिण अयायकारक देखील असतात .
२.२.५ िलंगभाव घडताना
आपण नावाचा (लेबलांचा) समाज आहोत हणुन योय ते शोधण े खूप कठीण जाते. मी
माणूस आहे का? एक ासम ॅन? ी-पुष ासस ेशुअल? वरीलप ैक सव िकंवा
काहीही नाही. हे ठरवयासाठी आपयाला थोडा वेळ लागला , परंतु आता, अनेक
वषानंतर, आपण सुवातीया ासम ॅनमय े िनवडल ेले लेबल अजूनही वापरतो (Kailey,
2005 , 26).
वेट आिण िझमरमन (१९८७ ) या मते, ‘िलंगभाव ही आपयाजवळ असल ेली गो
नाही, परंतु आपण करतो असे काहीतरी आहे, जी आपण आपया दैनंिदन जीवनातील
परपरस ंवादाार े ा करतो . िलंगभाव सादरीकरण आिण उरदाियव हे "िलंगभाव
घडतानाच े" चे दोन घटक आहेत’. िशवाय, वेट आिण िझमरमन यांया मते, "जबाबदारी ,"
ही तीन भागांची रचना आहे यामय े वतःची जबाबदारी , इतरांची जबाबदारी आिण
समाजाची जबाबदारी समािव आहे (Hollander 2013). या सतत जबाबदारी
णालम ुळे, पुषव आिण ीवाया सामािजक ्या िनमाण झालेया समजा ंना य
सतत जबाबदार असतात , जरी यांयापेा ‘िलंग वेगळे असल े तरीही . या लिगक कृये,
था लहानपणापास ूनच समाजीकरणाया पती , संकार, भूिमका, भाषा, भीती आिण
ितबंध यांया वापरात ून जवया जातात . भारतासारया देशात, िजथे अजूनही संयु
कुटुंबे अितवात आहेत आिण कुटुंबमुखाचा आवाज मजबूत आहे अशा अनेक
कुटुंबांमये कठोर ैत िलंगभाव कारा ंमुळे भीती वाटण े वाभािवक होते. दजा, इजत ,
याग, समान , मदानी असण े इयादी नावान े या था सु आहेत.
तुमची गती तपासा
1. ैता पली कडील िलंगभाव हणज े काय?
2. ैत िलंगाभावासंबंधी चचा करा. munotes.in

Page 19


ैताया पलीकडील िलंगभाव

19 २.३ ैता पलीकडील िलंगाभावाची उदाहरण े
आता आपण ैतापलीकडील िल ंगभावाची उदाहरण े िकंवा पदती पाह.
1. अिलंग–अिलंग असल ेली य नेहमीच िविश िलंग ओळखत नाही िकंवा ितचे
कोणत ेही िलंग नसते.
2. Androgyne – याचा अथ असा आहे क जी य वतःला असे समजत े क यांचे
िलंग एकतर पुष आिण ी िलंगी आहे िकंवा असे िलंग जे दोघांचेही अधवट असत े.
3. बजडर - एक िबगरज डर अशी य आहे जी दोन िलंग असयाच े ओळखत े. बजडर
वारंवार सांकृितक पुष आिण ीिल ंगी भूिमका दिशत करतात .
4. बुच - हा वाचार सामायतः िया , िवशेषत: लेिबयस वापरतात , य पुषव
कसे दिशत करतात िकंवा समाज काय पुषव मानतो याचे वणन करयासाठी . तथािप ,
LGBTQIA संसाधन काया मते, "बुच" ला िलंग ओळख हणून देखील पािहल े जाऊ
शकते.
5. िससज डर - एक िससज डर य या लिगक ओळखीमय े जमाला आली या
ओळखीन े ओळखत े. उदाहरणाथ , िससज डर ी ही अशी य आहे जी तरीही िलंग
ओळखत े यांना जमाया वेळी डॉटरा ंनी िदलेली असत े. LGBTQIA रसोस सटरया
हणयान ुसार "जडर एसप ेिसह " ची याया "या यसाठी यांया वतःया
संकृतीया सामायतः धारण केलेया िलंग संकपना ंचा िवतार करतात , यांया
अिभय , ओळख , भूिमका आिण/िकंवा इतर मायताा िलंग िनकषा ंया आका ंा
समािव करतात ." जे लोक ासज डर आहेत िकंवा यांचे िलंग आजूबाजूया समाजात
िलंगाची याया िवतृत करते यांना िलंग िवतृत मानल े जाते.
6. जडरल ुइड - जडरल ुइड हणून ओळखया जाणार ्या यच े िलंग ओळख आिण
सादरीकरण असत े जे समाजाया िलंग मानका ंदरयान आिण बाहेर चढ-उतार होते.
7. िलंग बंदी- िलंग बंदी असा य आहे जो समाजाया "पुष" आिण "ी" या
याय ेनुसार परभािषत करयास नकार देतो.
8. जडरवीर -जडरिवअर लोकांकडे िलंग ओळख िकंवा अिभय असत े जी
समाजाया अपेा, िनयु िलंग िकंवा गृिहत िलंगापेा वेगळी असत े. िलंग वीर अशा
यचा देखील संदभ घेऊ शकतो जो पुष िकंवा ी नसलेली य िकंवा िलंगांचे
िमण हणून ओळखणारी य मानतो .
9. Cantered masculine - ही शदावली वापरणारी य सामायतः एक लेिबयन
िकंवा ास ी असत े जी पुष िलंग अनुभव आिण कामिगरीला ाधाय देते.
10. गैर-दुहेरी िलंग - जेहा एखादी य गैर-दुहेरी िलंग हणून ओळखत े तेहा यांना
पारंपारक अथाने िलंग वाटत नाही. गैर-दुहेरी िलंग लोकांना कधीकधी इतर िलंग
अिभय , जसे क िलंग नॉन-कॉफॉिम गसह ॉसओवरचा अनुभव येऊ शकतो . munotes.in

Page 20


िलंगभावाच े समाजशा
20 11. सवजंगी- या गटातील लोक वतःला सव िलंगाचे सदय समजतात .
12. पजडर आिण पॉलीज डर- हे दोन िभन कारच े िलंग आहेत. जे लोक बहिल ंगी िकंवा
पजडर हणून ओळखतात यांयाकड े िविवध िलंगांचे पैलू असतात आिण ते दिशत
करतात .
13. ासज डर- हे येकासाठी एक छी शीषक आहे जे यांया जमाया वेळी िनयु
केलेया िलंगायितर इतर िलंग जाणवतात आिण ओळखतात . जरी बहतेक लोक
ासज डरला ास पुष आिण ास िया यांयाशी जोडत असल े तरी, हा शद पुष
िकंवा ी यितर िलंग हणून ओळखया जाणार ्या यना देखील संदिभत करतो ,
जसे क गैर-दुहेरी िलंग, नॉन-कॉफॉिम ग आिण पािमाय देशांत िदसणार े जडरल ुइड
लोक होय. ास- ास हा एक यापक शद आहे यामय े वतःच े वणन गैर-दुहेरी
(नॉनबायनर ) िकंवा िलंगिहन (जडरलेस) असे करणाया ंचा समाव ेश होतो.
२.४ ैता पलीकडील िल ंगभाव : भारताया संदभात
भारतीय परंपरेत मंिदर िशप, पौरािणक कथामय े ासज डर गट जसे क बहचरा माता
आिण रावण यांची पूजा करतात आिण धमशाीय ंथांमये ऐितहािसक ्या माय
केलेला आिण वीकारल ेला असला तरीही वसाहतप ूव भूतकाळ अितवात , तरीही
भारतातील ासज डर य भेदभाव आिण िहंसा भयानक अनुभव घेत आहेत. २०११
या जनगणन ेनुसार, देशात जवळपास ४.९ लाख तृतीय िलंग आहेत. या गटांवर अनेकदा
सामािज क पूवहातुन अयाचार होतात . भारतात , अिलकडया काळात ासज डर
यिव अयाचाराची अनेक करण े नदवली गेली आहेत. तो असंवेदनशीलत ेचा
कळस आहे, िवशेष य आिण अिधकारी यांयाकड ून ासज डर यिवया
िहंसाचाराला भावीपण े ितसाद देयात अपयश येत आह े.
ासज डर िकंवा कोणयाही ैत िलंगभाव नसल ेया समुदायान े यांया जीवनात अनेक
मानिसक आिण भाविनक ांचा सामना केला आहे, यांया िम आिण नातेवाईका ंकडून
अनपेित, अनादरप ूण उरे आहेत. काही लोकांना यांया कुटुंिबयांनी िवकार केलेले
असत े, तर काहना नाकारल े जाते तर काहबरोबर गैरवतनही केले जाते. तरीही ैत
िलंगभाव नसल ेया गटांना यांया ियजना ंकडून मायता हवी आहे. नकाराया भीतीचा
शारीरक आिण मानिसक आरोयावर दुपरणाम झाला आहे. यांना सुरितता ,
उपजी िवका, िशण आिण आधार दान करयात यवथा अयशवी ठरते, तसेच ूर
वागणूक िदली जाते. ासज डर य आिण अनेक ैत िलंगभाव नसल ेया गटांना
दररोज ास होतो, याम ुळे यांचा वािभमान कमी होतो आिण यांया डायफो रयामय े
वाढ होते. जडर डायफोरया ही एक मानिसक संा आहे. जी लोक या वेदना,
अवथता आिण िचंतेचा संदभ घेतात जेहा यांची िलंग ओळख यांया जमाया
िलंगाशी संघष अनुभवत आहे.
भारतीय सुीम कोटाने ६ सटबर २०१८ रोजी िनकालान ुसार माय केले क भारतीय दंड
संिहतेचे १५० वष जुने कलम ३७७ असंवैधािनक आहे, जे LGBT लोकांया मुलभूत
अिधकारा ंचा आदर कन यांना मायता आिण कौतुक करयामय े एक महवप ूण पाऊल munotes.in

Page 21


ैताया पलीकडील िलंगभाव

21 पुढे टाकत आहे. LGBTQ+ लोकस ंयेबलया वैयिक पूवहांवर मात केयानंतर
तिमळनाड ू हे िलंग पांतरण थेरपीवर बंदी घालणार े भारतातील पिहल े राय बनले. मास
उच यायालयाच े यायाधीश हणाल े, "भेदभाव सामाय करयासाठी अानाचा आधार
नाही." अजून खूप मोठा पला गाठायचा आहे, परंतु िकरकोळ िवजया ंचा संचय शेवटी
जागितक मानिसकत ेत मोठा बदल घडवून आणेल.
नैसिगक आपया काळात, लॉकडाऊनसारया महामारीम ुळे मोठ्या संयेने ासज डर
लोकस ंयेला आिथक फटका बसला . यातील अनेकजण ॅिफक िसनलवर , गाड्यांवर,
कायमांमये हावभाव कन इतरांकडून पैसे मागून जगतात . हे गट अनौपचारकपण े
काम करत आहेत आिण वतःच िटकून आहेत. काही जण िलंग बदलयासाठी
शिय ेसाठी पैसे वाचवयाचा यन करतात . फ समाना ने आिण समानाच े जीवन
जगयासाठी आिण कुटुंबाची मायता िमळयासाठी यन करावा लागत आह े.
२०११ या जनगणन ेत पिहया ंदाच ासज डर समुदायाला मायता देयात आली आिण
जनगणन ेया सवणात पुष, मिहला यितर इतर पयायांचा समाव ेश करयात आला .
अगदी जागितक तरावर देखील ासज डर समुदाय आिण इतर सव ैत िल ंगभाव
नसलेया समुदायांशी संबंिधत पुरेशा मािहती ची कमतरता आहे. यामुळे लोकांया
सुरेसाठी पुरेशी धोरणे आिण उपाययोजना तयार करणे फार कठीण होते. हे काही वेळा
गणक , धोरणे िकंवा दतऐवजा ंया पपातीपणाम ुळे होते यात ैत िलंगभाव नसल ेले गट
इयादी माय करयासाठी तंभ नाहीत .
२.५ सार मायम े आिण ैताया पलीकडील िलंगभाव
अलीकडया काळात , असे अनेक िचपट , मािलका आहेत यात ैताया पलीकडील
िलंगभाव पाांया पारंपारक पतीच े पालन न करणाया पाांचा समाव ेश आहे.
उदाहरणाथ – बधाई दो – िजथे दोन यमधील िववाह पालका ंया समवयका ंया
दबावात ून होतो. परंतु या यना यांचे वतःच े जोडीदार असतात . िशवाय यांया
वतःया पालका ंकडून वीकारल े जाते. मुख मुा असा क, जेहा आपण मानतो क
मायमा ंमये भावशाली श असत े तेहा अशा पाांमुळे चचा, वादिववाद , नवीन
िवचारांची सुवात , िवमान पती मोडीत काढण े इयादना वाव िमळतो आहे.
२.६ आरोय -सेवा आिण ैताया पलीकडील िलंगभाव
सयाया काळातही िलंग आिण लिगक ओळख गृिहतके ैत िलंगभाव नसल ेया आिण
लिगक ओळख हणून आरोय सेवेमये लागू केली जातात . ासज डर आिण जडर नॉन-
कफॉिम ग (TGNC) लोक हे मानक आिण िवषमल िगक माणक चौकटीम ये बसतील अशी
अपेा आहे. परणामी , कोणतीही िलंग ओळख , िलंग अिभय िकंवा या चौकटीत बसत
नसलेया लिगक इछांवर िचह िनमाण केले जाते आिण याचे अवमूयन केले जाते.
वैकय संथा अजूनही गैर-दुहेरी िलंग ओळखी मानतात क ते अितवात नाहीत कारण
ते "पुष" आिण "ी" या ैती िल ंगभावा मये बसत नाहीत . हे समयाधान आहे कारण
ैती िलंगभाव नसल ेया लोकांना उपचार ा करयासाठी िनित ैती िल ंगभावाया
ओळखी सारखी ओळख सादर करयाची गरज वारंवार अधोर ेिखत क ेली जात े. munotes.in

Page 22


िलंगभावाच े समाजशा
22 जरी िलंग िलंगभावाशी गधळल ेले नसले तरीही , ते जवळजवळ केवळ ैती हणून तुत
केले जाते. काही वेळा जीस , हामस , जोपादक अवयव आिण सामाय शरीराशी
संबंिधत असत े. ही सामािजक मानके लिगक एक 'नैसिगक ैती हणून परभािषत कन
फरक असल ेया यना अय बनवतात . ते आमया सामािजक जागा आिण आमया
आरोय सेवा णाली आिण यवहार दोही िनयंित करतात . काही पााय राांनी,
उदाहरणाथ , कॅनडान े अलीकड े केयामाण े, िलंग ओळख एक पेम हणून माय
करयास सुवात केली आहे. िलंग ओळख आिण अिभय मानवी हक कायात
संरित वग हणून समािव केली आहे. अनेक राांया आरोय -सेवा णाली आता
िलंग-चाचणी करणारी संेरक थेरपी आिण ासज डर यसाठी िया देखील आकृषीत
करत आहेत. तर काही यांया सावजनीक आरोय -सेवामय े यांचा समाव ेश करया चा
यन करत आहेत.
२.७ धम आिण ैताया पलीकडील िल ंगभाव
लोकांचे िवचार , सवय , वागयावर भाव टाकयात धम महवाची भूिमका बजावतो . हे
सामािजक िनयंण हणून औपचारक आिण अनौपचारकरया समाजा ंमये देखील काय
करते. काही वेळा, धम आिण राजकारण देखील ैत नसल ेया चौकटीशी जोडल ेया
मुद्ांमये िमसळल े जातात ैताया पालीकिदन िलंग यया जीवनात धमाची भूिमका
समजून घेयासाठी केलेया अयासात या थेशी संबंिधत गुंतागुंत िदसून आली . ४४
धािमक आिण पूवया धािमक गैर-दुहेरी िलंग यया मुलाखतार े, धम दुहेरी िलंग
िवचारधार ेवर भाव टाकतो हे दाखव ून िदले. िनकषा वन असे िदसून आले आहे क
या ैती िल ंगभाव नसल ेया यना यांचे धािमक संबंध ठेवायच े आहेत यांनी एकतर
यांया गैर-दुहेरी िलंगाशी जुळयासाठी यांचा धम बदलला पािहज े िकंवा यांया धािमक
परंपरेमये बसयासाठी चुकचे िलंग सहन केले पािहज े. यायितर , यांनी "धािमक
दुहेरी िलंग " ची वाटाघाटी करताना बौिक , धमशाीय आिण अगदी औपचारक
अडथया ंवर मात करणे आवयक आहे. धम, अपस ंयाक आिण गैर-दुहेरी िलंग य
या ेात अिधक संशोधनाची गरज असयाच ेही या अयासात नमूद करयात आले आहे.
तुमची गती तपासा
१. कोणयाही दोन ैत नसल ेया िल ंगभावाची उदाहरण े िलहा.
2. ासज डर बल मािहती िलहा.
२.८ वागण ुकचे माग आिण ैताया पलीकडी ल िल ंगभाव
गैर-दुहेरी िलंग असल ेया यच े कौतुक करयासाठी , तुहाला याचा अथ काय आहे हे
समजून घेयाची आवयकता नाही. काही यनी गैर-दुहेरी िलंगांबल काहीही ऐकले
नसेल िकंवा यांना समजयात अडचण येत असेल तर ते समजयासारख े आहे. तथािप ,
जरी काही लोकांची िलंग ओळख समजत नसतील , तरीही आपण याचा आदर केला
पािहज े. munotes.in

Page 23


ैताया पलीकडील िलंगभाव

23 एखाा यन े िवनंती केलेले नाव वापरा . तुमचे नाव यांया िलंग ओळखीच े ितिनिधव
करत नसयाम ुळे, गैर-दुहेरी िलंग असल ेया यशी िवन असयाचा हा सवात
महवाचा घटक आहे. एखाा यया आधीया नावाची चौकशी क नका.
इतर लोकांया िलंगाबल कोणत ेही गृिहतक क नका. कोणीतरी यांयाकड े पाहन
खरोखरच गैर-दुहेरी िलंग आहे क नाही हे तुही सांगू शकत नाही, याचमाण े तुही यांना
पाहन ते ासज डर आहे क नाही हे सांगू शकत नाही.
तुहाला कोणाया तरी सवनामांबल खाी नसयास , चौकशी करा. गैर दुहेरी िल ंग
असल ेया य िविवध सवनाम वाप शकतात . बहतेक गैर-दुहेरी िलंग य वत: ला
"ते" हणून संबोधतात , तर इतर वत: ला "तो" िकंवा "ती" हणून संबोधतात आिण तरीही
इतर वतःला वेगवेगया कार े संबोधतात . एखााला "तो," "ती," "ते" िकंवा दुसरे
सवनाम हणून संबोधल े जावे क नाही याबल चौकशी करणे थम िविच वाटू शकते,
परंतु एखााया ओळखीचा आदर दशिवयाचा हा सवात सोपा आिण अथपूण माग आहे.
गैर-दुहेरी िलंग धोरणा ंना समथन देयासाठी काय करा. गैर-दुहेरी िलंग यना कामाया
िठकाणी , वगात आिण सावजिनक िठकाणी यांया िलंगासाठी राहयाची , कपडे
घालयाची आिण यांचा आदर करयाची परवानगी देणे आवयक आहे.
यांयाशी संभाषण कन ैत नसलेया यबल अिधक जाणून या. नॉन-बायनरी
असयाचा कोणताही एक-आकार -िफट-सव ीकोन नाही. ैत नसलेया यशी
बोलण े आिण यांया कथा ऐकणे हा ैत नसणे काय आहे हे समजून घेयाचा सवात मोठा
माग आहे.
२.९ सारांश
या करणात ,आपण ैती िल ंगभाव समज ून घेयास सुवात क ेली जी ैती िल ंगभाव
यवथ ेचा संदभ देते यामय े फ एक ी िकंवा पुष ओळखला जातो िकंवा िवचार
केला जातो. दुसरीकड े, ैताया पलीकडील िलंगभाव अस े वणन केले जाते जे ी-पुष
दुहेरी िलंग चौकटीमय े बसत नाहीत . दुहेरी िलंग लादण े सावजिनक िठकाणा ंया संरचना
आिण यवथ ेमये वापरल े जाते. िवांती क, सावजिनक वाहतूक, णालय े, िवमानतळ
आिण इतर िठकाण े ही संकपना ैती िलंगांसाठी वापरतात . भारतीय सुीम कोटाने ६
सटबर २०१८ रोजी एकितपण े माय केले क भारतीय दंड संिहतेचे १५० वष जुने
कलम ३७७ असंवैधािनक आहे, जे LGBT लोकांया मुलभूत अिधकारा ंचा आदर कन
यांना मायता आिण कौतुक करयामय े एक महवप ूण पाऊल पुढे टाकत आहे.
हे करण अस े सूिचत करते क िलंगभाव ैताया पदतीमय े काय करत नाही परंतु इतर
अनेक तर आहेत, िलंगाया ेणी, हणज े ैताया पलीकड े िलंगभाव आहे. या ैताया
पालीकडील गटांना कलंक, उपेितपणा यासारया अनेक समया ंचा सामना करावा
लागतो , तथािप , यांचेही असे जीवन आहे जेथे यांना समानान े, काळजीन े आिण आदरान े
वागवल े जावे. हे करण अ सेही दश िवतो क गैर दुहेरी िलंग गट वषानुवष पुणपणे दुलित
आहेत. जनगणन ेने ासज डर गटांचे अितव लात घेतले आिण २०११ या munotes.in

Page 24


िलंगभावाच े समाजशा
24 जनगणन ेया सवणात इतरांमाण ेच यांचा वतं तंभासह समाव ेश केला. मािहतीमय े
अिधक अचूकता आणयास अजूनही वाव आहे जेणेकन समाजातील यांचे थान
सुधारयासाठी धोरणे बनवता येतील.
२.१०
1. ैताया पलीकडील िल ंगभाव हाताळयाया पतवर टीप िलहा.
2. भारतीय संदभाया संदभात ैताया पलीकडील िल ंगभावाची चचा करा.
3. ैती िल ंगभाव पदतीशी जोडलेया समया ंवर मािहती िलहा.
२.११ संदभ
 Kamala Bhasin, Understanding Gender, New Delhi, Kali for Women,
2000.
 Kamala Bhasin, What is Patriarchy, New Delhi, Kali for Women,
1993.
 Jane Pitcher and Whelahan, Fifty key concepts in Gender Studies,
New Delhi, Sage Publication, 2005.
 Rosemari Tong, Feminist Thought: A Comprehensive Introduction


munotes.in

Page 25

25 ३
अनेक ीया , अनेक ीवाद आिण आंतरिवभा गीयता
(Many women, many Feminism and
Intersctionality)
घटक रचना
३.० उिे
३.१ तावना
३.२ वैिक भिगिनभावाची संकपना
३.३ अनेक ीवाद
३.४ आंतरिवभा गीयता चा (इंटरसेशनॅिलटी) अथ
३.५ आंतरिवभा गीयतेचे संदभ
३.६ कोिवड -19 आिण आंतरिवभागीयता
३.७ संभाय उपाय
३.८ सारांश
३.९
३.१० संदभ
३.० उि े
1. ीवादी अयासा मधील अनेक ीवाद आिण भिगिनभावाया संकपनेचे आकलन
करणे.
2. आंतरिवभा गीयतेची(इंटरसेशनॅिलटी) संकपना आिण ितच े आजच े संदभ समजून
घेणे.
३.१ तावना :
जर तुही भिवयात तुमचे करअर हणून िलंगभाव अयास , कौटुंिबक अयास या ेात
काम करयाचा िवचार करत असाल तर हे करण खूप उपयु ठरेल. हे िवषय समजून
घेतयान े तुहाला आपया जीवनातील दैनंिदन परिथती लागू करयास मदत होईल
आिण संरचनामक , थान , वांिशक भेदभाव कसे चालतात हे िशकयास मदत होईल. munotes.in

Page 26


िलंगभावाच े समाजशा
26 मिहला चळवळीया सुवातीया काळात , "ी" हा शद यांया िलंगभावामुळे अयाचार
झालेया लोकांया समूहासाठी वापरला जात असे. १९७० या दशकातील बहसंय
मुय ीवादी गोरे, मयमवगय आिण िवापीठा तील िशित होया , यांचा अनुभव
"िया ंचा अनुभव" हणून साविक बनला होता.
१९६० आिण १९७० या ीवादान े देखील ीवादाया दुसया लाटेची सुवात केली.
उदारमतवादी ीवाद , मास वादी आिण समाजवादी ीवाद आिण जहाल ीवाद हे तीन
लोकिय कार आहेत यांचा वापर केला जातो. यांची उपी १८ या आिण १९ या
शतकातील उदारमतवादी राजकय िसांतामय े िदसून आली, याने वैयिक हका ंची
कपना िनमाण केली. समाजवादी ीवादी मास या १९ या शतकातील
भांडवलशाहीवरील टीका आिण यांया वगय जाणीव ेची संकपना आिण २० या
शतकातील वसाहतिवरोधी राजकारण आिण राीय िवकासाया आदशा वन ेरत होते.
कालांतराने बिहणब ंधवाची संकपना उदयास आली .
३.२ वैिक भिगनीभावाची (युिनहस ल िसटरह ड) संकपना
वैिक भिगनीभावा ची संकपना िलंगभेदािवया लढ्यात मिहला एकता वाढवत े.
भिगनीभावा साठी, िया ंना एकमेकांपयत पोहोचत े आिण इतर िया ंशी मैीपूण राहन
लिगकता थांबवयास ोसाहन देते. च आिण अमेरकन कामगार चळवळी , तसेच
अमेरकन नागरी हक चळवळीार े भिगनीभावा स लोकियता िमळाली होती. ेत
ीवाद एक गट हणून सामाय फायासाठी काय आवयक आहे ते िनवडतात आिण
नंतर ते तािकक पतीन े मांडतात . या ीवादी भिगनीभावा ची संकपना समान येय
असल ेया समानत ेची बैठक मानतात . भिगनीभाव संकपना हा दुसया लाटेत ीवादाचा
एक महवाचा घटक होता आिण याने ीवादी चळवळीची एकता दिशत करताना
सांदाियक एकता आिण उेशाची भावना िदली (मॉगन, १९७० ). भिगनीभाव िया ंमधील
उया परपरस ंवादाप ेा ैितजत ेवर जोर देते, आई/मुलगी एकसाचीपणा मये अंतिनिहत
पदानुम टाळून, जे कधीकधी दुसया/ितसया लाटेया िवभाजनावर (हेी, २००४ )
लादल े जाते. तथािप , या संकपन ेवर अनेक ीवाा ंनी टीका केली आिण िनमाण
केले.
३.३ अनेक ीवाद
ीवाद देखील, िसांत, िवचारधारा आिण कृतची एक िविवध आवाज असल ेली यवथा
आहे. जी सव िलंगांसाठी समान समाजाचा पुरकार करते. ीवादी िचंतन आिण
अिभय वैिवयप ूण आहेत. कारण ते आपया सामािजक आिण वैयिक जीवनातील
सव घटका ंवर परणाम करतात . १९८० पासून, उदारमतवादी , करप ंथी, समाजवादी ,
उर-आधुिनकता , आिण यासारया ीवादातील िकोनांया ेणीवर जोर देयासाठी
अनेकवचन वपात ीवादाचा संदभ घेयाची था आहे. जरी अनेकांना ते अयथा
समजण े िनवडल े असल े तरी, ीवादी पिवया ंमधील परवत नशीलता हे िनरोगी चचचे
लण हणून ओळखल े जाते. ीवादाचा वापर िविश राजकय िकोन य munotes.in

Page 27


अनेक ीया , अनेक ीवाद आिण
आंतरिवभा गीयता
27 करयासाठी केला जाऊ शकतो हे तय असूनही, समकालीन ीवादी तवानामय े
अनेक मुख पिवे आहेत.
१.३.१ काया िया ंचा आवाज : काया िया ंया आवाजान े ीवादी अयासाया
अभागी असल ेया 'िविवधता ' या संकपन ेारे पांढया, मयमवगय िया ंया
अनुभवांचे सावभौम हणून सावजिनक करयास िवरोध केला. मिहला एक समान गट
नाहीत िकंवा एक मोनोिलिथक अितव नाहीत . काया ियांवर मादी आिण काया
असयान े देखील अयाचार होतात . बेल हसया हणयान ुसार, 'पांढ या िया आिण
रंगाया िया मधील वाद अजूनही ीवादी चळवळीत वादाचा ोत आहे. हे तणाव
नेहमीच इतके यापक असतात क आपण आशा गमावतो क आपण कधीही भुव
राजकारणापास ून मु आिण सामािजक ेात एक राहयास सम होऊ. वेळ संपयावर
जेहा आशा संपुात येते तेहा ीवादी कायकयानी राजकय लढ्यात यांया
वचनबत ेचे पुनथान केले पािहज े आिण यांचे ऐय तयार केले पािहज े. यात वंशवाद
आिण अिधक संघष कारणीभ ूत ठरला, याम ुळे सतत समिपत संघष उदारम तवादी
ीवादी राजकय कायमास चालना िमळेल असा िवास आहे.
मिहला अयाचार सव समान नाहीत . मिहला ंमये असमान ता ओळखयासाठी
इछेसंदभात ेणी उवयाची गरज आहे. िलंगभाव एक सामािजक रचना आहे आिण
एखााया िलंगभावाची याया करणे हणजे शयत, वग, जात आिण राजकय श
संबंधांमये चौकशी करणे आवयक आहे. ब याच वषापूव, परपर जुलूम आिण बिहणीची
िमथक िवचारला गेला. हणून िया असंय आहेत, एक नाही. जाित, वग, वंशावळीत
इयादीसारया इतर ओळखीया आिण इतर गोकड ून अलगाव मये आपण ीया
लिगक ओळख मानू शकत नाही. २० या शतकातील िकंवा उर अमेरकेत िकंवा १७ या
शतकातील ासमय े ती एक मयमवगय काया ी आहे िकंवा ती एक गरीब पांढरी
मिहला आहे.
१.३.२ िवकसनशील आिण अिवकिसत देशांतील ीवाद : अिवकिसत आिण िव किसत
देशातील िया अन ेक कारणा ंनी बािधत आह ेत तसा अन ुभव पा ंढ या िया ंना नाही . उदा
यांनी वसाहतया भावाचा सामना केला नाही. ते ा होत नाहीत . िवकास नशील
राांमये, कामाच े िलंगभावामक िवभाजन हे वसाहतया दीघ इितहासाच े परणाम
आहे. कॉफ आिण खिनजा ंसारया कया संसाधना ंची खनन यासारया िनयात
करयायोय वतूंया मदतीन े मिहला ंचे पारंपारक योगदान वसाहतवादान े ुलक केले
होते. पुषांना रोजगारासाठी ाधाय िदले गेले, जरी यांना यांया मूलभूत गरजा पूण
करयासाठी पुरेसे पैसे िदले गेले. कुटुंबातील मिहला ंना वत: साठी आिण यांया
मुलांसाठी अन पुरवले पािहज े, परंतु रोपेसाठी चोरी झालेया उकृ जिमनीसह यांना
विचतच िमळाल े. सांदाियक कंपया, पारंपारक पारपरक अन उपादन , आिण
सामाियक बाल काळजी यांना सव पााय संकपनाार े तोडयात आल े. औोिगककरण
आिण िवकास , पुढे वसाहतवादी देशांमये मिहला ंचे आिथक शोषण करयात आल े.
कारखाया ंमये कामगारा ंना हेिटसीअिनक आिण असुरित परिथतीत िकंवा घरी काम
दोही काम करयास भाग पाडयात आले. मय आिण लॅिटन अमेरकेतील िवकसनशील
राांमये मिहलांना, कॅरिबयन आिण आिक ेत पुषांपेाही कमी पैसे िदले जातात . munotes.in

Page 28


िलंगभावाच े समाजशा
28 ामीण भागातील िया यांया थला ंतरत पतनी पाठिवल ेया अनावर उदरिनवा ह
करतात आिण या मिहला सुा घरगुती खचाची पूतता करयासाठी पैसे कमावतात , पतीस
हातभार लावतात .
१.३.३ वदेशी मिहला : ीवादाला वदेशी िया ंचा वतःचा ितसाद हणज े माता
हणून यांया उपादक आिण पुनपादक कतयांभोवती यांया समुदायांना संघिटत
करणे, जेणेकन यांना आिथक आिण शारीरक ्या जे काही मदत होते ते केवळ
वतःयाच नहे तर यांया कुटुंबाया सेवेत असेल. तथािप , ती सामुदाियक संथा आिण
कौटुंिबक सेवा याला पााय िवकास ीवादी न क इिछतात ते ी जननियाया
िवछेदन सारया देशी परंपरा चालू ठेवयास ोसाहन देतात. जेहा जेहा एखादी
अिमता लादली जाते िकंवा य लादल े जाते तेहा िवमान िनयम अिधक ढ होतात
आिण आता ओळखीचा अिधकार आिण मूळ, संकृती िजचा उदय होतो. मिहला ंना
शारीरक ्या हानी पोहोचवणाया पारंपारक सांकृितक वतनांचा आदर करयाची िनवड
तसेच यांचे िशण आिण आरोय सुधारयासाठी काम करणे गरजेचे आहे. वदेशी
िया ंना गरज, काळजी घेणे, थािनककरण करणे हे िवशेषतः कठीण आहान आहे.
१.३.४ लेिबयन ीवाद : लेिबयन ीवाद देखील फार पूवपास ून अितवात आहे. ते
पुषांपेा िया ंकडे अिधक पालनपोषण , सामाियकरण आिण समजूतदार हणून पाहतात .
लेिबयन सातय ही एक सैांितक लेिबयन ीवादी धारणा आहे यामय े लेिबयन
कोणतीही वतं ी असू शकते. हे लेिबयन ी ेमाला अिमता , समुदाय आिण
संकृतीया पातळीवर वाढवत े. लेिबयन आयकॉनोाफ ही एक नवीन शदस ंह आहे,
एक नवीन आवाज आहे, पुषांया लिगकता आिण नातेसंबंधांची िमरर कॉपी नाही.
लेिबयन ीवादा मये मिहला ंची लिगकता आिण शरीरे, आई-मुलगी ेम आिण िया ंचा
सांकृितक समुदाय, केवळ लिगक आिण भाविनक संबंध नसून मिहला ंचा उसव साजरा
केला जातो. अशा कार े, लेिबयसचा अनुभव हणून येथे पुहा भिगिनभावाया
साविक संकपन ेवर िचह उपिथत केले गेले आहे, यांना भेडसावणारी समया
अनेक मागानी आहे. कारण यांची ओळखच वीकारली जात नाही.
१.३.५ टँडपॉई ंट ीवाद : टँडपॉईंट ीवाद , जी मािहती आिण मूयांया बळ
ोतांया िवरोधापास ून संघषाकडे बदलत े, िया ंया अयाचाराया मूलगामी , लेिबयन
आिण मनोिव ेषणामक ीवादी संकपना एक करते. सव िलंग-ितरोधक
ीवादान ुसार, िया आिण िया ंचे िकोन ान, संकृती आिण राजकारणासाठी
मूलभूत असल े पािहज ेत, अय िकंवा परघीय नसाव ेत. जो कोणी वैािनक संशोधनाची
उिे थािपत करतो , जो कोणी शैिणक अयासमाला आकार देतो, जो कोणीही
वचव अिधकाराचा असतो तो या यचा असतो जो सांकृितक कायात यापल ेली
िचहे िनवडतो . वचव ही एक िवचारधारा आहे जी समाजातील अिवचल िवासा ंना वैध
बनवत े. पााय सयत ेतील मिहला आिण पुषांबलया आपया अनेक कपना ंना
िवान कारण े पुरवते. आही वैािनक "तये" गृहीत धरतो आिण विचतच यांया
वतुिनत ेला आहान देतो. munotes.in

Page 29


अनेक ीया , अनेक ीवाद आिण
आंतरिवभा गीयता
29 १.३.६ आिकन ीवादी आवाज : आिकन मिहला ंना गुलामिगरी , वसाहतवाद आिण
यानंतरया जागितक ेात शोषण आिण उपेितपणाचा तसेच वचववादी शया
भावा चा सामना करावा लागला आहे, यांनी सव आिकन समाजा ंना आकार िदला
आहे. आिक ेतील मिहला ंया अनुभवांवर लेखन िवकिसत करयाची गरज या िवषयावर
परषदा आयोिजत करयात आया. थळा ंया आधार े अिधक कथानक तयार करणे
आिण ीवादी िसांतांची उजळणी करणे आवयक आहे. या परषद ेने समाजातील
बहिवध आवाजा ंची गरजही अधोर ेिखत केली. िववाह , कौटुंिबक आिण धम यासारया
अनेक आिथक ेांमधील सांकृितक अयावयकता देखील समाजात एक वातव आहे.
हणून, सामायीकरण आिण सांकृितक साविकत ेचे धोके तेथे अितवात आहेत.
३.४ आंतरिवभा गीयत ेचा (इंटरसेशनॅिलटी) अथ
आंतरिवभा गीयता, एक संा हणून, जाती/वग/वंश/वांिशकता /लिगकता यामधील आपली
अनेक थान े/िथती लोकांया िविवध गटांना िविवध दडपशाही आिण शयता दान
करयासाठी िविवध मागानी एकमेकांना कसे छेदतात याचा संदभ देते. िलंगभाव
अयासामय े आंतरिवभा गीयता (इंटरसेशनॅिलटी)ची संकपना खूप महवाची आहे आिण
ीवादी चळवळीतील वाह उघड करयासाठी हे एक उपयु साधन आहे.
दुस या लाटेत ीवाा ंनी, पुषांया अनुभवांचे साविककरण करयासाठी पारंपारक
अकादमीवर टीका केली असली तरी, कृणवणय ीवादी आिण समलिगकांनी ीवादी
िवेषणात ून वंश आिण लिगकता वगळयाबल आिण मयमवगय िवषमिल ंगी गो या
िया ंया अनुभवांचे साविककरण केयाबल या ीवाा ंवर टीका केली. १९७० या
दशकाया उराधा त केवळ काही लेखक, िवशेषत: रंगीबेरंगी िया , िलंग, वंश आिण वग
याबल िलिहत होते.
कॉबाही रहर कलेिटह हा बोटन -आधारत कृणवणय ीवाा ंचा समूह आहे,हा
बहतेकदा िलंग, वंश, वग आिण लिगकता यांयातील संबंधांचा िसांत मांडणारा पिहला
मानला जातो. ते वांिशक, लिगक, िवषमल िगक आिण वगय दडपशाहीिव संघष
करयासाठी सियपण े वचनब होते. दडपशाहीया मुख यंणा एकमेकांशी जोडल ेया
आहेत या वतुिथतीवर आधारत एकािमक िवेषण आिण यवहाराया िवकासावर
यांचा िवास होता. १९८३ मये कािशत "ए लॅक फेिमिनट टेटमट," िलिहतात
‘आपया जीवनाची परिथती िविवध दडपशाहीया संेषणान े तयार केली जाते’(पृ.
२१०). सा स ंबंधांसाठी एक आंतरिवभाजनाचा ीकोन श संबंधांया मूयांकनांना
आहान देते जे अिमत ेया एका पैलूवर ल कित करते.
आंतरिवभा गीयता िसांताला १९७० या दशकात लोकियता िमळाली , याची उपी ,
सोजोन र थ (१७९७ -१८८३ ), एक काळी ी जी एक गुलाम होती, १८५१ या अोन ,
ओहायो येथे मिहला हक परषद ेत िदलेया भाषणात शोधली जाऊ शकते. "ितथला तो
माणूस असा युिवाद करतो क िया ंना गाड्यांमये नेले पािहज े, खड्ड्यांवर फडकावल े
पािहज े आिण सव सवक ृ थान िदले पािहज े," ती एका उतायात िलिहत े. गाड्यांमये munotes.in

Page 30


िलंगभावाच े समाजशा
30 चढणे, िचखलाच े खड्डे ओला ंडणे िकंवा मला उम आसन देयात कोणीही मला मदत
करत नाही. मी एक ी आहे हे खरे नाही का?" (पटर १९९६ मये पृ १६५).
"सोजन र थचे अिमत ेचे दावे” हे अशाकार े संबंिधत आहेत, गो या िया आिण सव
पुषांया संदभात तयार केलेले आहेत आिण पपण े सूिचत करतात क आपण याला
'अिमता ' हणतो ती वतू नसून श संबंधांमये आिण यातून िनमाण झालेया िया
आहेत," असे अवतार ाह आिण अॅन िफिनस यांनी िलिहल े आहे .
अमेरकन कायाच े ायापक िकबरल े ेनशॉ यांनी १९८९ मये आंतरिवभा गीयता
(इंटरसेशनॅिलटी) हा शद यूएस भेदभाविवरोधी कायदे याने कृणवणय मिहला ंचे वणेष
आिण िलंगवादाच े वेगळे अनुभव एकमेकांशी संबंिधत आहेत हे ओळखयात अयशवी
झाले यावर टीका करताना वापरला . वणेष आिण लिगकता हे वैयिक तेपेा कसे एक
आहेत हे समजून घेणे महवाच े आहे. ेनशॉया मते, सव असमानता िनसग आिण
वपामय े समान नाहीत . एक आंतरिवभा गीय लिगकता ीकोन दशिवतो क लोकांया
सामािजक अिमता कशा परपरस ंवाद क शकतात , िवलीन होऊ शकतात , टकर देऊ
शकतात आिण वाढया भेदभावाच े अनुभव देखील घेऊ शकतात . एखाा समय ेया
आसपासया ऐितहािसक यवथा ओळखण े देखील आंतरिवभा गीयता माग वापरयाचा
एक महवा चा भाग आहे.
आंतरिवभा गीयता मूलभूत आिण महवाया आधारावर जोर देते: श पदानुम केवळ
पुष आिण िया ंमयेच नाही तर िया ंमये देखील अितवात आहेत. िया ंसाठी
कोणाला बोलायच े आहे आिण कोणाया कथा मोजया जातात हे िनवडयात सेया
यंणेची भूिमका असत े. बहतेक ीवादी वृवावर ीमंत िया ंया अनुभवांचा भाव
आहे. आंतरिवभा गीयता हा शद आज शैिणक आिण वेर िसांत, वेर ओळख
यासारया काया अिमत ेया पलीकड े असल ेया ेांमये देखील वापरला जात आहे.
आपण एखााया वतःया आयुयातील वैयिक वाहका ंया वेगवेगया ओळख पाह
शकतो . या सव ओळखी देखील ठरािवक वेळेत िकंवा बदला ंमये एकमेकांना छेदतात . हे
दशवते क छेदनिबंदू हा एक भाग आहे याकड े आपण दुल क शकत नाही. इमेजचा
ोत खालील िलंकमय े आहे.
३.५ आंतरिवभा गीयत ेचे संदभ :
िहंसाचार आिण पतशीर भेदभावाया दीघ इितहासान े मूलभूत असंतुलन थािपत केले
आहे याम ुळे काही लोकांना सुवातीपास ूनच गैरसोय होते. गरबी, जाितयवथा ,
वंशवाद आिण लिगकता ही असमानत ेची उदाहरण े आहेत जी यना यांचे हक आिण
समान संधी नाकारतात . याचे परणाम िपढ्यानिपढ ्या होतात . अशा िठकाणी अयासाच े
साधन हणून आंतरिवभाजनकता खूप मदत करते.
िलंग-आधारत िहंसाचार आिण असमानत ेमुळे सवािधक भािवत झालेयांमये देखील
सवात गरीब आिण उपेित आहेत - काया आिण तांबड्या िया , थािनक मिहला ,
ामीण भागातील मिहला , तण मुली, अपंग असल ेया मुली, ास तण आिण िलंग न
जुळणार े तण,यांचा समाव ेश होतो ."असे िलमा, पे येथील युवा नेया आिण हवामान munotes.in

Page 31


अनेक ीया , अनेक ीवाद आिण
आंतरिवभा गीयता
31 याय व िकली मजा रॉिज हणतात वंिचत लोकस ंयेवर नैसिगक आपी आिण
हवामान बदलाया िववंसक परणामा ंचा िवषम परणाम होतो ही वतुिथती िनवळ
योगायोग नाही.
जगभरातील देश आिण समुदाय जमा होत असल ेया अनेक धोया ंना तड देत आहेत.
िचंता थानान ुसार िभन असया तरी, िनवारा , अन, िशण , काळजी , काम आिण
संरण यासारया पूव-अितवात असलेया मागया वाढवयाचा यांचा नेहमी समान
भाव असतो .
तथािप , ब याच वेळा, संकट िनराकरण े सवात असुरित लोकांचे रण करयात अयशवी
ठरतात . "जर तुही नेहमीया जीवनात अय असाल , तर संकटात तुमया गरजांचा
िवचार केला जाणार नाही, फार कमी ल िदले जाणार ,"असे मॅचा फोन-इन हणतात , या
थायल ंडमधील लेिबयन ीवादी मानवािधकार रक या LGBTIQ+ यया
संकटाया परिथतीत िवशेष गरजा पूण करयासाठी काम करतात . यापैक बरेच वदेशी
आहेत. कोरोनाहायरस महामारीम ुळे उवल ेया समया ंमुळे दीघकालीन असमतोल
आिण अनेक दशका ंया भेदभावप ूण धोरणा ंमये वाढ झाली आहे, परणामी याचे असमान
परणाम आहेत.
हणून, आपण या अडचणचा िवचार केला पािहज े. असे करयात अयशवी झायास
बहआयामी उपेितत ेकडे सोयीकरपण े दुल केले जाऊ शकते, जसे १९७० या मिहला
चळवळीदरयान घडले. या काळात उदारमतवादी ीवाा ंनी असा युिवाद केला क
कामगारा ंया सावजिनक ेात िया ंया अनुपिथतीम ुळे यांया अधीनत ेला हातभार
लागला होता आिण ीवादान े लिगक असमानता दूर करयासाठी सावजिनक काय आिण
िशणाया ेात िया ंया वेशास समथन िदले पािहज े. पूवया लेखनात िया ंया
िनवडक गटाया अनुभवांचे सामायीकरण होते, यांपैक बहतेक गो या, मयम - िकंवा
उच-वगय िभनिल ंगी बायका होया. हे सव मिहला ंया अनुभवांचे ितिनिधव करत
नाही. उदाहरणाथ , युनायटेड टेट्समधील कृणवणय मिहला ंनी ऐितहािसक ्या
सावजिनक िठकाणी बंधपित कामगार िकंवा पगारी कमचारी हणून काम केले आहे. परंतु,
सशकरणाचा माग होयाऐवजी , कमी दजाया सेवा उोगात , कमी पैशासाठी खूप कठोर
परम करावे लागले.
भारतीय अनुभव:
भारतात , िया ंया हका ंवरील सुवातीया चचदरयान असेच काही घडले, जे उच
जाती/वग िशित पुष सुधारका ंया नेतृवाखालील सामािजक सुधारणा चळवळीचा एक
भाग हणून सु झाले. भारतात , िया ंवर यांची जात, वग, लिगक अिभम ुखता आिण
वांिशकत ेनुसार वेगवेगया कार े अयाचार केले जातात , उपेित िया ंना, उदाहरणाथ ,
उच-वणय , उच-वगय िवषमिल ंगी िया ंपेा िभन िलंग अनुभव आहेत. याचमाण े
आिदवासी आिण ामीण मिहला ंना शहरांमये राहणाया मिहला ंपेा वेगळे अनुभव येतात.
"मिहला " या वगवारीत हे भेद ओळखण े महवाच े आहे जेणेकन आही मिहला ंया
अनुभवांचे साविककरण िकंवा सामायीकरण करयाचा धोका पक नये. कोिवड
दरयान थला ंतरत मिहला ंना िवशेषतः गरीब मिहला ंना ीमंतांपेा वेगळा अनुभव आला.
बळ जातीया कुटुंबातील िया ंचे अनुभव आिण अडथळ े (सती, बालिववाह , पदा आिण munotes.in

Page 32


िलंगभावाच े समाजशा
32 िवधवा पुनिववाहावरील बंदी) हे सव भारतीय िया ंमाण ेच साविककरण करयात आले.
या परंपरा सीमांत जातीया घरायातील िया पाळत नाहीत हे नंतर लगेच दुलित केले
गेले.
उदयोम ुख :
आंतरिवभा गीयता हे ीवाद पूव कसे चालल े होते यावर एक सश टीका देते. मा, यात
काही िचंताजनक मुेही मांडले. जर आपण सव िया ंना एक समूह हणून संकपना िकंवा
िनयु क शकत नाही तर ीवादी राजकारणाचा अथ गमावला जातो का? मतभेद
असूनही मिहला ंना एक ठेवयाचा माग आहे का?
आजया काळात गुणामक आिण परमाणवाचक अशा दोही कारया संशोधनामय े
िसांत तयार करताना आंतरलिगकता हे एक महवाच े साधन हणून वापरल े जाते.
तथािप , गुणामक संशोधन पती हे ब याचदा वापरत आहे कारण ते दुलित आवाज
अिधक पपण े दतऐवजीकरण करयास मदत करते.
३.६ कोिवड -19 आिण आंतरिवभाजन
कोिवड -19 ने आधुिनक सामािजक जीवनात खळबळ उडवून िदली होती, परंतु ते एक
समान बरोबरी होयापास ून दूर आहे. ाथिमक संशोधनात असे िदसून आले आहे क
िविवध सामािजक गटांनी िविवध तरांया संसगाया जोखमीचा अनुभव घेतला आिण
आणीबाणीया िविवध परणामा ंना वेगया पतीन े हाताळल े. पुरायांवन असे िदसून
आले आहे क अपस ंयाक आिण थला ंतरता ंना पांढ या उच आिण मयमवगय
गो यापेा संसगाचा धोका जात होता आिण असुरित लोकस ंयेला मृयू आिण
िवषाण ूचा संसग होयाची अिधक शयता असत े. याच बरोबर , सयता सामािजक
अंतराया रणनीती आिण यांया िवघटनकारी सामािजक आिण आिथक भावा ंना सामोर े
जात आहेत, जे समाजातील सवात असुरित सदया ंवर िवषमत ेने परणाम करतात :
मिहला , मुले, कमी उपन गट आिण वांिशक अपस ंयाक . सयाया महामारीमय े काय
घडत आहे हे समजून घेयासाठी , सामािजक घटक आिण सामािजक परणाम या दोही
ीकोनात ून, एक आंतरिवभागीय चौकट आवयक आहे. आंतरिवभाजनामक संशोधक
असमानत ेया असंय यवथा ंया छेदनिबंदूंचा अयास करतात (जसे क िलंग, वय, वग
आिण वांिशकता ) याचा गुणाकार भाव असतो . जेहा वंिचत पदे असमानता समजून
घेयासाठी एकाच यमय े भेटतात . कोिवड -19 चे वैयिक आिण सामुदाियक संपक हे
अनेक आिण परपरस ंबंिधत असमानत ेचे परणाम आहे. आजपय त, सामािजक िवान
संशोधनान े साथीया रोगाया सामािजक आिण आिथक परणामा ंचे मूयमापन
करयासाठी आंतरिवभागीयत ेचे महव कमी केले आहे.
३.७ संभाय उपाय
मिहला ंना भेडसावणाया समया ंवरील संभाय उपाया ंपैक एक हणज े परपरस ंबंध.
जेहा आपण परपरस ंबंिधत ीवादी िकोनात ून पाहतो तेहा िविवध गट एकाच वेळी
असंय, परपरस ंबंिधत समया ंना कसे तड देत आहेत हे समजू शकते. एकमेकांसोबत munotes.in

Page 33


अनेक ीया , अनेक ीवाद आिण
आंतरिवभा गीयता
33 एकजुटीने उभे राहणे, सा यंणेला आहान देणे आिण अयायाया मूळ कारणा ंिव
बोलण े ही सव भिवयासाठी आवयक पावल े आहेत, याम ुळे कोणीही मागे पडणार नाही.
"ते" िकंवा "दुदवी इतर" समया हणून असमानत ेकडे पाहणे समयाधान आहे," ेनशॉ
जोडत े क "फायद े आिण खच या दोहसह आमया यवथा या असमानत ेची ितकृती
बनवयाया सव मागाकडे पाहयास आहाला तयार असल े पािहज े."
तुमची गती तपासा
1. मिहला ंची िथती सुधारयासाठी काही उपाया ंवर चचा करा. (तुही तुमचे वतःच े मुे
जोडू शकता )
2. देशी िया आिण ीवाद यावर चचा करा.
३.८ सारांश
अनेक िया अनेक ीवाद मुळात िया ंचे अनुभव वेगळे असतात हे दाखवतात .
करणातील दुसरा महवाचा िवषय आहे तो आंतरिवभा गीयतेचा. हे एका यापक एकवचनी
अिमत ेवर ल कित करयावर िचह िनमाण करते आिण िलंग, जात, वग, वंश, धम
आिण यासारया असंय अिमता ंया उपिथतीकड े िनदश कन इतरांया वगळयावर
िचह िनमाण करते. हे भिगिनभावाया संकपना ंना आिण एकसंध, अखंड मिहला
चळवळीला आहान देते. दडपशाहीची साविक याया करता येत नाही आिण िपतृसा
हाच दडपशाहीचा एकमेव ोत असू शकत नाही असा दावा केला आहे.
३.९
1. आंतरिवभा गीयतेचा अथ प करा आिण भारतीय संदभात ते कसे लागू करता येईल
याची काही उदाहरण े ा.

2. वैिक भिगनी भावाारे (युिनहस ल िसटरहड ) कृणवणय ीवाद आिण आिकन
उपेितत ेची चचा करा.

3. वैिक भिगनी भावाया संकपन ेची चचा करा.
३.१० संदभ
1. Kamala Bhasin, Understanding Gender, New Delhi, Kali for
Women, 2000.
2. Kamala Bhasin, What is Patriarchy, New Delhi, Kali for Women,
1993.
3. Jane Pitcher and Whelahan, Fifty key concepts in Gender Studies,
New Delhi, Sage Publication, 2005.
4. Rosemari Tong, Feminist Thought : A Comprehensive
Introduction
munotes.in

Page 34

34 ४
अिभजात : उदारमतवादी - मेरी वॉलटोनाट , मूलगामी -
केट िमलेट, समाजवादी - युिलएट िमशेल
घटक रचना
४.० उिे
४.१ परचय
४.२ उदारमतवादी ीवाद - मेरी वॉलटोनाट
४.३ मूलगामी फेिमिनझम - केट िमलेट
४.४ समाजवादी ीवाद – युिलएट िमशेल
४.५ सारांश
४.६
४.७ संदभ आिण पुढील वाचन
४.० उि े
● ीवादाच े िविवध टपे आिण कार समजून घेणे.
● िवाया ना उदारमतवादी , कर समाजवादी ीवादी िवचारसरणीची ओळख कन
देणे.
४.१ परचय
ीवाद ही जागितक इितहासातील सवात जुनी चळवळ आहे. ितची कोणती ही एकच
याया नाही, परंतु ीवाद हा िलंगभाव संपवयासाठी आिण लिगक समानता
आणयासाठी उकळतो . ीवाद हा शद िया ंना समान हक आिण कायद ेशीर संरण
थािपत करयाया उेशाने राजकय , सांकृितक िकंवा आिथक चळवळीच े वणन
करयासाठी वापरला जाऊ शकतो . ीवादामय े िलंग फरकाया मुद्ांशी संबंिधत
राजकय आिण समाजशाीय िसांत आिण तवान , तसेच िया ंसाठी लिगक
समानत ेची विकली करणारी चळवळ आिण िया ंया हक आिण िहतस ंबंधांसाठी मोिहमा
यांचा समाव ेश आहे.
ीवादान े पााय समाजातील संकृतीपास ून कायापय तया िवतृत ेांमये मुख
िकोन बदलल े आहेत. ीवादी कायकयानी मिहला ंया कायद ेशीर हका ंसाठी munotes.in

Page 35


अिभजात : उदारमतवादी - मेरी
वॉलटोनाट , मूलगामी - केट िमलेट,
समाजवादी - युिलएट िमशेल
35 (कराराच े अिधकार , मालमा अिधकार , मतदानाच े हक) मिहला ंया शारीरक
अखंडतेया आिण वायत ेया अिधकारासाठी , गभपाताया अिधकारा ंसाठी आिण
पुनपादक अिधकारा ंसाठी (गभिनरोधक आिण दजदार सूतीपूव काळजीया वेशासह );
कौटुंिबक िहंसाचार , लिगक छळ आिण बलाकारापास ून मिहला आिण मुलया
संरणासाठी ; सूती रजा आिण समान वेतनासह कामाया िठकाणी हका ंसाठी; दुराचार
िव ; आिण मिहला ंवरील िलंग-िविश भेदभावाया इतर कारा ंिव मोहीम चालवली
आहे.
याया इितहासाया बहतेक काळात , बहतेक ीवादी चळवळी आिण िसांतांमये नेया
होया या मुयतः पिम युरोप आिण उर अमेरकेतील मयमवगय गोया मिहला
होया . तथािप , िकमान सोजोन र थया १८५१ या अमेरकन ीवाा ंना िदलेया
भाषणापास ून, इतर वंशातील िया ंनी पयायी ीवाद तािवत केला आहे. १९६० या
दशकात युनायटेड टेट्समधील नागरी हक चळवळ आिण आिका , कॅरिबयन , लॅिटन
अमेरका आिण आनेय आिशयातील युरोपीय वसाहतवादाचा नाश झायान े या वृीला
वेग आला . या काळापास ून, पूवया युरोिपयन वसाहती आिण ितसया जगातील िया ंनी
"पोट-कॉलिनयल " आिण "थड वड" ीवाद तािवत केला आहे. चं तळपद े मोहंती
यांसारया काही उर-वसाहतवादी ीवादी , पााय ीवादावर वांिशक की
असयाबल टीका करतात . अँजेला डेिहस आिण अॅिलस वॉकर सारया कृणवणय
ीवादी हे मत सामाियक करतात .
िसमोन डी युहा यांनी िलिहल े क "पिहया ंदा ीने ितया िलंगाया बचावासाठी ितची
लेखणी उचलताना पािहल े" िटीन डी िपझान ही होती िजने १५ या शतकात Epitre
au Dieu d'Amour ( ेमाया देवाचे प) िलिहल े. हेनरक कॉनिलयस अिपा आिण
मोडेटा डी पोझो डी फोझ यांनी १६ या शतकात काम केले. मेरी ले जस डी गौरने, अॅन
ॅडीट आिण ँकोइस पॉलेन डे ला बॅरे यांनी १७ या दरयान िलिहल े.
ीवादी आिण अयासका ंनी चळवळीचा इितहास तीन "लाटा" मये िवभागला आहे.
पिहली लाट ामुयान े एकोिणसाया आिण िवसाया शतकाया सुवातीया िया ंया
मतािधकाराया चळवळना संदिभत करते (मुयतः मिहलांया मतदानाया अिधकाराशी
संबंिधत). दुसरी लाट १९६० या दशकात सु झालेया ी मु चळवळीशी संबंिधत
कपना आिण कृतचा संदभ देते (यांनी मिहला ंया कायद ेशीर आिण सामािजक
हका ंसाठी मोहीम चालवली होती). ितसरी लाट हणज े १९९० या दशकात सु
झालेया दुसया-लहरी ीवादाया लात येणाया अपयशाची िनरंतरता आिण ितिया .
ीवादी िसांत आिण राजकारणाया इितहासामय े तीन "लाटचा" चा संदभ घेणे सामाय
आहे. १९ या शतकाया उराधा त आिण २० या शतकाया सुवातीया िया ंया
मतािध काराया चळवळी वारंवार पिहया लहरी ीवादाशी जोडया गेया आहेत. थम-
लाट ीवाद हे ी आिण पुषांमधील कायद ेशीररया अिनवाय असमानत ेवर ल कित
कन वैिश्यीकृत होते, उदा. राजकय श आिण अिधकाराया पदांवन िया ंना
कायद ेशीर वगळणे, मालम ेची मालक , रोजगार आिण िववाहात समान हक. १९६०
आिण १९७० या मिहला मु चळवळी दुसया लाटेत ीवादाशी जोडल ेया आहेत. munotes.in

Page 36


िलंगभावाच े समाजशा
36 दुस-या लाटेतील ीवाा ंनी लिगक समानत ेतील कमी "अिधक ृत" अडथया ंवर ल
कित करयास सुवात केली, लिगकता , पुनपादक अिधकार , िया ंया भूिमका आिण
घरातील म आिण िपतृसाक संकृती यासारया समया ंवर ल कित केले. वतःला
पिहया लाटेया राजकारणाच े वारसदार हणून पाहताना , यात ामुयान े मिहला ंया
हका ंवरील कायद ेशीर अडथया ंवर ल कित केले गेले होते, तर दुसया लाटेया
ीवाा ंनी वत: ला पिहया लाटेया राजकारणाला पुढे आणताना पािहल े.
शेवटी, याला ीवादाची ितसरी लाट हणून ओळखल े जाते ती ीवादी राजकारण
आिण १९८० या दशकात सु झालेया आिण आजपय त चालू असल ेया चळवळचा
संदभ देते. ितसया लाटेतील ीवाद दुस-या लाटेया राजकारणाया िटकेतून उवला ,
अनेक ीवाा ंचा असा िवास होता क मागील िपढ्यांनी गोया, मयमवगय , िभनिल ंगी
िया ंया अनुभवांचे अित-सामायीकरण केले होते आिण कृणवणय िया ं, गरीब, गे,
लेिबयन आिण ासज डर लोक आिण गैर-पााय देशांतील मिहला ीकोना ंकडे दुल
केले आिण यांना दडपल े. ितसया ीवाा ंनी ीवाया आवयक िकंवा साविक
कपन ेवर टीका केली आहे आिण यांया ीवादी कायसूचीमय े वणेष, होमोफोिब या
आिण युरोकिवादाच े मुे समािव आहेत.
परणामी , "ीवाद " हा शद एकाच सुसंगत िसांत, िसांत िकंवा राजकय चळवळीचा
संदभ देत नाही. तथािप , ीवादाया झड्याखाली या िविवध चळवळी आिण िवचारधारा
फोफावतात या सव राजकय आिण सामािजक बदलासाठी वचनब आहेत. ीवाद हे
मांडतो क आपण िपतृसाक जगात राहतो , यामय े िया ंवर अयाचार केले जातात
आिण पुषांया तुलनेत असमानता आहे, जसे क ते ऐितहािसक ्या होते. ते याचा
िवरोध करते आिण िवमान श संरचना बदलयाच े काम करते जेणेकन सव िलंग
आिण वंशाया लोकांचे वतःया शरीरावर िनयंण असेल, समान संधी आिण मूय
असेल, ते सामुदाियक जीवनात पूणपणे सहभागी होऊ शकतील आिण समानान े आिण
वातंयाने जगू शकतील .
ीवादाची पिहली लाट ी चळवळीसाठी वरदान आिण अपाय दोही िस झाली.
सकाराम क बाजूने, यांनी कायकयाना एका समान येयासाठी एक केले आिण
चळवळीला याची पतशीर रचना दान केली. तथािप , काही कायकयानी िया ंना
मतािधकार िमळव ून िदयावर आमस ंतु बनले, ते िया ंची संपूण मु हणून पािहल े.
१९६० या दशकात ीवादाया दुसया लाटेया उदयान ंतरच या चळवळीला
नवसंजीवनी िमळाली , िवशेषत: १९६३ मये बेी डनया द फेिमिनट िमिटकया
काशनान े. या पुतकात डनन े िनदशनास आणल े आहे क िया ंना अजूनही िनराशा
वाटत होती. आई आिण गृिहणीया भूिमकेत ते घरातील कामांसाठी मयािदत आहेत.
परणामी , दुसया लाटेया ीवादान े असे मांडले क कायद ेशीर आिण राजकय
अिधकारा ंची पूतता कनही मिहला ंचा अाप सुटलेला नाही. जमन ीर आिण केट
िमलेट यांया कायासह, याचा आधी िया ंया राजकय अिधकारा ंशी संबंध होता, आता
िया ंया अयाचाराया लिगक, मानिसक आिण वैयिक पैलूंचा समाव ेश करयासाठी
मूलगामी बनले आहे. दुसया लाटेत कॅरोल हॅिनश यांनी ‘यिगत आहे राजकय ’ ही munotes.in

Page 37


अिभजात : उदारमतवादी - मेरी
वॉलटोनाट , मूलगामी - केट िमलेट,
समाजवादी - युिलएट िमशेल
37 घोषणा िदली होती. याया आधार े ीवादी कायकयानी राजकय आिण सांकृितक
असमानता एकमेकांशी जवळून जोडल ेली पािहली .
तो काळ असा होता जेहा िया ंचे वैयिक जीवन हे पुषधान समाजाया सखोल
राजकय श संरचनांचे ितिब ंब हणून पािहल े जात असे. अशा कार े, परंपरागत
ीवाा ंया िवपरीत , या काळातील जहाल ीवाा ंनी वैयिक राजकारणाला यांया
चळवळीया कथानी ठेवले. परणामी , या लाटेने १९६० या उराधा त यू जसमय े
िमस अमेरका सदय पधया िवरोधात िनदशने केली, कारण ती ीवाा ंया ‘कॅटल
परेड’ सारखीच होती, यांनी िया ंया सदया वर वतुिनता हणून अशा घटना
पािहया .
ीवादाची पिहली लाट िवषमिल ंगी गोर्या िया ंशी ओळखली गेली होती, या मुयतः
पााय मयमवगा शी संबंिधत होया , तर दुसया लाटेने िवकसनशील राांतील िया ंना
एक आणयासाठी परम घेतले आिण एकता आिण भिगनीवा या िवचारसरणीवर
आधारत रंगीत. िसमोन डी युहाने ितया १९४९ या कामात द सेकंड सेस असा
युिवाद केला क ीवादी राजकारणातील समया ही होती क िया मजूर िकंवा
कृणवणय लोकांमाण े “आही ” हणत नाहीत , िया ंया चळवळीत एकता नसयाया
िनरीणात या युिवादाचा अभाग होता. या समय ेचा सामना करयासाठी , असे भाकत
केले गेले होते क िया ंचा संघष हा एक वग संघष आहे, यामय े िया एक सामािजक
वग तयार करतात याया बाबतीत वंश, िलंग आिण वग एक येतात आिण िपतृसाक
वगाया हातून यांयावर अयाचार करतात .
उदारमतवादी ीवाद , मास वादी ीवाद (आिण याचा िवतार समाजवादी ीवाद
हणून ओळखला जातो) आिण जहाल फेिमिनझम या तीन िवचारसरणया छेदनिबंदूचे
कटीकरण हणज े उदयोम ुख ीवादी राजकय िसांत. या यितर , या लाटेया
काळात , ीवाा ंनी िया ंना यांया दडपशाहीया दीघ इितहासाम ुळे िकंवा यांया
जैिवक बांधणीसाठी पुषांपेा अिधक संवेदनशील हणून सामािजक समया ंचे िनराकरण
करयाया िदशेने एक चांगला िकोन असयाच े पािहल े. या संदभात, पयावरणीय
फेिमिनझम हा शद िया हणून जमाला आयान े िया नैसिगक पयावरणवादी आहेत हे
दशिवयासाठी तयार करयात आली .
४.२ उदारमतवादी ीवाद - मेरी वॉलटोनाट
उदारमतवादी ीवाद हे ीवाा ंमये सवात यापकपण े वीकारल ेले सामािजक आिण
राजकय तवान आहे कारण ते लिगक फरक कमी करताना मिहला आिण पुषांसाठी
समान वैयिक अिधकार आिण वातंयावर जोर देते. उदारमतवादी ीवादी िलंग
समानत ेची वैधता कायम ठेवतात आिण िया ंया वायत ेला आिण आम-पूततेला
समथन देणाया सामािजक, कौटुंिबक आिण लिगक भूिमकांया थापन ेया महवावर जोर
देतात. ते पुष आिण िया यांयातील सरासरी फरका ंऐवजी समानत ेवर जोर देतात,
बहसंय यिमव आिण िलंगांमधील वण िभनत ेसाठी िलंगाया सामािजक बांधणीला
दोष देतात आिण दोही िलंगांसाठी एंोिजनस सुणांया एका संचाचा पुरकार करतात . munotes.in

Page 38


िलंगभावाच े समाजशा
38 उदारमतवादी ीवादी पुष िकंवा िया यांयासाठी चांगया जीवनाया िविश
कपना ंना चालना देयाचे टाळतात , तर लिगक फरकाच े भकम दावे नाकारतात जे
िविवध आिण संभाय ेणीब अिधकार आिण सामािजक भूिमकांना अधोर ेिखत क
शकतात . याऐवजी , ते तटथता आिण गोपनीयत ेया िवतृत ेाचे समथन करतात
यामय े लोक यांयासाठी सवात अनुकूल असल ेया जीवनश ैलीचा पाठपुरावा क
शकतात . उदारमतवादी ीवादी हे माय करतात क िया ंनी घेतलेले काही िनणय
संशयापद असतात कारण ते लिगकतावादी सामािजक िनकषा ंवर भाव पाडतात , परंतु ते
मातृव टाळतात आिण वेछेने िकंवा धमया िकंवा जबरदतीन े घेतलेया िनणयांची
पुनपरीण देखील िहताचा अंितम िनणय घेतील. यामुळे उदारमतवादी ीवादी
मिहला ंया िनणयावर िचह िनमाण करणाया िवधायी कृतीला िवरोध करतात .
या िकोनाच े वचव मुयव े या वतुिथतीम ुळे आहे क यामय े राजकय
उदारमतवादाया चौकटीत सहजपण े सामाव ून घेतलेया संबंिधत परंतु िभन िकोना ंचा
िवतृत पेम समािव आहे. अिधक करप ंथी ीवाा ंमाण े ते अिलतावादाच े
समथन करत नाही िकंवा भांडवलशाही िकंवा िवषमल िगकत ेला मूलभूतपणे िवरोध करत
नाही. याऐवजी , ते काया ंतगत िया ंना समान संरण नाकारणाया थांचा तसेच
उदारमतवादी लोकशाही समाजात िया ंना पूण वातंय देयाया बाजूने यांयाशी
भेदभाव करणार े कायद े यांचा िवरोध करते. उदारमतवादी ीवादी अशा समाजाची विकली
करतात जी बळजबरी दूर करते आिण परपूण समाजाया युटोिपयन िकोनांया
िवरोधात येकाया वतःच े िनणय घेयाया अिधकाराच े समथन करते.
उदारम तवादी ीवादाची मुळे इतरांबरोबरच मेरी वोलटोनाट (१७५९ -१७९७ ), जॉन
टुअट िमल (१८०६ -१८७३ ), आिण हॅरएट टेलर िमल (१८०७ -१८५८ ) यांया
लेखनात आहेत. वोलटोनाटया आधीया अनेक लेखकांनी, उदा. जीन-जॅक सो
(१७१२ -१७७८ ), पपण े असा युिवाद केला होता क पुष आिण िया वभावान े
केवळ िभन नसून "नैसिगक दजामये" िभन आहेत, िया शारीरक , बौिक आिण
भाविनक ्या कमकुवत आहेत, (३५८-६१). पुष अिधक तकशु, िया अिधक
भाविनक असे हटल े जाते; यांया संबंिधत िशणान े हे फरक ितिब ंिबत केले पािहज ेत.
जॉन लॉक (१६३२ -१७०४ ) सारया काही तवा ंनी िवचार केला क पुष आिण
िया ंना समान िशण िमळाल े पािहज े आिण यांया मुलांसाठी समान अिधकार आिण
जबाबदाया आहेत. तरीही , या लेखकांनी सामािजक भूिमका िकंवा कायद ेशीर हका ंया
बाबतीत , संपूण लिगक समानत ेसाठी युिवाद केला नाही. पुष आिण िया िभन आहेत
ही कपना िया ंना लनान ंतर वतःची मालमा ठेवयाचा आिण मतदानाचा अिधकार
नाकारणाया काया ंचे समथन करयासाठी वापरली गेली आहे.
मेरी वॉलटोनाट ही एक इंजी लेिखका होती िजने िशण आिण समाजातील
मिहला ंया समान हका ंसाठी कठोर संघष केला. अ िवंिडकेशन ऑफ द राइट्स ऑफ
वुमन (१७९२ ) मये, याला ीवादी लािसक मानल े जाते, ितने ितया िवचारा ंबल
िलिहल े. वॉलटोनाट ही एका शेतकयाची मुलगी होती. ितने शाळेत िशकवल े आिण
शासक हणून काम केले, यामुळे ितया "थॉट्स ऑन द एयुकेशन ऑफ डॉटस " munotes.in

Page 39


अिभजात : उदारमतवादी - मेरी
वॉलटोनाट , मूलगामी - केट िमलेट,
समाजवादी - युिलएट िमशेल
39 (१७८७ ) या पुतकासाठी ितला कपना िमळाया . १७८८ मये, ितने लंडनया
काशक जोसेफ जॉसनसाठी अनुवादक हणून काम करयास सुवात केली. 'मेरी: अ
िफशन ' (१७८८ ) या कादंबरीसह यांनी ितया अनेक कामे कािशत केया. १७९२
मये ितने िलिहल ेले 'अ िहंिडकेशन ऑफ द राइट्स ऑफ वुमन' हे यांचे समाजातील
िया ंया थानाबलच े सवात महवा ची कृती आहे. मिहला आिण पुषांना समान िशण
िमळाल े पािहज े, असे यात हटल े आहे.
ीवादाया सवात महवाया कामांपैक एक हणज े ी अिधकारा ंचे समथन. १७९२
मये कािशत झालेया एका पुतकात वॉलटोनाटन े हटल े आहे क ितया
काळातील िशण यवथ ेने िया ंना बेिफकर आिण हेतुपुरसर अम बनवल े होते. ितने
िवचार केला क मुलना मुलांमाण ेच संधी देणारी िशण णाली मिहला ंना घेऊन जाईल
या केवळ महान पनी आिण माता नसून अनेक नोकया ंमयेही चांगया आहेत. इतर
सुवातीया ीवाा ंनीही िया ंया चांगया िशणासाठी यन केले, परंतु
वॉलटोनाटच े काय हे असे सुचिवणारे पिहल े होते क राीय िशण यवथ ेया संपूण
फेरबदलासारया राजकय बदला ंारे िया ंची िथती सुधारली जाऊ शकते. हा बदल
सवासाठी चांगला असेल या िनकषा त ती आली .
तुमची गती तपासा :
१. उदारमतवादी ीवादाबल िलहा.
४.३ जहाल ीवा द - केट िमलेट
जहाल ीवाद हे ी-पुष असमानत ेया िपतृसाक मुळांवर िकंवा िवशेषत: पुषांया
िया ंया सामािजक वचवावर जोर देणारे तवान आहे. जहाल ीवाद िपतृसा हे
सामािजक हक, िवशेषािधकार आिण श मुयतः लिगक संबंधांया आधार े िवभािजत
करतो आिण परणामी , िया ंवर अयाचार करतो आिण पुषांना िवशेषािधकार देतो असे
मानतो . जहाल ीवाद सवसाधारणपण े िवमान राजकय आिण सामािजक संघटनेला
िवरोध करतो कारण ते मूळतः िपतृसाशी जोडल ेले आहे. अशाकार े, करप ंथी ीवादी
सयाया यवथेतील राजकय कृतीबल साशंक असतात आिण याऐवजी िपतृसा
आिण संबंिधत ेणीब संरचनांना कमजोर करणाया संकृती बदलावर ल कित
करतात .
जहाल ीवाद संपूणपणे जहाल समकालीन चळवळीत ून वाढला . १९६० या दशकातील
युिवरोधी आिण नवीन डाया राजकय चळवळी लोकांना सश बनवयािवषयी
असायला हया होया , तरीही चळवळीतील पुषांनी िया ंना समान श िमळयापास ून
रोखल े. यापैक बर्याच िया ीवादी गटांमये मोडया , परंतु तरीही यांनी पूवया
समान करवादी राजकय कपना आिण पती वापरया . ीवादाची सवात टोकाची
बाजू " जहाल ीवाद " हणून ओळखली जाऊ लागली .
munotes.in

Page 40


िलंगभावाच े समाजशा
40 केट िमलेट या ीवादी होया क यांनी ी मु चळवळीची दुसरी लाट सु केली. ितने
सेशुअल पॉिलिटस हे सवािधक िवकल े जाणार े पुतक िलिहल े, जे यावेळी खूप मोठे
होते. २०१७ मये वयाया ८२ या वष मरण पावल ेया िमलेट यांना ही कपना सुचली
क वैयिक हे मिहला ंसाठी राजकय आहे. १९७० मये बाहेर आलेले लिगक
राजकारण हे िपतृसाक शया िवेषणावर आधारत होते. िमलेट यांनी कपना
मांडली क पुषांनी िया ंवर संथाम क श केली आहे आिण ही श िनसगा ने नहे
तर समाजान े बनिवली आहे. हा िसांत ीवादाबल िवचार करयाया नवीन पतीचा
आधार होता याला "जटील ीवाद " असे हटल े जाते.
लिगक राजकारण उदयोम ुख ी मु चळवळीया वेळी कािशत झाले आिण एक
उदयोम ुख राजकारण याने पुष वचवाला राजकय आिण संथामक दडपशाही हणून
परभािषत करयास सुवात केली. िमलेटया कायाने हा िसांत यापक जगाला आिण
िवशेषत: बौिक उदारमतवादी थापन ेपयत मांडला, याम ुळे एक महवप ूण नवीन
राजकय िसांत आिण चळवळ हणून जहाल ीवाद सु झाला. ितया पुतकात ,
िमलेट यांनी पुषधान मूये आिण िनयम वीकारयासाठी मिहला ंचे सामािजककरण
करयाया पतीच े िवेषण कन पुषांया वचवातील िया ंची गुंतागुंत प केली,
याने ीचे पालन पोषण हे काहीसे नैसिगक आहे या कपन ेला आहान िदले.
लिगक राजकारणात हेी िमलर, नॉमन मेलर आिण डीएच लॉरेस या तीन मुख पुष
लेखकांया लिगक यांचा समाव ेश आहे. िमलेटने येकामय े िया ंया अधीनत ेचे
िवेषण केले. हे लेखक पुरोगामी सािहयातील मुख यिमव होते. या येकाचा
यावेळया ितस ंकृती राजकारणावर मोठा भाव होता, आिण ी लिगक अधीनता
आिण पुष वचव हे कोणया ना कोणया कार े "लिगक" होते ही धारणा अंतभूत केली.
ीवादी सािहियक समी ेचा शोध लावयाच े ेय िमलेट यांना जाते. ितया आधी, ते
अितवात नहत े. ितचे लवेधी १९७० चे माटरवक , लिगक राजकारण , लिगक
ांितकारक डु जर-नॉमन मेलर, हेी िमलर आिण डी.एच. लॉरेस यांची िता िनमाण
करणार े ासंिगक गैरवतन आिण बलाकाराया यांया मजेदार टेकडाउनसह - एक
नवीन आिण उलेखनीय संकपना सादर केली. सािहयाचा अथ याया लिगक
गितमानत ेया संदभात केला जाऊ शकतो . आपण कादंबरी आिण किवता ंमधून सेसबल
श हणून िशकू शकता . सािहय हे चेतना वाढवयाच े एक आदश मायम आहे यावर
तुही असहमत असू शकता , परंतु िमलेटने वाचनाला जीवन बदलणार े, अगदी जग
बदलणार े कृती बनवल े हे तुही नाका शकत नाही.
िमलेटने कोलंिबया येथील इंजी िवभागातील ितचा बंध हणून लिगक राजकारण िलिहल े,
परंतु पदवीधर िवािथ नी असो िकंवा नसो, ितचे िलंग इतके अध:पतन कसे झाले हे
शोधयाचा ितचा िनधार होता, जरी याचा अथ संपूण मानवी इितहासाशी सामना करणे
असेल. जर लिगक राजकारणातील काही भाग, जसे क ायडच े ितचे दीघ िवेषण,
िदनांिकत वाटत असेल, तर ते काही अंशी कारण आहे कारण िमलेटने आपण
यायासारया यना कसे समजतो ते बदलल े आहे. आज फार कमी लोक ायड
शदशः वाचतात . "इंटनलाइड िमसॉजीनी " आता वैध वैकय िथतीप ेा उपरोिधक रेो munotes.in

Page 41


अिभजात : उदारमतवादी - मेरी
वॉलटोनाट , मूलगामी - केट िमलेट,
समाजवादी - युिलएट िमशेल
41 पोटरसारख े वाटते. वचवावर आधारत राजकय यवथा ही िया ंया अधीनत ेतून
िनमाण होते ही कपना आता नवीन रािहल ेली नाही आिण यासाठी ती काही दोष
सामाियक करते.
तुमची गती तपासा :
१. मूलगामी ीवाद हणज े काय?
४.४ समाजवादी ीवाद – युिलएट िमशेल
भांडवलशाही हे िया ंवरील अयाचाराच े ाथिमक कारण आहे या मास वादी ीवाा ंया
वादाया यितर , समाजवादी ीवादी िपतृसाक श िवतरण हे दुयम कारण हणून
माय करतात . समाजवादी ीवादी चळवळीया कथानी हे आकलन आहे क
िया ंवरील अयाचार हे एकाच दडपशाहीचा परणाम नसून लिगकता , वग, वंश, वांिशकता
आिण अथातच िलंग यासारया अनेक भेदभाव करणाया शचा परणाम आहे. अशा
कार े, ी मु िमळिवयासाठी , चळवळीन े या समया ंना एकितपण े हाताळयाचा
यन केला.
तथािप , आिथक दडपशाही आिण िपतृसा हे समाजवादी ीवाा ंसाठी इतर सव
कारया अधीनत ेचा पाया असयाम ुळे, ते असा युिवाद करतात क जवळज वळ सवच
समाजात िया ंवर अयाचार होत असल े तरी, अयाचाराच े माण आिण वप िदलेया
समाजाया आिथक वातिवकत ेवर अवल ंबून असत े. बाबरा एहरनरीच , िसिहया वॉबी ,
शालट पिकस िगलमन , डोना हारवे, एमा गोडमन आिण सेमा जेस यांसारया
समाजवादी ीवादी , जमदाया , मुलांचे संगोपन आिण सामाजीकरण , आजारी लोकांची
काळजी घेणारी आिण यांना मिहला ंया भूिमकांचे महव पटवून देतात. घराबाह ेर काम
करणा री पुषांसाठी राहयायोय िठकाणी घराचे पांतर करतात .
आधुिनक समाजाया िपतृसाक वपाम ुळे िया ंया या भाविनक माकड े वारंवार
दुल केले जाते असे यांचे हणण े आहे. आिण जेहा िया नोकरीया बाजारात
मास वादी याला उपादक म हणतील यामय े गुंततात , तेहाही यांना यांया पुष
समका ंया तुलनेत कमी वेतन आिण लिगक छळ यांसारया पूवहांना सामोर े जावे
लागत े. अशा कार े, समाजवादी ीवाा ंनी समाननीय अितवाया हकाची मागणी
करयासाठी िशकागो वुमेस िलबरेशन युिनयन सारया मिहला संघटना थापन केया.
युिलएट िमशेलने १९७४ मये, मिहला चळवळीया िशखरावर , ायड शू आहे या
कपन ेला आहान देऊन ितया सहकारी ीवाा ंना धका िदला. ितने असा युिवाद
केला क बुवा आिण िपतृसाक हणून मनोिव ेषणाया नाकारयात ीवाद िटकू
शकत नाही. ितने नमूद केले क मनोिव ेषण ही िपतृसाक समाजासाठी िशफारस नाही,
तर ती कशी वापरली गेली असेल याची पवा न करता याचे िवेषण केले जाते. "आहाला
जर िया ंवरील अयाचार समजून यायच े असतील आिण यांचा सामना करायचा असेल
तर मनोिव ेषणाकड े दुल करणे आहाला परवडणार े नाही," असे ती हणत े. िमशेल यांनी
िवसाया शतकातील या दोन मुख बौिक भावा ंमधील बदलया संबंधांचे परीण केले. munotes.in

Page 42


िलंगभावाच े समाजशा
42 मनोिव ेषण आिण ीवाद हे याया मौिलकता आिण उेजकत ेमुळे ीवादी िसांताचे
एक आवयक घटक रािहल े आहेत.
जर िया ंया अितवाची याया भांडवलशाही आिण िपतृसा यांया शािसत
िवचारधारा आिण संथांारे केली गेली असेल, तर केवळ भांडवलशाहीची समज (िकंवा
एकाक िपतृसा) िया ंया अयाचाराया समय ेचे िनराकरण करयासाठी अपुरी आहे.
युिलएट िमशेलया मते, "भांडवलवादी अथयवथ ेचा पाडाव आिण परणामी राजकय
आहान हे िपतृसाक िवचारसरणीच े परवत न सूिचत करत नाही."
तुमची गती तपासा :
१. समाजवादी ीवाद प करा.
४.५ सारांश
आपण या करणात तीन मुख िकोन पािहल े: उदारमतवादी , जहाल आिण समाजवादी .
उदारमतवादी ीवाद हा ीवादाचा एक कार आहे जो मुय वाहातील समाजा या
चौकटीत िया ंना यात समाकिलत करयासाठी काय करतो . याची उपी अमेरकन
ांतीया सरकारया सामािजक कराराया िसांतामय े शोधली जाऊ शकते. मेरी
वॉलटोनाटन े मिहला ंया समानत ेचा पुरकार केला. उदारमतवाा ंया बाबतीत जसे
अनेकदा घडते, तडजोडमय े फारस े काही साय होत नाही, जोपय त करवादी चळवळ
उदयास येत नाही आिण या तडजोडना डावीकड े खेचत नाही तोपयत ते यवथ ेया
आतील बाजूने घोषणाबाजी करतात .
ीवादाया इतर "लेवस" साठी जहाल ीवाद हा एक महवाचा आधार आहे. मूलगामी
ीवाद, याला बरेच लोक ीवादाचा "अवांिछत" भाग हणून पाहतात , यात
ीवादात ून िनमाण झालेया अनेक कपना ंचा जम होतो. या कपना नंतर ीवादाया
इतर (परंतु सवच नाही) शाखा ंारे वेगवेगया कार े आकारया जातात आिण वाढवया
जातात .
मास वाद आिण जहाल ीवाद एक येऊन समाजवादी ीवाद तयार होतो. इकोसया
मते, समाजवादी ीवाद हे जहाल ीवाद आिण मास वाद यांचे संघटन आहे, यामय े
मास वाद हा मुख भागीदार आहे. मास वादी आिण समाजवादी वारंवार वतःला
"जहालवादी " हणून वणन करतात , परंतु ते यात आिथक यवथ ेला समाजाच े "मूळ"
हणून संबोधतात .
४.६
● मेरी वॉलटोनाटच े योगदान प करा.
● ीवादी िवचारा ंमये केट िमलेटचे योगदान िकती महवाच े होते?
● मनोिव ेषण आिण ीवादी िसांतािवषयी एक नद या. munotes.in

Page 43


अिभजात : उदारमतवादी - मेरी
वॉलटोनाट , मूलगामी - केट िमलेट,
समाजवादी - युिलएट िमशेल
43 ४.७ संदभ आिण पुढील वाचन
 Britannica, T. Editors of Encyclopaedia (2022, April 23). Mary
Wollstonecraft. Encyclopedia Britannica.
https://www.britannica.com/biography/Mary -Wollstonecraft
 http://routledgesoc.com/profile/feminist -social -theory
 Juliet Mitchell. Women’s Estate . Penguin 1971. 182pp. pp 75 -122
 Kate Millett. "Sexual Politics." 1970
 Mary Daly, "The Church and the Second Sex: Towards a Philosophy
ofWomen's Liberation." 1968
 McAfee, Noëlle and Katie B. Howard, "Feminist Political
Philosophy", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2022
Edition), Edward N. Zalta (ed.).
 Millett, K., MacKinnon, C., & Mead, R. (2016). Sexual Politics :
Columbia University Press.
 Mills, A. J., Durepos, G., & Wiebe, E. (2010). Encyclopedia of case
study resea rch (Vols. 1 -0). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications,
Inc. doi: 10.4135/9781412957397
 Morales, H. feminism and ancient literature. Oxford Classical
Dictionary. Retrieved 7 May. 2022, from
https://oxfordre.com/classics/view/10.1093/acrefore/9780199381135. 0
01.0001/acrefore -9780199381135 -e-8235.
 Friedan, B. (2010). The Feminine Mystique : Penguin Books.




munotes.in

Page 44

44 ५
समकालीन – काळा ीवाद - बेल हस, उर आध ुिनक
ीवाद : युिलया िट ेवा
घटक रचना :
५.० उिे
५.१ तावना
५.२ काळा ीवाद - बेल हस
५.३ उर आध ुिनक ीवाद - युिलया िट ेवा
५.४ सारांश
५.५
५.६ संदभ आिण प ुढील वा चन
५.०. उि े (OBJECTIVES ):
 समकालीन ीवादी चळवळ समज ून घेणे.
 िवाया ना काळा ीवादाची ओळख कन द ेणे.
 उर-आधुिनक ीवाद हणज े काय ह े जाणून घेणे.
५.१ तावना (INTRODUCTION ):
ीवाद हा जीवनाया सव ेात प ुषांया िया ंया वरील वच वाचा िनष ेध हण ून
उदयास आला . हा ीवाद मिहला ंया भ ूिमकेला ोसाहन द ेयासाठी आिण या ंना
समाजात या ंचे योय थान िमळिवयासाठी सम करयाचा यन करत े. ीवाद
िवमान सामािजक यवथ ेकडे मूलत: पुषधान हण ून पाहतो िजथ े िया ंना वंिचत
तरावर थान िदल े जाते. लिगक भ ेद हे िया ंया द ुःखाच े कारण आह े ही कपना त े
नाकारतात . याऐवजी त े असा य ुिवाद करतात क त े 'िलंगभाव' हे, लिगकत ेया ज ैिवक
वतुिथती ऐवजी एक सामािजक रचना आह े, याने ीवाचा एकसाचीपणा केला आिण
ितला कमी महवप ूण सामािजक भ ूिमकांसाठी िनय ु केले. ीवाद एककड े दडपशाहीया
संथा आिण पती ओळखयाचा यन करतो , दुसरीकड े ीवाद या दडपशाहीला
आहान द ेयाचे संभाय माग शोधयाचा यन करतो . munotes.in

Page 45


समकालीन – काळा ीवाद - बेल
हस, उर आध ुिनक ीवाद : युिलया
िट ेवा
45 समकालीन ीवादी िवचारान े वैचारक सी मा ओला ंडया आह ेत आिण सहजत ेने िवरोध
य दश वला आह े, यामुळे इतर िवषया ंचा फायदा झाला आह े. वषानुवष, ीवादी
िसांतामय े नवीन प ैलु उदयास आल े आहेत जे याय , समानता या पार ंपारक म ुद्ांया
पलीकड े गेयाचे िदसतात , यामुळे ीवादाच े िितज िवत ृत होत े. सांकृितक अयास ,
सािहियक िसा ंत, आधुिनकोर िसा ंत, मनोिव ेषण आिण उर -वसाहितक
अयासात ून िमळाल ेया नवीन अ ंतीने अलीकडया काळात ीवादी वादाची नवीन ेे
उघडली आह ेत.
िवसाया शतकाया उराधा त आिण एकिवसाया शतकाया स ुवातीस ीवादी िसा ंत
केवळ ी -पुषांया जीवनाचा िवचार करयाप ुरता मया िदत नाही , तर स ंपूण सामािजक
जगाला िल ंग कस े आकार द ेते याचे पीकरण द ेते. समकालीन ीवादी िसा ंत सामाय
ेयांया पलीकड े अशा कार े पुढे सरकतो ज े ीवादी बौिक चौकशी आिण
राजकय ्या यत ियाशीलता या दोहया म ुख िच ंतांमये सुधारणा करतात . हा
अयाय समकालीन ीवादी िसा ंतांवर ल क ित करतो ज े िवतारत करतात , टीका
करतात आिण अयथा दुसरी लाट ीवादी िसा ंतांशी संलन असतात .
वॉलटोनाटन े पपण े िनदश नास आणल े क ितया काळातील िया अयाचारत ,
उपेित, अिशित आिण वातिवक जगापास ून अिल होया . मुलया िशणासोबतच
यांनी साव िक िशणाचाही प ुरकार क ेला. ती िलिहत े, “िया ंना आिण प ुषांना ते या
समाजात राहतात या समाजाया मतान ुसार आिण िशाचारान ुसार मोठ ्या माणात
िशित झाल े पािहज ेत” आिण समाजात कोणताही महवप ूण बदल झायािशवाय खरी “ी
िशाचारात ा ंती” होऊ शकत नाही .
एकोिणसाया शतकाया अख ेरीस, काही प ुष िवचारव ंतांनी िया ंया हका ंसाठी वाद
घालयास स ुवात क ेली आिण ीवादाया इितहासात बदल घडव ून आणला . िवयम
थॉपसन आिण जॉन ट ुअट िमल या ंनी या ंया पनया ेरणादायी भावाची कब ुली
िदली. िवयम थॉपसनन े यांचे अपील ऑफ वन हाफ ऑफ द ुमन रेस, वूमन, अगेट
द िटेशन ऑफ द अदर हाफ , मेन, टू रेेन टू रेशन इन पोिलिटकल अ ँड डोम ेिटक
लेहरी आिण या प ुतकाच े वणन "िकमान एका माणसाचा िनष ेध" असे केले आहे. आिण
एक ी " "मानवी जातीया अया ौढ भागाया अधोगतीया " िव अस े नमूद केले
आहे.
अखेरीस, अनेक िवचारव ंत आिण ल ेखकांनी पााय ीवादावर ितिया य क ेली
कारण ती क ेवळ िल ंगभावावर ल क ित करत े आिण िल ंग आिण वग यांयातील फरक
दुलित करतात , जे िलंगाशी ख ूप संबंिधत आह ेत. कृणवणय िया आिण इतर र ंगीबेरंगी
िया ंया अितवा चा समाव ेश करयाया यापकत ेचा अभाव यात होता . ािझिलयन
मिहला ंनी ीवादाचा य ुरोकी िकोन ठामपण े मांडला आह े कारण तो वण ेष, आरोय
समया आिण कामाशी स ंबंिधत इतर समया ंसारया समया ंची चचा टाळतो . पााय
ीवाा ंना लिगकता आिण राजकय आिण सामािजक असमानत ेया समया ंचा सामना
करावा लागतो , तर ‘ितसया जागितक िया आणखी ग ुंतागुंतीया आिण ग ुंतागुंतीया
समया ंना तड द ेतात. munotes.in

Page 46


िलंगभावाच े समाजशा
46 बेल हसने ितया ीवादी िसा ंत: ॉम मािज न टू सटर (१९८४ ) मये टीकामकपण े
युिवाद क ेला आ िण िव ेषण क ेले क, “या िया ल िगक अया चाराला सवा िधक बळी
पडतात . यांना जीवनात या ंची िथती बदलयाची श नाही या ंना कधीही बोलयाची
परवानगी नाही . ” पााय ीवाद म ुळात वण ेषी आह े आिण याम ुळे अनेक िया ंना
िनराश आिण असमाधानी आहे असे ितचे मत आह े. सोजौन र थ (Sojourner Truth ) ही
पिहली ीवादी होती या ंनी काया ग ुलाम िया ंकडे गो या िया ंचे ल व ेधले आिण
यांना जाणीव कन िदली क िया प ुषांमाण े काम क शकतात .
याचा स ंदभ हणून, आता क ृणवणय ी वाद तस ेच उर-आधुिनक ीवादाकड े पाहया,
यात याया बौिका ंवर िवश ेष भर आह े.
५.२ काळा ीवाद - बेल हस:
कृणवणय ल ेिखका , कृणवणय आिण िया असयाम ुळे गुंतागुंतीया सामािजक ा ंचे
िवेषण करतात . गुलामिगरीची अथा ंग वेदना, अयाय आिण भीषण त े पपण े य
करतात . कृणवणय िया ंना गोर े लोक आिण काळ े पुष या दोघा ंकडूनही अन ेक
कारया अयाचारा ंना तड ाव े लागल े आहे. या अन ुभवान े यांना पुरेशी सामी दान
केली आह े याार े ते यांया दडपशाहीया भावना य क शकतात . मिहला
सािहियक पर ंपरा आिण आिकन -अमेरकन सािहियक पर ंपरा या दोही पर ंपरांारे या
लेखकांना जाणीवप ूवक अप क ेले गेले आहे. कृणवणय िया ंया िलखाणा ंना तुछ
आिण ग ैरसमज झा लेले मानल े. "पुषांया धारण ेतून पुषांया िनयमा ंनुसार चालणा या
सांकृितक आथापन ेारे आय िदला ग ेला आह े."
गो या मिहला िवान आिण ल ेखकांनी काया मिहला ल ेिखका ंया कृतना जाणीवप ूवक
सािहियक कायस ंह आिण समीामक अयासात ून वगळल े. याचे सवक ृ उदाहरण
पॅििशया म ेयर प ॅस या ंया द िफम ेल इमॅिजनेशन: िलटररी अ ँड सायकॉलॉिजकल
इहेिटगेशन ऑफ व ुमन राईिट ंग या पुतकात आढळ ू शकत े, िजथे कृणवणय मिहला
लेखकांबल िनित उदासीनता आिण आमस ंतुता आढळत े. कृणवणय मिहला
लेखकांना या ंया म ूळ सािहियक पर ंपरेतील पा ंढ या मिहला ल ेिखका ंया तस ेच काया
पुष ल ेखकांया पर ंपरेवरील टीकामक क ृतपास ून दयाळ ूपणे वंिचत क ेले गेले.
गो या िया ंनी अितशय दा ंिभकपण े ही चळवळ आपली आह े असे मानल े आिण िया
िविवध भ ेद-िलंगवाद, वणेष आिण वग िवश ेषािधकारान े िवभागया जातात या
वतुिथतीकड े दुल केले. हसन े ीवादी गटा ंमधला ितचा वतःचा अन ुभव िलिहला
आिण घोिषत क ेले क गो या िया काया िया ंबल अितशय िवन व ृी लाग ू करतात .
असे कन या ंनी या मिहला ंना ीवादी चळवळीत सहभागी होऊ िदल े होते याची आठवण
कन िदली . यांनी या ंना कधी च समान हण ून पािहल े नाही.
बेल हस , लोरया जीन व ॅटिकसच े टोपणनाव , (जम २५ सटबर १९५२ ,
हॉपिकसिवल े, कटक, यू.एस.—मृयू १५ िडसबर २०२१ , बेरया, कटक), अमेरकन
िवान आिण काय कता या ंया कृतीने वंश, िलंगभाव आिण वग य ांयातील स ंबंध munotes.in

Page 47


समकालीन – काळा ीवाद - बेल
हस, उर आध ुिनक ीवाद : युिलया
िट ेवा
47 तपासल े. ितने अनेकदा क ृणवणय मिहला आिण क ृणवणय मिहला ल ेखकांया िविवध
धारणा आिण ीवादी ओळख िवकिसत क ेया.
हस, ितया िशणाया स ुवातीया काळात , शाळांमये वांिशक भ ेदभावाया अधीन
होती. ॉमासह वाढल ेली, ती १९६० या उराधा त एकािमक शाळेत गेली. अखेरीस
ितला ट ॅनफोड िवापीठ आिण िवकॉिसन म ॅिडसन िवापीठात ून इंजी सािहयात
िशण िमळाल े. ितने कॅिलफोिन या िवापीठात ून पीएचडी प ूण केली. २००४ पासून,
कटकमधील ब ेरया कॉल ेजमय े ह स िशकवल े जातात , मु िशकवणी द ेणारे
उदारमतवादी कला महािवालय , द गािड यनने असा अहवाल िदला .
हसच े पिहल े पुतक, “अँड देअर वी व ेट”, किवता ंचा स ंह १९७८ मये कािशत
झाला. १९८१ मये कािशत झाल ेले ितचे पिहल े मुख काम , ‘मी एक ी नाही का ?’ हा
एक महवाचा ीवादी मजक ूर हण ून मोठ ्या माणावर ओळखला ग ेला. हे पुतक २४
वषाया हसन े िलिहल े होते आिण १९९२ मये ते पिलशस वीकलीन े गेया २०
वषातील सवात भावशाली प ुतका ंपैक एक हण ून घोिषत क ेले होते.
१९८० या दशकात ह स काया मिहला ंसाठी ‘िसटस ऑफ द याम ’ नावाचा एक
समथन गट थापन क ेला, याचा ितन े नंतर १९९३ मये कािशत झाल ेया प ुतकाच े
शीषक हण ून वापर क ेला, लॅक िसटरहड कािशत क ेला. ितया इतर ल ेखनात
फेिमिनट िथअरी ॉम मािज न टू सटर (१९८४ ), टॉिकंग बॅक: िथंिकंग फेिमिनट , िथंिकंग
लॅक (१९८९ ), लॅक लुस: रेस अँड र ेझटेशन (१९९२ ), िकिलंग रेज: एंिडंग रेिसझम
(१९९५ ), रील ट ू रअल : रेस यांचा समाव ेश आह े. , Sex, and Class at the Movies
(1996), Remembered Rapture: The Writer at Work (1999), Where We
Stand: Class Matters (2000), Communion: The Female Sea rch for Love
(2002), आिण सहचर प ुतके वुई रयल क ूल: लॅक मेन अँड मॅयुिलिनटी (२००३ )
आिण द िवल ट ू चज: मेन, मॅयुिलिनटी आिण लह (२००४ ). रायिट ंग िबयॉड र ेस:
िलिह ंग िथअरी अ ँड ॅिटस २०१२ मये कािशत झाल े. ितने बोन ल ॅक: मेमरीज ऑफ
गलहड (१९९६) आिण वाउ ंड्स ऑफ प ॅशन: अ रायिट ंग लाइफ (१९९७ ) यासारया
अनेक आमचरामक काम े देखील िलिहली .
ीवादी चळवळ ही गरीब आिण काया मिहला ंया गरजा आिण स ंघषाचा कमी िवचार
कन उचवगय , गो या मिहला ंपुरतीच कशी मया िदत आह े यावर न ेहमीच ह सचे काम
कित केले गेले आहे. ितया प ुतकात 'मी एक ी नाही ' , हसन े िलिहल े, “हे उघड आह े
क अन ेक िया ंनी ीवादाचा वापर वतःया ह ेतूसाठी क ेला आह े, िवशेषतः या गो या
िया या चळवळीत आघाडीवर होया ; परंतु या िविनयोगासाठी वत :चा राजीनामा
देयाऐवजी मी 'ीवाद ' हा शद प ुहा वापरण े िनवडल े आहे, या वत ुिथतीवर ल क ित
करयासाठी क कोणयाही असल अथा ने 'ीवादी ' असण े हणज े स व लोका ंना, ी
आिण प ुष, मु हवी आह े. लिगकतावादी भ ूिमका पती , वचव आिण दडपशाही
पासून." असा अथ घेणे आवयक आह े. munotes.in

Page 48


िलंगभावाच े समाजशा
48 संगीत, िचपट आिण कल ेया ेात क ृणवणय स ंकृतीया ितिनिधवाबल हस
नेहमीच बोलायया . ितने रॅप युिझक आिण याया म ुळांवरही ठाम मत मा ंडले, जे मुयतः
कृणवणय लोका ंवर या ंया घरात आिण रया ंवर लावल ेया िनय ंणात ून उवत े.
िपतृसा आिण प ुषवावरील ह स िकोन देखील िववादापद मानली ग ेली. तथािप ,
ितया उ वचनबत ेसह आिण िवासा ंसह, ितने एकदा हटल े होते, "मला माझ े काम बर े
होयासाठी हव े आहे". ‘द िवल ट ू चज: मेन, मॅयुिलिनटी अ ँड लह ’ या ितया पुतकात ,
काशनाया काळात एक वादत प ुतक, हसन े असा य ुिवाद क ेला क प ुषव ही
एक िछ आिण एक यवथा आह े जी प ुषांसह य ेकाला दाबत े.
कृणवणय ीवाद या वत ुिथतीवर भर द ेतो क िल ंगभाव, वंशवाद आिण वगय
दडपशाही ह े एकम ेकांशी जोड लेले आिण एकम ेकांना छ ेदणारे आह ेत. कृणवणय
ीवाा ंना वेगवेगया आहाना ंचा सामना करावा लागला : इतर क ृणवणय िया ंना हे
दाखवयासाठी क ीवाद ही गो या िया ंची चळवळ नाही , गो या िया ंना या ंयासोबत
सा वाट ून घेयास राजी करण े आिण या ंना आा द ेणे आिण क ृणवणय रावादाया
दुराचारवादी व ृचा अ ंत करयासाठी लढा द ेणे.
१९८० आिण १९९० या दशकात क ृणवणय ीवादी ल ेखकांमये मोठी वाढ झाली .
यांनी उघडपण े िलंग, पांढरे पुष िपत ृसा आिण इतर कारच े वचव आिण वचव यावर
टीका क ेली. १९८० चे दशक हा एक महवप ूण काळ होता यामय े काही क ृणवणय
मिहला ल ेखक आिण सािहियक समीका ंनी ऐितहािसक स ंदभामये िलंगभाव आिण
कृणवणय िया ंबल कठोरपण े अनुमान काढल े.
तुमची गती तपासा :
1. बेल हस कोण होत े?

५.३ उर आध ुिनक ीवाद - युिलया िट ेवा (Postmodern
Feminism – Julia Kristeva ):

उर आध ुिनक ीवाद िलंगभाव आधारत ल ेखनाची कपना शोधतो आिण या
संकपना नाकारतो . उर आध ुिनक ीवाद ह े उर आध ुिनक आिण ीवाद िसा ंत
मये मोडल े जाऊ शकत े. उर-आधुिनकता ह े परंपरेने सामािजक , राजकय , तांिक
आिण आिथ क बदला ंना संदिभत करत े याम ुळे जागितककरण आिण साम ूिहक स ंकृती
यांना ेरत करत े. (Laughey, २००७ ). ीवाद अयास हा िलंगभाव आिण ीवाया
िविवध िवचारधारा आिण आकलन यांचा संदभ देते जे यापकपण े िलंगांमधील असमानता
समजून घेयास आिण स ंबोिधत करयाचा यन करतात (लॉगे, २००७ ).
उर आध ुिनक ीवाा ंचे उि आह े क ,भाषा ही िवभाजक आिण ल िगकतावादी घटक
कशी अस ू शकत े, कारण ती कधीही िया ंसाठी तयार क ेलेली नाही . (टॉग, १९९८ ) ते
शाीय ्या पार ंपारक ीवादी िवचार आिण म ूये देखील नाकारतात , काही म ुख
सदय "ीवादी " (टॉग, १९९८ ) हा शद नाकारतात . उर आध ुिनक ीवादी munotes.in

Page 49


समकालीन – काळा ीवाद - बेल
हस, उर आध ुिनक ीवाद : युिलया
िट ेवा
49 अिनवाय तेची कपना िक ंवा पुष आिण िया या ंयात अ ंतिनिहत फरक असयाचा
िवास िववादाप दपणे नाकारतात . (टग, १९९८ ) उरआध ुिनक ीवाद िपत ृसा आिण
यातून पुढे जाणारी पतशीर म ूये िवघिटत करयात भ ूिमका बजावत े. (टॉग, १९९८ )
िलंगभावकृत भाषेशी यवहार करताना , उरआध ुिनक ीवादी िवान ज ॅक लॅकन या ंया
ंथांशी आिण या ंया िसबो िलक यावथ ेया िसांताशी परपरस ंवाद करतात .
िसबोिलक ऑड र हा िसा ंत आह े क ज ेहा लहान म ुले भाषा िशकतील त ेहा या ंना
ऑडरला सादर कराव े लाग ेल जेणेकन त े समाजाया भािषक पतच े पालन क
शकतील . (टग, १९९८ ) असे केयाने, मूल शेवटी ितकाम क आद ेशाची भाषा बोल ेल.
ितकामक ऑड र यया िनयमनाार े समाजाच े िनयमन करत असयान े, य सतत
भाषा वापरतात आिण िल ंग भूिमका आिण इतर सामािजक भ ूिमका परभािषत करणार े
मानक कायम ठ ेवतात. (टग, १९९८ )

लूस इरगर े आिण य ुिलया िट ेवा सारया उर आधुिनक ीवादी ितकामक
आदेशाया कपना वापरतात आिण आशय िल ंगानुसार उर आध ुिनक ीवादाशी
संबंिधत असतात . उदाहरणाथ , लुस इरगर े ीिल ंगी मु द ेयासाठी या ंया मदा नी
तािवक िवचारा ंना दूर कन ऑड र ितकामक आद ेशा आिण ॉइडकड े पाहतात.
(टॉग, १९९८ ) इरगार े िया ंना ात असल ेली य ेक गो प ुषांया भािषक
िकोनात ून कशी आह े याचे परीण करतात . ीिल ंगाची ही समज प ुिलंगी णाली
आिण ितची एकलता (टॉग, १९९८ ) पुहा सा ंगते.

ायड आिण ल ॅकन या ंयात वापरया जाणा या समानतेचे पीकरण द ेयासाठी इरगर े
कपन ेया प ेयुलमला पश करतात . इरगर े असा य ुिवाद करतात क प ेयुलम ह े
पुष िया ंची चचा आिण याया करयास असमथ कसे आहेत यावर आधारत आह े
कारण "पुषी वचन ी , िकंवा ीिल ंगी, पुषाच े ितिबंब िकंवा मदा नी यितर इतर
काहीही समज ू शकल े नाही." (टग, १९९८ , पृ 202) पुष या िया क शकत नाहीत
कारण िया िया ंया व ेगया अितवाप ेा पुषांचे ितिब ंब आह ेत. (टग, १९९८ )
युिलया ित ेवा, इरगर ेमाण े, लॅकनया िसबॉ िलक ऑड रया िसा ंताशी य ुिवाद
करते; तथािप , ितची टीका ीवाद नाकारयावर क ित आह े. ित ेवा, महवाच े हणज े
ितकामक आद ेशाची मदा नी िकंवा ीिल ंग ओळखयाची कपना नाकारत े, हे समज ून
घेते क िभन िल ंग अितवात आह ेत आिण मदा नी आ िण ीिल ंगी िनयमा ंनुसार काय क
शकतात . (टग, १९९८ )

१९४१ मये जमल ेली, ित ेवा ही बग ेरयन-जमल ेली च ीवादी आह े आिण ह ेलेन
िससस , लुस इरगार े यांसारया इतर ीवाा ंसह च ीवादाचा भाग बनवतात . च
ीवाद या कारणात व अँलो-अमेरकन ीवादाप ेा ख ूपच व ेगळा मानला जातो . च
ीवाद , जो तवान , मनोिव ेषण, भाषाशा , उर-आधुिनकता आिण उर
संरचनावाद कपना ंचा मोठ ्या माणावर वापर करतो , आिण िविवध ीवादी समीका ंनी
दशिवयामाण े, सैांितक व पाचा आह े.
munotes.in

Page 50


िलंगभावाच े समाजशा
50 ित ेवा असा य ुिवाद करतात क पााय तवान आिण स ंपूण िपतृसाक यवथा
कोणयाही फरक दडपयाचा कपन ेवर आधारत आह े आिण हा फरक दडप ून ती वाढली
आहे. या यवथ ेला िवचिलत करणारी कोणतीही गो , ितया तक शा आिण स ंरचनेला
“असामा य,” “िवकृती,” “अनैसिगक,” गुहेगारी आिण अशा इतर अन ेक गोी हण ून लेबल
केले जाते यांना ही यवथा प ूण ताकदीन े आिण अिधकारान े दडपयाचा यन करत े,
जेणेकन ती ययय आण ेल आिण ख ंिडत होईल . याचा पायाचा ह ेतू िदसतो .

ित ेहा, इतर च ी वाांमाण े, ॉईड आिण ल ॅकन या ंया मनोिव ेषणाचा उपयोग
कन एक म ुा िस करत े, क िल ंग फरक ह े एक सामािजक बा ंधकाम आह े, जे ॉईडन े
चचा केयामाण े एक म ूल याया ल िगक टया ंमये अंमलात आणयाचा यन करत े
आिण याया आिण इतरा ंया ल िगकत ेबलया याया वागण ुकवर ख ूप भाव पडतो .
आपया परिथतीन ुसार एक लहानाचा मोठा होतो .

तर, लॅकन माण ेच, ित ेवा दाखवत े क ही भाषा ज ेहा म ुलामय े लिगक फरकाची
जाणीव िनमा ण करत े, जेहा म ूल िपत ृसाक जगाच े वगकरण आिण समज ून घेयास
सुवात करत े, यात विडला ंचा अिधकार आिण िपत ृसा या ंचा समाव ेश होतो याम ुळे
मुलाला अन ेक इछा आिण इछा दाबया जातात . कपना जरी अन ेक ीवादी
िसांतकार आिण सािहियक समीका ंना ित ेवाया कपना उपय ु आिण उ ेजक
वाटया , तरी ित ेवाचा ीवा दाशी स ंबंध िधा आह े. ीवादाबलची ितची मत े ितया
यू मॅलेडीज ऑफ द सोलमधील "वुमेस टाइम " या िनब ंधात उम कार े मांडली आह ेत.
ित ेवा या ंनी मूळतः १९७९ मये कािशत झाल ेया या िनब ंधात ीवादाच े तीन टप े
असयाच े मत मा ंडले आह े. ितने पिहला टपा नाकारला कारण तो साव िक समानता
शोधतो आिण ल िगक फरका ंकडे दुल करतो . ती िसमोन डी य ुहा आिण मात ृवाया
नाकारयावर अयपण े टीका करत े; मातृव नाकारयाऐवजी आपयाला मात ृवाया
नवीन संभािषता ंची गरज आह े असे ित ेवा आवज ून सांगतात. खरं तर, "ए यू टाईप
ऑफ इ ंटेलेयुअल: द िडस ट" मये ित ेवा स ुचिवत े क "खरी ी नवकपना
(कोणयाही ेात) तेहाच घड ेल जेहा मात ृव, ी िनिम ती आिण या ंयातील द ुवा
अिधक चा ंगया कार े समज ून घेतला जाईल ".

ित ेवा देखील ीवा दाचा द ुसरा टपा हण ून पाहत े ते नाकारत े कारण ती एक अितीय
ीिल ंगी भाषा शोधत े, जी ितला अशय वाटत े. भाषा आिण स ंकृती मूलत: िपतृसाक
आहे आिण ती कशी तरी सोड ून िदली पािहज े असे मानणाया ीवाा ंशी ित ेवा सहमत
नाही. याउलट , ित ेवा ठामपण े सांगतात क स ंकृती आिण भाषा ह े बोलणा या ाया ंचे
े आह े आिण िया ाम ुयान े बोलणार े ाणी आह ेत. ित ेवा ीवादाचा ितसरा टपा
हणून ओळखया जाणा या गोच े समथ न करत े जे ओळख आिण फरक आिण
यांयातील नात ेसंबंधांचा पुनिवचार कर याचा यन करत े. ीवादाचा हा सयाचा टपा
फरक िक ंवा याउलट ओळख िनवडयास नकार द ेतो; उलट, ते एकािधक ल िगक
ओळखा ंसह अन ेक ओळख शोधत े. रोझिल ंड कॉवड ला िदल ेया म ुलाखतीत , िट ेवाने
असे सुचवले आहे क ितथे िजतया य आहेत िततयाच ल िगकता आह ेत. munotes.in

Page 51


समकालीन – काळा ीवाद - बेल
हस, उर आध ुिनक ीवाद : युिलया
िट ेवा
51 िलंगवाद आिण िपत ृसाक म ूयांया सीमा तोडयासाठी उर आध ुिनक ीवाद
अजूनही समाजात महवाची भ ूिमका बजावतो . असे हटल े जात असताना , उर आध ुिनक
ीवादाया टीकाकारा ंचा असा िवास आह े क ल ेखन आिण िसा ंतकार समाजाला लाग ू
होयाऐवजी उर आध ुिनक ीवादाया अयासावर जात ल क ित करतात .

तुमची गती तपासा :

1. पोटमॉडन ीवाद हणज े काय?

५.४ सारांश (Summary ):

ेत ीवादी िसा ंतकारा ंनी वण ेष, लिगक भ ेदभाव आिण वग संघष आिण काया
मिहला ंया अन ुभवाया अशा िनकडीया स मयांकडे ल िदल े नाही. १९६० आिण ७०
या दशकातील वा ंिशक आिण ल िगक समानत ेसाठी लढल ेया सामािजक चळवळमय े
ीवादी िसा ंत आिण िवरोधी संभािषता ंमधून काया िया ंना वगळण े थमच प झाल े.
हे काय बेल हस , अँजेला ड ेिहस आिण प ॅििशया िहल कॉ िलस सारया क ृणवणय
िसांतकारा ंनी पूण केले होते यांनी वंश, िलंगभाव, वग आिण िल ंग यांयामुळे काया
िया ंया उप ेितत ेवर भर िदला होता .

कृणवणय िया ल िगक अयाचाराचा अ ंत करयासाठी ीवादी चळवळीत सामील
झाया , परंतु लवकरच या ंना हे कठोर वातव समजल े क गो या िया काया िया ंना
भेडसावणा या िविवध समया ंबल फारस े िचंितत नाहीत . ीवादी चळवळ ही चळवळ
आयोिजत करणाया छोट ्या अपस ंयाका ंशी संबंिधत आह े हे सहभागया लात आल े.
चळवळीतील या ंया भ ूिमकेला कधीही यो य ेय िदल े गेले नाही आिण या ंचे यन
दुलित झाल े.

कृणवणय मिहला ंवरील व ंशभेद इतका िनल ज होता क "मिहला " या शदाचा अथ
"पांढया मिहला " असा होतो आिण "काळे" या शदाचा अथ "काळे पुष" असा होतो .
कृणवणय िया ंना नेहमीच एकसाचीपाना चा ास सहन करावा लागला आिण या ंना
नकारामक िचण क ेले गेले आिण छळ , मारहाण , छळ इयादी अन ेक अयाचारा ंना सामोर े
जावे लागल े. कृणवणय िया ंबलया या ूर, दयनीय आिण दयनीय वा ंिशक व ृीमुळे
मिहला स ंघटना ंचा अटळ उदय झाला . यांचे एकम ेव उि वंशवाद स ंपवणे हे होते.

बेल हस ही आणखी एक महवाची ीवादी िसा ंतकार आह े िजने आंतरिवभागीयाता
िसांतामय े योगदान िदल े. ितया ीवादी िसा ंताया तावन ेत: ॉम मािज न टू सटर
(१९८४ ), हसन े ितया गावी क ृणवणय अम ेरकन लोका ंबल चचा केली आिण ितया
शीषकाचा अथ प क ेला, "मािजनपास ून कापयत."

उर आध ुिनक ीवादाचा ल िगक भाष ेला नकार समाजासाठी अिधकािधक लाग ू होत
आहे. िलंगानुसार भाषा सामाय आह े आिण ज ेहा ितचा शोध घ ेतला जात नाही त ेहा
अनेकदा ल िदल े जात ना ही. हे या सव नामांशी देखील स ंबंिधत अस ू शकत े जे समाजात munotes.in

Page 52


िलंगभावाच े समाजशा
52 यना ल ेबल क ेले जातात . सवनाम समाजाया प ुिलंगी (तो) िकंवा ीिल ंगी (ती) मये
मोडतात हण ून ते ितकामक आद ेश मय े थािपत क ेलेया मदा नी बायनरीार े देखील
परभािषत क ेले जातात . िशवाय, अिधक य वगक ृत िवरिहत हण ून ओळखत
असयान े, ते िविश िल ंग ओळखकया शी संबंिधत नस ून ितकामक आद ेशारे थािपत
केलेया मदा नी िक ंवा ीिल ंगी ैतास नाकारत आह ेत. ब याच भाषा आधीपास ून
सवनामांसह ही था वापरतात . जरी िल ंगयु सव नाम उर आध ुिनकवाद ीवादाया
कपना ंशी थ ेट संबंध ठेवत नसल े तरी त े दोघ ेही काही माणात िल ंगब भाष ेया
कपन ेवर आिण समाजाया भाष ेवर कसा परणाम करतात यावर िचह िनमा ण
करतात .

ित ेवाया िसा ंतांनी च मनोिव ेषक ज ॅक लॅकन, च तव िमश ेल फुकॉट आिण
रिशयन सािहियक िसा ंतकार िमखाईल बाितन या ंसारया िभन िवचारव ंतांचे घटक
एकित क ेले. दोन िभन ड ितया ल ेखनाच े वैिश्य आह ेत: एक ार ंिभक स ंरचनावादी -
सेिमऑिटक टपा आिण न ंतरचा मनोिव ेषण-ीवादी टपा . नंतरया का ळात ित ेहाने
िवस भाषाशा फिड नांड डी सॉस ुर आिण अम ेरकन तवानी चास सँडस पीयस
यांया िसम ंड ॉइड आिण स ेमीओलॉजी िक ंवा सेमोिटस (िचहा ंचा अयास ) यांया
मनोिव ेषणाच े संयोजन "सेमनॅिलिसस " नावाचा एक नवीन अयास तयार क ेला.

भाषेया तवानातील ितच े सवात महवाच े योगदान हणज े भाषेया लािणक आिण
तीकामक प ैलूंमधील फरक , लय आिण वरात कट होणार े सेिमऑिटक , मातृ शरीराशी
संबंिधत आह े. ितकामक , दुसरीकड े, याकरण आिण वायरचनाशी स ंबंिधत आह े आिण
संदिभत अथा शी स ंबंिधत आह े. या िभनत ेसह, ित ेवाने "बोलणार े शरीर " पुहा
भाषाशा आिण तवानात आणयाचा यन क ेला. ितने तािवत क ेले क शारी रक
चालना भाष ेत सोडया जातात आिण भाष ेची रचना शरीरात आधीपास ूनच काय रत आह े.
५.५ (Questions ):
• युिलया िट ेवा कोण होती ?
• कृणवणय ीवाद हणज े काय?
• लॅक फेिमिनझम आिण िलबरल फ ेिमिनझमची त ुलना करा ?

५.६ संदभ आिण प ुढील वाचन (References and Future
Readings)

 Bakytzhanova, A. (2020). The development of
contemporary feminism.
 Beasle y, C. (2000). What is Feminism?: An Introduction
to Feminist Theory. London: Sage. munotes.in

Page 53


समकालीन – काळा ीवाद - बेल
हस, उर आध ुिनक ीवाद : युिलया
िट ेवा
53  Beauvoir, S., & Parshley, H. M. (1972). The second sex.
Harmondsworth: Penguin.
 Britannica, T. Editors of Encyclopaedia (2022, February
11). bell hooks. Encyclopedia Brita nnica.
https://www.britannica.com/biography/bell -hooks
 Meagher, M. (2019). Contemporary Feminist Theory. In
The Wiley Blackwell Companion to Sociology (eds G.
Ritzer and W.W. Murphy).
 Brenden. (2017, November 11). Every Single Time James
Charles has sa id “Hi sisters” for One Minute Straight
[Video file]. Retrieved from
https://www.youtube.com/watch?v=Wmyn_q2YjoA
 Kweeny Kween. (2018, April 15). The Evolution of
Shanes’ “Hey What’s Up You Guys, Yes” [Video file].
Retrieved from
https://www.youtube.co m/watch?v=FjdLz0ISvSs
 Laughey, D. (2007). Key Themes in Media Theory.
London: McGraw Hill.
 Tong, R.P. (1998). Feminist Though (2nd ed.) Colorado:
Westview Press.

munotes.in

Page 54

54 ६
कुमुद पावड े यांचा िचंतनीय उेक आिण दिलत ीवाद
घटक रचना
६.० घटक /उेश
६.१ तावना /ओळख
६.२ जाती/जािणव ेचे वैयिक वणन
६.३ आमचर िलंगभाव जागृतीबल बोलतात
६.४ "अंत:फोट " चा िनकष
६.५ दिलत मिहला आमचर आिण दिलत ीवाद : महवाया संकपना
६.६ सारांश
६.७
६.८ संदभ
६. ० घटक / उेश
● िवाया ना कुमुद पावडे यांया लेखनाची ओळख कन देणे.
● िवाया मये दिलत ीवादाची जागकता वाढवण े.
६.१ तावना /ओळख
कुमुद पावडे या महाराातील एक लेिखका , ीवादी मिहला आिण सामािजक िवचारव ंत
आहेत. यांचा जम १९३८ मये नागपुर येथे झाला असून या दिलत आहेत. यांचे
आमचर , "अंत:फोट " (Antasphot), सवथम १९८१ मये मराठीत िलिहल े गेले.
हे आमचर यांया जीवनातील अनेक गोचा उलगडा आहे. जे यांयाबल आिण
यांया सभोवतालया लोकांबलया गोी सांगते. तसेच, िविवध सामािजक आिण
राजकय समुदायांनी कुमुद यांचे जीवन कसे कठीण केले आिण यांनी यावर मात कशी
केली हे आमचर आपयाला सांगते. िहंदू समाजयवथा दिलत ी-पुषांसाठी
अयायका रक आहे, याम ुळे यांचे जीवन कठीण होते, या िविवध मागाबल
अँटाफोट बोलत े. "अंत:फोट " या शदाचा इंजीत अथ "आऊटबट " असा होतो, पण
ितने कथेया सुवातीला हटयामाण े, हा वतःया आिण इतर लोकांया अनुभवांना
िदलेला िवचारप ूवक ितसाद आहे. तर, खया अथाने हा एक िचंतनशील उेक आहे. munotes.in

Page 55


कुमुद पावडे यांचा िचंतनीय उेक आिण
दिलत ीवाद
55 यांया कथेतील, िनवेदक आपयाला यांना यांयाबल , यांया समाजातील यांची
सामािजक िथती आिण यांना आिण यांया ितया समुदायाला बाहेर ठेवणारी यवथा
याबल गंभीर जाणीव असयाच े दाखव ून देतो. या हणतात क जातस ंथा य आिण
समूह दोघांयाही जीवनाला आकार देते. याचबरोबर मिहला ंचा वापर यांया जातीम ुळे
या मिहला आहेत हणून केला जातो. दिलत मिहला ंचे इतर िया ंपेा दुपट शोषण होते
आिण यांना दुपट बाहेर सोडल े जाते याबाबत या सहमत आहेत. जाती, वग आिण
िपतृसा यांनी िहंदू समाज आिण िया ंचे जीवन या कार े चालवल े जाते याबल या
वाईट गोी सांगतात. मजकूरात बयाच िठकाणी , लेिखका अयाचारी वातावरणाबल
ितला काय वाटते ते सांगते. ती जात आिण ितया कुटुंबाया िपतृसेबल बोलते तशीच
जात आिण अंत:फोट असमानता या दोहीया िवरोधातही बोलत े.
'थॉटफ ुल आऊटबट ' हे अंत:फोट चे इंजी भाषांतर आहे. जे नऊ छोट्या अशा िवशेष
साया ंपासून बनलेले आहे आिण जे लेिखकेला िया ंना भूतकाळातील िनयम
तोडयासाठी बोलावयाची परवानगी देते. मजकुरातील काही महवाया कपना हणज े
संकार, कुटुंब आिण समाजातील पुषांची श, दिलत चार आिण पडामाग े काय
चालल े आहे या आहेत. कुमुद पावडे भारतीय समाज िकती जाचक आहे हे पाहन इतया
अवथ झाया आहेत क, यांयाकड े कठोर टीका करयािशवाय काहीच पयाय नाही.
या हणतात , "भारतीय समाजामाण े पदानुमावर आधारत संकृती जेहा य आिण
समुदायांया मनातून अरशः शरीराला फाटा देत असत े आिण यांना दुखावत े तेहा मी
माझे जीवन आिण माया जखमी समाजाया जीवनाकड े माणूस हणून कसे पाह शकते?"
हा मला एकटे सोडणार नाही. यामुळे, मला माया मदूचा फोट होईल असे वाटू लागत े
आिण जेहा ही भावना शदांत कट होते तेहा याला "िवचारप ूवक उेक" हणतात .
अंत:फोट बल मला असेच वाटते.
६.२ जातीच ेतनेचे/जािणव ेचे वैयिक वणन
दिलत आमचर े महवा ची आहेत कारण ते "उच जात" यांयासाठी िकती
अयायकारक आहे आिण यांना याबल वाईट वाटते हे दशवतात.
"कुमुद पावडे हा शोिषता ंचा आवाज आहे जो वगकृत िहंदू धमावर याया दुदवी कपना
आिण मूयांसाठी हला करतो . कुमुदना अयंत गरबीला सामोर े जावे लागल े नाही िकंवा
वाईट िठकाणी मोठे हावे/वाढाव े लागल े नाही. यांनी आयुयातील खूप/सवात महवाया
गोी गमावया नाहीत , जसे क िशण घेणे आिण सुरित राहणे वगैरे. नागपूर शहरात या
इतर उचवणय मुलांसोबत िशकत होया . यांया उचवणय ाण मैिणया
माता/आई यांया वेगया पतीन े वागत यामुळे या अजूनही खूप दुखावया आहेत.
काही वेळा यांना अपमानापद शद बोलल े गेले. "ितया जवळ जाऊ नकोस !
ितयाभोवती गडबड क नकोस . बदलली नाहीस तर घरी येऊ नकोस !" असे बोलल े गेले.
"मी रोज साबणान े आंघोळ करते, जशी या करतात ," या िवचार करत असत . माझे सव
कपडे वछ आहेत. मला वाटते क माझे घर यांयापेाही वछ आहे. मग या
मायाकड े तुछतेने का पाहतात ?" यांना राग येत असे. एके िदवशी हीच तणी शाळेतील
एका ाण मैिणीया घरी एका धािमक समारंभासाठी जाते. ती ितथेच राहते, मंमुध munotes.in

Page 56


िलंगभावाच े समाजशा
56 होऊन वैिदक संकृत मंांचा उचार करते. अचानक , ितला कठोरपण े फटकारल े जाते
आिण घराबाह ेर पाठवल े जाते. ती बाहेर येत असताना ितला ऐकू येते, "हे महार आजकाल
इतके भरलेले आहेत ना !"
कुमुद यांनी वेगया जातीतील यशी लन केयामुळे लोक यांयाशी कसे वेगळे वागल े
याबल या बोलतात . यांचे लन मराठा मुलाशी झाले असयान े या जरी आता दिलत
मुलगी रािहल ेया नसया तरी यांना खूप ऐकून यावे लागत असे. आिण तरीही , यांची
मूळ ओळख यांना उच वगाया सामािजक जीवनात सामील होयापास ून रोखू शकली .
डॉ. आंबेडकरा ंनी जातीपास ून मु िमळवयाच े काम केले आिण यांना असे वाटल े क
िविवध जातीतील लोकांमधील िववाह हा एक माग आहे. पण लेिखका हणत े क जात ही
एक सामािजक कपना आहे जी यपास ून कधीही िहरावून घेतली जाऊ शकत नाही. या
िठकाणी लोक यांया नावान े नहे तर जातीन े ओळखल े जातात . जात िकती कठोर असू
शकते हे यांनी वतः पािहल े आहे. यांचे सासर े िकती िविच होते याबल या बोलतात .
ते इतके ही आिण जुया पतीच े होते क यानी आपया मुलावर महार मुलीशी लन
केले हणून कायम राग धरला . नातवंड होऊनही यांचा राग काही गेला नाही. या मोठ्या
उसाहान े हणतात , "मला खूप राग आला होता." माया मुलाला या ये माणसान े धरले
नाही. हा माणूस रान े आमयाशी संबंिधत असला तरी याने आपया नातवाला हात
लावला नाही कारण तो महार ीया पोटी जमाला आला होता." आपयाशी चुकची
वागणूक िदयाचा यांना िकती राग आहे याबल या सांगतात. यांया कठीण काळात
यांना मदत करयाऐवजी मुलाने, कुमुदशी लन केयामुळे यानी यायाशी सव संबंध
तोडल े. यांया पनीशी झालेया वादाया वेळी ते ितला हणाल े, "तुया मुलाने
समाजातील माझी िता दुखावली आहे." मायाकड े ४५० एकर जमीन आहे, सोने आहे.
फ गुलाबराव पाटील , या माया नावान ेही लोक मला घाबरतात , जो आता िचखल झाला
आहे. बापाची जात गमावयास कारणीभ ूत असल ेला मुलगा माझा मुलगा कसा होईल?"
लोकांना यांया जातीची इतक काळजी असत े क समाजात यांचा "दजा" िटकव ून
ठेवयासाठी ते यांया कुटुंबाशी आिण िमांशी संबंध तोडयास सुा तयार असतात .
दिलत सािहयाया सदया या िदशेने: इितहास , िववाद आिण िवचार (Towards an
Aesthetic of Dalit Literatu re: History, Controversies, and
Considerations ) या पुतकात , शरणक ुमार िलंबाळे हणाल े आहेत क, दिलत
िलखाणात जातीची जाणीव ही सवात महवाची गो आहे. दिलत सािहय हे दिलता ंनी
िलिहल ेले असत े यांना दिलत असण े काय असत े याबरोबर दिलत असयाची जाणीव
असत े. दिलत आमचरा ंमये दिलता ंचे खरे जीवन दाखवल े जाते, जे तुहाला जातीबल
मािहती असेल तरच समजू शकते. कुमुद या यांची महार जात कशी िवचार करते याचे
तीक आहेत. या हणतात क उच जातीच े लोक यांया रकाया धािमक मूयांना
कधीही सोडणार नाहीत . यांनी यांया कुटुंबात आिण बाहेरया जगात पािहल ेया
जातमधील फरका ंबल या बोलतात . याचे लन झायान ंतर कुमुद ीमंत मारवाडी
आिण ाणा ंया शेजारी राहायला गेया. जेहा यांया सासूने यांया शेजाया ंना
यांया घरी बोलावत तेहा या ते नेहमी न येयाचे कारण पुढे करत. जेहा कुमुदला कारण
कळल े तेहा यांनी िवनपण े यांची आमंणे नाकारली कारण ती साफ नहती . यांचे
िशण आिण फुले-आंबेडकरी भावन ेने यांना धारदार उर िमळयास मदत केली. munotes.in

Page 57


कुमुद पावडे यांचा िचंतनीय उेक आिण
दिलत ीवाद
57 दिलत मिहला संघटनेने सवात खालया जातीतील मिहला ंना पुढे जायासाठी मदत करणे
अपेित असत े, परंतु सदया ंना संथेया मूळ येयाबल कमी आिण उच जातीया
उच ू लोकांया नैितकत ेची आिण िशाचारा ंची कॉपी करयाबल अिधक काळजी वाटते
हे पाहन यांना धका बसला . या या गटाया सदय आहेत, यामुळे यांचे यासपीठ
यांचे खरे येय कसे लपवत े हे यांनी पािहल े आहे. यांना वाटते, "उच वगामाण े
वागयाची ही वृी जर आपयात जली तर आपणही वग जािणव ेचे कैदी होऊ." यांचे
हणण े आहे क यांचे लोक कसे उच संकृतीत जात आहेत जे यांना आवडत नाही. या
हणतात , "हा एक असा िदवस आहे जो या संकृतीया भारी लोकांनी आहाला पाह
िदला नसता ." महान आमा असल ेया बाबासाह ेबांमुळेच आपण हा िदवस पाह शकतो .
आही यांचे िकती देणे लागतो ? पण जेहा मी पाहते क यांचा िकती अिभमान आहे आिण
यांया िथतीचा वास िकती वाईट आहे, तेहा मला बौ धमाची उच मूये दळून
यायची आिण यांया घशात घालायची इछा होते." खया बौांना दुःख आहे क बहतेक
सुिशित आिण समृद दिलता ंनी बौ धमाया सोया मागाचे पालन न करणे िनवडल े
आहे. बेबी कांबळेनी यांया कामात याच वेदनाबल िलिहल े. कुमुदनी यांचे मन
दुखावयाबल काहीतरी अथपूण सांिगतल े. यांया धाडसी दायांमुळे परिथती गंभीर
झाली होती. यांनी मला सांिगतल े, "जेहा झोपडीतील माणूस या हॉलमय े जातो , तो
याया साया घराचा िवचार करत नाही. जेहा तो वगाचा माणूस बनतो तेहा जनतेचा
माणूस जनमानसाकड े पाठ िफरवतो . तो पूणपणे िवसरतो क तो या िठकाणी जमाला
आला या िठकाणी परत देयासारख े काहीतरी आहे. आराम आिण सहजत ेसाठी, आपण
वतःला िवकतो . हीच आपली शोकांितका आहे."
कुमुद उच वगातील दिलत िया आिण ामीण भागातील दिलत मिहला ंमये फरक
करतात , या कोणयाही वगाशी संबंिधत नाहीत . ामीण भागात अजूनही जातीय भांडणे
होतात , िजथे दिलत मिहला ंना शौचालय , नानग ृह, िपयाच े पाणी इयादी मूलभूत गोीही
उपलध नाहीत . एका संमेलनात यांया एका मैिणीन े यांचा नेहमीच वापर होयाची
भीती असत े अशा दिलत मिहला ंया सुरेबल िवचारल े. ामीण भागात राहणाया , गरीब
असल ेया आिण िलिहण े-वाचण े न जाणणा या दिलत मिहला ंवर अयाचार , शोषण , लुट
आिण दुखापत होयाच े एक मोठे कारण जाितयवथा आहे. दिलता ंचे भिवतय यांया
जातीम ुळेच आहे असे यांना वाटते. या हणतात , "हा समाज केवळ वगावर आधारत
नाही, तर वण आिण जातीवरही आधारत आहे, हे डाया ंनी लात ठेवायला हवे." या
िठकाणी धम हे एक भकम हयार आहे. खरे तर धमाने लोकांना एक आणून यांना
भाऊ-बिहणीची जाणीव कन िदली पािहज े, परंतु िहंदू धम लोकांना वेगळे राहयास आिण
खालया जातीला उच जातीपास ून दूर ठेवयास ोसािहत करतो . जात आिण धमाया
कपनाबाबत यांनी आपया िलखाणात टीका केली आहे.
"कुमुद यांचा अितशय जवळचा िम असल ेया सनत कुमारसोबत काय घडले याबल
बोलतात . तो जैन समाजाचा (उच जातीचा ) असूनही तो कुमुदया घरी अनेकदा जात
असे. यांचे गितमान िवचार जातीया मयादेपलीकड े गेले. आई-विडला ंना ितची जात
सांगायला तो घाबरत होता. कुमुदला पिहया ंदा भेटयावर कुमुद कुणबी असयाच े याने
आपया आईला (मराठा ) सांिगतल े. कुमुदना वतःची जात लपवावी लागयाच े वाईट
वाटल े, याचा यांना खूप अिभमान होता. ितने वेगया जातीतील यशी लन कन munotes.in

Page 58


िलंगभावाच े समाजशा
58 सोळा वष झाली असली तरी इतरांना अजूनही जातीची काळजी आहे. पाटत िकंवा
कुटुंबासोबत यांचे वागत केले जात नहत े. केवळ या शूर होया हणून लोकांचा सामना
क शकया . या हणायया , "मी जेवायला बसले तर पाट घाण होईल का?" यांना
काहीतरी धका बसत. या ितया एका मेहयाबल बोलतात याने लन झायावर
यांना आिण यांया नवयाला मदत केली आिण फुले अनुयायी असयाच े भासवल े पण
तो एकटा असताना वेगया पतीन े वागला . कुमुद हणाली क असे लोक "फुलया
िवचारा ंचे छुपे शू" आहेत.
कुमुदना आठवत े क, आरण धोरण आिण अनुसूिचत जातसाठी िशयव ृी कायम सु
झायान ंतर दिलता ंबल खूप नकारामक िटपणी करयात आली होती. यांना शाळेत
जाऊन गती करयाची िशा झाली होती. दिलत िवाया ना शाळेत जाणे कठीण हावे
यासाठी अनेक लोक यन करतील . कायद ेशीर पातळीवर अपृयता दूर झाली, पण
लाखो लोकांया मनूला मनातून कोण काढणार ? ितचे दुखणे बहतेक आपयाच लोकांसाठी
आहे, यांना फुले-आंबेडकरा ंया ीपास ून दूर नेले जात आहे, कारण यांची िदशाभ ूल
केली जात आहे. अनेक मिहला ायािपका दिलत िवाया शी उटपण े वागया आिण
छोट्या-छोट्या जातीया समया ंमये अडकया . या हणाया , "सािवीबाई ंनी काही
मूलगामी गोी केया याम ुळे महाराातील िया ंना पुषांसारख ेच िशण िमळण े शय
झाले. पण या िया फुलना जे हवे होते यापास ून दूर जात आहेत असे हटयास वावगे
ठरणार नाही. हा अामािणकपणा नाही का?" ही आपया काळातील शोकांितका आहे:
सुिशित तणा ंना हे मािहत नाही क भारतात मोठे होणे काय आहे आिण ते िकती कठीण
आहे. यामुळे ी-पुष िदखाऊ जीवनात अडकत आहेत आिण समाजाला मदत
करणाया ंचीही पवा करत नाहीत . ही कुमुदची वेदना आहे, जी यांना दुःखी आिण अवथ
करते.
यांनी १९७८ मधील आणखी एक आठवण िलहन ठेवली आहे. एका थािनक िववाह
सभाग ृहात यांया भावाच े लन झाले. वयंपाक आिण कामगार यांसारया िननवगय
लोकांनाही जातीभ ेदाचे िनयम पाळाव े लागल े. टेजवर बु आिण आंबेडकरा ंची िचे
पािहयावर ते याबल कमी आवाजात बोलू लागल े. हे प होते क जे लोक वछता
करतात यांना जेवणान ंतर भांडी साफ करायची नहती . कुमुदया कुटुंबीयांनी हॉल
मॅनेजरला याबल सांिगतल े तेहा तो हणाला क तो काहीही क शकत नाही कारण तो
कामगारा ंना यांया इछेिव काहीही करा हणून शकत नाही. यांया आयुयात,
यांना अनेक लोक भेटले जे अजूनही शुता आिण दूषणाबलया भयानक जुया
कपना ंवर िवास ठेवतात. ते दिलता ंबल कसे िवचार करावे आिण यांयाशी कसे वागाव े
याबल ते पपाती आहेत. यांया मते दिलत अपृय, घाणेरडे, अवछ , अिशित
आिण अयोय आहेत. हणून, जेहा वैयिक या अनुभवाबल बोलया तेहा यांनी
वतःला सांिगतल े क, "कोणीही भारतात िकंवा भारताबाह ेर राह शकते, परंतु जात कायम
राहते." यांनी केवळ अन, दूषण आिण शुता िनिषा ंबलच िवचार केला नाही तर
यांनी इतर गोबल देखील िवचार केला, जसे क या संकृत कसे बोलायला िशकया ,
जी एक धमभाषा आहे जी दिलत िकंवा ी कधीही िशकू शकत नाही याबल यांनी
सांिगतल े आहे. यांना कसे वाटल े याबल यांनी िलिहल े आहे : "शंभर वषापासून काही ,
या गोना आपण पशही क शकत नाही या प झाया आहेत आिण या गोी munotes.in

Page 59


कुमुद पावडे यांचा िचंतनीय उेक आिण
दिलत ीवाद
59 कठोर कवचात ठेवया होया या िमळवण े सोपे झाले आहे." गूढतेया आछादनात
गुंडाळल ेले ान एखाान े घेतले आहे जो धम हणतो तो नीच ढेकणाप ेाही (िकडा/बग)
चांगला नाही." जेहा या भाषा िशकया , तेहा बाहेन आिण यांया समुदायातील अनेक
पुराणमत वादी लोकांनी हे दाखवयासाठी उलट्या िदशेने डोके िफरवल े हणज े यांना हे
आवडल े नाही असे दाखवत होते.
कुमुदला जगाला दाखव ून ायच े होते क, य कोणयाही जातीची असली तरी ती
सवक ृ असू शकते. पण या ते क शकत नाहीत कारण जग यांना यासाठी परवानगी
देणार नाही. यांयासाठी , जरी लोकांनी जात बाजूला ठेवयाचा यन केला आिण ते
िवसरल े तरी जात नेहमी असत ेच. नोकरी िमळवयासाठी यांनी खूप यन केले तरीही
यांनी पदय ुर पदवी पूण केयानंतर दोन वष या बेरोजगार होया . मराठ्यांशी लन
होईपय त ितला सरकारी महािवालयात सहायक ायापकाची नोकरी िमळाली नाही. ही
वतुिथती यांना अजूनही वाईट वाटते. या हणतात क कुमुद सोमक ुवर नाही तर कुमुद
पावडे यांना काम िमळाल े. तर, सौ कुमुद पावडे संकृतया ायािपका होयाच े सव ेय
तथाकिथत सवण अिमत ेला जाते." यांची जुनी जात अजूनही गैरसोयीत आहे."
जाती-धमाया िवरोधात असल ेया सामािजक िवचारव ंत हणून कुमुद यांना देशाची
मानिसकता बदलेल, अशी आशा आहे. हे बदल फुले आिण आंबेडकरा ंया िवचारा ंया
संदभात जे मानत होते या अनुषंगाने असल े पािहज ेत. नवबौा ंनी पुढे जाऊन जातीया
साखया आपया मनातून तोडून टाकया पािहज ेत आिण मानवतावादी मूयांवर
आधारत एक नवीन "िबरादरी " (समुदाय) तयार केला पािहज े कारण यांया मते, धम
लोकांना जातीया तुकड्यांमये िवभाग ून समाजाला तोडतो . यामुळे, तुटलेले लोक
मानवता वादाकड े वळतात , जो बुाने सु केलेला धम आहे आिण आंबेडकरा ंनी तो
चांगया कारणासाठी वीकारला आिण याची शंसा केली आहे. दिलत आिण दिलत
नसलेया लोकांनी केवळ वतःया िहताचा िवचार क नये. या शेवटी हणतात ,
"मानवतावादाया भावन ेतून लोकांनी इतर लोकांसाठी काय केले हे आपयाला शोधायच े
आहे." या कारया मानवतावादात य ही सवात महवाची गो असावी . लोकांनंतर
पी, गायी आिण मुंया देखील जगू शकतात . पण इथे पी महवाच े आहेत. कावया ंना
शेवटया िवधीच े अन िदले जाते आिण मुंयांना साखर , गाईचे गवत, माकडाच े शगदाणे
आिण िपठापास ून बनवल ेले माशाच े गोळे िमळतात . परंतु उच ू लोकांकडून लाथ मान
एखाा यया मुलाला कचराक ुंडीतून अनाच े तुकडे उचलाव े लागतात ."
६.३ आमचर लिगक जागृतीबल बोलतात
संवेदनशील दयाची ी मनाने बंडखोर असया ची शयता असत े. िपतृसाक िनयमा ंनी
िया ंवर बरेच िनबध घातल े, यामुळे कुमुद पावडे यांचे िशण यांया िवरोधात गेले. खरं
तर, भारतीय समाज यासाठी सवात जात ओळखला जातो ती िपतृसा आहे. िया ंना
नेहमीच पुषांपेा वाईट वागणूक िदली जाते. केवळ धािमक समारंभांमयेच यांना सवात
महवाची गो िमळत े/महव िदले जाते. तसे केले नाही तर यांचे जीवन कचयाया
िढगायासारख े होईल. एक सुिशित मिहला हणून कुमुद मिहला ंना िदया जाणार ्या
वागणुक िवरोधात बोलया . यांनी सािवी ताबल बरेच काही िलिहल े आहे, जे munotes.in

Page 60


िलंगभावाच े समाजशा
60 िववािहत िया यांया पुढील सात आयुयात एकच पती असावा हे सुिनित करयासाठी
करतात . यांया कथेचा पिहला भाग "हाऊ आय टॉड सािवी (पूजा) उपवास " असा
आहे आिण तो एका िवधीबल आहे यात लेिखकेया एका नातेवाईकान े भाग घेतला
होता. िहंदू धमाने िवधी िनमाण केले आहेत जे फ िया ंनीच करायच े आहेत. बहतेकदा,
हे िवधी िया ंना समजत नाहीत हणून केले जातात , कारण यांना वाटते क यांनी हे
केलेच पािहज े िकंवा यांना अिधक चांगली मािहतीच नसते.
कुमुद यांया कुटुंबातील एका सदया ला ितया पतीने घरी बेदम मारहाण केली. ितला मुले
होऊ शकत नाहीत या बहायान े तो दुसरी बायको करतो आिण ितला घरात घेऊन येतो या
कारणान े ही मारहाण केली गेली. तेहापास ून केवळ ितचा नवराच नाही तर याची दुसरी
पनीही ितयावर सतत अयाचार करत रािहली . या घरात ितला वारंवार छळयात आले
आिण जेहा ते खूप वाईट झाले तेहा ितने लेिखके सोबत जायाचा िनणय घेतला.
िवनाकारण गैरफायदा घेतलेली ही ी अजूनही आपया पतीया समानाथ सािवी त
आिण उपवास करयास तयार आहे. एकदा लेिखकेने पुहा िवचारल े, "तुही अशा
नवयासा ठी उपवास का ठेवता?" तर ितची नातेवाईक हणाली , "ठीक आहे, िनदान देव
माझे ऐकेल." िनदान पुढया आयुयात तरी तो हशार असेल." लेिखकेने ितला गोचा
तकसंगत िवचार करायला सांिगतल े जेणेकन तामुळे ितला पुढया आयुयात तोच नवरा
िमळाला तर याची दुसरी बायकोही येईल. ती सुा याच नवया साठी त करेल, आिण
ितला पुहा ास होईल. हणून, लेिखकेला उपवास करयाच े कोणत ेही कारण िदसत
नसयाम ुळे, ितया नातेवाईक मायाबाईन े सािवी पूजा करणे बंद केले.
िया कशा अंधा बाळगतात आिण यांची वैािनक बाजू न पाहता इतरांचे अनुसरण
करतात याबल ही गो होती. या हणतात क ही धािमक था अयायकारक आहे कारण
ती फ मिहला ंसाठी आहे. लोकांया अशा चूकया कपना मला आवडत नाहीत , असे
या हणतात . "बायबलमधील सव कथा ीला आाधारक बनवयासाठी आहेत का?"
असे या िवचारतात . जरी अशा ूर धािमक था सोयान े झाकया गेया तरी यांचे
कौतुक केले जाऊ शकत नाही. माया पतीसोबत राहन मी आनंदी असल े तरी इतरही
अनेक िया यांयासोबत राहन नरकायातना भोगत आहेत. या िया याच नरकाची
कामना करत रािहया आिण ते माझे वतःच े काम होते हणत राहीया तर ते िकती वाईट
आहे हे मला माहीत असताना मी अशा वाईट गोी का करत राह? आिण मग मी या
िया ंना सांगू नये क या परंपरा ूर आहेत आिण यांना काहीही अथ नाही? या
पुषसाकत ेया िवरोधात आहेत आिण पुषांनी भारी असाव े असे यांना वाटत नाही.
िहंदू समाजात मिहला ंना कमी महव देणारे अनेक संकार आिण था आहेत आिण कुमुद,
एक आधुिनक, सुिशित ी हणून हे कधीही माय करणार नाहीत .
परंतु बहतेक भारतीय मिहला ंनी या िपतृसा बदलू शकत नाहीत असे कसे वीकारल े
आहे हे पाहन धका बसतो . यामुळे था यांया मनात इतया खोलवर जल ेया आहेत
क यांयापास ून सुटका करणे एखाा सुधारकालाही कठीण जाईल . या हणतात , "या
िया दुसरा िवचार न करता िकती आंधळेपणान े खोट्या कपना ंचे अनुसरण करतात हे
पाहन मला खूप वाईट वाटल े." या समाजात िया आिण शूांची गुलामांखेरीज दुसरी
भूिमका होती का? यांया पतपेा यांया मृयूला महव देऊन, यांना वाईट munotes.in

Page 61


कुमुद पावडे यांचा िचंतनीय उेक आिण
दिलत ीवाद
61 कारणा ंसाठीही याग करयास िशकवल े गेले. या समज ुतमुळे िया ाथना करायया , "हे
देवा, मला माया नवया समोर म दे. मला िहरया बांगड्या, िपवळी साडी आिण
कपाळावर कुंकू लावून हे जग सोडून जाऊ दे."
रेगे हणतात , "जेहा कुमुदनी पतीया आधी पनीचा मृयू झाला पािहज े या कपन ेशी
सावजिनकरया असहमती दशिवली, तेहा यांना यांया समुहाकड ून खूप टीका झाली
कारण ते यांया ढी आिण परंपरांमये अडकल े होते." यांना वाटल े क जर मृयू ही
एक गो आहे जी नाकारता येत नाही, तर ती ी आिण पुष दोघांसाठीही खरी आहे.
िया गुलाम आहेत आिण पुष मालक आहेत, यानंतर ी ही भोगदासी आहे ही कपना
या था आिण मूये िववाहा या िथतीशी संबंिधत आहेत. बायकोया मृयूबल दु:खी
झालेया पुषांची चेा केली जाते आिण ते िवनोद बनतात . पती-पनीया नायाबल
यांना काय वाटते ते कुमुद सांगतात. यांना वाटते क पतीने पनीया जोडीदाराप ेा
ितयासाठी जात असल े पािहज े; तो ितचा िमही असावा . पनीन े पतीया पुढे िकंवा
पतीसमोर उभे रािहल े पािहज े, याया मागे नाही.
"आटर ऑल, वुई आर वुमन" (शेवटी आपण ी आहोत ) या शीषकाखाली कुमुदनी
मिहला ंबल एक संपूण करण िलिहल े आहे. दिलत िया यांया हका ंसाठी कशा उया
आहेत आिण यांया समाजाबल यांचे िवचार कसे बदलल े आहेत याबल या बोलतात .
दिलत गटात िपतृसा कशी लोकिय आहे याबलस ुा या बोलतात . कारण या
"िया " आहेत, पुष िया ंना वाईट वागणूक देतात आिण यांयाकड े तुछतेने पाहतात .
दिलत समाजात िपतृसा कशी िदसून येते हे दाखवयासाठी या रेवे अिधकाया ंया
एका घटनेबल बोलया . लेिखका आिण ितया काही मैिणी िदलीला मिहला ंया
संमेलनात जायला िनघाया होया. रेवे टेशनवर , ितकट काउंटरवर असल ेया
माणसान े यांना िवनाकारण ितकट िदले नाही. याला यांयाबल वाईट वाटून यायच े
होते हणून याने यांयाशी भांडण सु केले.
कुमुद हणतात क याला ितथे राहणार े लोकच जबाबदार आहेत. यांना खाी होती क
आंबेडकर बौ झाले आहेत कारण बौ धम तकशुता, सिहण ुता, संयम आिण इतरांची
काळजी घेयावर आधारत आहे. जरी दिलत समाजान े बुाया िशकवणवर खूप भर
िदला असला तरी ते खरेच यांचे पालन करतात क नाही याची लेिखकेला खाी नाही. या
हणतात , "येक य समाज बनवत े." यन े केले तरच ते पुढे जाईल . परंतु जर एक
य , असय , िहंसक असेल आिण ितयात िनंदनीय आिण दडपशाही वृी असेल
तर संपूण समाज तसाच होईल. जर बौांनी कमफलाचा एकच माग अवल ंबला आिण
ानमागा चा अवल ंब केला नाही तर बाबासाह ेबांचे अनुयायी हेच बाबासाह ेब आिण बु
दोघांयाही पराभवाच े कारण ठरतील . बाबासाह ेबांया िशकवणीचा माग आिण यांनी
खालया वगातील दिलता ंना दाखवल ेया मागाने उचवगय दिलता ंची मने आिण दय
बदलल े नाही, असे कुमुद यांना वाटत होते.
कुमुदनी यांया कथेत मिहला ंया िलंगामुळे वापरया जाणाया समया मांडया आहेत,
या आपया समाजात बयाच काळापास ून समया आहेत. िकंबहना यांची कथा
आमचराया मयादेपलीकड े जाते, कारण दिलत ही एक आदरणीय य आहे हा िवचार munotes.in

Page 62


िलंगभावाच े समाजशा
62 यांना सव पसरवायचा आहे हे या कथेतून प होते. याच कार े, यांना सधन दिलत
वगाचे डोळे उघडायच े आहेत जेणेकन यांना यांया बंधू-भिगनना पाहता येईल जे
आजही जात, वग आिण िपतृसेने िचरडल े जात आहेत. यामुळे, कथेया सुवातीला ,
या हणतात क यांचा आोश भाविनक हणून घेऊ नये. याऐवजी , तो लोकांना िवचार
करायला लावयासाठी आहे कारण तो अथपूण आहे.
या दिलत मिहला ंचाही िवचार करतात , यांना अनेक आधुिनक नोकया ंमये रस आहे.
यांचे आयुय हणज े दिलत िया ंया आयुयाचा आलेख चढता आहे. दिलत िया ंनी
आपली बौिक कौशय े सुधारली पािहज ेत आिण िपतृसा कशी चुकची आहे हे िलहल े
पािहज े असे यांचे मत आहे. यांचा दिलत आिण दिलत मिहला ंसाठीचा कायम महवाचा
आहे आिण तो यांना िकती पुढे जायच े आहे हे दाखव ून देतो. दिलत मिहला ंना यांया
जातीवर आधारत अयाचार आिण पुषांया शवर आधारत अयाचार या दोही
गोना सामोर े जावे लागत े. आिण यामुळे, भौितक आिण गैर-भौितक दोही मागानी या
इतर िया ंपेा जात अयाचारत आहेत. परंतु, अनेक वेळा दिलत मिहला ंना अिधक
अिधकार देयासाठी थेट काम करणाया ीमंत, सुिशित मिहला ंना सामाय मिहला ंया
समया ंचीही जाणीव नसते.
यांना दिलत चळवळीया अिधव ेशनातही असाच अनुभव आला , िजथे जात आिण
गुलामिगरीम ुळे शोिषत आिण बलाकार झालेया मुलची जशी गांभीयाने दखल यायला
हवी होती तशी घेतली गेली नाही. या हणतात क याबल बोलण े हणज े "गिलछ िवषय"
आहे. कुमुद हणतात , "आमया गरीब, असहाय मिहला ंना शतकान ुशतके या
लािजरवाया आिण वेदनांना सामोर े जावे लागल े ती या शिशाली मिहला ंसाठी फ एक
घाणेरडी गो आहे." या मिहला बोलून कंटाळया आहेत. या याचा ामािणकपण े िवचार
कसा करतील ? तुही काय िवचार करत आहात ? जेहा आपण काही चांगले खातो तेहा
आपण सवकाही िवसरतो . तर... िववेक जागृत करणार े कोणी आहे का? काही ामािणक
लोक आहेत का? मग आहाला दोष का ायचा ? िशवाय , तरीही आही फ िया
आहोत !" "फ मिहला " हा पुषांसाठी िया यांयासाठी महवाया नाहीत हे माय
करयाचा एक माग आहे िकंवा िया ंना या िततयाच हशार िकंवा काम करयास सम
आहेत क नाही याबल यांना िचडवयाचा हा एक माग आहे. समाजाया सामािजक
आिण सांकृितक िनयमा ंमुळे िया ंना लहान वाटते याबल यांचा राग आिण यांना
ितरकार देखील असू शकतो .
यांनी संकृत भाषा िशकयाचा खूप यन केला, पण लोकांनी यांना ास देऊ नका असे
सांिगतल े. भारताया सामािजक इितहासावन असे िदसून येते क केवळ ाणा ंना
संकृत िशकयाची परवानगी होती. इतर कोणालाही ते िशकू िदले गेले नाही. िया आिण
शूांचा तो च नहता . अशा कारची मानिसकता असल ेया समाजात कुमुद
आपयावर आलेया सव समया आिण टीकेला मागे टाकून सवच थानी पोहोच ू
शकया . या िलिहतात , "गेया वेळेमाण ेच आमच े हशार शेजारी मायावर हसले.
यांयापैक काही कॉलेजमय े िशकवत होते िकंवा वकल होते. हे असे कसे असू शकते?
तुही हायक ूलमय े चांगले केले तरीही , संकृतमय े एम.ए करणे सोपे आहे का? ते काय
क शकतात याबल फुशारक मा नये. लोक बोलत होते. आिण सवात मजेदार गो munotes.in

Page 63


कुमुद पावडे यांचा िचंतनीय उेक आिण
दिलत ीवाद
63 हणज े यापैक बहतेक आमयाच जातीतील होते. यांया समाजातील हशार लोकांया
गोी ऐकून यांना वाईट वाटल े. वतःला . जगाकडे पाहयाचा पुषसाक िकोन
असल ेला हा केवळ पुषी अहंकार होता. या हणतात क ीने पुषापेा पुष हणून
कधीही चांगले असू नये. यांनी या िपतृसाक वचवावर कडाड ून टीका केली आिण ती
नाकारली , याचा अथ असा आहे क पुषाकड े वचव आहे. जे यांनी नाकारल े.
खरेतर, समाजातील िशित भागाला मिहला ंकडून परपर िवास , ऐय आिण सहकाय
अपेित होते जेणेकन या जाचक सामािजक ढी आिण मूयांिव लढू शकतील
आिण वतःची जागा बनवू शकतील . पण यांया समाजातील लोक एकमेकांशी कसे
वागतात याबल यांना काळजी वाटते कारण यांना वाटते क काही लोक इतरांपेा
चांगले आहेत.
६.४ "अंत:फोट " चा िनकष
कुमुद पावडे यांनी यांया लेखनात ून जात आिण िलंगभाव िजतक िदसत े िततक सोपी
नाही हे दाखवल े आहे. यांया आमचरात , या दाखवतात क दिलत िया ंना उच
जातीया िया ंपेा जात समया आहेत, कारण या दिलत आिण यातही िया आहेत.
१९८० आिण १९९० या दशकात जेहा दिलत ीवाद आकार घेऊ लागला तेहा जाती
आिण लिगक समया ंवरील यांया संशोधनाम ुळे या एक अणी बनया . कमी वेतन,
आिथक शोषण , बेरोजगारी , मिहला ंचे कायद ेशीर हक, अशा अनेक मुद्ांवर मिहला
चळवळीन े खूप काम केले आहे. परंतु जातीच े काम कसे चालत े आिण दिलत िया ंचे जीवन
कसे असत े हे समजून न घेता हे अयास केले जातात . यामुळे दिलत मिहला ंना यांया
जातीम ुळे भेडसावणाया समया सोडवया साठी मिहला चळवळीन े पुरेसे यन केलेले
नाहीत . कुमुद पावडे सव दिलत मिहला ंना डॉ. आंबेडकरा ंया िवचारा ंचा सार करयास
सांगतात. यामुळे गावातील गरीब मिहला आिण दिलत मिहला समानान े जीवन जगतील
असे यांना वाटते.
कुमुद पावडे शहरांमये राहणाया दिलता ंया जीवनातील जात, वग आिण िपतृसा
याबल बोलतात . कुमुद पावडे संकृत भाषा िशकवतात . यांया कथेत, या दिलता ंचे
जीवन , दिलत चळवळ , दिलत उच ू आिण सवात महवाच े हणज े, राजकय आिण
सामािजक जगाला दिलत समाजाची कशी पवा नाही याबल बोलतात . याच माणे
पोटजातीम ुळे दिलता ंमये तेढ िनमाण होते हे यांनी दाखव ून िदले आहे. या हणतात क
या कारया िवभाजनासाठी रामायणासारख े िहंदू पिव ंथ जबाबदार आहेत. या
हणतात क लोक वाईट गोी कनही देवाची तुती करतात याचे यांना वाईट वाटते.
यांचे आमचर हणज े दिलत असण े हणज े काय हे समजून घेयासाठी लागणाया
अनेक मागाचा शोध आहे.
िया ंया कथांमुळे आहाला िया ंमधील नापस ंती, असहमती आिण िनषेधाया
लपलेया जगाबल जाणून घेयात मदत होते. याआधी कधीही न बोलल ेया मागानी,
यांची कामे हे देखील दशवतात क िया कशा आिण का संवेदनशील आिण सजनशील
आहेत या मागानी या य होतात . यातून हे लात येऊ शकते. राजकय , आिथक munotes.in

Page 64


िलंगभावाच े समाजशा
64 आिण सा रचनेवर पुषांचे वचव आहे या वतुिथतीिव लढयाचा माग हणून या
ते दाखवतात . कुटुंबात आिण समाजात पुषांचे वचव िकती िनयंित आिण दडपशाही
आहे हे या दाखवतात . यांया ामािणक आिण तेजवी आमचरामय े, िवचारव ंत
दिलत िया िया ंचे एकमेकांशी असल ेले नाते, समाजातील आिण बाहेरील सहकाय
आिण नातेसंबंध, धािमक िवधी आिण दैनंिदन कामाचे नाते यासारया गोबल या
बोलतात .
केवळ िस लोकांया जीवनाची काळजी करणाया लेखक आिण इितहासकारा ंसाठी हे
लेखन आहान आहे. अशा कार े, दिलत कथा सािहियक परंपरेला छेद देतात कारण
मुय पाे महान नेते िकंवा सामािजक कायकत नाहीत . याऐव जी, ती अितशय सामाय ,
अय पुष आिण िया आहेत जी यांया वैयिक आिण सामािजक जीवनातील
ितकूलतेशी लढत आहेत. यांचे ल अशा लोकांवर आहे जे इितहासात महवाच े वाटत
नाहीत , परंतु यांचे लेखन अजूनही ऐितहािसक नदी हणून पािहल े जाऊ शकते जे आता
"आंबेडकरवाद " हणून ओळखया जाणाया मानवत ेया िथतीवर खूप काश टाकत े.
६.५ दिलत मिहला आमचर आिण दिलत ीवाद : महवाया
संकपना
एकूणच दिलत िया ंची आमचर े कशी आहेत हे शोधयासाठी या कशा वेगया आहेत
हे पाहणे गरजेचे आहे.
● दिलत समाजाच े खरे आिण ामािणक िचण :
दिलत मिहला ंनी सांिगतल ेया कथा दिलत समाज कसा आहे हे दाखवतात . ते लोक कसे
जगतात , यांया चालीरीती काय आहेत, यांचा काय िवास आहे याचे ते तपशीलवार
वणन करतात . दिलत पुषांनी िलिहल ेया कथा उच जातीया वगाने यांना सामािजक
आिण राजकय मागाने कसे खाली ठेवले आहे हे दाखवतात .
● जातीची िचंता:
दिलत मिहला ंना यांया जात आिण लिगकत ेमुळे कठीण जीवन जगाव े लागत े. हणूनच
यांना "आवाजहीना ंमये आवाजहीन " असे हणतात . उिमला पवार यांना जातीम ुळे
राहायला जागा िमळू शकली नाही. कुमुद पावडे जातीवर आधारत िहंसेबल अशा कार े
बोलतात जे धकादायक आिण भयानक आहे.
● लिगक जागकता :
बयाच दिलत मिहला लेिखका लिगक समया ंबल िलिहत आहेत याबल पूव फारस े
बोलल े गेले नाही. या वग, जात, भाषा, धम इयादी िलंग सोडून इतर गोवर आधारत
दडपशाहीवर ल कित करतात . दिलत ी असयाचा अथ असा आहे क यांना
यांया लिगकत ेबल जागक असण े आवयक आहे.
munotes.in

Page 65


कुमुद पावडे यांचा िचंतनीय उेक आिण
दिलत ीवाद
65 ● िपतृसाकत ेची एक झलक :
दिलत समाजाया पुषसाक रचनेवर दिलत िया ंया आमचरा ंमये उघडपण े टीका
केली आहे. पुषधान समाजात जगणे यांना िकती कठीण होते हे यांचे काय दाखवत े.
बहधा दिलत ीचे लेखन हेच सय दाखवणार े आहे. मोठ्या कारणाला मदत करयासाठी
यांनी काय केले हे देखील या पपण े प करतात .
● मिहला ंची िचंता:
यांया आमचरात दिलत मिहला ंनी सव मिहला ंना भेडसावणाया समया ंबल
सांिगतल े आहे. या जातीय अयाचार आिण सवसाधारणपण े िया ंया समया या
दोहबल बोलतात . समाजाया शीषथानी असल ेले लोक यांना नेहमी वापरता येतील
अशा गोी हणून पाहतात . या मिहला आहेत याचा अथ यांना या समया ंना सामोरे जावे
लागत े.
● वातववादी अिभय जी ामािणक आिण सय आहे:
दिलत िया ंया कथा अिधक वातववादी आहेत कारण या दिलत समाजाया वाईट
गोवर िचह उपिथत करतात , िया ंबल आतून उदासीनता दशवतात . दिलत
समाजात काय घडते हे या सय सांगतात कारण िपतृसा खूप कडक आहे. पुषांया
आमचरा ंमये दिलत मिहला ंना ण माता, आाधारक पनी आिण असहाय मुली
हणून िचित केले आहे.
● दैनंिदन गोकड े ल ा:
दिलत िया ंची आमचर े ही यांया दैनंिदन जीवनािवषयी असतात . खेड्यापाड ्यात
दिलत िया करतात या भयानक गोी लोकांना वाचायला िमळतात . लोक यांचे खाजगी
आयुय कसे जगतात हे दाखव ून आमचरा ंमये पुषसाक यवथ ेची वाईट बाजू
दाखवली जाते.
● घरगुती िहंसा:
कौटुंिबक िहंसाचार नेमका कसा असतो हे दिलत िया ंया आमचरात ून िदसून येते.
दिलत पुषांया िलखाणात ून असे िदसून येते क यांना फ वतःची काळजी आहे आिण
िया ंची काळजी नाही. मनू पुषांना कसे वागाव े हे सांगतो आिण पुष िया ंना गुलाम
हणून ठेवतात हे सय तो साजर े करतो .
● येक यवर ल कित करयाऐव जी गटावर ल कित असत े:
दिलत िया ंया कथा यांना यांया वतःया परसरापास ून, यांया कुटुंबापास ून िकंवा
संपूण समाजापास ून िवभ करत नाहीत . यांचे ल येक यया दोषांवर नसून संपूण
समाजाया वेदना, दु:ख आिण दु:ख यावर असत े. येक यवर ल कित
करयाऐवजी समूहावर ल कित केले जाते.
munotes.in

Page 66


िलंगभावाच े समाजशा
66 ● गरबी :
जवळपास सवच दिलत आमचर े गरबीबल खूप बोलतात , जी यांया लेखनाची मुख
संकपना असत े. बेबी कांबळे यांया कथेतून दिलत भयंकर गरबीत जगत असयाच े
दाखवल े आहे. ते गरीब आहेत हणून यांना सोडल े जात नाही, तर यांना काय चालल े
आहे ते मािहत नाही आिण परत लढू नका हणून बाहेर पाठवल े जाते.
● िशण :
दिलत िशण हे एक साधन हणून पाहतात जे यांना सव अडचणशी लढयास मदत क
शकते. यांना दीघकाळापास ून या सामािजक दडपशा हीला सामोर े जावे लागल े आहे,
यातून बाहेर पडयाचा माग हणून याकड े पािहल े जाते. दिलत िया ंया जवळजवळ
सवच लेखी पुरावे हे यांया कुटुंिबयांना मदत करयाचा माग हणून या समय ेबल
बोलतात . तसेच, िशण हणज े काय आिण िशण घेयासाठी काय आवय क आहे
याबल यांचे लेखन बोलत े. कुमुद पावडे यांया आमचरात हे काम यांनी केलेले
पाहायला िमळत े. कॉलेज संपयान ंतर यांना नोकरी िमळवयासाठी यांचे आडनाव
बदलाव े लागल े. दिलत िया ंया िलखाणात ून भारतीय समाजयवथा जातीवर आधारत
आहे आिण हे कटू वातव समोर येते. बेबी कांबळे यांया कथेतून आंबेडकरा ंया
िशकवणीचा लोकांना कसा फायदा झाला हे िदसून येते. उिमला पवार यांया "द वेह ऑफ
माय लाइफ " या पुतकात ून िशणान े कसे यांचे जीवन बदलल े आिण यांया कुटुंबाला
अनेक कार े मदत झाली हे दाखवल े आहे.
● आंबेडकरी िवचारसरणी :
दिलत मिहला ंचे आमचर हे आंबेडकरा ंया िवचारा ंचा यांयावर कसा परणाम झाला
आहे, याचा परणाम आहे. आमचर अंध ेपासून मु कसे हावे याबल या बोलतात
आिण यांया वाचका ंना यांया महान नेयाने यांचे मागदशक हणून तकाया मागावर
जायास सांगतात.
● दिलत ीवाद शदात मांडणे:
दिलत सािहय हे बहतांशी दिलत पुषांबल आहे, परंतु काहीव ेळा ते दिलत िया ंना कसे
वाईट वागणूक िदली जाते याबल बोलत े. बेबी कांबळे यांचे आमचर हे दिलत पुष
आपया मिहला ंना दुसया दजाया नागरका ंमाण े वागणूक देयाचे आहान आहे हे
दाखवत े. उिमला पवार आिण कुमुद पावडे याही सश मिहला ंया िकोनात ून यांया
कथा िलिहतात .
६.६ सारांश
कुमुद पावडे यांचे आमचर , अंत:फोट , मराठीत १९८१ मये पिहया ंदा िलिहल े गेले.
ते यांया वतःबल आिण सभोवतालया लोकांबलची कथा सांगणाया कथांवर
बनलेले आहे. या जात आिण यांया कुटुंबाची िपतृसा याबल बोलतात आिण जात
आिण िलंग असमानता या दोहिव बोलतात . थॉटफ ुल आऊटबट हे अंत:फोट चे munotes.in

Page 67


कुमुद पावडे यांचा िचंतनीय उेक आिण
दिलत ीवाद
67 इंजी भाषांतर आहे. कुमुद पावडे भारतीय समाज िकती दडपशाहीचा आहे, यावर टीका
करयािशवाय पयाय नसयाम ुळे नाराज आहेत.
संकार, कुटुंब आिण समाजातील पुषांची श आिण दिलत चार या काही सवात
महवाया संकपना आहेत. कुमुद भारतातील नागपुरातील उचवणय ाण
समाजातील इतर मुलांसोबत वाढया . यांया ाण मैिणनी यांना या कार े वेगळे
वागवल े यामुळे या दुखावया गेया. भारतात , जात ही एक सामािजक कपना आहे जी
यपास ून कधीही िहरावून घेतली जाऊ शकत नाही. डॉ. आंबेडकरा ंनी जातीपास ून मु
िमळवयाच े काम केले आिण यांना असे वाटल े क िविवध जातीतील लोकांमधील िववाह
हा याचा एक माग आहे.
पण लेखक गुलाबराव पाटील यांनी जात िकती कठोर असू शकते हे वतः पािहल े आहे.
दिलत आमचरा ंमये दिलता ंचे खरे जीवन दाखवल े जाते, जे तुहाला जातीबल मािहती
असेल तरच समजू शकते. कुमुद या यांची महार जात कशी िवचार करते याचे तीक
आहेत. यांनी यांया कुटुंबात आिण बाहेरया जगात पािहल ेया जातमधील फरका ंबल
या बोलतात . कुमुद हणतात क यांना "बौ धमातील उच मूये बारीक कन घशात
घालायची आहेत".
खया बौांना दुःख आहे क बहतेक सुिशित आिण सुसंपन दिलता ंनी बौ धमाचा
साधा माग न वीकारण े पसंत केले आहे. बेबी कांबळे यांनी आपया कामात ून याच
वेदनांबल िलिहल े. कुमुद सांगतात ामीण खेड्यांमये अजूनही जातीय भांडणे होतात
िजथे दिलत मिहला ंना शौचालय े, नानग ृहे, िपयाच े पाणी इयादी मूलभूत गोी उपलध
नाहीत . या हणतात क डाया ंनी हे लात ठेवयाची गरज आहे क समाज हा वगावर
आधारत आहे, पण वण आिण जातीवरही आधारत आहे. आरणान ंतर दिलता ंना शाळेत
जाऊन गती करयाचीही िशा झाली.
कुमुद हणतात क सुिशित तणा ंना भारतात मोठे होणे काय असत े हेच कळत नाही. या
हणतात क यांना समाजाची काळजी आहे ते फुले-आंबेडकरा ंया ीपास ून दूर जात
आहेत. कुमुद हणतात "कोणीही भारतात िकंवा भारताबाह ेर राह शकते, परंतु जात कायम
राहते". या संकृत बोलायला कसे िशकया याबल यांनी िलिहल े, जी एक धािमक भाषा
आहे जी दिलत िकंवा ी कधीही िशकू शकत नाही. गूढतेया आछादनात गुंडाळल ेले
ान एखाान े घेतले आहे जे धम हणतो क नीच िकड्यापेाही चांगले नाही.
कुमुदला हे दाखव ून ायच े होते क माणूस कोणयाही जातीतला असला तरी तो सवम
असू शकतो . यायासाठी , जात नेहमीच असत े, जरी लोक ती बाजूला ठेवयाचा यन
करत असल े तरी. नवबौा ंनी पुढे जाऊन जातीया साखया मनातून तोडून टाकया
पािहज ेत. कुमुद पावडे या लेिखका आहेत यांनी सािवी ताबल िलिहल े आहे, जे
िववािहत िया यांया पुढील सात आयुयात एकच पती असावा याची खाी करयासाठी
करतात . यांया कुटुंबातील सदयाला ितया पतीने मारहाण केली आिण तो दुसया
पनीला घरी घेऊन आला . munotes.in

Page 68


िलंगभावाच े समाजशा
68 कुमुद हणतात क ही धािमक था अयायकारक आहे कारण ती फ मिहला ंसाठी आहे.
ती पुषसाक तेया िवरोधात आहे आिण पुषांनी भारी असाव े असे यांना वाटत नाही.
िहंदू समाजात मिहला ंना कमी महवाया वाटणाया अनेक िवधी आिण संकार आहेत.
लेिखका कुमुद रेगे यांनी 'आटर ऑल, वी आर वुमन' हे पुतक िलिहल े आहे. दिलत
िया यांया हका ंसाठी कशा उया आहेत याबल या यात बोलतात .
या हणतात क दिलत समाजात िपतृसा लोकिय आहे िजथे पुष िया ंना तुछतेने
पाहतात कारण या "िया " असतात . कुमुदची कथा लोकांना िवचार करायला लावणारी
आहे कारण ती अथपूण आहे. यांना खाी होती क आंबेडकर बौ झाले आहेत कारण
बौ धम तकशुता, सिहण ुता आिण संयम यावर आधारत आहे. कुमुदला दिलत ही एक
आदरणीय य आहे हा िवचार पसरवायचा आहे. कुमुद दिलत िया ंनी यांची बौिक
कौशय े सुधारली पािहज ेत आिण िपतृसा कशी चुकची आहे याबल िलहाव े असे वाटते.
असाच अनुभव ितला दिलत चळवळीया अिधव ेशनात आला , िजथे शोिषत आिण
बलाकार झालेया मुलना गांभीयाने घेतले जात नाही. कुमुद यांचा दिलत आिण दिलत ेतर
मिहला ंसाठीचा कायम अयंत महवाचा आहे. कुमुदने आपयावर आलेया सव समया
आिण टीका यातून माग काढत िशखर गाठल े. ितने संकृत भाषा िशकयाचा खूप यन
केला, पण लोकांनी ितला ास देऊ नका असे सांिगतल े. भारताया सामािजक
इितहासावन असे िदसून येते क केवळ ाणा ंना संकृत िशकयाची परवानगी होती.
१९८० आिण १९९० या दशकात जेहा दिलत ीवाद आकार घेऊ लागला तेहा कुमुद
पावडे या अगय होया . या दाखवतात क दिलत िया ंना दिलत असयाम ुळे उच
जातीया िया ंपेा जात समया असतात . यांचे आमचर हणज े दिलत ी असण े
हणज े काय हे समजून घेयाया मागाचा शोध. दिलत िया ंची आमचर ं दिलत कथेची
एक वेगळी बाजू दाखवतात . ते िलंग आिण वगाया समया ंबल िलिहत आहेत याबल
यापूव फारस े बोलल े गेले नाही.
यांया लेखनान े आज याला "आंबेडकरवाद " हणतात या भावाखाली मानवत ेवर
काश टाकला . दिलत मिहला ंचे आमचर अिधक वातववादी आहे कारण ते दिलत
समाजाया वाईट गोवर िचह उपिथत करते. दिलत समाजात काय घडते हे सय ते
सांगते कारण िपतृसा खूप कडक आहे. जवळपास सवच दिलत आमचर े गरबीबल
खूप बोलतात , जी यांया लेखनाची मुख संकपना /थीम आहे. दिलत िया ंया
िलखाणात ून भारतीय समाजयवथा जातीवर आधारत आहे आिण हे कटू वातव आहे हे
लात येते.
दिलत िया ंया जवळजवळ सवच लेखी पुरायांमये/सामय े यांया कुटुंबांना मदत
करयाचा एक माग हणून िशणाबल सांिगतल े जाते. आमचर यांया वाचका ंना
आंबेडकरा ंना मागदशक मानून तकाया मागावर जायास सांगतात.

munotes.in

Page 69


कुमुद पावडे यांचा िचंतनीय उेक आिण
दिलत ीवाद
69 ६.७
१. कुमुद पावडे यांया ‘अंत:फोट ’ या आमचरात िदसल ेया मुय मुद्ांची चचा करा.
२. दिलत आमचर आिण दिलत ीवाद यांया मयवत िवषया ंवर चचा करा.
३. ‘अंत:फोट’ उदाहरण हणून वापन जात आिण िलंग समीकरणाबल िनबंध िलहा.
६.८ संदभ
 Pascal, Roy.1960. Design and Truth in Autobiography. London:
Routledge and K. Poul
 Devy G.N. 2006. The G.N. Devy Reader. Hyderabad: Orient Longman
 Valmiki, Omprakash. 2003. Joothan : A Dalit Life. Kolkota: Aamya
Publications.
 Rege, Sharmila. 2006. Writing Caste, Writing Gender: Reading Dalit
Women s Testimonies. New Delhi: Zubaan Publications
 Kumar, Raj. 2010. “Dalit Literature: A Perspective from Belowi”.
Dalit Assertion in Society: Literature and History. (eds.) Ahmed,
Imtiaz and Upadhyay S.B. New Delhi: Orient Blackswan
 Guru, Gopal. “Afterward”. Kamble, Baby. Prisons We Broke, (trans.)
Maya Pandit, 2009, New Delhi: Orient Blackswan
 Poitevin, Guy. “Dalit Autobiographical Narratives: Figures of
Subaltern Consciousness, Assertion and Identity”
 Pawar, Urmila. Weave of My Life: A Dalit Woman s Memoir
 Guru, Gopal. 2003. „Dalit Women Talk Differently . Gender and
Caste. (ed.), A. Rao. New Delhi: Women Unlimited
 Pawade, Kumud. 1981. Antasph ot. Aurangabad: Anand Publication
 Dangle, Arjun. 1992 (ed.). Poisoned Bread: Translations from Modern
Marathi Dalit Literature. Hyderabad: Orient Longman


munotes.in

Page 70

70 ७
िवअर िकोन : युिडथ बटलर
घटक रचना :
७.० उिे
७.१ परचय
७.२ िवअर ओळख हणज े काय?
७.३ िवअर िसांत
७.४ युिडथ बटलर
७.५ सारांश
७.६
७.७ संदभ आिण पुढील वाचन
७.० उि े
● ीवादी संभाषणातील िवअर िकोनांची भूिमका समजून घेणे.
● िवाया ना युिडथ बटलरया लेखनाची ओळख कन देणे.
७.१ परचय
ीवाद िया ंसाठी सामािजक , आिथक आिण राजकय समानत ेवर ल कित करतो .
१८३७ मये चास फोरयरन े हा शद तयार केयामुळे, यात बरेच बदल झाले आहेत.
िवअर फेिमिनझम ही आपयाप ैक अनेकांसाठी नवीन संा/िवचारधारा आहे. ीवाद
वैिवयप ूण आहे हे माय कन सुवात कया . पुष, िया आिण इतर ीवादाया
िविवध कारा ंचे अनुसरण करतात , यात समानता असू शकते िकंवा नसू शकते.
जागितककरणामय े िया ंया आिण इतर उपेित समुदायांया अयत ेला आहान
देयासाठी ीवादाचा उदय झाला, परंतु याने याच वणेषी, होमोफोिबक , ासफोिबक
आिण साायवादी चुका केया. िवअर ीवाद हा मुय वाहातील ीवादी
चळवळीया काठावर होता. िवअर फेिमिनझमसाठी थम वीअर समजून घेणे आवयक
आहे. १८९४ मये, वीसब ेरीचे मावस जॉन शोटो डलस यांनी "िवअर " हा शद
होमोफोिबक लर हणून वापरला . याने ऑकर वाइडवर अेड डलससोबत अफेअर
असयाचा आरोप केला. समिल ंगी संभोग िकंवा समिल ंगी आकष णे, िवशेषत: 'इफेिमनेट'
िकंवा 'कॅप' समिल ंगी पुषांसाठी वीअर हा अपमानापद शद बनला आहे. munotes.in

Page 71


वीअर िकोन : युिडथ बटलर

71 िवअर िवषमल िगकत ेला िवरोध करतो . िविकपीिडया हणत े क िवअरचा मूळ अथ
"िविच " िकंवा "िवलण " िकंवा "िविश " असा होतो. १९ या शतकाया उराधा त
समिल ंगी संबंधांिव िवअरचा नकारामक वापर केला गेला. िवअर िवान आिण
कायकयानी १९८० या दशकात समिल ंगी राजकारणापास ून वेगळी हणून यांची
ओळख पुहा सांगयास सुवात केली. यांनी पारंपारक िलंग ओळख टाळली आिण
एलजीबीटीला एक यापक , कमी अनुप आिण मुाम अप पयाय हवा होता
यांयासाठी िविच ओळख आवयक बनली .
िवअर मये लेिबयन , गे, बायस ेशुअल आिण ासज डर लोकांचा समाव ेश होतो आिण
जे िहजडा , कोठी, पंथी यासारया वदेशी संा वापरतात . जोगपा आिण जोगटा
(कनाटक) आिण गणाचारी ही लिगक गैर-अनुपता (दिण भारत) या ादेिशक ओळख
आहेत. िवअर फेिमिनझम वरील मुद्ांना आहान देतो आिण याया गौरवा ंवर िवांती
घेत नाही. यांचा असा िवास आहे क ीवादाची याया अितशय ितबंधामक आहे
कारण ती केवळ ी-पुषांवर कित आहे, ैत िलंगांना वगळत े आिण िपतृसान े िनमाण
केलेया गंभीर समया ंकडे दुल करते याम ुळे कोणयाही िलंगाया लोकांना हानी
पोहोचत े आिण कोणयाही िलंगामुळे ती अिधकच वाढू शकते. वीअर ीवादी िपतृसेला
िवरोध करतात , जे वंशवाद , साायवाद , नरसंहार आिण िहंसाचाराला ोसाहन देतात:
• कठोर िलंगभाव आिण लिगकता यांचे िनयम जे नर, मादी, दोही िकंवा दोघांनाही
दुखावतात
• ास लोक, िवअर लोक, लट्स आिण कोणीही ज े संकुिचत आिण अिनय ंित शरीर
मानका ंमये बसत नाहीत या ंना दोष देणे आिण लाजव ले जाते.
• बलाकार संकृती
• समाजाया समया सोडवया ऐवजी लोकशाही आिण उदारमतवादी राजकारण सव
सामािजक िवकार आिण समया दूर करतात असा दावा करयाची वृी.
िवअर फेिमिनझम ही िपतृसािवरोधातील एक मूलगामी चळवळ आहे. िविच लोकांचा
समाव ेश करयासाठी ीवाद एलजीबीटी आिण इतर िलंगभाव अपस ंयाका ंया
पलीकड े जातो. 'िवअर ' या शदामय े जे लोक यांया गैर-िवषमिल ंगी वृबल
जवळच े आिण सावजिनक आहेत, जे वतःला लेबल लावयास ाधाय देतात आिण जे
लेबिलंग नाकारतात िकंवा वत: ला नाव देऊ शकत नाहीत अशा लोकांचा समाव ेश होतो.
िवअर सियत ेमये कला, सािहय , शैिणक टीका आिण पयायीधुरणव कपा ंसह
युती यांचा समाव ेश होतो.



munotes.in

Page 72


िलंगभावाच े समाजशा
72 ७.२ िवअर ओळख हणज े काय?
िवअर अिमता :
• पयायी िलंगभाव अिमता ंना मायता द ेणे.
• िलंग िकंवा िलंगभाव याची पवा न करता कोणाकड ेही आकिष त होणे, एका वेळी एकापेा
जात यकड े आकिष त होऊ शकते.
• "सामाय " आिण “सवमाय" काय आहे? आिण याला तसे का मानल े जाते आिण या
आदशा ला इतर मागावर िवशेषािधकार का िमळतात असा सातयान े िवचारण े.
• वंश, िलंगभाव, लिगकता आिण वग यांया परपरस ंबंधांना संबोिधत करणे आिण समजून
घेणे आिण याचा येक यया अनुभवावर आिण ओळखीवर कसा परणाम होतो.
• िवचार आिण जगयाच े पयायी माग शोधण े.
• एक चांगली य बनयाच े माग शोधत राहणे.
७.३ िवअर िसा ंत
िवअर िसांत िभनता आिण िवमान लिगकता ेणना आहान देते. या ेणी
संघषामये िविशता आिण मयादा िनमाण करतात . वीअर िथअरीन े क्वीअर
सायातावादावर भाव टाकला . िवअर सैांितकांनी यांया मागया ंया फाया ंवर
चचा केली आिण या संघषाया आचरणात दुलित केलेले मुे उपिथत केले.
समिलंगी आिण समिल ंगी वेछेने िकंवा अिनछ ेने जुलमी यवथ ेत सामील झाले क
नाही हे वीअर िसांताने िवचारल े. िपतृसा आिण िनयमा ंना कमी लेखणे हे मुय येय
असू नये का? िवअर िसांत, ीवादी िसांतामाण े, आम-टीका आिण वतःया
अनुभवाच े पुनरावलोकन कन बदलाबल बोलतो . अपयश आिण भावना ंचा समाव ेश
करयासाठी िवअर िसांत िवकिसत झाला.
िवअर िसांतकारा ंनी नैराय, भावना आिण आशा यावर चचा केली. यांनी ूर
आशावादावर जोर िदला, जो जीवनाची कपना करयात अडथळा आणू शकतो . हे प
झाले क वीअर लोकांची सतत भीती यांना परभािषत आिण मयािदत करते. िवअर
हालचालमय े अनुभूती आिण पुनपादनाची समया ही णाली आिण श संबंधांची
ितवनी आहे यामय े आपण सव राहतो .
आपया इितहासात िविच िया ंसह िया अय आहेत. िवअर फेिमिनझमकड े
ीवादान े दीघकाळ दुल केले. िवअर फेिमिनझममय े अंतगत ीवाद आहेत यांची
जुळणी आवयक नाही. िवअर िथअरीमय ेही परपरिवरोधी िसांत आहेत. अनेक
िवलण िसांतकारा ंनी िसांतांवर चचा करयास नकार िदला कारण 'िविच असण े' हा
िसांत मांडणे कठीण आहे. िवअर िथअरी अगय आहे आिण यात कठीण शद आहेत.
munotes.in

Page 73


वीअर िकोन : युिडथ बटलर

73 िवअर िसांत शैिणक आिण लोकिय ेणी आिण गृिहतका ंवर िवचारयासाठी
िविच अयासाया पलीकड े जातो. िवअर िथअरी असे मानते क िलंगभाव आिण
लिगकता , लिगक ओळख आिण जीवनािवषयी बरेच काही संदिभत आहे, याचा अथ ते
कालांतराने आिण संकृतमय े बदलत े. िवअर ंग उलटे होते आिण िवषमल िगकता
अिथर करते.
उर स ंरचनावाद आिण िवरचनावाद िवअर िसांताची मािहती देतात. िवअर िसांत
समाजशााया बहसा ंकृितक िसांत आिण उर आधुिनक सामािजक िसांताशी
जोडल ेला आहे. िविच िसांताचा उदय आिण िवकास समजून घेयासाठी , फौकॉट ,
डेरडा, लॅकन आिण बटलरची कामे वाचा. िमशेल फुकॉट हे िविच िसांताचे सवात
महवाच े संथापक आहेत. 'आिकयोलॉजी ऑफ नॉलेज' आिण 'जीनॉलॉजी ऑफ पॉवर'
मये यांनी आपया मुय कपन ेची चचा केली. िविच िसांताया अनुषंगाने, याला
मूळची याया न करता िया समजून घेयात, शोधयात आिण िवेषण करयात
वारय आहे.
फूकॉटया कायाने लिगकता आिण समलिगकता दीघकाळ अनुपिथतीन ंतर मुय
वाहातील समाजशा ीय चचत आणली . वीअर िसांताला लोकियता िमळाली कारण
ती 'लेिबयन आिण गे टडीज ' पेा अिधक सवसमाव ेशक आिण यापक असयाच े वचन
िदले होते, जे मयािदत आिण काही ओळखप ुरते मयािदत रािहल े.
िवअर िथअरी पारंपारक लोकांसाठी कायद ेशीर पयाय हणून दुलित लिगक ओळख
माय करते. िवअर िथअरी िथर लिगकता आिण िवषमल िगकता नाकारत े. वीअर
िथअरी लिगक ओळख अिथर करते, जसे क उर स ंरचनावाद आिण िवरचनावाद
करतात .
युिडथ बटलर , एक अगय ीवादी आिण िवलण िसांतकार , हणतात क समाज
िलंग तयार करतो . ितचा असा िवास आहे क िलंग - एक ी िकंवा पुष ओळख -
जमजात नसून सामािजकरया बांधली जाते. बटलरचा असा िवास आहे क ी िकंवा
पुष हणज े काय हे सामािजक यवथ ेवर अवल ंबून असत े. आहाला िलंग "िनयम"
िमळतात —वतणूक, सराव आिण इतर संकेत जे िदलेया िलंगासाठी सामाय असतात .
बटलर हणतात क लिगक िनयमा ंचा समाव ेश आहे. बटलरला िलंगात अंतभूत काहीही
िदसत नसयान े, ती हणत े क ही कामिगरी आहे. "लोक वागणूक, पेहराव आिण
ियाकलाप यातून "ीव " िकंवा "पुषव " दिशत करतात . आही आमची लिगक
ओळख एखाा नाटकामाण े सादर करतो , असे ती हणत े.
जुिडथ बटलरच े िवअर फेिमिनझम आिण फेिमिनझममधील योगदान अिधक जाणून
घेऊया.
तुमची गती तपासा :
१. िवअर िसांत हणज े काय? munotes.in

Page 74


िलंगभावाच े समाजशा
74 ७.४ युिडथ बटलर
जुिडथ पामेला बटलर ही एक अमेरकन िवचारव ंत आहे. िजचा जम २४ फेुवारी १९५६
रोजी लीहल ँड, ओहायो येथे झाला. िलंग आिण िलंगभाव कसे केले जाते याबलया
ितया कपना ंचा २० या शतकाया उराधा त ँकोकी तवान , सांकृितक िसांत,
वीअर िसांत आिण काही कारया तािवक ीवादावर परणाम झाला.
बटलरचे पिहल े पुतक, सजेट्स ऑफ िडझायर : हेगेिलयन रलेशस इन ट्वटीथ-
सचुरी ास (१९८७ ), हे ितया डॉटर ेट बंधाची सुधारत आवृी होती. हे हेगेलया
फेनॉमेनॉलॉिज ऑफ िपरट मधील इछेया कपन ेबल आिण २० या शतकात च
तवा ंनी याचा अथ कसा लावला , यावर आधारत होते.
ितया सवात िस पुतकात , जडर बल: फेिमिनझम अँड द सबहश न ऑफ
आयड िटटी (१९९० ), आिण याचा पाठपुरावा, बॉडीज दॅट मॅटर: ऑन द िडकिस ह
िलिमट ्स ऑफ 'सेस' (१९९३ ), बटलरन े सांकृितक-सैांितक गृहीतका ंवर आधारत
िलंग हे जमजात ऐवजी सामािजकरया तयार केले गेले आहे (समाजीकरणाचा परणाम ,
यापक अथाने), आिण िलंगभाव आिण लिगकत ेया पारंपारक कपना पुषांना भारी
ठेवयासाठी आिण िया ंवरील अयाचाराच े समथन करयासाठी काय करतात , हे िस
केले.
बटलरन े जडर बलमय े सुचवले क "मिहला " हा शद एक बिहक ृत रचना आहे जो
"केवळ िवषमिल ंगी मॅिसया संदभात िथरता आिण सुसंगतता ा करतो ," बयाच
ीवादी राजकय िसांताया वैधतेवर शंका िनमाण करते. मिहला ंया हका ंचे आिण
िहतांचे रण करयाया उेशाने पारंपारक राजकय सियत ेया शहाणपणावर ितला
िचह िनमाण करणाया या ेणीबल ितया मनात गैरसमज होते. याऐवजी , ितने
"मिहला " आिण इतर ेयांया िववंसक अिथरत ेवर ल कित केले जे मुाम लिगक
वतनाार े पारंपारक िलंग भूिमका आिण पारंपारक िलंग, िलंगभाव आिण लिगकता भेदांचे
अिनय ंित वप कट करेल.
बटलरच े जडर बल हे िवअर िथअरीबल बोलणाया पिहया पुतका ंपैक एक होते
आिण ितचे काम २१ या शतकाया सुवातीस , िवशेषतः युनायटेड टेट्समय े
सांकृितक िसांत वादिववादाचा एक मोठा भाग होता. तथािप , ते काय बोलल े आिण ते
कसे बोलल े या दोहीसाठी खूप टीका झाली. बटलरच े काम आवडणार े लोक देखील
िचंितत होते, उदाहरणाथ , ितया या िवषयाकड े पाहयाचा िकोन कायदशनाार े
बनिवला गेला आहे यामुळे ितला वैयिक एजसी कशी काय करते याबल सुसंगत
लेखािशवाय रािहली नाही. इतरांनी सांिगतल े क यंगिच हणून राजकारणाकड े पाहयाचा
ितचा िकोन गरीब आिण आमक ित होता आिण ती एक कार ची नैितक शांतता होता.
काही वाचका ंना असे वाटल े क ितचे दाट, शद शैलीने भरलेले िलखाण आिण युिवाद
करयाची नॉनलाइनर पत ितयाकड े अनेक मूळ कपना नाहीत हे सय झाकयाचा
माग होता. बटलरन े ितया बचावात सांिगतल े क मूलगामी कपना ंबल िलिहयाचा munotes.in

Page 75


वीअर िकोन : युिडथ बटलर

75 सवम माग हणज े पता , याकरण आिण "सामाय ान" या सामाय मानका ंया
िवरोधात जाणे.
थड-वेह फेिमिनझमचा एक भाग हणून, युिडथ बटलर फूकॉटया कपना िलंग आिण
लिगक अिभम ुखतेया ेणमय े लागू करतात आिण िवचारतात , "खरच पुष आिण
ीिल ंगी वैिश्ये आहेत जी आपयाला नर िकंवा मादी बनवणाया जनुकांसह येतात?"
खरोखर "िविच " काही आहे का? आपण जे काही करतो ते आपण एखाासाठी िकंवा
कशासाठी तरी दाखवतो असे नाही का? या िको नातून पािहयावर , िलंग हे ी-पुषांनी
काय करावे आिण काय असाव े यािवषयी समाजाया अपेा पूण करणे (िकंवा पूण न करणे)
आहे असे िदसत े. ीवादी चळवळीचा मोठा भाग वणेष, होमोफोिबया , ासफोिबया ,
साायवाद , लिगक-नकारामकता आिण इतर समया ंमुळे भािवत झाला आहे या
वतुिथतीसह , या जािणव ेमुळे िविच ीवाद नावाया अयासाच े संपूण नवीन े
िनमाण झाले.
तुमची गती तपासा :
१. बटलरच े मुय ीवादी योगदान काय होते?
७.५ सारांश
ीवाद , उर स ंरचनावादी आिण िवरचनावाद िसांत, कृणवणय लोकांया मूलगामी
चळवळी , गे आिण लेिबयन चळवळी , एड्स चळवळी आिण सॅडोमासोिचझम सारया
लिगक उपसा ंकृितक पतसह अनेक गंभीर आिण सांकृितक संदभानी वीअर
िसांताया िवकासास हातभार लावला .
िवअर िसांताचा उगम िशणामय े झाला, परंतु याया िवकासावर सांकृितक
कायमांचा भाव पडला . १९८० या दशकात सरकारया एड्सया हत ेपाया
अभावाला कायकयानी िवरोध केला. लेिबयन , गे आिण ीवादी अयासात ून िवकिसत
झालेया िलंग भाव आिण लिगकता अयासा ंनी िविच िसांताला जम िदला. १९९०
या दशकात थािपत केलेला हा एक अगदी अलीकडील िसांत आहे, जो चांगया आिण
वाईट लिगकता यांयात मतभेद िनमाण करणाया परभािषत आिण मयािदत ओळख ेणी
आिण मानदंडांया कपन ेला आहान देतो.
िवअर िसांतकारा ंची िथती अशी आहे क कोणत ेही िनित माण नाही, फ
बदलणार े िनयम आहेत जे य अनुप असू शकतात िकंवा नसू शकतात . भेदभाव आिण
िवषमता न करयाया यनात ंांना अडथळा आणण े हे यांचे ाथिमक आहान आहे.
बहसामायीकरण हे संथा, संकपनामक चौकात आिण यावहारक अिभम ुखता यांचा
संदभ देते जे िवषमल िगकता सुसंगतता आिण िवशेषािधकार दान करतात .
हेटेरोनॉम िटिहटी िवषमल िगकत ेला मानक आिण/िकंवा ाधायक ृत लिगक अिभम ुखता
हणून ोसा हन देते आिण ते िववाह , कर, रोजगार आिण दक अिधकारा ंारे बळकट
केले जाते. हेटेरोनॉम िटिहटी संथा आिण सामािजक िनयमा ंारे िभनिल ंगी आिण
समलिगक यवर दबाव आणत े. munotes.in

Page 76


िलंगभावाच े समाजशा
76 मायकेल फुकॉट , गेल िबन, इह कोसोफक सेडगिवक आिण युिडथ बटलर यांनी
िवअर िसांत िवकिसत केला होता. मायकेल फुकॉट यांया मते, यांनी शला
दडपशाही आिण िववंसक िव उपादक आिण जनरेिटह मानल े होते, लिगकता ही एक
िववादापद िनिमती होती आिण आवयक मानवी वैिश्य नाही. लिगकता हे एक रहय
आहे असे िदसत े जे जेहा श असत े तेहा उघड करणे आवयक आहे. फौकॉटन े
लिगकत ेची तंतोतंत याया केली जाऊ शकते ही धारणा नाकारली , याऐवजी श आिण
ानाया सरकारा ंमये याया िवतारत उपादनावर ल कित केले.
युिडथ बटलर , िलंगभाव आिण िलंगाचा अयास करते, िमशेल फूकॉट या कपना ंवर
ल कित करते, परंतु िलंगभावावर ल कित करते. जडर बलमय े, ितने असा
युिवाद केला क लिगकत ेमाण ेच िलंगभाव देखील अिभनयाार े "वातव " हणून िचित
केले जाते. ितने असा युिवाद केला क लिगकत ेचे "सय" आहे या कठोर िवासामुळे
"ी" आिण "पुष" ैत यांया सुसंगततेमुळे िवषमल िगकता हा एकमेव वीकाय परणाम
बनतो.
पूववत िलंग मये, बटलर प करतो क कायमता ही कामिगरी नाही. ितने वणन केले
आहे क लिगक कायमता िवषयाला िवषय हणून कशी िनमाण करते. बटलर चे काय
कठोर ेणीब िलंग ैतांना आहान देते हे तय िवलण िसांतासाठी अपरहाय बनवत े.
७.६
● िवअर ओळख हणज े काय?
● िवअर िथअरी िवतृत प करा.
● 'जडर बल' यावर सिवतर चचा करा.
● युिडथ बटलर आिण िवअर िसांत यांयातील संबंधांचे वणन करा.
७.७ संदभ आिण पुढील वाचन
 Berker, M. J (2016): Queer: a Graphic History Could Totally Change
the way you think; Icon Books.
 Butler, J. (1999). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of
Identity. New York: Routledge.
 Butler, J. (1993). B odies That Matter: On the Discursive Limits of
"Sex". New York: Routledge.
 Nair, R., & Butler, C. (Eds.). (2012). Intersectionality, Sexuality and
Psychological Therapies: Working with Lesbian, Gay and Bisexual
Diversity. UK: Wiley.
 Walters, Suzanna Danuta . "Queer Theory." World History
Encyclopedia, Alfred J. Andrea, ABC -CLIO, 2011. Credo Reference.
munotes.in

Page 77

77 ८
पुषव अयास
घटक रचना
८.० उिे
८.१ तावना
८.२ पुषवाचा अथ
८.३ पुषव अयासाचा अथ
८.४ ीवाद आिण प ुषव अयास
८.५ पुषवाच े िविवध कार
८.६ सामािजक संरचना हणून पुषव
८.७ भारतीय स ंदभ आिण प ुषव अयास
८.७.१ पुषवास ंबंधीचा अयासम
८.७.२ MAVA वयंसेवी संथेचे यी अययन
८.८ जागितक प ुषव
८.९ िनकष
८.१०
८.११ संदभ
८.० उि े (Objectives )
१. पुषवाचा अथ समज ून घेणे.
२. पुषव अयासाया िविवध आयामा ंबल जाण ून घेयासाठी .
८.१ तावना (Introduction )
या करणात , आपण प ुषवाया अयासाबल जाण ून घेणार आहोत . अनेक देशांमये,
पुष अयास आिण मदा नी अयास ह े शैिणक िवषय हण ून उदयास य ेत आह ेत. काही
संथांमये वत ं िवभाग असतात , जसे क अया ंसह प ुषवाचा अयास ,
सावजिनकरया अन ुदानीत द ेणगीदार िक ंवा संथांारे िनधी िदला जातो . आपया द ेशात, munotes.in

Page 78


िलंगभावाच े समाजशा
78 हे अज ूनही एक उदयोम ुख े आह े; तथािप , िहंसा आिण अयाचारािव मावा
(MAVA ) – पुषांसारया अन ेक गैर-सरकारी स ंथा आह ेत या लोका ंमये जागकता
आिण क ृती िनमा ण करयासाठी या ंया वत : या मागा ने काय करत आह ेत. यामय े
लोकस ंया, लोकस ंया वाढीची रचना , मिहला ंबलचा भ ेदभाव, मानसशा , पुषांया
समया इयादी समज ून घेयासाठी ही िवाशाखा एक महवाची भावी े आह े.
सािहयाया ेातही मुराकामी या जपानी ल ेखक आह ेत या ंनी ‘मेन िवदाऊट व ूमन’
नावाच े हे पुतक कािशत क ेले आहे. यामय े यांनी पुषांया जीवनाबल आिण प ुष
हणून या ंना कशाकार े समया ंना सामोर े जाव े लागत े, उदा. एकटेपणा इयादबल
िलिहल े आहे. यामुळे यवसायाया िकोनात ून आिण सामािजक समया हण ूनही या
िवषयाला ख ूप वाव आह े. पुषवाचा अयास समज ून घेयाआधी , आपण प ुषवाचा अथ
पाहया.
८.२ पुषवाचा अथ (Meaning of Masculinity )
पुषव हणज े सामािजक वत न आिण सा ंकृितक ितिनिधवा ंचा एक स ंच याम ये
यच े िविश व ैिश्यांसह वण न केले जाते. 'पुषव ' हा शद माण ूस असयाच े कार
आिण सा ंकृितक ितिनिधव माय करयासाठी द ेखील वापरला जातो . हे वप
पुषांशी स ंबंिधत आह ेत जे संपूण समाजात आिण एकाच सयत ेतील प ुषांया िविवध
गटांमये आिण ऐितहािसक आिण सा ंकृितक ्या दोही िभन आह ेत (MacInnes
1998: 1). पुषांया क ृती, सामािजक भ ूिमका, नातेसंबंध आिण या ंना सूिचत क ेलेले अथ
देखील "पुषव " शी जोडल ेले आहेत. जैिवक िल ंगावर जोर द ेणाया प ुषाया अथा या
िवपरीत , पुषव िल ंगावर जोर द ेते. परणामी , पुषवाच े संशोधन न ेहमी ज ैिवक प ुषांपुरते
मयािदत नसत े.
िविवध पीकरण े अितवात आह ेत याार े आपण प ुषव समज ून घेऊ शकतो , जसे
क नैसिगक शाा ंचे मत, पुषांया स ंबंधात प ुषव आिण त े अगदी जवळ ून संबंिधत
पुषांमधील शा रीरक व ैिश्यांशी, जसे क हामस आिण ग ुणसूांशी संबंिधत आह े. रॉबट
लाय (१९९१ ) यांचा असा िवास आह े क आध ुिनक समाजाया परिथतीम ुळे
पुषवाला हानी पोहोचली आह े. पुषवाकड े पुषांया आतील आिण ी व प ुषांमधील
शच े एक कार हण ून देखील पािहल े जाऊ शकत े. अयावयकत ेनुसार प ुषव , पुष
या सामािजक परिथतीत राहतात , जसे क या ंया समाजातील िविवध स ंथा आिण
संथांमधील या ंची भ ूिमका आिण सामािजक ्या उपलध िल ंग संभािषता ंया
चौकटीतही समावल े आहे.
बहतेक मदा नी सािहयात स ंकपन ेया अप आिण िवस ंगत याया आह ेत. मॅकइस
(१९९८ ) नुसार, पुषवा ंना एकम ेकांपासून वेगळे करणारा म ुा हणज े ते वैिवयप ूण,
लविचक आिण स ंकरत आह ेत. मॅकइसया हणयान ुसार, पुषवावरील अन ेक लेखक,
सामािजक संरचनावादी ल ेखाऐवजी प ुषवाला ज ैिवक प ुष हण ून पाहतात . 'मदानी'
शरीरे, वागणूक िकंवा वृी, दुसया शदा ंत, 'िया ' हणून वगक ृत केलेया यया
सामािजक था ह णून पािहल े जाऊ शकतात (उदा. ािसस २०१० ; हॅबरट ॅम
१९९८ ; पेटर २००६ पहा). पुषव हा आजही चच चा िवषय बनला आह े. कॉनेल यांनी munotes.in

Page 79


पुषव अयास

79 टीकेया (कॉनेल आिण म ेसरिमट २००५ ) या काशात वच व प ुषवाया कपन ेचे
पुनरावलोकन आिण प ुनरचना क ेली तस ेच िल ंग पदान ुम, मिहला एजसी , थािनक ,
ादेिशक आिण जागितक भ ूगोल या ंयातील परपरस ंवाद, मूत वप , यातील ग ुंतागुंत
लात घेऊन याची प ुनबाधणी क ेली. आिण सामय , तसेच हेजेमोिनक प ुषवाया
अंतगत िवरोधाभासा ंची आकलन क ेले. कोनेल (२००० ) देखील यावर जोर द ेते क
पुषव ही एक स ंकपना आह े जी "िलंग पतीच े नमुने शोधते, केवळ यच े गट नाही ."
मदानी ही एक स ंा आह े जी "िलंगभाव आकृितबंधशोधत े केवळ गटबाजी नाही ."
८.३ पुषव अयासाचा अथ (Meaning of Masculinity Studies )
मदानी अयास ह े एक आ ंतरिवाशाखीय े आह े जे िलंगभाव िकोनात ून पुष आिण
पुषवाचा अयास करत े. १९७० या दशकात िवकिसत झाल ेली मिहला आिण िल ंगभाव
अयासातील ही एक श ैिणक शाखा आह े. पुषवाचा अयास प ुष असयाचा अथ काय
आहे आिण प ुषव म ुला आिण प ुषांना कस े आकार द ेते हे पाहतो . उदाहरणाथ , पुषव
केहा हािनकारक आह े कारण त े भावना आिण भावना ंचे संपूण पेम य करयाची
मता ितबंिधत करत े? उदाहरणाथ , अनेक पुष िया ंपेा कमी आय ुय का जगतात ?
सामािजक , राजकय आिण ऐितहािसक पातळीवर प ुषी ओळख आिण अिभयच े काय
परणाम होतात ? ॉडला म ुयव े पुषव स ंशोधनाया ेात अणी मानल े जाते. डॉ.
ॉड, आठ प ुतका ंचे लेखक िकंवा संपादक , यांनी सट नॉब ट कॉल ेजचा पिहला -विहला
“इंोडशन ट ू मॅयुिलिनटीज ” हा पदवीप ूव अयासम िशकवला .
कोणयाही स ंवेदनशील ेाचा अयास करयासाठी व ेगया पतची आवयकता
असत े. सामायतः , सामािजक सव णे, सांियकय िव ेषणे, संकृतीवणन अयास ,
मुलाखती , मृती लेख, गुणामक , चचा िव, िवघटनामक , मजकूर आिण श िव ेषणे,
तसेच िम पती , या सवा चा उपयोग प ुषवाचा अयास करयासाठी क ेला जातो .
रिलिसिहटी चा वापर यया जीवन कथा ंचे दतऐवजीकरण करयासाठी द ेखील
केला जातो .
पुषव अयास ही समकालीन प ुषव , िसांत आिण स ंशोधनाची िचिकसक आिण
अयासप ूण परीा आह े. हे भिवयातील िल ंगभाव आिण प ुषांया स ंशोधनावर परणाम
क शकणा या पुषवाया ेाची स ंकपना आिण आकलन करयावर द ेखील ल
कित कर ते. ीवादी , िविच आिण ल िगकता अयासा ंसह भागीदारीमय े आंतरिवभागीय
िसांताची तपासणी मदा नी अयासा ंसह क ेली जात े. पुषवाचा अयास या यितर
ओळख , िलंग, लिगकता , संकृती, सदय शा, तंान आिण इतर महवप ूण सामािजक
समया द ेखील तपासतो . हा देखील एक बह अयासाचा िवषय आह े.
िकमेलया मत े, (एट अल . २००५ ) कौटुंिबक, िशण , िसांत तयार करयासाठी ,
संशोधनाया िविवध ेातील यावसाियका ंसाठी एक े हण ून पुषवाचा अयास
मौयवान आह े. मदानी अयास ह े संशोधनाच े एक च ैतयशील , बहिवाशाखीय े आह े
जे मोठ्या माणावर "पुषव " या सामािजक िनिम तीशी स ंबंिधत आह े. मदानी संशोधक
पुषवाशी िनगडीत सामािजक भ ूिमका आिण याच े वेगवेगळे अथ तपासतात . पुषवाच े munotes.in

Page 80


िलंगभावाच े समाजशा
80 िशणत प ुषांना सम ूह हण ून िवश ेषािधकार िमळव ून देयाया िव िवध मागा कडे
पाहतात , तसेच या फाया ंया कमतरता ंवर ल क ित करतात . समाजात सव पुषांना
समान व ेश कसा नाही ह ेही ते पाहतात .
पुषव अयास ह े साविक आह ेत अस े गृहीत न धरता मदा नी या शदाशी स ंबंिधत
ओळख , वतणूक आिण अथ य ांचाही िवचार करतात . पुषवाच े िवान या शदाशी
संबंिधत अथ , भूिमका आिण वत नांया िवत ृत ेणीवर जोर द ेयासाठी वार ंवार
अनेकवचनी प वापरतात . िलंग हे सामायत : आपया ओळखीचा एक खोल व ैयिक
पैलू हण ून समजल े जात े हे असूनही, आपया द ैनंिदन परपरस ंवादात तस ेच यापक
सामािजक स ंरचनांमये पुषवाची िनिम ती आिण प ुनपादन क ेले जाते.
पुषवाया अयासामय े पुषवाया ऐितहािसक अयासाच े िवहंगावलोकन , पुषवाच े
िसांत आिण िल ंग असमानता या ंचा समाव ेश असल ेली सामी द ेखील समािव आह े. हे
पुषव आिण ल िगकता आिण िविवध प ुषांया हालचालवरील सािहय या ंयातील द ुवा
देखील पाहत े. िविवध सामािजक स ंथा (िशण , कुटुंब, कायथळ, खेळ आिण मीिडया )
या काया चे पुनरावलोकन करत े.
तुमची गती तपासा
१. पुषव अयासाचा अथ काही ओळमय े प करा .
२. पुषव ही एक सामािजक रचना आह े का? यावर भाय करा .

८.४ ीवाद प ुषव अयास (Feminism Masculinities studies )

िवसाया शतकाया श ेवटया काही दशका ंत अयासाचा िवषय हण ून िनमा ण झाल ेली
ीवादी -ेरत बह-िवाशाखीय ानशाखा हे अयासाच े े हण ूनही प ुषवा या
अयासाकड े पािहल े जाऊ शकत े. असे संशोधक आह ेत या ंनी िल ंगावर मोठ ्या माणावर
संशोधन क ेले आहे. असमानता िया आिण प ुषांारे संरचनामक आिण पतशीरपण े
वंिचत असल ेया मागा वर ल क ित करत े. तथािप , पुषवाच े िवान अस े दशवतात क
असमानत ेला दोन बाज ू आहेत: गैरसोय आिण िवश ेषािधकार स ंबिधत आह ेत. (ऑसफड )

पुष आिण प ुषवाचा अयास िया आिण िल ंगभावाया ीवादी अयासाया
पावलावर पाऊल ठ ेवतात , याचा उ ेश िल ंगाची सामािजक संरचना तसेच पुष िल ंग
आिण ल िगक असमानत ेमये योगदान द ेणारे माग उघड करण े आहे. पुषांया अयासाच े
उि एक सम ूह हण ून पुषांना िमळणाया साम ूिहक फाया ंवर तस ेच पुषांया िविवध
गटांना अन ुभवणार े तोटे या दोहवर जोर द ेणे हे आहे. तथािप , िभन िकोन द ेखील
आहेत. मॅकमोहन (१९९३ ) दशिवतात क अन ेक पुष, पुषव , ीवाद "ीवादाची
िनवडक प े िनवडतात या ंचे लिगक स ंबंधांचे पीकरण ल िगक राजकारणाया म ूलभूत
िवषया ंवर जोर द ेते" िकंवा "ीवादी िसा ंत आिण यवहार माय करयात अपयशी ठरत े.

munotes.in

Page 81


पुषव अयास

81
८.५ पुषवाच े िविवध कार (Different types of Mascu linity )

कॉनेल (१९९५ , २००० ) यांनी िल ंगभावाया मोठ ्या, संबंधामक िकोनाचा भाग हण ून
पुषवाचा सामािजक व ैािनक अयास पािहला . कॉनेलया मत े, िलंगभाव हे मानवी
शरीराया प ुनपादक आिण ल िगक मत ेया चाल ू याया आिण याया ंचे फिलत
आहे. पुषव आिण ीव अशा कार े शरीर, यिमव , तसेच समाजाची स ंकृती आिण
संथांवर आधारत असंय याया आिण याया ंचे परणाम आहेत.

कॉनेलया मत े, आधुिनक पााय समाजा ंया ‘िलंगभाव पदानुमात ’ ीवाप ेा पुषव
उच थानाव र आह े. तो पुढे हणतो क वच वामक पुषव ह े िलंगभाव पदानुमाया
िशखरावर आह े, अिधकार , शारीरक कणखरपणा आिण सामय , िवषमल िगकता आिण
सशुक काम या ंया आधार े तयार क ेलेला पुषवाचा सा ंकृितक ्या बळ आदश आहे.
कॉनेलया मत े, पुषवाची प ुढील पातळी स ंदिभत केली जात े. 'सहभागी प ुषव ' हणून
कारण हा प ुषवाचा एक आदश आहे जो काही वातिवक प ुष जगतात पर ंतु यात ून
बहतेक पुषांना फायदा होतो . यानंतर ‘गौण प ुषव ’ येते, यातील सवा त उल ेखनीय
हणज े समिल ंगी पुषव होय . अधीनथ प ुषव हणज े मदानी वत नांया ेणीचा स ंदभ
आहे जे वचव प ुषवाया मदा नी आदशा चे कठोरपण े पालन करत नाहीत . िलंगभाव
पदानुम ीवा ंना तळाशी ठ ेवते. (जोरदार िक ंवा ‘अनुपालक ’ ीव आिण ‘ितरोधक ’
ीव ह े सव पुषवाया अधीन आह ेत.) कॉनेलया य ुिवादान ुसार, िवसाया
शतकातील (औोिगक पिम ेतील) सामािजक -आिथक घटना ंनी िलंगभाव पदानुम न
केला आह े आिण समाजातील ह ेजेमोिनक प ुषवाच े वचव न क ेले आहे.

या परिणती मये, पुषवाच े राजकारण उदयास आल े आहे: "या एकीक रण आिण स ंघष
जेथे मदानी िलंगभावाची याया आिण यासह , िलंगभाव संबंधांमधील प ुषांची िथती
लढिवली जात े" (१९९५ : २०५). कोनेल पााय औोिगक द ेशांमये अितवात
असल ेया प ुषवाया राजकारणाया अन ेक कारा ंची पर ेषा सा ंगते, जसे क मदा नी
पती लाय (१९९१ ) ारे चारत क ेयामाण े समलिगक म ु आिण 'एिझट
पॉिलिटस ', यामय े िवषमिल ंगी पुष ह ेजेमोिनक मदा नी साव जिनकपण े नाकारतात .
कॉनेलसारया ल ेखकान े अन ेक प ुषवाचा िसा ंत मा ंडयाम ुळे या शदाया
ासंिगकत ेवर िचह िनमा ण झाल े.

आधुिनक मदा नी बदला ंया स ंदभात, पुषवाबल िलिहयाचा एक म ुख िवषय हणज े
'संकरत ' पुषवाची स ंकपना . िजेस आिण पाको (Bridges and Pascoe )
(२०१४ ) यांया नुसार, उपेित आिण अयाचारत प ुषव (समलिगक प ुषवा ंसह)
आिण ीवा ंशी स ंबंिधत ओळख आिण काय दशन घटका ंया प ुषांया िनवडक
आमसातीकरणाार े संकरत प ुषवाची याया क ेली जात े. िजेस आिण पाकोया
िकोनात ून, संकरत प ुषव ही कथा आिण कामिगरी द ेखील आह ेत जी तीकामकपण े
पुषांना (िवशेषतः तण , गोरे, िवषमिल ंगी पुष) हेजेमोिनक पुषवापास ून वेगळे करतात .
ते तण , गोरे, िवषमिल ंगी पुषांना अप ण केलेले पुषव इतर उप ेित आिण व ंिचत
'इतरांशी जोडल ेले पुषवाप ेा कमी स ंबंिधत हण ून देखील िचित करतात . िजेस आिण munotes.in

Page 82


िलंगभावाच े समाजशा
82 पाको (Bridges and Pascoe , २०१४ ) नुसार, संकरत प ुषव , िवमान सामािजक
आिण तीकामक सीमा ंना अशा कार े मजब ूत करतात क वार ंवार ऐितहािसक मागा नी
लिगक श आिण असमानता स ंरचना लपवयासाठी .
८.६ सामािजक रचना हणून पुषव (Masculinity as Social
Construction )
पुषव िवान प ुष आिण प ुषवाकड े सामािजक रचना हण ून पाहतात . जैिवक
सावभौिमका ंवर ल क ित करयाऐवजी , सामािजक आिण वत णूक शा िविवध
परिथतीत प ुषव आिण ीवाया अन ेक अथा चा अयास करतात . जैिवक "पुषव "
थोडेसे बदलत असल े तरी, भूिमका, कृती, शरीर आिण ओळख या स ंदभात "पुषव "
मानल े जाते. िवान ही िविवधता या ंया फायासाठी वाप शकतात .

पुषांया ओळखीचा अयास करयासाठी बनवण े आिण तयार करण े (Making )या
महवाया स ंकपना आह ेत कारण त े यांया ऐितहािसक आिण सामािजक व ैिश्यांना
सूिचत करतात . जर त े नैसिगकरया स ंपन व ैिश्य अस ेल तर , 'योय' मदानी वत नाचे
िविवध संभािषत - उदाहरणाथ पुतके, िचपट आिण जािहरातमय े - अनावयक अस ेल.
पुषवाला िनयिमतपण े बळकटी ावी लागत े - "जर त ुही ही मोटारसायकल खर ेदी केली
तर तुही खरा माण ूस हाल " - हे िलंगभाव ओळखीच े ुलक आिण कठीण वैिश्य सूिचत
करते. हे पयायी मदा नी मॉड ेस कािशत करयाची स ंधी देखील प करत े.
 पुषव आिण समान (Masculinity and Honour )

नैितक स ुयवथा राखयासाठी 'वातिवक प ुष' थेट जबाबदार असता त ही स ंकपना
सामािजक िह ंसाचाराया ितिनिधवाार े दशिवलेले आणखी एक महवप ूण वैिश्य आह े,
तसेच ते पुषवाया स ंकृतीचा अिवभाय भाग आह े. जेहा यवथा अवथ होत े,
तेहा पालका ंनी ते पुनसचियत क ेले पािहज े. या म ुलीला समाजातील एका मो ठ्या, शहाया
माणसान े उघडपण े आिण ताबडतोब िमळाल ेया भय ंकर िश ेला पा होत े कारण ितन े
समूहाचा समान मोडला होता . पुषांना सामािजक यवथ ेचे रक हण ून ठेवयाचा
दुसरा माग आहे, सांकृितक आमणकया नी या ंया सामािजक भ ूिमका समज ून घेतया
पािहज ेत.

८.७ भारतीय स ंदभात आिण प ुषव अयास (Indian context and
Masculinity studies )

भारतीय स ंदभात पुषवाची रचना कुटुंबापास ून आिण म ूल जमाला य ेयापूवच स ु होत े.
कुटुंबाया , मायमा ंया ब ंद िभंतमय े चालणार े समाजीकरण अिधक आह े, जे महानता
हणून पुहा मॅकोइझमला ोसाहन द ेते. पुषवाच े मॉडेल पालक , समवयक , सावजिनक
आिण इतर अन ेक मागा नी देखील िशकवल े जात े. जेहा एखादा प ुष अप ेित पतीन े
वागणे थांबवतो त ेहा यायाकड े ीिल ंगी हण ून पािहल े जाते आिण प ुहा भ ेदभाव क ेला
जातो. munotes.in

Page 83


पुषव अयास

83 पुषांना भ ेडसावणाया समया वत णुकपुरया मया िदत नस ून आिथ क वपायाही
आहेत. उदा. एखाा प ुषाच े करअर िथर असाव े, आई-विडला ंची काळजी यावी , घर
असाव े, अशी अप ेा असत े. आिथक अडचणीत असल ेया प ुषांनी गेया वष भरात िक ंवा
कधीही िह ंसाचार क ेला असयाची शयता असत े. पुष ह े यांया क ुटुंबासाठी म ुख
आिथक पुरवठादार आह ेत या कपन ेला ोसाहन द ेणाया मदा नी िनयमा ंमुळे हे असू
शकते. परणामी , आिथक अडचणीम ुळे पुषांचा वतःवरील िवास धोयात य ेऊ शकतो .
ते यांया वत : या शचा परणा म हण ून या ंया जोडीदारावर अिधक वच ववादी
आिण आमक होऊ शकतात . आपण श ैिणक िकोनात ून पुषव अयास आिण
ेीय िकोनात ूनही पाह या –

८.७.१ पुषवास ंबंधीचा अयासम (Course regarding Masculinity )

कूल ऑफ ुमन टडीज आ ंबेडकर य ुिनहिसटी, िदली , हे िलंगभाव अयासात िवश ेष
असल ेया पदय ुर िवाया साठी मदा नी िवषयावर एक कोस घेते.

• पुषव आिण इितहास : पूव-वसाहत , वसाहती आिण वसाहतोर यवथा
- वसाहतवादाया आधीच े भारतीय प ुषव
- वसाहितक युगातील प ुषव : भारतीय प ुषांची िनिम ती
- रा आिण याच े पुष: वसाहतोर प ुषव

• माणूस हायला िशकण े
- कुटुंबातील सदय
- िशण
- अयाम
- रोजगार
-सामािजक वग

• पुषव आिण ल िगकता
- लिगकता , पुष आिण मिहला
- पुषव , समलिगकता आिण िवषमल िगकता

• पुषव , 'समान ' आिण िह ंसा
- पुषव राखण े िव प ुषव गमावण े
- पुषव आिण य ु

• पुषव , सदय , शारीरकता आिण त ंदुती
- नर शरीर िशपकला
- कला मय े पुषव
८ .७.२ MAVA ची य ी अयन (Case Study of MAVA )
MAVA गेया २७ वषापासून शाळा , महािव ालय े आिण सम ुदायांमधील हजारो तणा ंना
लिगक आरोय आिण िल ंगभाव-संवेदनशील वत नाबल िनरोगी स ंभाषणा ंमये गुंतवून आिण
मागदशन करत आह े. संवादामक काय शाळा, वॉल व ृप, कथा-कथन, लोकगीत े, munotes.in

Page 84


िलंगभावाच े समाजशा
84 पथनाट ्य, वासी िचपट महोसव , युवा लॉग आिण इतर सोशल मी िडया यासारया
अपार ंपरक पती वापरया जातात . MAVA ची स ुवात एका व ृपात ून भारतीय
एस ेस लेखातून ेरणा हण ून झाली यात प ुषांना भेडसावणाया समया ंवर चचा केली
गेली.

मावाया मत े िया ंवर पुषांचे वचव महागात पडल े आ ह े: मोकळ ेपणान े हसणे आिण
रडणे, एखााया म ुलांशी आिण जोडीदाराशी म ैी करण े, असुरित असण े आिण
िसंहासनावर एकट े बसयाऐवजी सामाियक करण े. मिहला ंया समीकरणाला पािठ ंबा
देयासोबत आिण िल ंग-यायप ूण समाज िनमा ण करयासोबतच , पुषांनी हे ओळखल े
पािहज े क मिहला ंवरील िलंगभाव -आधारत िह ंसाचार द ूर करण े िकंवा टाळण े यांचे जीवन
अिधक मानवीय बनव ेल आिण मिहला ंसोबतया सहकाया ने यांचे जीवनमान स ुधारेल.

मावा प ुषांना आन ुवांिशक ्या अस े बनिवयाऐवजी वच ववादी आिण आमक
असयाची सामािजक िथती मानत े. संपूण जगात प ुषांया अनेक उगवया स ंथा आह ेत,
यांनी हे दाखव ून िदल े आह े क प ुष स ंवेदनशील मानव बन ू शकतात ज े िलंगभाव-
आधारत भ ेदभाव आिण मिहला ंवरील िह ंसाचार रोखयात आिण िनम ूलन करयात मदत
क शकतात . गेया १३ वषात, MAVA ने ७००+ तण माग दशकांना िशण िदल े
आहे. महाराातील नऊ िजा ंनी थािनक महािवालय े, िवापीठ े, मिहला गट आिण
तळागाळातील सम ुदाय-आधारत स ंथा आिण व ैयिक आरोय काय कयाया
धोरणामक सहकाया ारे ४,००,००० तण प ुष आिण िकशोरवयीन म ुलांपयत पोहोचल े
आहे. ीचा आदर क ेला पािहज े आिण ितला आदरान े वागवल े पािहज े असा स ंदेश हे तण
पसरवत आह ेत.

अनौपचारक रीतीन े फेसबुक सारया सोशल मीिडयामय े अनेक गट आह ेत, जेथे पुषांनी
पािहल ेया ग ुांिव मोफत िक ंवा श ुक आकारल े या कायद ेशीर सम ुपदेशनासाठी
एकमेकांशी संपक साधला जातो , याचा सरा व मिहला ंारे कायाया ग ैरवापराम ुळे केला
जातो. याची टक ेवारीही मोठी आह े याकड े दुल करता य ेणार नाही . यामुळे
संशोधनालाही अिधक ोसाहनाची गरज आह े. यामुळे, लोक एनजीओपय त पोहोचतात
आिण सोशल न ेटविकग साइट ्सारे एकम ेकांना माग दशन करतात .
८.८ जागितक प ुषव (Global Masculinity )
पुषवाला थािनक पातळीवर पण जागितक तरावर ितब ंध करता य ेत नाही .
रावादात , पुषवाचा वापर लकरी ह ेतूंसाठी मोठ ्या माणावर क ेला जातो . ितमा ,
श स ंबंध, म िवभागणी आिण वच ववादी प ुषवाया िव किसत जागितक नम ुयांशी
जोडल ेले भाविनक स ंबंध राीय एकता , िना आिण सामय , िवशेषत: लकरी सामय
िनमाण आिण िटकव ून ठेवयाचा यन करणाया राा ंारे वापरल े जातात .

पुषवाच े िवान िविवध ेांतून येतात, पुषांया िविवधत ेचे िविवध तर दाखवतात .
सुवातीस , पुषव काय आह े ते काला ंतराने िवकिसत झाल े आहे, याला प ुषी मानल े munotes.in

Page 85


पुषव अयास

85 जाते. दुसरे, मदानगी सा ंकृितक ्या िविश आह े - िभन स ंकृतमय े पुषवाया
िभन स ंकपना आह ेत. शेवटी, पुषव आ ंतरमानिसकपण े बदलत े, याचा अथ असा
होतो क माण ूस असण े हणज े काय त े काळान ुसार बदलत े. शेवटी, पुषव स ंदभानुसार
बदलत े—अगदी एकाच स ंकृतीत आिण ऐितहािसक कालख ंडात, िभन लोक प ुषवाचा
वेगळा अथ लावू शकतात .

सोया भाष ेत सांगायचे तर, सव अमेरकन , नायज ेरयन, चायनीज िक ंवा ऑ ेिलयन प ुष
सारख े नसतात . दुस या कार े सांगायचे तर, सॅन ािसकोमधील मयमवयीन
समलिगक ल ॅिटनो प ुषासाठी “माणूस असण े” हणज े मेनमधील महािवालयीन
वयोगटातील गो या िवषमिल ंगी तणाप ेा अगदी िभन गोी . पुषव ख ूप िभन
असयाम ुळे, आही "या" बल बो लू शकत नाही जण ू ते सव पुषांनी सामाियक क ेलेले
कालातीत सार आह े. याऐवजी , आपण "पुषव " बल बोलल े पािहज े कारण प ुषवाचा
अथ वेगवेगया द ेशांमये आिण कालख ंडातील व ेगवेगया यसाठी िभन गोी आह ेत.
पांढरे पुषव ह े गो या पुषांया अन ुभवांपेा िक ंवा कृणवणय थला ंतरापेा वेगळे
असत े. यामुळे पुषवावर आधारत सािहयाच े दतऐवजीकरण करण े अय ंत महवाच े
ठरते.

तुमची गती तपासा

१. पुषवाया िविवध कारा ंची यादी करा .
२. भारतातील प ुषांशी संबंिधत समया ंवर काम करणा या अशासकय संथा.
८.९ िनकष (Conclusion )
या करणात , आपण पुषवाचा अथ िशकयास स ुवात क ेली. पुषव हणज े
सामािजक वत न आिण सा ंकृितक ितिनिधवा ंचा एक स ंच यामय े यच े िविश
वैिश्यांसह वण न केले जाते. 'पुषव ' हा शद माण ूस असयाच े कार आिण सा ंकृितक
ितिनिधव माय करयासाठी द ेखील वापरला जातो . पुषांशी स ंबंिधत ह े वप सव
समाजा ंमये, एकाच सयत ेतील प ुषांया िविवध गटा ंमये आिण ऐितहािसक आिण
सांकृितक ्या िभन आह ेत. आही एक िशत हण ून मदा नी अयासाचा उदय आिण
यायाशी स ंबंिधत म ुय ेे देखील पािहली . मदानी अयास ह े एक आ ंतरिवाशाखीय
े आह े जे िलंग ीकोनात ून पुष आिण प ुषवाचा अयास करत े. १९७० या
दशकात िवकिसत झाल ेली मिहला आिण िल ंग अयासातील ही एक श ैिणक शाखा आह े.
पुषवाचा अयास प ुष असयाचा अथ काय आह े आिण प ुषव म ुला आिण प ुषांना
कसे आकार द ेते हे पाहतो . उदाहरणाथ , पुषव क ेहा हािनकारक आह े कारण त े भावना
आिण भावना ंचे संपूण पेम य करयाची मता ितब ंिधत करत े? उदाहरणाथ ,
अनेक पुष िया ंपेा कमी आय ुय का जगतात ? सामािजक , राजकय आिण ऐितहािसक
पातळीवर प ुषी ओळख आिण अिभयच े काय परणाम होतात ? ॉडला म ुयव े
पुषव स ंशोधनाया ेात अणी मानल े जाते.
munotes.in

Page 86


िलंगभावाच े समाजशा
86 सवण, रलेिसिहटी इयादीसारया मदा नी अयासा ंमये वेगवेगया पती
वापरया जा तात. आपण हे देखील पािहल े क िवसाया शतकापास ून, िवा ज ैव
िनयवाद िसा ंतांपासून दूर गेली आिण क ेवळ यिमव ग ुणधम हण ून अितवात
नसलेली सामािजक रचना हण ून पुषवाया अिधक चा ंगया कार े समज ून घेयाकड े
परंतु यनी दक घ ेतलेया आिण स ंथा, संथा आिण जागितक णालमय े अंतभूत
केलेया पती हण ून. आ ही वचव, संकरत प ुषव इ . सारख े िविवध कारच े पुषव
देखील पािहल े. एकिवसाया शतकातील िवान "पुषव " या िवत ृत ेणीचा शोध
घेतात. पुषांमये वाढया माणा त पुषवाची जाणीव होत आह े कारण त े जे काही
करतात याऐवजी त े करतात आिण करतात , तसेच पुषवाया यवहारात असमान
िलंगभावकृत श स ंबंधांमुळे िनमाण होणारी यवथामक असमानता . पुषांया समया
समजून घेयासाठी आिण िवश ेषत: आमयासारया समाजा ंमये कंिडशिन ंगची प ुनबाधणी
करयाच े माग शोधयासाठी आहाला मानवतावादी िकोन आवयक आह े.
८.१० (Questions )
1. पुषवाया अथा ची चचा करा.
2. पुषव अयासाचा अथ प करा .
3. MAVA NGO वर यी अययन िलहा .
4. समाजातील एक रचना हण ून पुषव ह े थोडयात प करा .
5. पुषवाया िविवध कारा ंची चचा करा.
८.११ संदभ (References )
 1 MacInnes, J. (1998) The End of Masculinity, Buckingham: Open
University Press.
 1(2011). Masculinity. obo in Sociology. doi:
10.1093/obo/9780199756384 -0033
 1https://www.snc.edu/cvc/programs/2016 -17/harrybrod2016/
 1Hearn, J. (2013). Methods and methodologies in critical studies on
men and masculinities. In Men, masculinities and methodologies (pp.
26-38). Palgrave Macmillan, London.
 1https://www.routledge.com/Routledge -International -Handbook -of-
Masculinity -Studies/Gottzen -Mellstrom -
Shefer/p/book/9781032176345
 1Waling, A. (2019). Rethinking masculinity studies: Feminism,
masculinity, and poststructural accounts of agency and emotional
reflexivity. The journal of men’s studies , 27(1), 89 -107.
 1Pilcher, J., &Whelehan, I. (2016). Key concepts in gender studies .
Sage. munotes.in

Page 87


पुषव अयास

87  Priya, N., Abhishek, G., Ravi, V., Aarushi, K., Nizamuddin, K.,
Dhanashri, B., ... & Sanjay, K. (2014). Study on masculinity, intimate
partner violence and son preference in India. New Delhi, International
Center for Research on Women .graphy, embodiment, privilege, and
power, as well as understanding of hegemonic masculinity's internal
contradictions.
 1http://www.mavaindia.org/about.html
 1"Masculinity Studies ." International Encyclopedia of the Social
Sciences. . Retrieved June 10, 2022 from
Encyclopedia.com: https://www.encyclopedia.com/social -
sciences/applied -and-social -sciences -magazines/masculinity -studies


munotes.in

Page 88

88 ९
मिहला ंया स ंघषाचा इितहास
वसाह ितक - रावादी कालख ंड: मुय वादिववाद
बालिववाह , वैधय, सती, िशण , राजकय हक
घटक रचना :
९.० उिे
९.१ तावना : वसाहतकाळातील परवेश आिण मिहला ंचे
९.२ मिहला ंया दजा त सुधारणा हण ून मोहीम
९.३ कुटुंब आिण सम ुदाय; हपार झाल ेया वात ंयाचा श ेवटचा ब ुज
९.४ बालिववाह
९.५ वैधय
९.६ सती
९.७ िशण
९.८ मिहला आिण िशण
९.९ मिहला आिण राजकय हक
९.१० िनकष
९.११ संदभ
९.१ तावना : वसाहत काळातील परवेश आिण मिहला ंचे
अगदी स ुवातीया का ळापास ून "मिहला " हे भारतावरील वसाहतवादी चचा िवात
ठळकपण े वैिश्यीकृत होत े. पाायीकरण , बोधन आिण आध ुिनकता ह े गतीशी
समीकरण झाल े. या चचा िवात भारतीया ंची वाईट अवथा झाली कारण त े िया ंशी चा ंगले
वागल े नाहीत हण ूनच १९ या शतकाया पूवाधात आध ुिनक भारतीय िवचारव ंतांनी
पााय समीका ंना य ुर द ेयाचा यन क ेयामुळे मिहला स ुधारणावादी
जाहीरनायाया लय बनया . यामुळे ी ूणहय ेवर बंदी घालयात आली , सती था
र करयात आली आिण िवधवा प ुनिववाहाला कायद ेशीर मायता द ेयात आली पर ंतु हे
सवात आह े क या स ुधारणा ंचा वातिवक सामािजक परणाम हा मया िदत होता . munotes.in

Page 89


मिहला ंया स ंघषाचा इितहास
वसाहाितक - रावादी य ुग: मुय
वादिववाद
बालिववाह , वैधय, सती, िशण ,
राजकय हक
89 रोिमला थापर यांनी युिवाद क ेयामाण े, वसाहतप ूव भारतात िया ंचा दजा मोठ ्या
माणात िभन होता . ाणी िल ंगभावसंिहतेनुसार उच जातीया ि यांना वात ंय
नहत े. किन जातीतील िया ंपेा आिण अप ृयांपेा यांना जात समया हो या,
यांया अितवाची स आिण उपादक मा ंची मागणी या ंना वात ंयाचे अडथळ े
तोडयास मदत करत े.
ऊवगामी िदश ेने चालणाया जातीया संकृतीकरणाया वत नाचा अयास करण े
महवाच े आह े, यांनी जातीयवथ ेचेवतनामक मानद ंड वीकारयास स ुवात क ेली
होती जी याया मवारीत वर जायासाठी अिनवाय होती. अशा कार े मयम ेणीतील
शेतकरी आिण यापारी जाती , यांयाकड े मालम ेची मा लक होती , यांना ाणा ंनी
िविहत क ेलेया िववाह वारसा आिण वारसाहकाच े िनयम पाळयास भाग पाडल े गेले.
ाणी िववाह आिण िपत ृसाक स ंिहतेचा या ंया िया ंया िथतीवर व ेगळा भाव
पडला या ंना पूव अिधक वात ंय आिण वायता लाभली होती .
दुसया अथा ने सांगायचे तर, मालम ेचे मालक या नायान े, यांना आता कायद ेशीर
"वारस" िमळयाची स वाटली आिण हण ूनच ी ल िगकता आिण प ुनपादक श
िनयंित करण े आिण ितची िपत ृसाक कौट ुंिबक रचना िटकव ून ठेवयाची स वाटली ,
जी पूव ाम ुयाने िचंता होती . ाण आिण उच जातीया मालकची मालमा अय
िठकाणी िवतरीत होऊ नये हणून िववाहावर बंधने आली . अशाकार े मयम श ेतकरी
आिण यापारी जाती आिण दिलत गटाचा या ंया सम ुदायांमये ाण िलंगभाव िनषेध
िनयम करयाची व ृी वाढली आह े.
िहंदू समाजात जातीय पदान ुम िपत ृसा आिण िवधी श ुता राखयाया िवचारसरणीशी
जोडल ेले आहे. वीय आिण गभा शयाया राार े पुनपादनाार े संततीमय े जातीयता
सारत करयात मिहला ंची भ ूिमका महवाची ठरली कारण या ंयाकड े िपतृसाक
भूिमका िटकवयाचा भार होता . यामुळेी ल िगकता आिण प ुनपादक स ंथावर िनय ंण
ठेवणे आवयक होत े.
जातीया शाररीक श ुतेसाठी िया जबाबदार मानया ग ेयाने, यौवनप ूव (कुमार
अवथ ेत) िववाह याय ठरवल े गेले आिण आ ंतरजातीय िववाहावर ब ंदी घालयात
आली .
९.२ मिहला ंया िथतीत स ुधारणा हण ून सयता मोहीम
१९ या शतकात "िया ंचा " हा गतीया चचा िवाचा एक भाग बनयान े, ी
िशणासाठी एक चळवळ उभी रािहली , जी स ुिशित वसाहतवादी प ुषांया कपन ेनुसार
ीवाया नवीन तीमानाया शोधाच े ितिन िधव करत े. सुिशित मयमवगय प ुषांनी
सुिशित िया ंना लनासाठी आदश जोडीदार हण ून वन े पािहली . भारतीय ीवाच े हे
नवे ितमान िह ंदू पनी , चांगया पनी आिण उम माता हण ून पुढे आल े, अिशित
मिहला ंना गती िक ंवा आध ुिनककरणातील अ डथळा िक ंवा कुटुंब, मुले, समाज आिण
राासाठी वाईट मानल े गेले. "अितिशित " आिण पाायीक ृत मु िया ंना आध ुिनक
िहंदू िपतृसेया न ैितक यवथ ेसाठी धोका मानल े गेले. munotes.in

Page 90


िलंगभावाच े समाजशा
90 सामािजक स ुधारणेचा एक महवाचा अज डा हणज े िववाह िनयम आिण कौट ुंिबक स ंरचना
सुयविथत करण े, अशा कार े िहंदू समाजाया ढीवादी िनयमा ंचे पालन कन ी
लिगकता आिण प ुनपादक शवर कठोर िनय ंण थािपत क ेले गेले.
९.३ कुटुंब आिण सम ुदाय; हपार झाल ेया वात ंयाचा श ेवटचा ब ुज
िहंदू समाजाया ितकामक जगात िया ंया थानाची रचना करणार े नैितक िनयम
पदानुमाया य ेक तरावर िभन होत े, परंतु जवळजवळ य ेक परिथतीत समाज
आिण क ुटुंबाचा "समान " राखयाच े ओझ े िया ंवर लादल े गेले आिण याम ुळे यांचे
दुपरणाम िया ंवर झाल े.
समाजाया या तरातील ि या या ंचा सम ुदाय हण ून वायता गमाव ू लागयाचा तक
केला जातो . अनेकांना सामािजक गितशीलत ेचा अन ुभव य ेऊ लागला आिण या ंना
ाणवादी स ुसंकृतपणाया िनयमा ंमये यांची ओळख प ुहा नयान े घडव ून आणयाचा
दबाव जाणवला .
९.४ बालिववाह :
पूव-वसाहत कालख ंडातील सािहियक आिण आमचरामक प ुरावे असे सूिचत करतात
क उच जातीया ाण क ुटुंबांमये बालिववाह हा साव िक िनयम होता , जेथे १९ या
शतकाया उराधा त १० िकंवा १० वषाया वयात म ुलचे लन लाव ून िदल े जात होत े.
रामकृण मुखज यांया अया सानुसार ६३% जातीतील िह ंदू आिण ब ंगालया अन ुसूिचत
जातीतील ३१% लोक या ंया म ुलया लनाया यवथ ेचा पस ंतीचा कार हण ून
बालिववाह करतात .
१८९१ या स ंमतीच े वय िवध ेयक, यात म ुलसाठी लनाच े वय १२ पयत वाढवयाचा
ताव होता , बंगालमय े उकट िव रोध झाला . तथािप १९९१ या जनगणन ेवन अस े
िदसून आल े क स ुिशित उच जाती हळ ूहळू ते सोडून देत आह ेत तर सामािजक ्या
भटया तस ेच िनन जातनी शतकाया उराधा त याचा अवल ंब करयास स ुवात क ेली
होती. तथािप , २० या शतकाया द ुसया दशकात बालिववाह हा िववाहाचा लोकिय
कार हण ून कमी होऊ लागला . ही घसरण िततकशी असहाय बालवध ूंबलया
सहान ुभूतीमुळे झाली नाही ह े आणखी एका महवप ूण बदलाम ुळे होते ते हणज े – हंडा
पती . उच जातमय े, हंडा देयाची था व ैिदक काळापास ून चिलत होती . कुमारक ेची
भेट आिण ह ंडा हे यांया िववाह स ंकारा ंचे दोन अिवभाय भाग होत े.
या िववाह थ ेची अथ यवथा बालिववाहाया सशी स ंबंिधत होती , िविहत वयाया
पलीकड े पालका ंया क ुटुंबात अिववािहत म ुलगी राहण े अ शुभ मानल े जात े आिण प ुष
वंशाची बदनामी होत े. यामुळे अिववा िहत म ुलीचे वडील या ंया ितित व ंशाला योय वर
िमळयासाठी सव व पणाला लावतात . यामुळे ह ंड्याची मागणी पपण े वाढली आिण
लनाया आघाड ्यांवर नेहमी सामील असल ेया क ुटुंबांया िवधी श ुतेयितर िथती
आिण शया स ंदभात वाटाघाटी क ेया ग ेया. १९ या शतकापय त शेतकरी आिण munotes.in

Page 91


मिहला ंया स ंघषाचा इितहास
वसाहाितक - रावादी य ुग: मुय
वादिववाद
बालिववाह , वैधय, सती, िशण ,
राजकय हक
91 यापारी जातीतील ितित आिण चा ंगले काय करणार े सदय द ेखील या ंया चा ंगया
गोच े अनुकरण क लागल े.
१८९१ या वयाया स ंमती िवध ेयकाला िह ंदू रावाा ंचा िवरोध हळ ूहळू कमी होत
गेयाने बालिववाहाची था आप ली भाविनक स ंवेदनशीलता गमाव ू लागली . ही था ब ंद
करयाची एक वाढती पर ंतु कमी य मोहीम होती कारण ती िह ंदूंया लोकस ंयाशाीय
घसरणीला हातभार लावत असयाच े मानल े जात होत े. १९२७ मये कलका य ेथे
झालेया या ंया वािष क परषद ेत सुबणबंकनी या थ ेचा िनषेध करणारा ठराव स ंमत
केला. नामशूांनी या थ ेया वाईट गोबल बोलयास स ुवात क ेली आिण १९०८
मये जेसोर य ेथे झाल ेया या ंया वािष क परषद ेत यांनी ठराव क ेला क कोणयाही
नामशूांनी आपया २० वषापेा कमी वयाया म ुलाशी िक ंवा मुलीशी लन कराव े. १०
वषाखालील म ुलचा िववाह क ेयास या ंना बिहक ृत केले जाईल .
९.५ वैधय
िवधवा प ुनिववाह हा िववेकवादी -आधुिनकतावादी -सुधारणावादी काया चा म ुय वाह
िमळव ून देणारा म ुा आह े यावर आजवर अन ेक इितहासकारा ंनी भाय क ेले आहे.
१८५६ या िवधवा पुनिववाह कायान े िवधवा प ुनिववाहाला कायद ेशीर मायता िदली , या
अथाने क अशा िववाहाम ुळे जमल ेया म ुलांना विडलोपािज त मालम ेचा वारसा िमळ ेल.
परंतु कायद ेशीरीकरणाम ुळे िवधवा प ुनिववाह सामािजक ्या वीकाय होऊ शकला नाही .
िवधवा प ुनिववाह आजही िश ित लोका ंमये अपवादामक आह े, जसे क त े १९ या आिण
२० या शतकाया स ुवातीस होत े. सुिशित आिण स ुबु जनत ेमये या स ुधारणा
चळवळीचा मोठ ्या माणावर वीकार अस ूनही याचा यावहारक पराभव झाला .
बंगालमय े िवधवा प ुनिववाहाला उचवणय आिण सवा त मय म दजा या जातमय े स
मनाई होती . खालया जातीतील लोका ंमये याची परवानगी होती , परंतु यांनी देखील
यांया सामािजक वरा ंची मूये सामाियक क ेलेली िदसतात . िवधवा प ुनिववाहान ंतरया
जोडया ंनी कृण-प (पौिणमेनंतरची गडद रा ) हणून ओळखल े जाणारे खालच े थान
यापल े, यांचे िनयिमतपण े लन झाल ेले शुल प (अमावय ेया न ंतरची त ेजवी रा )
िवधवा पिहया तािवत मय े समािव होत े. िवधवा प ुनिववाहाच े करण न ंतर ितया
पतीने नाकारल े आिण समाजान े "जातीबा " हणून घोिषत क ेले. िवधवा प ुनिववाहात
सहभागी झाल ेया िनरीका ंनाही कलका य ेथील बलोकन े “पूणपणे बिहक ृत” केले होते.
भारतीय समाजाची आयािमक म ूये तपवी वैधवाया कपन ेला अयािमक
मोबदयाचा आदश मानतात आिण िया ंना आमयाग आिण यागाची उदा कपना
वीकारयासा ठी सामािजक बनवतात .
सनमोयी द ेबी यांनी ितया क ुटुंबातील घरग ुती जीवनाया आठवणमय े िवधवा ंया
िथतीचे वणन खालील भाष ेत केले आहे-
िवधवेने कपाळावर पा ंढया र ंगाया (यागाचा र ंग) चंदनटीळा लावल ेया, यांया
िशतब जीवनासह , पांढरी व े परधा न केलेली, कृश शरीर े असल ेली, पिव munotes.in

Page 92


िलंगभावाच े समाजशा
92 अिधकारा ंया कामिगरीन े मु झाल ेया, या खया स ंयासी (चारणी ) होया. सुंदर
देवी महा ेता (सरवतीच े दुसरे नाव, िवेची देवी, जी पा ंढरे कपड े देखील परधान करत े),
कण ेने परप ूण, हसतम ुख च ेहयान े वैधवाया भार सहन करत , यांनी आपल े
जीवनघरातील य ेकजणासाठी ,आजारी लोका ंया पालनपोषणासाठी आिण या ंची
काळजी घ ेयासाठी समिप त केले.
२० या शतकाया स ुवातीस तपवी वैधवाया ितमेचे असे सदय पपण े दशिवते
क अशा तीमानासाठी िह ंदू समाज िकती आन ंदी होता. हे ितमान गा ंधीजनी िह ंदू
धमाया साराच े सवात असल तीक हण ून रावादी ितमान हण ून देखील सारत
केले होते.
िवधवा प ुनिववाहावरील लढाई ही िववेकवादी आधुिनकत ेया िव पार ंपारक उच ू
लोकांसाठी तीक आिण वैधतेची लढाई बनली हो ती. िवधवा प ुनिववाह हणज े िहंदू
शाा ंया एका भागाच े उल ंघन आह े, याचा धोका पकरयाच े धाडस बहत ेक धािम क
लोक करत नाहीत .
िवासागर या ंनीलोका ंया अवातवत ेवर टीका करत असतानाही , यांनाही स ुधारणा
चळवळीत पार ंपारक िह ंदू समाजाया ेणीब आचारस ंिहतेची खाी वाटत े. िहंदू
समाजातील िया ंवरील िपत ृसाक िनय ंणाची स ंकपनाही या ंनी वीकारली आिण
अंतभूत केली. याया स ुधारणा िवधाना ंनी पपण े ी ल िगकता आिण कौट ुंिबक
िशतीवर िपत ृसाक िनय ंण राखयाची िच ंता कट क ेली.
यिभचार आिण ूणहय ेकडे वाढया सामािजक व ृीचे कारण िवधवा िया ंया ल िगक
भूक कमी होत े. आम-नकाराच े जीवन जग ू शकत नसयाम ुळे, ते बेकायद ेशीर ल िगक
संबंधात ग ुंतलेले मानल े गेले आिण अशा कार े यांचे पती, वडील आिण आई या ितही
वंशांना लाज वाटली . यामुळे य ा अिनय ंित आिण माग थ ी ल िगकत ेला िववाहाया
सामािजक ्या कायद ेशीर मायमात िनय ंित करण े आिण िनद िशत करण े आवयक
मानल े गेले आिण यासाठी िवधवा प ुनिववाहावरील ब ंदी हटवण े आवयक होत े.
दुस-या शदात , सुधारणा हणज े सामािजक िशत आिण िया ंया शरीरावर आिण
इछांवर िपत ृसाक िनय ंण स ुिनित करयासाठी होते.
या सुधारणा चळवळीबाबत आणखी एक महवाचा म ुा नम ूद करावासा वाटतो तो हणज े
या स ंपूण िय ेत मिहला ंचे दुल. िवासागर या ंनी तण िवधवा ंबलया या ंया
कण ेपोटी चळवळ स ु केली होती , यानंतर सा ंकृितक तीकासाठी लढा होता .
िवधवा ंची दुदशा ही सहायक समया बनली होती आिण शाातील वादिववादात िया ंना
वतू हण ूनही ओळखल े जात नहत े. ते अाप इितहासाचा जाणीवप ूवक िवषय हण ून
उदयास आल े नहत े, वतःच े हक सा ंगयाचा यन करत होत े.
िवधवा प ुनिववाहाया स ुधाराका ंपैक कोणीही मिहला ंचे मत स ुधारयाया बाज ूने एकित
करयाचा िवचार क ेला नाही . िया ंचे वैयिक िक ंवा वात ंय या ंया एकतर स ुधारणा ंया
समथनाथ िकंवा िवरोधात आवाज क ेलेले नाहीत , जे या महवप ूण सामािजक वादिववादात
केवळ या ंया िकरकोळत ेची पुी करतात . munotes.in

Page 93


मिहला ंया स ंघषाचा इितहास
वसाहाितक - रावादी य ुग: मुय
वादिववाद
बालिववाह , वैधय, सती, िशण ,
राजकय हक
93 ९.६ सती:
१९ या शतकापास ून बंगालमय े सतीची था लोकिय होयास स ुवात झाली होती ,
यात बौ वच वानंतर ाणवादाची स ुधारणा झाली . याबाबत एकमत होत नसतानाही
याला शािदक म ंजुरीही द ेयात आली . १६ या शतकातमय े ते अगदी ाण
िवधवा ंसाठी आदश हणून िविहत क ेलेले नहत े.
याची वाढती लोकियता क ेवळ १८ या शतकाया उराधा पासूनच िदली जाऊ शकत े.
काही ऊव गामी श ू कुटुंबांनी या ंचा सामािजक दजा वैध करयासाठी त े वीकारयास
सुवात क ेली. एका अ ंदाजान ुसार, १८१५ -१६ मये बंगालमय े जाळल ेया ४५ टके
िवधवा या जातीया उतर ंडीया खालया ेणीतील होया . १८५१ - १९२७ या
दरयान , ४२ % पेा जात सती या द ेशातील पार ंपारक उच जातप ेा इतर जातीया
कुटुंबात होया . या थेचा अवल ंब करण े हे वाजवी उपनासह सम ृ िथतीशी स ंबंिधत
सामािजक गितशीलत ेया िय ेशी स ंबंिधत होत े िकंवा या थ ेमये शािदक ेणीचा
समाव ेश होता . काही माणात ुटी असयाची शयता अस ूनही, आकड ेवारी सतीची
लोकियता आिण वसाहतवादी आध ुिनकत ेचा िवरो धाभास या ंयातील स ंबंध दश वते.
सुधारणावादी मोिहम ेचा परणाम १८२९ मये सती था र करयात आ ली. यामुळे
िवधवावाची िह ंदू धमशाीय बा ंधणी मजब ूत झाली . िवधवा हा या वादाचा िवषय न राहता
एक बाज ूचा िवषय रािहला . राममोहन या ंनी एक स ुधारणावादी य ुिवाद क ेला क सती
होयाप ेा तपवी व ैधय शाीय मायता उपभोगत े. यामुळे िवासागर या ंचे िवधवा
पुनिववाहाच े काय फार कठीण झाल े.
किन जातीतील िववाह स ुधारणा ंया स ंदभात, हे प होत े क वरया िदश ेने गितमान
होणाया किन जातीतील जोडीदारा ंनी या ंया खाजगी जाग ेवर ताबा िमळवयाचा आिण
यांया िया ंची लिगकता , जनन आिण म या ंचे िनयमन करयाचा यन क ेला होता ,
यांना आता िह ंदूंया िपत ृसेया िनयमा ंचे पालन कन , यांया स ंबंिधत क ुटुंबांया
आिण जातीया समानाच े तीक हण ून ेिपत क ेले.
सामािजक गितशीलता हा भारतातील वसाहतवादी आध ुिनकत ेया परचयाचा एक
सकारामक भाव असला तरी , यामुळे संपूण िहंदू समाजात ाणवादी िपत ृसेया
लोकाचाराच े साविककरण करयाची िवरोधाभासी व ृी देखील िनमा ण झाली .
९.७ िशण :
लिगक स ुधारणा ंया वातववादातील सवा त वादत म ुा ी िशणाचा होता . १९ या
शतकात िशणाला िवश ेषािधकार ा झाल े कारण िया ंचा हा सामािजक गतीया
चचािवाचा भा ग बनला . २० या शतकातील या मोिहम ेत राधाका ंता बेब, ईरच ं
िवासागर , केशुब चं सेन, कूल बुक सोसायटी आिण ाो समाज या ंसारया
महवाया य आिण स ंथांचा सहभाग होता . munotes.in

Page 94


िलंगभावाच े समाजशा
94 मिहया ंसारया श ेतकरी जातीन े यांया िनयतकािलकाार े सार िया ंना या ंया
मिहला श ेजाया ंना िशित करयासाठी आिण अशा कार े या ंया समाजातील
मिहला ंमये सारता पसरवयाचा आह क ेला. हे उदाहरण इतर श ेतकया ंया जातीन ेही
अनुसरले.
ीिशण ह े एककड े सामािजक स ुधारणा ंचे अय ंत वादत े रािहल े, तर द ुसरीकड े
गतीया स ुधारणावादी चचा िवासाठी ितसाद द ेणे हे सुिशित उच ू लोका ंसाठी
सच े बनल े होते, तर दुसरीकड े ते कुटुंबातील एकोपा आिण शा ंततेसाठी स ंभाय धोका
मानल े जात होत े. मिहला ंना ख या अथा ने सहधिम नी बनयासाठी िशित करण े हे
घरया ंनी अप ेित आह े. १९ या शतकाया उराधा त पुनजीवनवादी रावादी
संभािषता ंची ही संिदधता आिण िच ंता २० या शतकाया स ुवातीला खालया जातीया
सािहयािव ितविनत झाली .
हे लात घ ेणे मनोर ंजक आह े क बातया ंमये कोठेही यात परी ेत उीण झाल ेया
मिहल ेचे नाव नम ूद केलेले नाही याऐवजी क ुटुंब आिण समाजाला या ंया असामाय
कामिगरीच े ेय देयात आल े. ितची ओळख ितया क ुटुंबात आह े आिण ती ितया पती
आिण विडला ंया नावा ंारे पुरेशी दश िवली जाऊ शकत े. तथािप , समाजाच े चचािव
समाजावरील प ुषांची िच ंता लपव ू शकल े नाही, कुटुंबातील मिहला ंया अधीनत ेबल प ुष
िचंता लपव ू शकल े नाही आिण ख ूप ितकार क ेला. उच िशणाया िवरोधात िया ंना
पुषांिव िवरोध स ु होईल या भीतीन े काही न ैितक आिण न ैितक िशणा ंना ाधाय
िदले गेले परंतु उिशरा उच िशणाया वायान े अनेकांया मनात म ुची भावना िनमा ण
झाली.
उच िशणाया िवरोधाला व ैवािहकत ेया आन ंदाशी जोडयासाठी श ेवटचा उपाय हण ून
जैिवक य ुिवाद घ ेतला. यांनी असा य ुिवाद क ेला क प ुष आिण िया िभन आह ेत
आिण हण ून नवीन अयासम तयार करयाची मागणी क ेली. सोया शदात सा ंगायचे
तर, िशणाचा िया ंया ल िगकता , भावना आिण ज ैिवक काया वर परणाम होत असयाच े
िदसत े. अशा कार े सुधारणावाा ंना ीिशण , लिगक भ ूिमका आिण व ैवािहकत ेची मागणी
यांयात स ुरेख संतुलन साधाव े लागल े.
इथे या गोची उप ेा केली जात े ती हणज े ीम ुची ितमा . मिहला ंया उच
िशणािवरोधात जोरदार आवाज उठला होता . ी िशण ह े कला आिण सािहयातील
ाथिमक ानाबरोबरच घरग ुती िवानाप ुरते मयािदत असायला हव े होते जेणेकन यांना
यांया पतीशी काही बौिक स ंवाद साधता य ेईल. सािहयाच े ान या ंना महाकाय े,
पुतके आिण थािनक इितहास समज ून घेयास मदत कर ेल. थोडेसे गिणत या ंना दैनंिदन
कौटुंिबक खात े सांभाळयास मदत कर ेल आिण वछत ेचे ाथिमक धड े मला या ंया
आजारी म ुलांचे आिण क ुटुंबातील इतर सदया ंचे पालनपोषण करयास मदत करतील .
बहसंय िशित श ेतकरी आिण यापारी जाती या ंया जात िशित िया ंना घाबरत
होया आिण क ेवळ अशाच िया ंना आिण समाजाला अन ुकूल होया . munotes.in

Page 95


मिहला ंया स ंघषाचा इितहास
वसाहाितक - रावादी य ुग: मुय
वादिववाद
बालिववाह , वैधय, सती, िशण ,
राजकय हक
95 मिह य मिहला या मोिहम े संदभात अितशय चा ंगला य ुिवाद क ेला ग ेला होता क
मिहला ंनीच क ुटुंब घडवल े ि कंवा उ व त केले, यामुळे यां या य ो य िशणासाठी ी
धमशाीय नीितम ेशी स ंबंिधत ल ेख, ऐितहािसक उपायान , महापुषांची चर े आिण
काही उपय ु काय कृती सादर कर या त येतील. यात योय ी वत नाची श ुता आिण पती
िवषयी भ यावर िवश ेष ल क ित कन लघ ुकथा आिण व ैिश्यपूण लेख कािशत
केले.
९.८ मिहला आिण िशण
मूलभूत कौट ुंिबक स ंरचनेचे जतन आिण बळकटीकरण आिण चा ंगया िया आिण माता
िनमाण करयाया म ुद्ाशी सामािजक द ुकृयांमधील स ुधारणा िनगडीत असयान े, ी
िशणाचा प ुरोगामी आिण सनातनी अशा दोही कारया स ुधारणा ंचा धोरणामक आधार
हा वार ंवार अपयशीकरणारा होता . अनेक उदारमतवादी स ुधारका ंनी ी िशणाया
बाजूने काय केले. िवासागर या ंनी १८५५ ते १८५८ दरयान ब ंगालमय े मुलया
४० शाळा थापन क ेया. १८५० मये म. योितबा फ ुले यांनी पुयात म ुलसाठी शाळा
आिण अप ृयांसाठी २ शाळा काढया . १९ या भारतीय स ुधारका ंमये ीिशणाया
मोिहम ेत पुराणमतवादी द ेखील सामील झाल े. याार े सामािजक द ुकृये केवळ
िशणाार ेच दूर केली जाऊ शकतात पर ंतु िशणाची स ंकपना क ेवळ चा ंगले गृहिनमा ण
आिण सनातनी िवचारधारा कायम ठ ेवयाप ुरती मया िदत होती . िती िमशनरी म ुलया
शाळेला धमा तरत करयासाठी िशणाचा वापर करयास उस ुक होत े. िवशेषतः
बंगालमधी ल िमशनरी आिण ििटश रिहवाशा ंनी हे सु केले होते. १८२० मये कलका
ोफेसर प ॅटनमये डेिहया ह ेरे यांनी पिहली म ुलची शाळा थापन क ेली, १८४८ मये
ब'बॉय य ेथे मुलची शाळा थापन क ेली, १८४८ मये बेथूनने कलका य ेथे बेथून मुलची
शाळा स ु केली जी न ंतर १४ मिहला महािवालय बनली . आय समाज आिण ाो
समाज या सारया अश ैिणक स ंथा आिण प ंिडता रमाबाई आिण रमाबाई रानड े
यासारया भारतीय मिहला ी िशणाया कपात सहभागी झाली होया .
१८७० पयत िया ंनी इंजीमय े ेत सारत ेचे काम सु केले होते आिण १८८० या
दशकात इतर य ुरोिपयन भाषा ंमधून कामा ंचे भाषा ंतर द ेखील क ेले होते, भारतीय िया
देखील िवापीठात ून पदवीधर होऊ लागया होया , बेयून शाळ ेया फ 2 िवािथ नी
होया , यांनी १८८३ मये कलका िवापी ठात या ंचे िशण पूण केले. १९०१ पयत,
महािवालया ंमये २५६ मिहला होया आिण १९२१ पयत सुमारे ९०५ होया. १९१६
मये बनारस िह ंदू िवापीठाची थापना एका स ंलन मिहला महािवालयासह करयात
आली .
जरी काही मिहला ंना, मिहला ंसाठी शाळा आिण िवापीठा ंया िशणाया वेशाचा फायदा
झाला, तरी त े ामुयान े भांडवलदार आिण ु भांडवलदारा ंया गरजा ंपुरते मयािदत
असल े तरी ते मिहला िशणाला ोसाहन द ेयाची धोरण े आिण िदल े जाणार े िशण ह े
ीमु िक ंवा वात ंयाला चालना द ेयासाठी नहत े, िपतृसा आिण वग यवथा
बळकट करयासाठी होत े. िशणाम ुळे केवळ मिहला ंया काय मतेत सुधारणा होईल ,
पनी आिण माता या ंनी श ैिणक धोरणावर आपली अिमट छाप सोडली . तथािप , munotes.in

Page 96


िलंगभावाच े समाजशा
96 िशणाम ुळे काही मिहला ंना नोकरीया स ंधमय े वेश करयास सम क ेले गेले जे यांना
पूव नाकारल े गेले होते. अनेक मिहला ंना िशिका , परचारका आिण स ुईणी हण ून
िशित करयात आल े होत े, कोरेिलया सोराबजी , एक पारसी १८८२ मये
ऑसफड मये कायाची पदवी घ ेणारी पिहली भारतीय मिहला होती आिण फ १९२३
पयत मिहला ंना कायाचा सराव करयाची परवानगी होती . आनंदीबाई जोशी या
सुवातीया मिहला डॉटरा ंपैक होया आिण इतर काद ंिबनी गा ंगुली (बंगालया पिहया
मिहला डॉटर ) अंिनस जगनाथन आिण माबाई या काही नावाजल ेया होया . या
मिहला ंना पुराणमतवादाया प ूण दबावािव लढा ावा लागला .
९.९ मिहला आिण राज कय हक
साायवादािवया राजकय लढ ्यातच भारतीय मिहला ंचा सहभाग होऊ लागला .
ीिशणाचा िवतार आिण िवापीठा ंमये वेश याम ुळे १९ या शतकाया उराधा त
अनेक इंजी िशित मयमवगय मिहला िनमा ण झाया आिण या ंनी राजकय काया त
आपली उपिथती दश िवली. बंगाली ल ेिखका वण कुमारी द ेवी या स ुधारणा आिण राजकय
आंदोलनाया स ुवातीया वत कांपैक एक होया . १८८२ मये, यांनी सव धमातील
मिहला ंसाठी ‘लेडीज िथओसॉिफकल सोसायटी ’ सु केली. १८८६ मये, ितने मिहला
संघटना स ु केली जी मिहला ंनी बनवल ेया थािनक हतकल ेया जािहरातीशी स ंबंिधत
होती. १८९० मये पंिडता रमाबाई सारया काय कया आिण डॉ . कादंिबनी गा ंगुली
सारया मिहला यावसाियका ंसह मिहला ंनी कॉ ं ेसया राजकारणात भाग घ ेणे सुच
ठेवले. २० या शतकाया स ुवातीस , रावादी ि याकलापा ंमये वाढ झायाम ुळे
मिहला राजकारणात अिधक सामील झाया आिण मिहला ंनी आ ंदोलनात भाग घ ेतला,
वदेशी सभ ेचे आयोजन क ेले आिण परद ेशी िथऑसॉिफट चळवळीवर बिहकार टाकला .
अनेक परद ेशी िथऑसॉिफटन े रावादी आिण मिहला चळवळीतही भाग घ ेतला, यात
अॅनी बेझंट अगय होया . १८९३ मये या भारतात आया आिण िथऑसॉिफकल
चळवळीत आिण िशणात सिय होया . यांनीकेवळ भारतात होम ल लीगची थापना
केली नाही तर १९१७ मये भारतीय राीय का ँेसया पिहया मिहला अया द ेखील
बनया . भारतीय मिहला ंया िथतीबल िचंितत असल ेया इतर िथओसॉिफट ्समय े
मागरेट नोबल या ंचा समाव ेश आह े, या १८९५ मये भारतात आया आिण या ंया
भावाखाली वामी िवव ेकानंदांनी भिगनी िनव ेिदता या ंचे नाव घ ेऊन ब ंगालमय े काम क ेले.
ितचे िशण , सांकृितक उपम आिण वरायासाठीच े आंदोलन हे ांितकारक आव ेशाने
वैिश्यीकृत होत े.
काँेस नेयाने मिहला ंना एकित करयाच े फायद े पािहल े आिण या ंना नेहमीच रावादी
संघषात समानत ेने सामील होयाच े आवाहन क ेले. मिहला ंया हका ंबल गा ंधया
मूलभूत कपना काही ेात समानता आिण आम -िवकास आिण आम -ाीया स ंधी
होया. ितला समजल े क ितच े गौण थान ह े माणसाया वच वाचा परणाम आह े.
असहकाराया स ंकपन ेया आधार े मिहला ंना जे सामय िमळू शकत े, याबल महामा
गांधी अय ंत जागक होत े. यांनी राजकय आिण सामािजक बाबमय े यांया
सहभागाया महवावर भर िदला आिण या ंना रावादी चळवळीत सामील होयाच े munotes.in

Page 97


मिहला ंया स ंघषाचा इितहास
वसाहाितक - रावादी य ुग: मुय
वादिववाद
बालिववाह , वैधय, सती, िशण ,
राजकय हक
97 आवाहन क ेले. यांनी असा दावा क ेला क िया ंमये दुःख सहन करयाची च ंड मता
आहे आिण हण ूनच या चळवळीत महवप ूण भूिमका बजाव ू शकतात .यांनी असा दावा
केला क अिह ंसा आिण राजकय अिह ंसक तव आह े. यांया द ैनंिदन जीवनात िनय
ितकाराया पात वापरयात आयान े, ते सामािजकरया स ंघिटत िनिय ितकार
आिण असहकारात भावीपण े सहभागी होऊ शकतात , असे सुचवयात आल े होते,
भारतीय िया वत : लवकरच गा ंधीवादी िवचा रधारा वीकारणार आह ेत आिण
सयाहाचा एक कार हण ून समथ न करणार आह ेत. िवशेषतः िया ंसाठी योय स ंघष
हणून याचा वीकार झाला.
िया ंया िथतीत स ुधारणा करयाचा ह ेतू असूनही, बहतेक पुषांनी अज ूनही ीची
भूिमका िढवादी कौट ुंिबक रचन ेत गृिहणीसारखीच पािहली . राजकय स ंघषात मिहला
कायकयाचा समाव ेश होतो . तथािप , िया हण ून या ंयाशी स ंबंिधत असल ेया
वातिवक समया ंना पुषांनी दुयम महव िदल े. सुवातीया समाजस ुधारका ंचे आंदोलन
या समाजक ंटकांवर परणाम झाला . कुटुंबातील िया रावादीया म ुद्ांमुळे बदलया
गेया, परणामी मिहला ंया असमान सामािजक आिण आिथ क िथतीकड े दुल झाल े.
मताचा अिधकार यासारया मयमवगय स ंघटनेला वारय असल ेले काही मिहला ंचे मुे
हाती घ ेयात आल े होते. सरोिजनी नायड ू, मागारेट कोसीन यांया यना ंना फळ िमळाल े
आिण मिहला ंना मतदानाचा अिधकार िमळाला . मिहला ंनाही या ंया स ंघषातून
िविधम ंडळात व ेश िमळव ून िदला . डॉ. एस. मुथुलमी र ेड्डी, यांनी देवदासी थ ेस
िवरोध केला. मंिदरातील तण म ुलया व ेया यवसायावर ब ंदी घालयाया िवरोधाला
सामोर े गेले आिण सामािजक कायाया पिहया मिहला िवधानपरषद सदय बनया .
१९२० आिण १९३० या जनआ ंदोलनात खादी मोिहमा , िवदेशी वत ू िवकणाया
दुकानांची उचलबा ंगडी आिण १९३० या सॉट माच मये तसेच सामाय राजकय
िनदशने आिण जनसम ुदाय यासारया काही क ृतमये मिहला ंचा सहभाग लणीय होता .
या आ ंदोलनाम ुळे काँेसने सिवनय कायद ेभंग पुकारला होता . देशभरातील मिहला
वातंयाया लढ ्यात सामील झाया आिण हजारो लोका ंना तुंगवास भोगावा लागला .
सरोिजनी नायड ू यांनी या ंया राजकय काय काळात मिहला ंया हका ंसाठी चार क ेला,
यात मतािधकार , िशण आिण घटफोट या ंचा समाव ेश आह े. सरोिजनी नायड ू याहन
अिधक करप ंथी होया , यांया विहनी , कमलाद ेवी चटोपायाय या ंया जीवनात अन ेक
उपम आिण सहभाग िदस ून आला , या मिहला चळवळीतही सामील होया . १९२० या
दशकात मिहला भा रतीय कय ुिनट पातही सिय होया .
९.१० िनकष
१९ या शतकातील भारतीय राजकय स ंघषामये आिण िया ंया िथतीत स ुधारणा
करयाया चळवळमय े िया ंया सहभागाचा अयास ितसया जगातील मिहला
चळवळना भ ेडसावणाया काही समया ंची ऐितहािसक सम ज दान करतो . मूलगामी
बदलासारख े जे िदसत े यामधील अयावयक प ुराणमतवाद हा सवा त कट करणारा प ैलू
आहे. सती सारया वाईट था ंना अधोर ेिखत कन कायद ेशीररया र करण े, ी
िशणावर भर द ेणे आिण सयाहासाठी मिहला ंना एक करण े या चळवळीन े मिहला ंना
कुटुंब आिण समाजाया स ंरचनामक मया देत ठेवत बदलाचा िकोन िदला . रावादी munotes.in

Page 98


िलंगभावाच े समाजशा
98 संघषातील मिहला ंनी या स ंगाचा उपयोग मिहला हण ून या ंना भािवत करणार े मुे
मांडयासाठी क ेला नाही . भारतीय िया राीय वात ंयाया चळवळीया सव
टया ंमये सहभागी झाया असताना या ंनी ते पुषांना माय आिण हक ूमशाही पतीन े
केले. राजकय काया त सहभाग आिण समाव ेश हे दशिवते क भारतीय मिहला ंचा दीघ
काळापास ून साायवादिवरोधी , भांडवलशाही िवरोधी आिण लोकशाहीवादी
आंदोलना ंमये मोठा वाटा आह े.
९.११ संदभ आिण अिधक वाचनासाठी
References and Further Readings:
 BasuAparna, Bharati. 1990. Women’s Struggle - A history of All
India Women’s conference 1927 - 1990. New Delhi: Manohar
Publications

 Bandyopadhya, Shekhar. 2004. Caste, culture and hegemony: Social
dominan ce in colonial Bengal. Sage publications: New Delhi

 Kumar Radha. The History of doing:An illustrated account of
movements f or women’s rights and feminism in India. 1800 -1990.
New Delhi: Kali for women




munotes.in

Page 99

99 १०
वाय मिहला चळवळीचा उदय : हंडा, बलाकार िवरोधी
मोहीमा आिण मिहला ंया आरोया चा अिधकार
घटक रचना :
१०.० उिे
१०.१ तावना
१०.२ भारतातील मिहला चळवळीची पा भूमी
१०.३ भारतातील वात ंयोर मिहला चळवळ
१०.४ वाय मिहला चळवळीचा उदय: हंडा, बलाकार िवरोधी मोहीमा आिण मिहला ंया
आरोया चा अिधकार
१०.५ सारांश
१०.६
१०.७ संदभ
१०.० उि े:
 भारतातील वाय मिहला चळवळी समज ून घेणे.
 मिहला चळवळची पा भूमी, आहान े आिण भिवयकालीन माग जाणून घेणे.
१०.१ तावना
समाजशा आिण तवा ंनी वायता या शदाची व ेगवेगया कार े चचा आिण
याया क ेली आह े. सवसाधारणपण े, ते वतःच े िनणय घेयाची आिण वतःची क ृती
िनवडयाची मता दश वते. याउलट , िपतृव हणज े एखाा िवषयाया वायता बल
आदर नसण े, कारण या त यया क ृती िक ंवा या यया इछ ेिवया
िवासा ंमये हत ेप करण े समािव आह े. िपतृव हे एखाा यया चा ंगया गोीला
चालना द ेयासाठी गत असल े तरी त े या यया वायत ेला धका पोहोचवत े.
भारतातील मिहला ंना ही समया भ ेडसावण ं सामाय आह े. तथाकिथत भारतीय
संकृतीनुसार िया ंची काळजी या ंया प ुषांनीच घ ेतली पािहज े. munotes.in

Page 100


िलंगभावाच े समाजशा
100 ाचीन भारतीय मन ुमृती (मनूचे िनयम ) हणत े क बाप ीला ितया बालपणात , पती
ितया तायात आिण म ुलगा हातारपणात स ंरण करतो . संकृत मजकुराचा अथ
अयपण े ीची वायता नाकारयासाठी अशा कार े करयात आला आह े क,
ीची सव काळजी ितया क ुटुंबातील प ुषच घ ेत असयान े ितला काहीही करयाची गरज
नाही. ीला फ 'कुटुंब-ी' हणून वगक ृत कन ितयावर िनय ंण ठ ेवयाचा पुरावा-
मजकूर हण ून हे भारतभर वार ंवार उ ृत केले जाते, सांकृितक आिण धािम क संकपना ंनी
भारतीय िया ंची वायता कशी नाकारली आह े हे याच े उम उदाहरण आह े. पािमाय
देशांमाण ेच, भारतातील अस ंय धम आिण जाती मिहला ंवर िनय ंण ठ ेवतात, यामुळे
ीचे वात ंय आिण ओळख ही िविवध पातया ंवर एक जिटल समया बनत े हा ीवादी
चचचा सतत िवषय रािहला आह े आिण वाय मिहला गटा ंारे संबोिधत क ेले गेले आहे.
पण ख ु मिहला गटा ंची वायता हा िच ंतेचा िवषय आह े.
मिहला चळवळनी या ंया यवहारा त वायता दश िवली आह े, गेल ओमव ेद (२००४ )
यांया मत े, भारतीय मिहला चळवळ सव िवचारसरणच े ितिनिधव करणाया गटा ंनी
बनलेली आढळत े. िविवध कय ुिनट प , सामािजक स ंघटना आिण वत ं गटा ंशी संबंिधत
संघटना ंनी हंडाबळी , बलाकार आिण व ैयिक कायाया मुद्ांवर ितिया िदया
आहेत. तथािप , वायत ेया ाम ुळे मिहला ंना पडला होता : 'आमची वत ं मिहला
संघटना असावी का ?'. अनेक आरण असल े तरी उर 'होय' असे होते. पााय ीवादी
िसांत आिण सियता या ंयाशी परिचत असल ेया काही यनी ह े प क ेले.
मिहला ंवरील िह ंसाचाराला ितसाद द ेयासाठी मिहला ंचे गट असण े अिनवाय आह े असे
अनेक सामािजक ्या संबंिधत मिहला ंना वाटल े.
१९७० या दशकात वाय भारतीय मिहला चळवळीची थापना झाली , तेहा ितचा
मुय उेश अशा िह ंसाचाराचा िनष ेध होता. बहतेक करणा ंमये, राजकय प आिण
धािमक अिधकारी मिहला ंवर बलाकार िक ंवा िह ंसाचाराचा आरोप असल ेया लोका ंवर
कारवाई करयास कचरतात आिण या ंयाशी स ंलन असल ेया मिहला न ेयांनी विचतच
िनषेधाथ आवाज उठवला . वाय मिहला गटा ंनी अशा िया ंना संघिटत क ेले जे
ितशोधाची भीती न बाळगता यायाया नावावर बोलतील . पुरोगामी हणज े काय ह े
दाखवयासाठी या ंना पा ंतगत आिण समाजाबाह ेरील प ुषी वच वाचा पदा फाश करावा
लागला . बहतेक ीवाा ंनी श ेवटी डाया राजकय पा ंचा याग कन मिहला ंया
कया णाया बाज ूने वायता आिण िनःपपाती सामािजक हत ेपासाठी वतःच े
मिहला गट तयार क ेले.
१०.२ भारतातील मिहला चळवळीची पा भूमी
ीवादी चळवळीया पिहया लाट ेत, मिहला स ंघटना ंना आध ुिनकत ेचे फायद े (ििटश
रायकत आिण प ुष भारतीय स ुधारका ंकडून) आिण रावादीमय े िनमा ण झाल ेया
“भारतीयव ” या मुद्ांवन दोहीकड े आकिष त करता आल े. ििटश रायकत आिण
रावादी स ुधारक दोघ ेही आध ुिनकत ेया 'आदशा नी' उसाही होत े - सती थ ेया
सामािजक द ुवृीचे सम ूळ उचाटन करयासाठी , िवधवा प ुनिववाहाला म ंजुरी,
बालिववाह ितब ंिधत करण े, िनररता कमी करण े, िववाहासाठी स ंमतीच े वय मािणत munotes.in

Page 101


वाय मिहला चळवळीचा उदय : हंडा,
बलाकार िवरोधी मोहीमा आिण
मिहला ंया आरोया चा अिधकार

101 करणे आिण कायद ेशीर हत ेपांारे मालम ेया हका ंची हमी , यांया नागरी आिण
राजकय हका ंची मागणी करणा या सुधारणा चळवळमय े मिहला ंया सहभागान े, मुयव े
रावादाया न ेतृवाखाली , 'ीवाद आिण रावादाच े अनोख े िमण ' िनमाण केले.
देशभरात काही मिहला स ंघटनाही थापन झाया . कोलकाता य ेथील क ेशबचं सेन (ाो
समाज ) यांया न ेतृवाखाली प ुयात नारायण गण ेश चंदावरकर , माधव गोिव ंद रानड े आिण
आरजी भा ंडारकर आिण अहमदाबादमधील मिहपतराम पराम नीलक ंठ आिण या ंचे
सहकारी या ंनी बालिववाह , िवधवा प ुनिववाह आिण ी िशणावर ब ंदी घालयाया
मागणीसाठी संघटना थापन क ेया होया . एकोिणसाया शतकाया अख ेरीस स ुधारत
उच ू कुटुंबांतील िया ंचा एक ग ट अन ेक मिहला स ंघटना थापन करयासाठी प ुढे
आला .
देवनाथ टागोर या ंया कया वण कुमारी द ेवी १८८२ कोलकाता या ंनी वंिचत मिहला ंया
समीकरणासाठी ल ेडीज सोसायटी ची थापना क ेली. १८८२ मये रमाबाई सरवती
यांनी पुयात आय मिहला समाज आिण म ुंबईत शारदा सदन ची थापना क ेली. सरला द ेबी
चौधरी (वणकुमारी द ेवी या ंची कया ) यांनी भारतातील मिहला चळवळीया पिहया
टयाची रचनाबाबत न ॅशनल सोशल कॉफरसया स ंयु िवमान े आयोिजत क ेलेया
मिहला ब ैठकांवर टीका करत – मिहला ंसाठी व ेगया स ंघटनेया आवयकता कड े ल
वेधले. १९१० मये ितने भारत ी महाम ंडळाची थापना क ेली आिण लाहोर , कराची ,
अलाहाबाद , िदली , अमृतसर, हैदराबाद , कानप ूर, बांकुरा, हजारीबाग , िमदनाप ूर आिण
कलका य ेथे सव वंश, पंथ, वग आिण पातील िया ंना नैितकत ेया आिण मात ृवगती
आधारावर एक क रयासाठी शाखा िवकिस त केया.
१९१७ आिण १९४५ या आ ंतर-यु वषा मये भारतातील मिहला चळवळीचा पिहला
टपा दोन महवप ूण समया ंना यशवीरया स ंबोिधत करत े: i) मतदानाचा हक (१९१७ -
१९२६ ), आिण ii) वैयिक कायातील स ुधारणा (१९२७ -२९). १९१७ मये एडिवन
मॉटेग, भारताच े राय सिचव , यांनी ििटश सरकारया शासकय िय ेत अिधक
भारतीया ंचा समाव ेश करयाचा इरादा जाहीर क ेला. १९२७ मये मागारेट किजसया
पुढाकारान े ी िशणाया म ुद्ावर उपिथत राहयासाठी अिखल भारतीय मिहला
परषद ेची थापना करया त आली . पडदा, बालिववाह आिण इतर सामािजक चालीरीतसह
सामाय सामािजक समया ंशी िशणाचा म ुा जोडला ग ेला आह े, हे लवकरच समजल े.
अशा कार े अिखल भारतीय मिहला परषद ेने लनाच े वय वाढवयासाठी मोहीम राबवली .
याचा परणाम १९२९ मये बाल िववाह ितबध अिधिनयम , (सारडा कायदा ) मंजूर
करयात आला . भारतीय मिहला परषद ेने वैयिक कायाया स ुधारणा ंसाठी मोहीम
देखील स ु केली. समान नागरी कायाया िवरोधाला तड द ेत, बहपनीवास ितब ंध
करणा या िहंदू काया ंमये सुधारणा करयाची , िया ंना घटफोट घ ेयाचा आिण
मालम ेचा वारसा िमळयाची मागणी करयात आली .
तुमची गती तपासा :
1. वातंयपूव काळातील भारतातील मिहला ंया चळवळच े वणन करा . munotes.in

Page 102


िलंगभावाच े समाजशा
102 १०.३ भारतातील वात ंयोर मिहला चळवळ
भारतातील वात ंयोर मिहला चळवळ - जीने १९७० या दशकाया उराधा त ते
1980 या दशकाया स ुवातीया काळात िदसत े असे हटल े जाते ितया शात आिण
व-अिमत ेया 'ीवादी ' सियत ेने अनेक ेांमये फळ िदल े आह े यातील सवा त
अलीकडील कायातील स ुधारणा (२०१३ मये) िदली साम ूिहक बलाकारान ंतर
मिहला ंवरील िह ंसाचाराया बाबतीत रायाला जबाबदार धरयाया प ूवया पती िनमा ण
केया आह ेत.
वतं भारतात मिहला बाबतच े हा राीय िच ंतेचा िवषय रािहला . १९३१ या म ूलभूत
हका ंया ठरावात वीकारयात आल ेले िलंगभाव समानत ेचे तव, नंतर "िलंगांमधली
समानता " (अनुछेद १४ आिण १६) हमी द ेणारा घटनामक उपाय हण ून सुरित
करयात आला . मिहला ंना संधी िनमा ण करयासाठी िविवध शासक य संथाही थापन
करयात आया पण उरतोच क या मिहला ंचे अितव काय आह े? या स ंदभामये
भारत सरकार िवचार करत आह े आता , १९ या शतकाया स ुवातीया काळात उच व
मयमवगय मिहला ंकडून रावादी उच ू लोका ंचे ल व ेधून घेयात आल े होते. गांधया
राजकारणामय े मोठ्या संयेने मिहला ंकडे गेले. गरीब मिहल ेला वत ं भारताच े तीक
हणून िचहा ंिकत करयात आल े. वतं भारतामय े राीय िनयोजन सिमती (NPC )
१९३८ ारे िनयोिजत अथ यवथ ेत मिहला ंची भूिमका ही मिहला ंबाबत पिहली योजना
ठरली. मिहला ंया चळवळीच े सव माग उिशरापय तया नवीन ीम ु चळवळीया कळस
होईपय त तुकड्यांमये चाल ू रािहल े. सरच े दशक याच े मूळ साठया दशकाया
उराधा त िवाथ , शेतकरी , कामगार स ंघटना आिण दिलत राजकारणाया करतावादात
आहे. सरया दशकाया स ुवातीपास ूनच पिम , बंगाल, केरळ, आं द ेश, िबहार
आिण प ंजाबमधील करप ंथी डाया नसलबारी चळवळी आिण समाजवादी मोचा नी
मिहला ंया चळवळीवर मनोर ंजक परणाम झाला . यामय े िविवध मिहला स ंघटना ंया
वाढीस उसाह दाखिवत होता.
१९७३ -७४ मये माओवादी मिहला ंनी मिहला ंया प ुरोगामी स ंघटनेची थापना क ेली आिण
कर डाया राजकारणावर ीवादी टीका क ेली. देशाया द ुसया कानाकोपयात , १९७३
मये सु झाल ेया आिण १९७४ मये मिहला ंचा सहभाग असल ेया िचपको आ ंदोलन
भारतातील मिहला चळवळीसाठी एक म ैलाचा दगड बनला . िचपको (झाडाला आिल ंगन ा )
चळवळ , िहमालयातील यावसाियक व ृतोड िवरोधात अिह ंसक पया वरणीय िनष ेध,
पयावरण-ीवाा ंसाठी सखोल अथ आ ह े. िनसगा शी या ंचे ख ो ल स ंबंध दश िवणा या
िया ंया न ेतृवात ही पिहली राजकय -पयावरणीय चळवळ मानली जात े.
१९७५ मये युनायटेड नेशसन े मेिसकोमय े मिहला ंवर जागितक परषद आयोिजत
केले आिण १९७५ -१९८५ हे मिहला ंचे आंतरराीय दशक हण ून माय क ेले. 'वड लॅन
ऑफ अ ॅशन'चा एक भाग हण ून देशातील 'िया ंची िथती ' पाहयासाठी भारतात
मिहला ंया िथतीवर राीय सिमतीची थापना करयात आली . सिमतीन े संसदेत
समानता अहवाल (१९७४ ) कािशत क ेला आिण सादर क ेला. आंतरिवाशाखीय
िकोनासह अयासका ंनी तयार क ेलेया या अहवालात समकालीन भारतातील िया ंची munotes.in

Page 103


वाय मिहला चळवळीचा उदय : हंडा,
बलाकार िवरोधी मोहीमा आिण
मिहला ंया आरोया चा अिधकार

103 अयंत वाईट िथती समोर आली आह े. घटते िलंग गुणोर , ीमृयूचे वाढत े माण आिण
िवकृती, िया ंचे आिथ क दुल आिण भ ेदभाव करणाया वैयिक काया ंचे दुपरणाम ,
लोकस ंयाशाीय कायद ेशीर, आिथक, शैिणक, राजकय आिण मायम ेात 'िलंग
समानता ' साय करयासाठी सरकारया भ ूिमकेचे समथ न करणाया अन ेक िशफारशी
केया आह ेत. (याार े: हंडा िनम ूलन, बहपनीव , िपनीव , बालिववाह - पाळणाघ रासाठी
तरतुदी, अिधक चा ंगया कामाची परिथती , समान कामासाठी समान व ेतन - घटफोट ,
देखभाल , वारसा , दक , पालकव , मातृव लाभ - समान नागरी स ंिहतेची थापना -
िशणाच े साविककरण आिण यामाण े कायद ेशीर स ुधारणा ).
परंतु अहवालात नागरी समाजात आिण कायदा व स ुयवथ ेया रका ंकडून मिहला ंवरील
िहंसाचारावर भाय करया त आल े नाही (पटेल १९८५ ). मा, राय आिण
सारमायमा ंकडून याला उद ंड ितसाद िमळाला . इंिडयन कौिसल ऑफ सोशल सायस
रसच (ICSSR ) सारया स ंशोधन स ंथांनी िया ंशी स ंबंिधत स ंशोधनासाठी आिथ क
सहाय क ेले. तरीही चत ुथाश शतकान ंतरही, राीय मिहला आयोगाया ट ुवड्स इव ॅिलटी:
द अनिफिनड अज डा, द ट ेटस ऑफ व ुमन इन इ ंिडया २००१ या शीष काया
अहवालान ुसार, यापैक बहत ेक िशफारसी अप ूण आहेत. टुवड्स इव ॅिलटी रपोट (१९७४ )
आिण द कह ेशन ऑन द अबोिलशन ऑफ ऑल फॉस ऑफ िडििमन ेशन अग ेट
वूमन (१९७९ CEDAW ) या काशनान े काय कया आिण श ैिणक ेात कट
झालेया वाय मिहला चळवळीया नवीन लाट ेचा नैितक आिण तक शु आधार दान
केला. .
संलन स ंघटना ंया औपचारक स ंरचनामक आद ेशाया िव - वाय गट , जे वग-
जाती-समुदायातील िया ंचे ितिनिधव करतात , यांना 'अनौपचारक न ेटविकग' आिण
वाढया 'ीवादी ेस'ारे एक जोडल े गेले. यांया स ंवादाची पत आिण वचनबत ेवर
डाया िवचारा ंचा आरोप होता . संपूण १९७० -८० या दशकात अिखल भारतीय
िनषेधाया िदश ेने वाय गटांनी ाम ुयान े संबोिधत क ेले:: मिहला ंवरील िह ंसाचार आिण
समाजातील िपत ृसाक वप . हंडाबळी /मृयू, वधू जाळण े, बलाकार , सती, ऑनर
िकिलंग इयादी वपातील मिहला ंवरील ल िगक अयाचार आिण िह ंसाचाराच े मा ंडले.
हे लात घ ेणे मनोर ंजक आह े क, १९८० या दशकात , मिहला ंवरील िह ंसाचाराया
िवरोधात जवळजवळ सव मोिहमा ंचा परणाम मिहला समथ क काया ंमये झाला . मिहला
चळवळीचा द ुसरा टपा या ंया 'वातिवक ' कामिगरीसाठी च ेतना वाढवण े आिण कायद ेशीर
अंमलबजावणी या दोही वपात महवप ूण आहे.
तुमची गती त पासा:
1. वातंयोर भारतान े मिहला ंया चळवळसाठी कस े काय केले?
१०.४ वाय मिहला चळवळी : हंडा, बलाकार आिण मिहला ंचा
आरोयाचा अिधकार
मथुरा या अपवयीन आिदवासी म ुलीवर बलाकार क ेयाचा आरोप असल ेया दोन
पोिलस कम चा या ंना उच यायालयान े दोषी ठरव ूनही सवच यायालयान े िनदष म ु munotes.in

Page 104


िलंगभावाच े समाजशा
104 केयाने देशभरात बलाकारिवरोधी आ ंदोलन छ ेडले गेले. यांना चार ितित विकला ंनी
भारताया सरयायाधीशा ंना ख ुले प िलहन अयायकारक िनण याचा िनष ेध केला. नारी
िनणयितरोध म ंच (कोलकाता ), पुरोगामी मिहला स ंघटना (हैदराबाद ), मिहला अयाचार
िव म ंच (मुंबई), ी संघष, समता आिण सह ेली (िदली ), ी श स ंघटना
(हैदराबाद ), िवमोचना (बंगलोर) या वाय मिहला स ंघटना ंनी देशयापी िनदश नांची
मािलका भडकवली .
इतर अन ेक बलाकार करण े या मोिहम ेचा भाग बनली िज थे बलाकाराया खटयात
'संमती' पुहा परभािषत करण े हा एक महवाचा म ुा होता . मिहला गटा ंशी दीघ चचा
केयानंतर, भारत सरकारन े १९८३ मये बलाकार कायात स ुधारणा क ेली. १९७०
या दशकाया उराधा त हंड्यािव चळवळ आिण व ैवािहक घरात मिहला ंवरील
िहंसाचार वाढला . पीओडय ू, ी स ंघष, मिहला दता सिमती , दहेज िवरोधी च ेतना म ंडळ
यांनी ह ंडाबळीया िवरोधात साव जिनक िनदश ने आयोिजत क ेली होती या ंना
सारमायमा ंमये यापक कहर ेज िमळाल े होते. १९६१ या ह ंडा बंदी कायात 'हंडा' ची
याया ख ूपच स ंकुिचत आिण अप होती . १९८४ आिण न ंतर प ुहा १९८६ मये
हंडाबंदी कायात स ुधारणा करयात मिहला स ंघटना ंया सततया आ ंदोलनाला यश
आले.
मधुी दा या मिहला चळवळीया काय कयावर राी उिशरा र ेवे टेशनवर काही
पुषांनी हला क ेला. ितला पािठ ंबा न द ेता, पोिलसा ंनी ितला साव जिनक िठकाणी िवन ंती
करणारी 'वेया' हणून लेबल लावल ं. यानंतर मिहला आिण म ुलमय े अनैितक वाहत ूक
दडपशाही (SIT) कायदा , १९५६ या िवरोधात िनदश नांची मािलका झाली जी पीिडत ेला
ितया अन ैितक वभावाया कारणातव द ंड करत े. अखेरीस या कायात स ुधारणा
करयात आली आिण याला नवीन नाव द ेयात आल े: अनैितक वाहत ूक (ितबंध)
कायदा , १९८८ .
१९७१ या म ेिडकल टिम नेशन ऑफ ेनसी (एमटीपी ) कायान े मिहला ंना स ुरित,
वैािनक आिण कायद ेशीर गभ पात करयाचा अिधकार दान क ेला. मा, हा अिधका र ी
ूणहय ेशी जोडला ग ेला. यािवया मोिहम ेचा परणाम ी ूणहय ेला मदत करणाया
सवप ूव िलंग िनवड त ंांवर बंदी घालणाया क ीय कायात झाला . िववाह , घटफोट ,
भरणपोषण , पोटगी , मालम ेचे हक , ताबा आिण पालकव अिधकार यास ंबंधीया सम या
सोडवताना , िवमान व ैयिक आिण ढी काया ंचे दुपयोग उघड झाल े. सव वैयिक
कायद े िपतृसा आिण िपत ृथान िटकव ून ठेवयास मदत करतात . हे वरील नागरी
संिहतेवरील देशयापी चालू वादिववा दांना पराभूत करते.
दुसरीकड े, कौटुंिबक िह ंसाचारापास ून मिहला ंया स ंरणाया मागणीसाठी चालल ेया तीस
वषाया चळवळीचा परणाम २००५ मये एक कायदा झाला . ी ूण हय ेिवरोधात सतत
आंदोलन क ेयामुळे गभधारणाप ूव आिण ी -नॅटल डायनोिटक त ं कायदा (२००२ )
आला . वयंसेवी स ंथांारे नदणीक ृत कामाया िठकाणी ल िगक छळाच े िनराकरण
करयासाठी जनिहत यािचका ंचा परणाम हणज े कामाया िठकाणी ल िगक छळ
ितबंधासाठी सवच यायालयाया १९९७ या िनद शानुसार. िवशाखा माग दशक तव े, munotes.in

Page 105


वाय मिहला चळवळीचा उदय : हंडा,
बलाकार िवरोधी मोहीमा आिण
मिहला ंया आरोया चा अिधकार

105 िस झाले. नंतर कायाच े वप धारण क ेले: कामाया िठकाणी मिहला ंचा लिगक छळ
( ितबंध आिण िनवारण ) कायदा २०१३ .
मिहला ंवरील िह ंसाचार , यापास ून अय पय त – मारहाणी , िवनयभ ंग आिण बलाकार ,
हंडाबळी आिण ख ून, तकरी आिण ी ूणहया यासारख े लिगक अयाचार क ुटुंबे, समाज
आिण रायाकड ून होतच आह ेत. कायान े बंदी असतानाही ी ूणांचा गभ पात सरा सपणे
सु आह े. कामाया िठकाणी ल िगक छळामाण ेच कुटुंबातील िया आिण म ुलवरील
िहंसा, पालक आिण व ैवािहक मायमात ून अशा दोही गोी स ुच आह ेत. सामुदाियक -
आधारत ऑनर िकिल ंग अज ूनही सामाय आह ेत, आिण जातीय आिण सा ंदाियक श
संघष िया ंवरील ल िगक िह ंसाचाराया थ ंड कारा ंचा आधार घ ेतात. अपवयीन आिण
िकशोरवयीन म ुलांसह मिहला ंवर बलाकार आिण हया घडव ून आणणारी आमक मदा नगी
ही इतर भयानक उदाहरण े आहेत.
वाय मिहला चळवळची राीय परषद करप ंथी ते शु ीवादी गट , शहरी मिहला गट
तसेच ामीण मिहला स ंघटना , ीवादी िवचारव ंत आिण मिहला ल ेखक इयादी िविवध
वाहा ंशी संबंिधत मिहला स ंघटना ंया यापक सहभागाच े ितिनिधव करत े. या बहस ंय
मिहला गट ह े एनजीओ िक ंवा एनजीओ -समिथ त आह ेत. यापैक काही स ंथांनी मिहला
चळवळी स ंदभात अन ेक िविश ेात अन ुकरणीय काय केले आहे. नॅशनल कॉफरसन े
दीड दशका ंहन अिधक काळ तळागाळातील मिहला गटा ंना एककार े राीय चारय दान
करयात यश िमळवल े आहे.
तकालीन बलाकारिवरोधी मोिहम ेया स ंदभात १९८० मये वाय मिहला गटा ंची
पिहली राीय तरावरील परषद म ुंबईत झाली . वाय गटा ंची याया "यांनी
थािपत राजकय पा ंया मिहला शाखा ंपासून वेगळी हण ून वतःची जागा िनमा ण केली
होती, राय समिथ त मिहला गट तस ेच ी -पुषांया िम स ंघटना " अशी क ेली होती .
ितपती य ेथे आयोिजत पाचया राीय परषद ेया प ूवसंयेला - राीय परषदा ंची तयारी
करणारी स ंथा - राीय समवय सिमतीन े सारत क ेलेया नोटन ुसार, पिहया परषद ेत
सुमारे 38 संथांमधून सुमारे २०० मिहला ंनी भाग घ ेतला होता . या परषद ेचा फोकस
बलाकार आिण मिह लांवरील इतर कारच े अयाचार हा होता , परंतु मिहला चळवळीशी
संबंिधत इतर िविवध समया द ेखील घ ेयात आया .
बलाकार , कौटुंिबक िह ंसाचार इयादी मिहला -िविश समया ंयितर , वाय मिहला
चळवळ पया वरणाचा हास , गृहिनमा ण आिण िवकास धोरण े यासारया समया ंवर देखील
ल द ेत होती . राजकारणाचा ितरकार अस ूनही, सांदाियकता आिण राय िह ंसाचार
यासारया म ुद्ांवर ल क ित क ेयाने चळवळीला म ुय वाहातील राजकारणातील
घटना ंवर ितिया य करयास भाग पाडल े गेले.
तुमची गती तपासा :
1. मिहला चळवळनी बलाकाराया म ुद्ाला कस े हाताळल े आहे?
munotes.in

Page 106


िलंगभावाच े समाजशा
106 १०.५ सारांश
साठया दशकाया उराधा त भारतीय राजकारणाया म ूलगामी करणात नया ी -मु
चळवळीची उपी झाली . तण, गरीब श ेतकरी , अपभ ूधारक श ेतकरी , िशित दिलत
आिण आिदवासी ी -पुष, औोिगक कामगार व ग य ांची िवोही मनोव ृी थािनक
जनतेया गरजा आिण मागया ंसाठी अस ंय िवश ेष िहतस ंबंधांया िनिम तीमय े िदसून
आली . सूमराजकय िया ंना या ंया व ृवातही मोठ े बदल िदस ून येत होत े कारण
जनतेया िनष ेधाया चळवळनी व ेगवेगया राजकय िवचारसरणी ने मागदिशत लढाऊ माग
वीकारला होता . अिधक ृत कय ुिनट पा ंना केरळ, पिम ब ंगाल, आं द ेश, िबहार
आिण प ंजाबमय े नलबारी चळवळीया पान े मोठ्या राजकय आहानाचा सामना
करावा लागला .
मिहला ंवरील बिहकार आिण िह ंसाचाराया पतया समा ंतर, भारता ने चळवळी आिण
िनषेधाचा सजीव इितहास िनमा ण केला आह े. औपचारक आिण अनौपचारक य ंणा
एकित करणारी मिहला ंची ितकारश अनेकिवध वप े ा करत े, उदा. लेखन,
सावजिनक मोच , असहकार , दीघ राजकय आिण कायद ेशीर लढाया , झाडांना िमठी
मारणे, जेवणात जात मीठ घालण े, उसवाची गाणी गाण े िकंवा अयायाची आठवण करण े.
ते िया ंचे काय , िशण , लिगकता , कौटुंिबक भ ूिमका आिण मात ृव यास ंबंधी पपण े
िनणायक स ंरचना आिण िनयमा ंचे उल ंघन करतात .
जात-वग, देश-भाषा-लिगक अिभम ुखता या ंमधील अन ेक संदभ आिण समया ंनी अन ेक
आिण वादत आवाज उठवल े आह ेत. किथत एकता हळ ूहळू कमक ुवत होण े, जी
भारतातील मिहला चळवळीया पिहया आिण काही माणात द ुसया टयाच े वैिश्य
होती, ही नेहमीच भीतीदायक बाब नाही . किथत एकता न होण े हे अनेक तरा ंवर चेतना
वाढवयाच े िचह मानल े जाऊ शकत े. मिहला चळवळीया स ूम राजकारणासाठी अ ंतगत
मतभेद हे अनेकदा घटक असतात .
अनेक वाय गटा ंनी या सव ेात अ ेसर काय केले आहे आिण या सव समया ंवर
लढयासाठी मिहला ंना एकित करयात भावी गती क ेली आह े. या ेांत आपण
अजूनही माग े आहोत , हे माय कराव ेच लाग ेल. अशा म ुद्ांवर आहीही उिशरा स ुवात
केली. या सव मुद्ांवर मिहला स ंघटना ंनी, वाय िक ंवा करप ंथी, जोमान े पुढाकार
यावा यािवषयी दोन मत े नसली तरी ाधाय आिण दबाव यात फरक आह े.
१०.६ :
● वतंपूव आिण वत ंयोर मिहला चळवळची त ुलना करा .
● भारतातील वाय मिहला चळवळवर ह ंड्याशी स ंबंिधत काया ंचे तपशीलवार वण न
करा.
● भारतातील िया ंया चळवळी जागितक तरावरील यांया समका ंपेा व ेगया
कशा आह ेत? munotes.in

Page 107


वाय मिहला चळवळीचा उदय : हंडा,
बलाकार िवरोधी मोहीमा आिण
मिहला ंया आरोया चा अिधकार

107 १०.७ संदभ आिण प ुढील वाचन
● Desai , N., & Studies , S. N. D. T. W. s. U. R. C. f. W. s. (1988 ). A
Decade of Women 's Movement in India : Collection of Papers
Presented at a Seminar Organized by Research Centre for Women 's
Studies , S.N.D.T. University , Bombay : Himalaya Publishing House .
● Kumar , R. (2014 ). The Hi story of Doing : An Illustrated Account of
Movements for Women’s Rights and Feminism in India , 1800 -1990 :
Zubaan .
● Ramaswamy , B. (2013 ). Women 's Movement in India : Isha Books .
● Roy, S. (2015 ). The Indian Women’s Movement : Within and
Beyond NGOization . Journal of South Asian Development , 10(1),
96–:117. https ://doi.org/10.1177 /0973174114567368
● Ray, P. S. R., & Ray, R. (1999 ). Fields of Protest : Women 's
Movements in India : University of Minnesota Press .
● Calman , L. J. (2019 ). Toward Empowerment : Women And
Movemen t Politics In India : Taylor & Francis .






munotes.in

Page 108

108 ११
सकालीन वादिववाद : लिगक िह ंसा आिण िववाह व
घटफोट अिधकार
घटक रचना :
११.० उिे
११.१ तावना
११.२ वैवािहक बलाकार
११.३ भारतातील व ैवािहक बलाकाराचा इितहास
११.४ वैवािहक बलाकाराया ग ुहेगारीकरणाच े ितमान
११.५ घटफोटाच े कारण
११.६ सारांश
११.७
११.८ संदभ
११.० उि े:
 िवाया ना ीवादी चचा िवातील महवाया वत मान वादिववादा ंची ओळख कन
देणे.
 िववाह आिण घटफोटाशी स ंबंिधत मिहला ंया हका ंबल जाण ून घेणे.
११.१ तावना :
अनेकांचे हणण े आहे क िववाह /सहवासातील मिह ला अयाचाराचा तािक क उपाय हणज े
मिहला ंनी कायद ेशीर िवभ होण े, घटफोट िक ंवा इतर मागा नी बाह ेर पडण े. तथािप ,
अनुभवजय काया चा वाढता भाग दश िवतो क िवभ होण े िकंवा घटफोटान े ी
अयाचाराया समय ेचे िनराकरण करण े शय नाही . उदाहरणाथ , शारीर क िहंसा आिण
मानिसक अयाचाराया ाणघातक िक ंवा घातक कारा ंचा अन ुभव घ ेयायितर , अनेक
िया या क ुटुंब सोडयाचा यन करतात िक ंवा या ंनी या ंया प ुष साथीदारा ंना
सोडल े आह े, यांयावर ल िगक अयाचार क ेले जात होत े. पुषांया मिहला ंवरील
िहंसाचारावरील सयाच े ब रेचसे संशोधन चाल ू अ स ल ेया घिन नात ेसंबंधात होणा या munotes.in

Page 109


सकालीन वादिववाद : लिगक िह ंसा
आिण िववाह व घटफोट अिधकार

109 अयाचाराया सारावर आिण ितसादावर क ित आह े. मिहला ंनी नात ेसंबंध
संपवयान ंतर होणाया अयाचाराकड े फारस े ल िदल े गेले नाही.
यात यात काय कमी आह े या स ंदभाने, रेझेटी, एडलसन आिण बग न हे अयासक
आपणाला मिहला ंवरील िह ंसाचारावरील प ुतकात आठवण कन द ेतात क , ''केवळ तीन
दशका ंत, िया ंवरील िह ंसाचाराबल स ंशोधन आिण ल ेखन वाढल े आह े.'' अगदी या
ेातील अगय ता ंचा असा य ुिवाद आह े क िजहायाया िवष मिलंगी संबंधांमये
िया ंना पुषांनी हेतुपुरसर क ेलेया हानीबल सामािजक व ैािनक ानाया झपाट ्याने
वाढणा या अंगासह ''जागृत राहण े'' हे एक जबरदत आिण सतत चाल ू असल ेले काय आहे.
याचे कारण अस े क अन ेक सामािजक शाा ंनी िविवध नात ेसंबंध आिण सामािजक
यवथामधील अय ंत घातक प ुषांया िया ंवरील हया ंया िवत ृत ेणी, िवतरण ,
परपर संबंध आिण परणामा ंबल क ेवळ सम ृ सामीच तयार क ेली नाही तर या ंनी
अनेक िसा ंतांची तपासणी क ेली.
यांना नात े संपवायच े आहे, संपवयाची योजना आखत आ हेत, संपवयाचा यन करत
आहेत, संपयाया िय ेत आह ेत िक ंवा या ंनी व ैवािहक /सहवास करणाया
जोडीदारासोबतच े नाते संपवले आहे यांचा िवचार कया . उर अम ेरकन अयासा ंनी
या िया ंवर ल क ित क ेले आहे यांनी नात े सोडयाचा यन क ेला आह े िकंवा
यांनी ''भीतीदायक घर '' सोडल े आह े, आिण या सवा नी अस े दशवले आह े क
िवभ /घटफोटाचा परणाम हया िक ंवा मोठ ्या माणात िह ंसा होऊ शकतो . पपण े, या
चालू नातेसंबंधांमये बळी पडल ेया िया ''शोिषत मिहला ंया स ंपूण अयाचारा ंचे संबंधात
ितिनिधव करत नाहीत ''.
हाडटी यांनी सारांिशत क ेलेया अप माणातील अयास सािहयाया आधार े, आपण
असा िनकष काढू शकतो क , जेहा िया या ंया अपमानापद जोडीदारापास ून िकंवा
इतर प ुषांपासून मुता शोधतात त ेहा घातक वपाची िह ंसा आिण यिगत ी
हयेचा धोका सवा िधक असतो , िया चाल ू असल ेया नात ेसंबंधात असोत ,
नातेसंपवयाचा यन करत असोत िक ंवा संबंध संपवयाचा यन करत असोत , ते
‘बहआयामी वपाच े’ आहे.
िवशेषतः शारीरक िह ंसा आिण मानिसक शोषणाया ाणघातक िक ंवा घातक कारांचा
अनुभव घ ेयायितर , अनेक िया या नात े सोडयाचा यन करतात िक ंवा या ंनी
यांचे साथीदार सोडल े आहेत या ंयावर ल िगक अयाचार क ेले जातात . उदाहरणाथ ,
लेउरी या ंना अस े आढळल े क या ंया अयासातील नम ुयातील ४९ मिहला ंपैक
यांना आधीया जोडीदारान े मारहाण क ेली होती , यापैक २०% वर बलाकार झाला
होता. अथात, इतर अन ेक कारच े लिगक अयाचार आह ेत जे इतर अन ेक िया ंना भोगाव े
लागल े असतील . तथािप , आहाला िनितपण े मािहत नाही कारण सामािजक शाा ंनी
िवभ /घटफोट ल िगक अया चाराकड े फारच कमी ल िदल े आह े. यामुळे अशा
संशोधनातील मोठी पोकळी भन काढण े आवयक आह े.
munotes.in

Page 110


िलंगभावाच े समाजशा
110 ११.२ वैवािहक बलाकार :
बलाकार हा एखाा यवरील ल िगक िह ंसाचाराचा सवा त गंभीर कार आह े - लिगक
िहंसाचाराया सततया मान े उवणार े एक अय ंत कटीक रण ज े एखाा यच े
मानवी हक प ूणपणे न करत े. भारतीय द ंड संिहतेया कलम ३७५ नुसार, बलाकाराची
याया अशी क ेली आह े, "एखाा प ुषाने "बलाकार " केला अस े हटल े जाते, जो याप ुढे
अपवाद वगळता , एखाा ीशी ितया इछ ेिशवाय आिण स ंमतीिशवाय ल िगक संबंध
ठेवतो. असे हटल े जात े क बलाकार ह े लिगकतावादी म ूय आिण ा ंमधून उवत े
आिण व ैयिक िया ंना भािवत करणारी ही कोणतीही सामाय समया नाही तर हा एक
सामािजक आिण राजकय म ुा आह े जो थ ेट ी आिण प ुषांमधील शया
असंतुलनाशी स ंबंिधत आह े.
वैवािहक बलाकार हा एक बलाकार असतो ज ेहा द ु कता पीिडत ेचा जोडीदार असतो .
[1] िजथे बलाकाराची याया तीच राहत े, याचा अथ बलाकाराचा ग ुहा िस
करयासाठी आवयक घटक हणज े संमती नसण े िस करण े होय. [2] िजथे िस
करयाच े ओझ े पीिडत ेवर असत े. काही घटना ंमये, संमती अस े गृहीत धरल े जात े क
संमती अितवात नाही , हणज े, अपवयीन स ंमती. दुसरीकड े, काही करणा ंमये
संमतीलाही महव असत े, आिण अितवात असयाच े गृिहत धरल े जाते, हणज े िववािहत
मिहला /पनी. [3] अशा घटना ंमये, वैवािहक बला काराची कपना िवरोधी ठरत े. पतीने
केलेला लिगक अयाचार िस करण े कठीण जात े.
सया १५० देशांनी वैवािहक बलाकाराया ग ुाला ग ुहा ठरवल े आहे आिण आता फ
३६ देश िशलक आह ेत, यात भारताचा समाव ेश आह े. हे आय कारक आह े क द ेश
बलाकाराला ग ुहा ह णून ओळखतात आिण यासाठी द ंडाची तरत ूद करतात , जेहा
पीिडत आिण द ु य या ंयात व ैवािहक स ंबंध असतात त ेहा त े अशा करणा ंना
सवलत द ेतात. अपवादाला “वैवािहक बलाकार अपवाद कलम ” असे नाव द ेयात आल े
आहे. वैवािहक बलाकाराया ग ुाला फौजदारी न करया मागे चार म ुय कारण े िदली
आहेत. कालांतराने आिण िल ंग समानत ेया गतीम ुळे, पिहल े दोन जवळजवळ स ंपुात
आले आहेत.
पिहल े औिचय - पनीला पतीची अधीनता समजली . यामुळे पती पनीचा वामी आह े असे
गृहीत धरयान े िववाहात बलाकाराला वाव नाही अस े हटल े जाते.
दुसरे औिचय - िववािहत मिहला ंना कोणतीही व ैयिक ओळख नसत े. िववािहत मिहला ंची
ओळख ितया पतीशी जोडली जात े, हणज े ‘एकता िसा ंत’ हणज े लनान ंतर मिहला ंची
ओळख ितया पतीया ओळखीमय े िवलीन होत े.
ितसर े औिचय - "िनिहत स ंमती" िसांत हणज े, िववाहान ंतर अस े मानल े जाते क ज ेहा
पुष आिण िया व ैवािहक करार करतात त ेहा ल िगक स ंमती प ूवअितवात असत े.
िववाह हा नागरी करार मानला जातो आिण ल िगक ियाकलापा ंना संमती हा या कराराचा
परभािषत घटक मानला जातो . munotes.in

Page 111


सकालीन वादिववाद : लिगक िह ंसा
आिण िववाह व घटफोट अिधकार

111 चौथे औिचय - सवात अलीकडील आिण अप क फौजदारी कायान े वैवािहक स ंबंधात
हत ेप क नय े, कारण व ैवािहक समया ही एक ेकाळी व ैयिक समया असत े आिण ती
खाजगी ेात हाताळली जाण े आवयक आह े.
तुमची गती तपासा :
१. वैवािहक बलाकार हणज े काय?
११.३ भारतातील व ैवािहक बलाकाराचा इितहास :
भारतीय द ंड संिहताया कलम ३७५ मये बलाकाराची िवत ृत याी आह े यात ल िगक
संभोग आिण इतर ल िगक व ेश जस े क मिहला ंया तडी , गुदारात ून वेश करण े समािव
आहे. तथािप , याच कलमातील अपवाद २ मये पती-पनीया बाबतीत बलाकाराया
गुाच े करण वगळयात आला आह े. गुाचा अपवाद पीिडत आिण द ु कता यांया
संबंधात थािपत क ेलेया स ंमतीया अकाट ्य गृहीताम ुळे असू शकतो . पती पनीया
नायात ल िगक िया सवसामाय मानया ग ेया आह ेत िकंवा अस े होऊ शकत े क
कायद ेमंडळ िववािहत जोडयाला समाजान े मानल ेया नायाच े पािवय द ेणारा िवभाग
वगळयाचा िनण य घेते. हे संभाय आह े कारण कलम ३७६ ब नुसार ज ेथे पती-पनना या
अपवादात ून सूट देयात आली आह े, हणज े, जेहा पती आिण पनी याियक पतीन े
िवभ असतात . या दोन िवभागा ंया (कलम ३७५ आिण कलम ३७६ ब) िवेषणावर
असे गृहीत धरल े जाऊ शकत े क पती -पनी एक राहण े हा एक घटक आह े जो ल िगक
संभोगासाठी स ंमती दश िवतो अशी कायाची धारणा आह े.
बलाकार करणाशी िनगडीत पिहला अहवाल ४२ वा कायदा आयोगाचा अहवाल होता .
या अहवालान ंतर कायात अन ेक द ुया झाया आह ेत, हा अहवाल व ैवािहक
बलाकाराकड े िवधी आयोगाचा िकोन समज ून घेयापुरता मया िदत आह े. या अहवालात
२ सूचना क ेया होया , थम, यायालयीन िवभत ेया बाबतीत अपवाद कलम लाग ू केले
जाऊ नय े. याचे कारण अप होत े, जे अस े होते क “अशा परिथतीत िववाह
तांिक ्या िटक ून राह तो आिण जर पतीन े ितया इछ ेिव िक ंवा ितया स ंमतीिव
ितयाशी ल िगक स ंबंध ठेवले तर यायावर बलाकाराचा ग ुहा दाखल होऊ शकत नाही .
हे बरोबर आह े असे िदसत नाही ” हे िवधान अप असयाच े िदसत े कारण त े अपवाद
योय का नाही याच े कारण द ेत नाही .
दुसरी सूचना बारा त े पंधरा वयोगटातील म ुलया स ंमती नसल ेया ल िगक स ंबंधाशी
संबंिधत होती . या गुाला बलाकाराया ग ुात ून वेगळे करयाची स ूचना क ुठे होती ,
कारण या व ेळी पनीच े वय बारा त े पंधरा वषा या दरयान बलाकारासाठी व ेगळी िशा
होती. वैवािहक बलाकाराला बलाकार हण ून वगक ृत करयात ही स ूचना अयशवी
ठरली, परंतु उम कार े लिगक िकरकोळ च ुकया क ृयांचे िनन वप आह े. जरी
अहवालात पती -पनीया बाबतीत स ंमतीची प ूवकपना , आिण व ैवािहक बलाकार आिण
बलाकार यातील फरक अधोर ेिखत करयाचा यन क ेला गेला असला तरी , जेथे पूवचे
करण कमी ग ंभीर असयाच े मानल े जाते. परंतु अपवाद ख ंड २ कायम ठ ेवायचा िक ंवा
हटवायचा क नाही याची भरपाई करयात अयशवी ठरला . munotes.in

Page 112


िलंगभावाच े समाजशा
112 कायदा आयोगान े १७२ या अहवालातील अपवाद कलम २ या व ैधतेया म ुद्ाला थ ेट
वेठीस धरल े आिण आयोगान े असा य ुिवाद क ेला क जर पती -पनीकड ून इतर सव
कारया िह ंसाचाराचा ग ुहा ठरवला जातो , तर हे केवळ अ ंधारात का ठ ेवले जाते. या
युिवादान ंतर आयोगान े हा ताव प ूणपणे फेटाळला . आिण अस े नमूद केले क त े
यया व ैयिक जीवनात अनावयकपण े जात हत ेप कर ेल आिण व ैवािहक
बलाकार आिण िववाहाया पिवत ेया स ंबंधांवर काश टाक ेल.
एका आयोगान े वैवािहक बलाकाराच े गुहेगारीकरण करयाची िशफारस क ेली आह े.
कायदा आयोगाच े माजी यायम ूत जे.एस. वमा, मिहला ंवरील ल िगक अयाचाराया जघय
गुाया यापक साराम ुळे. वचनब यन े सादर क ेलेया अहवालात काही स ुधारणा
सुचवया होया , एक हणज े वैवािहक बलाकाराच े गुहेगारीकरण , भारतीय द ंड संिहताया
कलम ३७५ अंतगत अपवाद २ हटवून आिण पपण े नमूद कन क पती पनी िक ंवा
असे कोणत ेही नात ेसंबंध बचाव हण ून वापरल े जाऊ शकत नाहीत . बलाकाराचा ग ुहा,
िकंवा तो सहमती िक ंवा असहमत होता ह े ठरवण े. अहवालात अस ेही हटल े आहे क ही
ितकारश अन ेक अिधकार ेांमये कशी काढ ून घेतली ग ेली आह े आिण आजकाल
िववाह हा एक करार मानला जात नाही िजथ े पनी पतीया स ेवकाया पतीचा भाग बनत े,
परंतु दोन समान आिण यमधील स ंबंध आह े.
या दुतीचा वाह करत फौजदारी कायदा द ुती िवध ेयक, २०१२ मसुदा तयार
करयात आला . िवधेयकान ुसार, “बलाकार ” हा शद “लिगक अयाचार ” असा स ंपािदत
करयात आला ज ेणेकन ग ुाची याी वाढवता य ेईल, परंतु तरीही ह े िवधेयक व ैवािहक
बलाकाराया ग ुहेगारीकरणापास ून चुकले. हणज े सुधारणा िवध ेयक २०१२ हे यायम ूत
जे.एस. वमा सिमती . १६७ या थायी सिमती या अहवालात (संसदेया ग ृह
यवहारावरील थायी सिमतीन े) दुती िवध ेयक २०१२ चे पुनरावलोकन क ेले आिण
सावजिनक सलामसलत यवथाब क ेली. अपवाद कलम हटव ूनपुहा एकदा तीच
सूचना िदली ग ेली पर ंतु सिमतीन े सरळ नकार िदला यालादोन कारण े सांिगतली , एक
हणज े यामुळे संपूण कुटुंब यवथा िवकळीत होईल आिण यवथ ेमये अनावयक
अयाय होईल , दुसरे हणज े कुटुंबे अशा समया ंना सामोर े जायास वावल ंबी आह ेत.
कायद ेशीर उपायासाठी , फौजदारी कायामय े आधीच कलम ४९८ अ भारतीय द ंड
संिहता (IPC) अंतगत ूरतेची संकपना वी कारली ग ेली आह े.
२०१५ मये जेहा वैवािहक बलाकार ग ुहा ठरवयासाठी एक खाजगी सदय िवध ेयक
सभाग ृहात उपिथत होत े, तेहा एक "लनाला स ंकार मानल े जाते" या आधारावर नकार
देयात आला होता , दुसरा, "िविध आयोगाया िवचाराधीन आह े आिण अहवाल य ेयापूव
िनणय घेतला जाणार नाही .”
तुमची गती तपासा :
1. भारतात व ैवािहक बलाकार कसा समजला जातो ?
munotes.in

Page 113


सकालीन वादिववाद : लिगक िह ंसा
आिण िववाह व घटफोट अिधकार

113 ११.४ वैवािहक बलाकाराया ग ुहेगारीच े ितमान :
जे.एस. वमा रपोट हा व ैवािहक बलाकारावरील चच या इितहासातील ऐितहािसक
अहवाल आह े. वर चचा केयामाण े, सिमतीन े वैवािहक बलाकाराला ग ुहेगार
ठरवयासाठी काही स ूचना िदया . सिमतीन े सूट संदभातील कलम काढ ून टाकयास
सांिगतल े, ते िवशेषत: उलेख करयास सा ंिगतल े क त े बचाव नाही , संमतीचा एक ग ृिहतक
असणार नाही आिण श ेवटी, िशेचे माण समान आह े. परंतु ४२ या कायदा आयोगान े
उर िदल े क व ैवािहक बलाकार व ेगया कलमा ंतगत ठेवला पािहज े, िशवाय याला
“वैवािहक बलाकार ” हणून संबोधल े जाऊ नय े आिण िभन िशा द ेखील ायात .
१. िववाह स ंबंध:सोडून जाता य ेणार नाही : कलम ३७५ IPC मधील अपवाद कलम
वगळण े हे वैवािहक बलाकाराया ग ुाचा समाव ेश असयाची खाी करयासाठी प ुरेसे
नाही. कारण , यामुळे याियक अथ लावण े आवयक आह े याम ुळे यायालयीन करण े
आिण िवव ेक वाढ ेल. एक व ेगळी याया थािपत करण े आवयक आह े आिण जर अपवाद
घातला ग ेला अस ेल तर त े पपण े नमूद केले पािहज े जेणेकन जा त याय ेची याी
कमी होईल .
२. संमतीची प ूवकपना : जे.एस. वैवािहक बलाकाराया करणात वमा ची संमती ग ृिहत
धरयासारखी गो नाही . परंतु यावहारक ्या यायपािलका अशा करणा ंमये संमती
समजून घेयासाठी शया काही उ ंबरठ्याकड े ल द ेईल या त शंका नाही . वैवािहक
बलाकाराचा ग ुहा ठरवताना स ंमतीन े वागयाच े तीन माग आहेत. एक, संमती ग ृहीत धरण े
आिण प ुरायाच े ओझ े पीिडत ेवर सोडण े; दुसरे, कोणतीही स ंमती ग ृहीत ध नका आिण
संमती थािपत करयासाठी द ु कया वर पुरायाचा भार टाका . ितसर े, भारतीय पुरावा
कायदा वापन व ैवािहक बलाकारासारया िवश ेष करणा ंमये संमती शोधयासाठी एक
िविश णाली काढण े सवात महवाच े आहे वर नम ूद केलेया मागा ना वतःची पा भूमी
आहे, कारण ल िगक क ृय खाजगी ेात / चार िभ ंतया आत क ेले जाते. आिण स ंमती/ना-
संमती िस करयासाठी प करण े दोही पा ंसाठी कठीण होईल . आजया
कायान ुसार, वैवािहक बलाकाराया करणा ंमये संमती िस करयासाठी बळाचा
वापर आवयक नाही . िशवाय , उदय िव कना टक रायामय े हटयामाण े,
परिथतीजय प ुरायाया आधार े संमती समजली जात े. गुाच े वप लात घ ेता,
पुरावे तयार करण े अय ंत कठीण होईल आिण पीकरणाया िकरकोळ अ ंतरामुळे बदला
घेयासाठी बलाकाराच े खोट े आरोप द ेखील होऊ शकतात आिण प ुरावे तयार करण े
कठीण असयान े मिहला ंिव अिधक ग ुहे देखील होऊ शकतात , पुषांना याम ुळे
कोणयाही कारया ब ेदखल पास ून सुरित वाट ेल याम ुळे अिधक ग ुहे घडू शकतात .
3. वैवािहक बलाकाराया बाबतीत समया िनमा ण होऊ शकतात .
4. वैवािहक बलाकार िस करयासाठी कठीण आह े कारण िववािहत जोडप े लिगक स ंबंध
ठेवतील अस े गृहीत धरल े जात असयान े लिगक स ंभोगाच े अितव प होत नाही.
अशाकार े, वैवािहक बलाकारामय े फरक कन ती एक सामाय बलाकाराची घटना
बनते. वैवािहक बलाकार स ंकपना ग ुंतागुंतीची आह े. munotes.in

Page 114


िलंगभावाच े समाजशा
114 5. शारीरक द ुखापतीया ख ुणांसह लिगक स ंभोगाया प ुरायाची उपलधी िकंवा इतर
कारच े ौय हे वैवािहक बलाकाराच े लण मानल े जाऊ शकत े.
तुमची गती तपासा :
१. वैवािहक बलाकारावरील ज े.एस. वमा यांचा अहवाल प करा .
११.५ घटफोटाच े कारण :
भारतात ाम ुयान े िहंदू िववाह कायदा १९५५ आिण िवश ेष िववाह कायदा १९५४ असे
दोन िववाह काय दे आहेत, परंतु अपस ंयाक गटा ंमधील िववाहा ंना िनय ंित करयासाठी
काही िवधायी कायद े आहेत. उदा. मुिलम िववाह कायदा , १९३९ ; पारशी िववाह आिण
घटफोट कायदा , १८६२ ; भारतीय िन िववाह कायदा , १८७२ . परंतु घटफोटाच े
कारण सव कृयांमये सारख ेच आह ेत, उदा. ूरता, िववाहाया व ेळी पुष नप ुंसक असण े,
दोन वषा पयत भरणपोषण न द ेणे, यिभचार , धम बदलण े, वैवािहक जीवनाची परतफ ेड
करयात अयशवी इ .
घटफोटासाठी कायान े िदलेया सव फमानांवन ह े प होत े क, ूरतेचा कोणताही
कारचा , ाणघातक हला , शारीरक स ंबंध, २ वषाहन अिधक काळ द ूर राहण े िकंवा
जोडीदाराची काळजी न घ ेणे यासारख े युकाय क शकत नाही , याचा अथ या काराला
आहे. "गोपनीयत ेचे े" िकंवा "वैवािहक े" मये वेश केला आिण एक आधार हण ून
ौय दान क ेयाने घटफोटाच े कारण हणून वैवािहक बलाकाराला व ैधतेची स ंधी
िमळत े. हटयामाण े बलाकार हा एखाा यिवचा जघय ग ुहा आह े यात -
हला , िहंसाचार , नैितकत ेचा हास आहे. पुढे लात ठ ेवा क , बलाकारासाठी ७वष ही
िशा दोषी यला िदली जाणारी िकमान िशा आ हे. अशा कार े पतीला ४ वषापेा
जात काळ पनीपास ून िवभ करण े, तसेच पतीला ७ वष कारावासाची िशा झायास
घटफोटाचा आद ेश आह े. वैवािहक बलाकाराया आधारावर घटफोट म ंजूर
करयासाठी अितर हण ून मुिलम िववाह कायदा , १९३९ या िववाह िवछ ेदन का यदा
कलम २ खंड iii अंतगत तरत ूद आह े.
तुमची गती तपासा :
१. भारतात घटफोटाची कारण े काय आह ेत?
११.६ सारांश:
गेया शतकाया चा ंगया भागासाठी , वैवािहक बलाकाराची स ंकपना बहत ेक राा ंया
कथानामधून गायब आह े. भारतातील काही भायकार भारतातील व ैवािहक बला कार
कायाया अभावाचा दोष न ेहमीया “भारतीय ितगामी स ंकृतीवर” लावयाचा यन
करतात , तथािप बहत ेक राा ंनी १९९३ मये UN या “मिहला ंवरील िह ंसाचार िनम ूलन
घोषण े” नंतरच व ैवािहक बलाकार ग ुहा ठरवल े. munotes.in

Page 115


सकालीन वादिववाद : लिगक िह ंसा
आिण िववाह व घटफोट अिधकार

115 भारतान े िटीशकालीन काया ंची मोठ ्या माणावर उसनवारी क ेली आह े, अथातच,
यातही ुटचा वारसा आह े; यापैक एक हणज े वैवािहक बलाकार कायाची क ेस. IPC
भारतीय द ंड संिहता च े कलम ३७५ बलाकाराशी स ंबंिधत आह े आिण त े या क ृयाला
गुहेगार ठरवत े, परंतु ते "अपवाद " करते. अपवाद हणतो , "एखाा प ुषाने वतःया
पनीशी क ेलेला लिगक स ंबंध, पनीच े वय प ंधरा वषा पेा कमी नाही , हा बलाकार नाही ."
अनेकांचा असा य ुिवाद आह े क िववािहत जोडया ंशी संबंिधत अशा समया ंचा समाव ेश
"कौटुंिबक िह ंसाचारापास ून मिहला ंचे संरण कायदा २००५ " मये केला आह े आिण अ शा
कार े वैवािहक बलाकार कहर करयासाठी िक ंवा (IPC)कलम ३७५ मधील अपवाद
भाग हटिवयासाठी िवश ेष कायाची आवयकता नाही .
कौटुंिबक िह ंसाचार कायदा हा व ैवािहक बलाकाराया ग ुाला कहर करयासाठी
युिवाद क ेला जाऊ शकतो कारण "लिगक अयाचार " ची याया "घरगुती िह ंसा" ची
कृती िकंवा आचरण हण ून केली जात े.
तथािप , या कायामय े दोन समया आह ेत, याम ुळे वैवािहक बलाकाराया करणा ंना
सामोर े जायासाठी त े अपुरे मानल े जाते:
1. "लिगक अयाचार " या शदाचा उल ेख असताना , हा कायदा IPC या कलम ३७५
मये परभािषत क ेयामाण े "बलाकार " ची पपण े याया करत नाही .
2. कौटुंिबक िह ंसाचार कायदा यायालया ंनी "नागरी कायदा " हणून मानला आह े आिण
अशा कार े आरोपी कोणयाही त ुंगवासाची िशा न घ ेता सुटू शकतो .
यामुळे, आपया पनीवर बलाकार करणाया पतना तुंगवासाची िशा न होता यात ून
सुटका िमळ ू शकेल अशी पोकळी नकच आह े.
११.७ :
• भारतात मिहला ंवरील ल िगक िह ंसाचाराला म ुयव े कसे समजल े जाते?
• भारतातील व ैवािहक बलाकाराची सयाची कायद ेशीर परिथती काय आह े?
• भारतात घटफोटा संबंधात मिहला ंना काय अिधकार आह ेत?
११.८ संदभ आिण अिधक वाचनासाठी :

 Bachar, K., & Koss, M.P. (2001). From prevalence to prevention:
Closing the gap between what we know about rape and what we do.
In: C.M. Renzetti, J.L. Edleson, & R.K. Bergen (Eds.), Sourc ebook
on violence against women ( pp. 117 – 142). Thousand Oaks, CA:
Sage.

 Bergen, R.K. (1996). Wife rape: Understanding the response of
survivors and service providers. Thousand Oaks, CA: Sage. munotes.in

Page 116


िलंगभावाच े समाजशा
116
 Bograd, M. (1988). Feminist perspectives on wife abuse: An
introduction. In K. Yllo, & M. Bograd (Eds.), Feminist perspectives
on wife abuse ( pp. 11 – 26). Newbury Park, CA: Sage.

 Campbell, J.C. (1989). Women’s response to sexual abuse in
intimate relationships. Health Care for Women International, 10, 335
– 346.

 Campbell, J.C., & Dienemann, J.D. (2001). Ethical issues in
research on violence against women. In C.M. Renzetti, J.L. Edleson,
& R.K. Bergen (Eds.), Sourcebook on violence against women ( pp.
57 – 72). Thousand Oaks, CA: Sage.

 DeKeseredy, W.S. (2000). Current controversies on defining
nonlethal violence against women in intimate heterosexual
relationships: Empirical implications. Violence Against Women, 6,
728 – 746.

 Ellis, D. (1992). Woman abuse among separated and divorced
women: The relevance of so cial support. In E.C. Viano (Ed.),
Intimate violence: Interdisciplinary perspectives ( pp. 177 – 188).
Bristol: Taylor & Francis.

 Hardesty, J.L. (2002). Separation assault in the context of
postdivorce parenting: An integrative review of the literature.
Violence Against Women, 8, 597 – 621.

 Mahoney, P., & Williams, L.M. (1998). Sexual assault in marriage:
Prevalence, consequences, and treatment of wife rape. In J.L.
Jasinski, & L.M. Williams (Eds.), Partner violence: A
comprehensive review of 20 years of research ( pp. 113 – 162).
Thousand Oaks, CA: Sage.

 Russell, D.E.H. (1990). Rape in marriage. New York: Macmillan
Press.

 Tanish Gupta , Marital Rape as a Ground of Divorce, 4 (2) IJLMH
Page 793 - 800 (2021), DOI: http://doi.one/10.1732/IJLMH.26205

munotes.in

Page 117

11/28/22, 12:20 PMTurnitin - Originality Report - SOCIOLOGY OF GENDER
https://www.turnitin.com/newreport_printview.asp?eq=1&eb=1&esm=0&oid=1936715716&sid=0&n=0&m=2&svr=43&r=67.23533414207587&lang=en…1/49Turnitin Originality ReportProcessed on: 27-Oct-2022 13:56 ISTID: 1936715716Word Count: 70025Submitted: 1SOCIOLOGY OF GENDER By AmitJadhav1% match (student papers from 02-Aug-2022)Class: MAAssignment: Industry Labour and globalizationPaper ID: 1878025496< 1% match (Internet from 11-Mar-2014)http://www.mu.ac.in/myweb_test/TYBA%20study%20material/Gender%20&%20Soc..pdf< 1% match (Internet from 17-Nov-2008)http://ncdsv.org/images/Separationdivorcesexualassault.pdf< 1% match (Internet from 03-Aug-2020)https://mafiadoc.com/feminist-criminology-bisc-mi_59ac581f1723ddbcc56662df.html< 1% match (student papers from 07-May-2019)Submitted to Washington College on 2019-05-07< 1% match (Internet from 12-Oct-2022)https://dokumen.pub/dalit-literatures-in-india-2nbsped-9781138593275.html< 1% match (Internet from 20-Oct-2022)https://dokumen.pub/gendering-caste-through-a-feminist-lens-revised-9789381345443.html< 1% match (Internet from 30-Sep-2022)https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2021/10/BA-Sociology-Syllabus.pdf< 1% match (Internet from 03-Sep-2009)http://www.apa.org/pi/iparv.pdf< 1% match (Internet from 07-Dec-2021)https://link.springer.com/article/10.1007/s10597-020-00635-2?code=a25379d6-16ad-4fb5-a1b9-55eb1e04aa15&error=cookies_not_supported< 1% match (Internet from 16-May-2020)http://docplayer.net/29563576-Gandhi-and-the-indian-women-s-movement.html< 1% match (Internet from 21-May-2018)https://open.library.ubc.ca/media/download/pdf/24/1.0071167/2< 1% match (Internet from 03-Apr-2019)https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07399330701226438< 1% match (student papers from 07-May-2022)Submitted to University of Colorado, Denver on 2022-05-07< 1% match (Internet from 19-Aug-2022)https://eprints.usq.edu.au/40394/1/A%20Carruthers_291020_%20Clean_Copy.pdf Similarity Index2%Internet Sources:2%Publications:1%Student Papers:2%Similarity by Sourcemunotes.in