TYBA-Sem-VI-SOCIOLOGY-OF-ORGANIZATIONS-1-munotes

Page 1

1 १
संघटना : संघटनेची वैिश्ये आिण तव े
करण रचना :
१.० उिे
१.१ तावना
१.२ संघटना हणज े काय?
१.३ संथेची वैिश्ये
१.४ संथेची तव े
१.५ सारांश
१.६
१.७ संदभ
१.० उि े
१. संघटना हणज े काय ह े समज ून घेणे.
२. संघटनेची वैिश्ये आिण तव े यांचा परचय कन द ेणे.
१.१ तावना
संघटना हणज े लोका ंचा स ंह, जे परभािषत उि े पूण करयात ग ुंतलेले असतात .
संघटना ही एक सामािजक यवथा असून, यामय े सव औपचारक मानवी स ंबंध
समािव असतात . संथेमये कमचा या ंमये कामाच े िवभाजन आिण क ंपनीया
उिा ंया िदशेने काया चे संरेखन समािव आह े. याला द ुसरे सवा त महवाच े
यवथापकय काय हण ून देखील स ंबोधल े जाऊ शकत े. ते कमचा या ंया कामात
समवय साधत े, संसाधन े िमळवत े आिण क ंपनीया उिा ंया अन ुषंगाने दोही एक
आणून काम करते.
एखाा स ंथेस ितची वत :ची वैिश्ये, संरचना, कार , तवे इयादी िविवध बाबी
असतात . अशाकार े संघटना ही गितशील वातावरणात सामाय उि े साय
करयासाठी लोक , रचना आिण त ंानाची बनल ेली एक सामािजक यवथा असत े.
दुस-या शदात सा ंगायचे त र संघटना ही एक मानवी स ंघटना आह े, िजथे दोन िक ंवा munotes.in

Page 2


संघटनाचे समाजशा
2 अिधक लोक िविश सामाय उिे आिण साधन े आिण िनयोिजत स ंयु यन आिण
सांिघक काया ारे िविश सामाय उि े साय करयाया इछ ेसह एक य ेतात.
या करणा मये संथा हणज े काय ह े समज ून घेयासोबतच आपण संथेची महवाची
वैिश्ये आिण तव े जाणून घेणार आहोत .
१.२ संघटना हणज े काय?
एस. ए. शेलकर आिण ही . एस. शेलकर यांया मत े, “संघटना ही एक अशी यंणा
िकंवा मूलभूत चौकट आह े जी यला एकितपण े काय करयास सम करते
एकािमक गट यनात ून िनधा रत उि े साय करत े. यवथापनासाठी
यवथापकय काय करयासाठी ह े एक मायम आह े.”
डय ू. जे. डंकनया मत े, "संथा हणज े परपर संवादी आिण परपरावल ंबी यचा
असा समुचय आह े क, जो सामाय उि ांसाठी काय करतो आिण यांचे संबंध एका
िविश स ंरचनेनुसार िनधा रत क ेले जातात ."
थोडयात , संघटना ही एक िविश रचना असल ेली जागा आह े, िजथे बदलया
वातावरणात लोक एक येतात आिण एक समान य ेय साय करयासाठी एक काम
करतात .
जमाती , वांिशक गट , कुटुंबे ही स ंघटनेची उदाहरण े नाहीत .
संथेकरता तीन आवयक गोी आह ेत:-
अ) लोक
ब) सामाय येय
क) संयु यन
संथेया दोन स ंकपना आह ेत:
१. िथर स ंकपना :
िथर स ंकपना अ ंतगत 'संथा' हा शद रचना , अितव िक ंवा िनिद संबंधांचे नेटवक
हणून वापरला जातो . या अ थाने संघटना हणज े सामाय उि े साय करयासाठी
औपचारक नात ेसंबंधात बा ंधलेया लोका ंचा सम ूह. ही संकपना यवर नह े त र
थानावर भर द ेते.
२. गितशील संकपना :
गितशील संकपनेअंतगत 'संथा' हा शद चाल ू ियाकलापाची ि या हण ून वापरला
जातो. या अथा ने संघटना ही काय , लोक आिण णाली आयोिजत करयाची िया
आहे. हे उि साय करयासाठी आवयक असल ेया ियाकलापा ंचे िनधा रण munotes.in

Page 3


संघटना : संघटनेची
वैिश्ये आिण तव े
3 करयाया िय ेशी स ंबंिधत आह े आिण यना िनय ु केलेया योय गटा ंमये
यांची यवथा करण े आवयक आह े. ते संघटनेला एक म ु दक णाली मानत े,
बंिदत णाली हण ून नाही . गितशील संकपना यवर भर द ेते आिण स ंथेला सतत
चालणारी िया मानत े.
कोणयाही स ंथेमये यवथापका ंना अन ेक कारया स ंथामक संरचनेमधून िनवड
करणे आवयक असत े. संथेया उिा ंपयत पोहोचयासाठी यवथापक आिण
यांया स ंथेची रचना करयाचा माग हणज े संथामक रचना . िवभाग आिण
यमय े कतये, काय आिण जबाबदा यांचे वाटप हा स ंथामक रच नेचे घटक आह ेत.
इतर स ंरचनामक घटका ंमये अहवाल स ंबंध आिण स ंथेया पदान ुमातील तरा ंची
संया समािव आह े.
काही आध ुिनक स ंथामक रचना स ंगणक आिण स ंेषण त ंानावर अवल ंबून
असतात . इतरांनी स ुथािपत संरचना काढया आहेत या यवथापका ंनी आिण
संथांनी अन ेक वषा पासून वापरया आह ेत. संघटनामक रचना काहीही असो , या
सवामये एक साधी िटकाऊ ग ुणवा असत े. संथेतील पदानुम अिधकार स ंबंधांवर
अवल ंबून असतात . संथामक त े संथेची औपचारक रचना दश वतात . ते संथेची
वतमान जुळवणी िकंवा संथेया यवथापका ंना हव े असल ेली भिवयातील जुळवणी
दशवतात. हे ते सामायत : संथेतील थान दशिवयासाठी बॉस ेस आिण
अहवालामक संबंध दश िवयासाठी बॉसला जोडणाया र ेषा वापरतात .
आपया समाजात िविवध कारया स ंघटना पाहायला िमळतात . या संथांचे वप
आिण उ ेशानुसार वगकरण क ेले जाते. ते खालीलमाण े आहेत:-
यवसाय स ंथा: नफा िमळिवयासाठी थापन क ेलेया स ंथेला यवसाय स ंथा
हणून ओळखल े जाते. या संथांचे मुख लाभाथ मालक िक ंवा भागधारक असतात .
उदा. सूया नेपाळ क ंपनी, बु एअर इ .
ना-नफा सामािजक स ंथा: या स ंथा नफा कमावयासा ठी नस ून ाहक िकंवा
समुदायाला स ेवा देयासाठी िक ंवा पुरवयासाठी थापन क ेया जातात या ना -नफा
सामािजक स ंथा आह ेत. उदा. िभुवन िवापीठ , नेपाळ र ेडॉस , बीर हॉिपटल इ .
सहकारी स ंथा: पधचे यन कमी करयासाठी आिण सहकाया चे मूय जातीत
जात वाढवयासाठी या कारया स ंथा थापन क ेया जातात . या संथेचे मुय
उि साम ूिहक यनात ून सहभागी सव सदया ंया व ैयिक गरजा आिण सम ृीची
गरज पूण करण े आहे.
सरकारी स ंथा : सवसामाया ंना सेवा देयासाठी सरकारन े थापन क ेलेली स ंथा
हणजे सरकारी स ंथा. ते मंालय े, िवभाग , सैय, पोलीस इयादी अस ू शकतात . या
कारया स ंथेचे मुय उि िनयमन आिण सामाय लोका ंचे कयाण हे असत े. munotes.in

Page 4


संघटनाचे समाजशा
4 आंतररा ी य संघटना : िविवध द ेशांया सहभागान े यां या िहतासाठी था पन
कर या त आल े या संघटना ंना आ ंतररा ी य सं था अ से हणतात . उदा. ASEAN ,
SAARC , UNDP , IMF इ. या स ंघटना सदय द ेशांया साम ूिहक िहतस ंबंधांना
ोसाहन द ेयासाठी न ेहमीच काय रत असतात .
तुमची गती तपासा :
१. 'संघटना ' या शदा तून तुहाला काय अथबोध होतो ते सांगा.
१.३ संथेची वैिश्ये
िविवध लेखक या ंया वत : या िकोनातून ‘ संघटना ’ हा शदा कडे पाहतात . सव
िकोना ंमये एक गो समान आह े ती हणज े संघटना हणज े यमय े अिधकार
संबंध थािपत करण े जेणेकन त े संथामक उि े साय करयास मदत कर तील.
संथेची काही व ैिश्ये खालीलमाण े -
१. कामाच े िवभाजन :
संथा यवसायाच े संपूण काय हाताळत े. यवसा याचे एकूण काय ियाकलाप आिण
कायामये िवभागल े गेले आहे. वेगवेगया यना या ंया काय म िसीसाठी िविवध
उपम िनय ु केले जातात . यामुळे मांचे िवभाजन होत े. एक य अन ेक काय पार
पाडू शकत नाही असे नाही ; परंतु एखााची काय मता वाढिवयासाठी िविवध
ियाकलापा ंमये कायिवशेषीकरण आवयक असत े. संथा स ंबंिधत ियाकलापा ंमये
काम िवभािजत करयात मदत करत े. यासाठी वेगवेगया यना िनय ु केले जाते.
२. समवय :
कायिवभागणी इतक ेच िविवध उपमा ंचा समवय असण े ही आवयक आह े. हे िविवध
ियाकलापा ंचे एकीकरण आिण स ुसंवाद साधयास मदत करत े. समवयाम ुळे कामाची
पुनरावृी आिण िवल ंब टळतात . खरं तर संथेतील िविवध काय एकम ेकांवर अवल ंबून
असतात आिण एकाची कामिगरी द ुसयावर भाव टाकत े. या सवा चा योय समवय
साधला ग ेला नाही तर सव िवभागा ंया कामिगरीवर िवप रत परणाम होतो .
३. सामाय उि े :
सव संथामक रचना यवसायाया उिा ंया ाीसाठी एक साधन आहे. िविवध
िवभागांची उि े मुख यावसाियक उि े साय करतात . संघटनामक रचना सामाय
आिण प उिा ंभोवती तयार क ेली पािहज े. ते यांया योय िसीस मदत करेल.
४. सहकारी स ंबंध :
एखादी स ंथा सम ूहातील िविवध सदया ंमये सहकारी स ंबंध िनमा ण करत े. संथा एका
यार े थापन करता य ेत नाही . यासाठी िकमान दोन िक ंवा अिधक यची गरज munotes.in

Page 5


संघटना : संघटनेची
वैिश्ये आिण तव े
5 आहे. संघटना ही एक अशी णाली आह े, जी यमय े अथपूण संबंध िनमा ण
करयास मदत करत े. िविवध िवभागा ंया सदया ंमधील स ंबंध अन ुलंब आिण ैितज
दोही असाव ेत. संथेची रचना अशी क ेली पािहज े क , ती लोका ंना या ंचे काय
एकितपण े करयास व ृ कर ता येईल.
५. सु-परभािषत ािधकरण -जबाबदारी स ंबंध :
एखाा स ंथेमये चांगया, परभािषत अिधकार आिण जबाबदारीसह पदान ुमात
यवथा क ेलेली िविवध पद े असतात . नेहमीच एक मय वत ािधकरण अस ते,
यामध ून अिधकार स ंबंधांची साखळी स ंपूण संथेमये पसरल ेली असत े. पदांचे
पदानुम स ंेषणाया ओळी आिण नात ेसंबंधांचे वप परभािषत करतात .
तुमची गती तपासा :
१. संथेया कोणयाही दोन सवा त महवाया व ैिश्यांबल तपशीलवार सा ंगा.
१.४ संथेची तव े
हावड िबझन ेस र ूनुसार, संथामक पती आिण मानवी वत नातील अ ंती यांया
बरोबरीने संथेचा िवकास होत असताना या ेाचा एक मोठा त ुकडा अज ूनही यातून
गहाळ आह े, असे जाणवत े. तवांचा एक स ंच जो स ंघटना ंनी भरभराटीसाठी काय चा ंगले
केले पािहज े हे सांगतो. यानुसार संथेतील िवकासामक उपमा ंना माग दशन
करयासाठी खाली ल १० तवे सांिगतली आहेत.
१. सहकाया ला ोसाहन ा :
सहकारी स ंथामक सुयवथा ा करण े आिण तापुरता वाथ न करण े हे संथा
िवकासाच े मुय उि आह े. अिधक भावी आिण िचरथायी धोरण हणज े कामाया
संबंधांचे वप बदलण े. िम अनोळखी लोका ंपेा अिधक सहकाय करतात , जेथे वत:
ची जातीत जात वत णूक चांगली करया चे आकष ण जात असत े. परणामी चांगया
कंपया कम चा या ंमये मजब ूत सामािजक ब ंधने िनमा ण करयासाठी मोठ ्या माणात
ऊजा खच करतात .
२. बदलासाठी स ंघिटत हा :
या स ंथांना बदलयाची आवयकता असत े या सहसा बदलत नाहीत . एकेकाळया
महान क ंपयांना लो -मूहस आिण ह ॅज-बीसया िवत ृत मशानभ ूमीत या ंची अंितम
िवांतीची िठकाण े सापडली आह ेत. या कंपया अयशवी झाया कारण या बदलया
परिथतीशी ज ुळवून घेऊ शकया नाहीत आिण भा ंडवलशाहीया अामािणक
सयाला बळी पडया . भावी स ंघटना ंमये नेते अथ आिण क ृतीचे एकमत तयार कन
पाघाताचा सामना करतात . ते बदलासाठी क ेस तयार करतात , बदलासाठी
सकारामक मानिसकता तयार करतात , बदलाया यना ंचे मूय आिण व ैधता इतरा ंना
पटवून देतात आिण स ंथामक जडवाया णालीगत शिव लढा द ेतात ज े munotes.in

Page 6


संघटनाचे समाजशा
6 कंपयांना यांया वत मान, िदशाभ ूल माग बंद करतात . आमिवास , ढिनय आिण
धैय हे या वासातील उपय ु साथीदार आह ेत, कारण सव बदल सहज िदस ून येत
नाहीत आिण याची प गरज आिण स ंधीची िखडक ब ंद होयाप ूव ते केले पािहज ेत.
३. भिवयाचा अ ंदाज या :
येक स ंघटनामक म ृयू टाळता य ेयासारखा नाही . असे हटल े आह े क ,
कॉपर ेशनला जीवनाया काठावर अिनित काळासाठी र गाळयाची िक ंवा अकाली
मरयाची गरज नाही . एखाा स ंथेचे जतन ह े यांया न ेयांकडे संचालनामक िनणय
आिण या ंया क ंपयांना पुढे काय हवे आहे यासाठी तयार करयाच े कौशय यावर
अवल ंबून असत े. तथािप , जेहा भिवयकाळ य ेतो तेहा अन ेक कंपया नवीन बाजारप ेठा
आिण ाहका ंया अिभचीन ुसार आवयक असल ेया मागया प ूण क शकत नाहीत ,
कारण दीघ कालीन आका ंा अप मुदतीया आव ेगांमुळे नाकारया जातात .
४. लविचक राहा :
संघटना िशत ब आिण लविचक असायला हयात . अशांत काळात अनप ेित गोवर
िववेकपण े ितिया द ेणाया आिण मागणीचा जोर आयावर लविचकपण े वाकणाया
आिण नंतर परवत नाची गरज स ंपयानंतर या ंचा आकार प ुहा िमळवणा या ाहक /
माकटया मागणीला ितसाद हण ून परिथतीन ुसार पांतरत करयाची ही मता
सामायत : सुधारत ऑटोम ेशनार े आिण त ंानाया स ंरेिखत करयाया यनात
आिण ाहका ंना जे हवे आहे, ते लोक ज ेहा त े हवे आहे - वापरयाया खचा तील ुटी
टाळून संरेिखत करयाया यनात कम चा या ंची संया िक ंवा काय याार े ा क ेली
जाते.
५. िविश जागा तयार करा :
कामाया वातावरणाची ग ुणवा आिण कम चा या ंया आरोय , समाधान आिण कामिगरी
यांयातील दुयाचे समथन न करणार े अयास शोधण े कठीण आह े. पयावरणीय
इनडोअर ग ुणवेचे मूलभूत परमाण उदा. सुस उणता , हवेची गुणवा , काश ,
विनक ग ुणवा आिण फिन चरची अगनॉिमक व ैिश्ये विध त काय मतेशी
सकारामकपण े संबंिधत आह ेत. पयावरणाची ग ुणवा द ुिमळ मानिसक आिण भाविनक
संसाधना ंसाठी स ंभाय ितपध आह े जी एक तर िशण आिण काय मतेस सम
िकंवा दुबळ क शकत े.
६. तुमया कम चा या ंमये िविवधता आणा आिण सव समाव ेशक वातावरण तयार
करा :
जिटल काय समाधानकारकपण े पूण करयासाठी िविवध िकोन आिण मता ंचे िमण
आवयक आह े. कार तयार करयासाठी िडझा यनर, संगणक शा , अिभय ंते आिण
िनमाते यांचे िमण लागत े. समया सोडवयासाठी शारीरक व ृी आिण बौिक स ंपी
एक करयासाठी व ेगवेगया लोका ंची आवयकता असत े. munotes.in

Page 7


संघटना : संघटनेची
वैिश्ये आिण तव े
7 ७. वैयिक वाढीस ोसाहन ा :
एक भावी 'गुणवा यवथापन काय म' असा आह े यामय े कंपनीकड े सम , बा
नोकरीच े उमेदवार, िवमान पदा ंचे पुरेसे सम कहर ेज, संपूण संथेत उरािधकार
योजना आिण समथ न काय मांचा एक मोठा सम ूह असतो . कमचा या ंची करअर मता ,
जीवन येये वाढवयासाठी करअर सम ुपदेशन आिण िवकास , करअर िनयो जन
कायशाळा आिण यावसाियक म ूयमापन , मागदशन आिण िशण काय म आिण इन -
हाउस िशण आिण श ैिणक सहाय इ. आवयक असत े. असे हटल े आहे क ,
संथांनी लोका ंना स ुधारयाची अप ेा करयाचा सवा त उल ेखनीय माग हणज े
यांया कौशयाचा समान करणे होय.
८. लोका ंना सम करा :
संथांमये सबलीकरणाची था बहत ेक पालका ंसारखी असत े. यांया िकशोरवयीन
मुलाकड े उच कायमतेया वा हनाची चावी िदली जात े आिण िदव साअख ेरीस कार
अखंड परत य ेईल, अशी आशा बाळग ली जात े. फ द ुस याया हाती सा सोपवयान े
यातून काहीतरी सकारामक होईल याची खाी िमळत नाही . या बदलाम ुळे संकृती
आिण ऑपर ेशसमय े लणीय बदल होतो . यामये मािहतीची द ेवाणघ ेवाण, तांिक
सुधारणा , सहभागी िनण य घेणे, यापक िशण , सहयोगी समया सोडवण े आिण
सांिघक िवास यांचा समाव ेश होतो .
९. उच कामिगरी करणाया ंना बीस ा :
कामिगरीया योजना ंसाठी योय ग ुणवेवर आधारत व ेतन िदयास नोकरीच े समाधान
वाढते आिण क ृतीस व ृ करत े आिण ज ेहा योय स ंरिचत वातावरण तयार करयात
महवप ूण ठरत े यामय े उवरत काय सवम होयास मदत होत े. संघटनेत चांगले
काम करणाया सदयांचा गौरव क ेला पािहज े जेणेकन कमी सम सदया ंना आपली
कामिगरी उ ंचावयासाठी ेरणा िमळ ेल.
१०. नेतृव संकृती वाढवा :
येकाने या संथेत काम क ेले आहे यांना संथेतील नेतृवाची भावी श आिण
संकृतीवर होणार े चांगले आिण वाईट परणाम दोही चांगले माहीत असतात . एककड े
कमचा या ंया कायमतेवर मानिसक आिण शारीरक आरोय , तसेच अपमानापद
पयवेण आिण िवचलनाच े दुपरणाम होत असतात . दुसरीकड े सहायक सव समाव ेशक
यवथापन पती स ुरितत ेची आासन देते, जी लोकांना वाजवी जोखीम घ ेयास,
चुका करयास परवानगी द ेते, तसेच बोलयाची आिण यथािथित आहान देयाची
आिण मदत मागयाची आिण संसाधना ंना सुधारणा करयासाठी िवन ंती करते.
तुमची गती तपासा :
१. संघटना ंया कोणयाही पाच तवे सिवतर िलहा. munotes.in

Page 8


संघटनाचे समाजशा
8 १.५ सारांश
अशाकार े संघटना हणज े दोन िक ंवा अिधक यचा सम ूह आिण समान उि िक ंवा
उिाभोवती स ंसाधना ंचे समिवत वाटप होय. यया सहवासापास ून संथेला वेगळे
करणार े घटक खालीलमाण े आहेत:
लोक - सव संथांना मानवी सदया ंची आवयकता असत े. जरी स ंथेकडे भांडवल
आिण उपकरण े यासारखी इतर का रची स ंसाधन े असतात ; परंतु मानवा ंचा सहभाग
आवयक असतो .
वेगळा उ ेश - संथेचे सदय 'िमशन , टेटमट' मये नमूद केलेया उ ेशासारखा
वेगळा उ ेश साय करयासाठी सहयोग करतात . संथामक उ ेशामय े सामायतः
काय पूण करण े िकंवा इिछत परणाम ा करण े समािव असत े.
रचना - संथेची एक रचना असत े. सामायतः सव सदया ंारे याच े पालन केले जाते.
एखादी स ंथा कायद ेशीर यवसाय अितवाची िथती ग ृहीत ध शकत े, जी ितची
संथामक रचना िनय ंित करत े.
१.६
१. संघटनामक रचना हणज े काय?
२. संथांची वैिश्ये प करा .
३. संघटना ंची तव े काय आह ेत?
१.७ संदभ
 Bekmezci , I. (2022 ). Concepts of Management . Characteristics ,
Levels , Functions , Skills , and Importance : GRIN Verlag .
 Champoux , J. E. (2020 ). Organi zational Behavior : Integrating
Individuals , Groups , and Organizations : Taylor & Francis .
 Malone , T. W., Laubacher , R., Morton , (2003 ). Inventing the
Organizations of the 21st Century : MIT Press .

 munotes.in

Page 9

9 २
संघटनामक स ंरचना
(ORGANISATIONAL STR UCTURE)
करण रचना :
२.० उि्ये
२.१ तावना
२.२ संघटना ंचा अथ आिण याया
२.२.१ वप
२.२.२ गरज आिण महव
२.२.३ आधार
२.२.४ मूलतव े / िनयम
२.२.५ काय
२.३ संघटनामक स ंरचनेचा अथ
२.४ औपचार क संघटना
२.४.१ अथ व याया
२.४.२ वैिशये
२.४.३ गुण
२.४.४ मयादा
२.५ संरचनेचे कार
२.५.१ रेषीय स ंघटन
२.५.२ कमचारी स ंघटन
२.५.३ कायामक स ंघटन
२.५.४ लंबाकृती संघटन
२.५.५ समतरीय स ंघटन
२.६ सारांश
२.७ munotes.in

Page 10


संघटना चे समाजशा
10 २.० उि ्ये
अ) संघटनेची संरचना जाण ून घेणे.
ब) औपचारक स ंघटनेचा अयास करण े.
क) औपचारक स ंघटनेचे कार सखोल अयासण े.
२.१ तावना
आधुिनक समाजात उोगास महवाच े थान ा झाले आहे. समाजातील यया
िविवध गरजा प ूण करयासाठी समाजात अन ेक यवथा आिण उपयवथा िनमाण
झालेया आहेत. उोग ही अशीच एक महवप ूण यवथा समाजात आढ ळते.
समाजातील यना स ेवा देयासाठी यवथा आिण उपयवथा याची िनिम ती झाली .
येक यवथ ेचे आिण उपयवथ ेचे काय सुयविथतपण े चालाव े ह ण ून संघटनेची
िनिमती झाली . संघटनांची काही उिये आिण य ेये असतात . ती साय करयासाठी
एक िनयम णाली तयार क ेलेली असत े. या िविश चौकटीत राहन यवथापक
संघटनेची य ेये साय करयाचा यन करतो . यासाठी स ंघटनेत िविवध तर िनमा ण
केले जातात . िविवध िवभाग आिण उपिवभागा ंची िनिम ती केली जात े. येक तरावर
एक अिधकारी न ेमून यायाकड े काही अिधकार व जबाबदाया सोपिवया जातात . तो
अिधकारी आपया सहकाया वर आिण हाताखाली काम करणाया यवर िनय ंण
ठेवून या ंयामाफ त स ंघटनेची उि ्ये साय करयाचा यन करतो . अशा
संघटनामक स ंरचनेचा आपण अयास करणार आहोत .
२.२ संघटना ंचा अथ आिण याया
या व ेळेस दोन िक ंवा अिधक य आपया य ेय पूततेसाठी एक य ेऊन परपरा ंशी
सहकाय कन आपया य ेय पूततेसाठी यन करतात , तेहा या यया
एककरणास संघटना हणता त. 'संघटन' या शदाला इ ंजीत 'Oraganisation '
हणतात . हा शद ‘Organism ’ या शदापास ून िनमा ण झाला अस ून, याचा अथ
िविवध िवभागात िवभागल ेली रचना होय. हे सव िवभाग परपर िनगडीत असतात .
'संघटन' या शदाचा अथ अिधक प होयासाठी मानवी शरीररचन ेचे उदाहरण द ेता
येईल. मानवी शरीरातील अवयव एका ीन े वतंपणे काम करतात . तरी य ेक
अवयव काही अ ंशी दुसयावर अवल ंबून असतात . परपरा ंना पूरक काम करतात .
यामुळेच मानवी शरीराच े काय वत ंपणे न पाहता परपरप ूरक ीकोनात ून पाहाव े
लागत े. तसेच उपादन ियेचेही िवभाजन अन ेक िवभागात झाल ेले असत े. यांचे ही
उपिवभाग असतात . येक िवभागात पदािधकारी , कमचारी, तं वत ंपणे काम
करतात . तरीही य ेक िवभागाच े उपिवभाग एकम ेकांशी िनगडीत असतात . सव िवभाग
आिण उपिवभाग उोगाया य ेयधोरणा ंशी, उिा ंशी सुसंगत काय करतात .
munotes.in

Page 11


संघटनामक स ंकृती
11 संघटना ंया िविवध याया खालीलमाण े सांगता य ेतील -
१) आर. सी. डेिहस - “नेयाने िदल ेया आद ेशानुसार सामाय ह ेतू पूततेसाठी
सहकाया ने यन करणाया यया सम ूहास स ंघटना हणतात .”
२) पेिगल व लासबग - “एखाा उप मातील अन ेकिवध घटका ंमधील रचनामक
संबंध हणज े संघटना होय .”
३) नायडर - “संघटना ंया य ेयाशी स ुसंगत िक ंवा स ंघटनािभम ुख अस े परपर
संबंिधत व िनगडीत िनण य घेणाया लोकांचा सम ूह हणज े संघटना होय .”
४) टॉलकॉट पास स - “िविश य ेयाया पूततेसाठी ज े मानवी सम ूह िकंवा सामािजक
एकके मुाम रचली जातात आिण गरज ेनुसार या ंची पुनरचना होत राहत े, यांना
संघटना हणतात .”
५) ा. एस. बोराड े - “उपादन यवथ ेत समान उि साय करयाकरता
एकितरया काय करणाया मानवी स ंरचनेस संघटना अस े हणतात .”
२.२.१ वप :
उोगध ंाची उि ्ये साय करयासाठी स ंघटना तयार करावी लागत े. यवसायात
िकंवा उोगात िविवध कारची काय करावी लागतात . ती कोणी व कोणया माने
करावीत याबाबत स ंघटना एक तक संगत आराखडा ठरिवत े. िविश काम े करयासाठी
यवथापनाच े तर िनमा ण केले जातात . कोणया तरावर कोणी व कोणती काम े
करायची ह े ठरव ून यामाण े अिधकार व जबाबदा यांचे वाटप करयात य ेते. अशा
रतीन े उोगातील िविवध काय िविवध तरावर मा माने कन घ ेयासाठी क ेलेया
रचनेला संघटना अस े हणतात .
संघटन रचन ेची तुलना मानवी शरी रातील हाडा ंया सा ंगाड्याशी करता य ेते. माणसाया
शरीरात हाडा ंची िविश पतीन े जुळवणी क ेयामुळे हाडांचा साप ळा तयार होतो व
मानवी शरीराची रचना तयार होत े. या रचन ेत य ेक सा ंधा व हाड अय ंत महवाच े
असत े. माणसाया हालचालसाठी या ंचा सतत उपयोग होतो . याचमाण े
यवसायाया स ंचालनासाठी संघटन रचना अय ंत महवाची आह े. ही संघटन रचना
यवसायाची उि ्ये पूण करयासाठी िनमाण केलेली असत े. थोडयात , संघटनेतील
िविवध काया चे सव कमचायामये िवभाजन कन या ंची मवारी ठरिवण े व
संघिटतपण े काम क रणे हणज ेच संघटना रचना होय .
२.२.२. गरज आिण महव :
(१) आधुिनक उोगध ंदा सुरळीत चालिवयाकरता स ंघटन अय ंत महवाच े असत े.
आधुिनक उपादन पती सव च बाज ूंनी यापक आह े. यासाठी उपादना ंया
िविवध साधना ंचा वापर क न उपादन काया स वेग देयासाठी , िनित व munotes.in

Page 12


संघटना चे समाजशा
12 योजनाबरीया सव काय घडव ून आणयासाठी समथ व भावी यंणेची
आवयकता असत े.
(२) येक उोगध ंाची उि ्ये, उपादन िय ेचे वप , कायाचा याप इ . िनित
कन संघटनेची उभारणी केली जाते. संघटनेची उभारणी केयानंतर ही यंणा
अयंत कौशयान े राबिवयाच े काम काय कारणीच े असत े. उम शासनाची
यायाच समथ संघटनेया थापन ेत केलेली असत े. योय व ेळी व योय िठकाणी
अचूक िनण य घेयासाठी उभ े केलेले संघटन हणज ेच अच ूक शासन होय . कारण
संघटनेत एकच य िक ंवा यचा सम ूह िनणय घेत नाही , तर स ंघटनेतील
उचतरीय अिधकाया ंपासून त े संघटनेचे काय यात उतरिवणा या
कामगारा ंपयत सवा नी िनण य घेणे आवयक असत े.
(३) समपातळीवरील सव ियांचा समवय घडव ून आणण े, संघटनेतील सव यना
योय या जबाबदाया देणे व या ंची िनण य घेयाची मता वाढिवण े इ. गोी मोठ ्या
उोगध ंात असतात . साहिजकच स ंघटनेतील िविवध भागात काम करणाया
यया अिभव ृी, यांया सवयी व मनाचा कल स ंघटनेया य ेयाशी स ुसंगत
असेल तर स ंघटनेचे यश िनित असत े. संघटनेतील य ेक यची कायका,
जबाबदारी , हक व अिधकार या ंचे िनधारण होत असयान े य ेक यला
दुसया यच े थान व दजा याची िनित मािहती िम ळते. यामुळे उम स ंघटनात
बेिशतपणा व गध ळ यांचा अभाव असतो . नायडर हणतात क , “अशा
संघटनेची रचना उम क या संघटना त अशा थाना ंवर कमचाया ंची िनय ु
केलेली असत े क या थाना ंवन कमचाया ंना स ंघटनेया उिा ंशी स ुसंगत
िनणय घेता येतात व अच ूक िनणय घेयासाठी या ंना योय ती मािहती प ुरिवली
जाते.”
(४) उोगध ंांची उि ्ये साय करयाकरता व उपादन का य अय ंत काय म
करयासाठी संघटनेची आवयकता असत े. हे संघटन िजतक े कायम असत े तेवढे
संघटनेला िक ंवा उोगध ंास च ंड यश होत े. उोगध ंदा ही क ेवळ आिथक
संघटना आह े, हा िवचार आता कालबा झाला आह े. आिथक वत ू व सेवा यांचे
उपादन करणारा उोगध ंदा ही एक मानवी संघटना मानली जाऊ लागली आह े.
(५) 'संघटन' उभारताना उपादन कायाबरोबरच िनमा ण होणाया मानवी ा ंचाही
िवचार क ेला जातो. उोगध ंात अस ंय कम चारी य ंांया सहायान े उपादन
कायात गुंतलेया असतात . यामुळे उपादनाया सव ियांचे संबंध जुळिवणे
आिण य ं व मानव या ंचे नाते थािपत करणे आवयक असत े. उोगध ंांचे
उि साय करयासाठी सव कमचाया ंचे संबंध िविश रतीन े संघिटत क ेले
जातात . कमचाया ंया कामाची िदशा व वत न कार यात एकवायता आणली
जाते. यामुळे उोगध ंात स ंघटन नस ेल तर उोगध ंातील कमचाया ंवर िनय ंण
ठेवून या ंयाकड ून काय मतेने उपादनकाय कन घ ेणे शय होत नाही . एवढेच munotes.in

Page 13


संघटनामक स ंकृती
13 नाही तर संघटनेया अभावी उोगध ंातील सव कमचाया ंचा सम ूह िदशाहीन
यचा क ेवळ समुचय बनतो.
उोगधंातील स ंबंिधत यना एक आण ून व या ंना एकित वपात कायम ठेवून
यांना उोगध ंाया ह ेतू पूततेसाठी समथ रया काय रत करण े हा स ंघटना उचतम
हेतू असतो .
आपली गती तपासा
१) संघटना ंचा अथ आिण याया , वप , गरज आिण महव िवशद करा .
२.२.३. संघटनेचे आधार िक ंवा घटक :
संघटनेत काही घटक अय ंत महवाच े असतात . या घटका ंची चचा पुढीलमाण े -
१) सुसूता: संघटनेची काय णाली स ुसूित हणज ेच िविश स ंरचनेवर आधारत
असावी . संघटनेत िविवध पद े व थान े असावीत . यानुसार भ ूिमका व दजा यांचे
वाटप क ेले जावे. येकास आपापया भ ूिमकानुसार जबाबदारी व काया चे िवभाजन
करावे लागत े. कोणयाही काया या स ंदभात समया िनमा ण होऊ नय ेत यासाठी
येक कामगारा ंना म िवभाजनामाफ त काम े ठरवून देऊन स ुसूता िनमा ण केली
जाते.
२) समूह भावना : संघटनेतील य ेक सदयात सम ूह भावना असण े आवयक असत े.
संघटनेया सा मूिहक उि प ूतकरता सव कामगार एकित आल ेले असतात .
येकाची कायणाली िभन असत े; परंतु संघटनेसाठी पोषक काय करयाच े येय
मा समान असत े. यासाठी सव सदया ंमये एकत ेची भा वना असण े गरजेचे असत े.
३) म िवभाजनाच े तव: संघटनेतील सदया ंमये िविवध ग ुण व कौशय े असतात .
यांया गुण व कौश यांचा िवचार कन काया ची िवभागणी क ेली जात े. तसेच एकाच
यला अनेक काम े िदयास दोष िनमा ण होऊ शकतो . परंतु येकाला एक वत ं
जबाबदा री िदयास तो ती कौशयप ूण रीतीन े पार पाड ू शकतो . यासाठी स ंघटनेत
म िवभाजनाच े तव राबिवल े जाते.
४) एकवायता : संघटनेया उिप ूतकरता आिण सव कामगारा ंया िहताकरता सव
कामगार वा कम चारी सम ूह एकामत ेया भावन ेतून एकित य ेऊन स ंघटनेत काय
करतात . जर स ंघटनेत एकवायता नस ेल तर स ंघटनेचे अितव धोयात य ेऊ
शकते. हणून संघटनेया काय णाली स ंदभात य ेक स ंघटना सदयात
एकवायता हणज ेच 'एकता ' असण े गरज ेचे असत े. यामुळे संघटनेची उिप ूत
सहजरया साय होऊ शकत े.
आपली गती तपासा :
१) संघटनेचे आधार िक ंवा घटक िवशद करा . munotes.in

Page 14


संघटना चे समाजशा
14 २.२.४ मूलतव े िकंवा िनयम :
आधुिनक उोगध ंांचे यश समथ संघटनेवर अवल ंबून असत े. उोगध ंांची येयधोरण े
उदा असली िक ंवा कम चारी कत बगार असला तरी , जर या ंया न ेयामय े संघटन
कौशय नस ेल तर आिण या ंचे संघटन िनदष आिण स ुयविथत नस ेल तर
उोगध ंातील य ेयधोरणा ंची काय वाही क ुशलतेने होऊ शकत नाही . हणून
कायकारणीला अचूक, भावी आिण शाश ु संघटन उभारता य ेणे अयावयक बनत े.
संघटन कौशय अिधक व ैािनक व वत ुिन करयासाठी काही मूलतवे सांिगतली
आहेत. या म ूलतवा ंचे िवेषण पुढीलमाण े -
१) उि तव : येक संघटनेचे येय िनित असल े पािहज े. तसेच संघटनेतील य ेक
िवभाग याच उिप ूतसाठी यनशील असावा .
२) िविशीकरणाच े तव: िविशीकरण म िवभाजनात ून िनमा ण होत े. योय जाग ेसाठी
योय य न ेमणे म िवभाजनात ून शय होत े. हणज ेच यया अ ंगी असणार े
गुण व कौशय या ंचा अयास क न ितला िविश पदाचा काय भार सा ंभाळयास
सांगावे. तसेच ितयावर िविश कारची जबाबदारी सोपवताना ितन े अवगत क ेलेले
ान वा िशण याचा िवचार क ेयास सोपिवल ेली जबाबदारी य वा कम चारी
योय रीतीन े पार पाड ू शकतो .
३) समवयाच े तव: संघटना ही एक मोठी काय णाली असत े. ितचे वप अवाढय
असत े. यामुळे ितचा काय भार करण े यापक बाब होऊ शकत े. यामुळे अशा मोठ ्या
संघटनेचे वा उोगध ंाचे िविवध िवभाग पाडल े जातात . अशा िविवध िवभागाच े
िवभाजन िविवध उपिवभागातही क ेले जाते. वेगवेगया जबाबदाया आिण काय या
िवभागा वर सोपिवया जातात . परंतु सव िवभाग व उपिवभागाच े येय समान असत े.
तसेच सव िवभागात उि ्ये, साधन े व काय यांमये समव य साधल ेला असतो .
४) जबाबदारीच े तव: संघटनेचे िविवध िवभाग व उपिवभागात िवभाजन झाल ेले असल े
तरी य ेक िवभागास व उपिवभागास िविश जबाबदारी सोपिवल ेली असत े. कामाच े
वाटप क ेलेले असत े. यामुळे येक कम चायास आपया जबाबदारीची जाणीव
असत े. ही जबाबदारी या ंनी कशी पार पाडावी यासाठी या ंना वेळोवेळी मागदशनही
केले जाते.
५) अिधकारात े तव: संघटनेचे जे िविवध िवभागात आिण उपिवभागात वाटप झाल ेले
असत े या य ेक िवभागात एक िविश ेणीरचना तयार क ेलेली असत े. यात
अिधकारी आिण कम चारी या ंचा समाव ेश असतो . यांना िविवध काम े वाटून िदल ेली
असतात . तसेच काही अिधकारही िदल ेले असतात . येकास कोणत े अिधकार व
कामे िदलेली आह ेत याची मािहती या िवभागात काम करणाया येक यस
असत े. यामुळे शासनाया कामात गध ळ होत नाही .
६) िनितीच े तव : संघटनेतील य ेक िवभाग आिण उपिवभागात काम करणाया
असंय कम चायांना आपल े अिधकार , काय आिण जबाबदाया व हक या ंची munotes.in

Page 15


संघटनामक स ंकृती
15 िनित व िनःसंिदध कपना असण े गरज ेचे असत े. यामुळे ते या िविश क ेत
राहन आपली कामे क शकतात . तसेच या ंना आपल े अिधकार व मया दा या ंची
मािहती िम ळते.
७) लविचकत ेचे तव: परवत न वा बदल हा िनसगा चा िनयम आह े. याला औोिगक
संघटना वा उोगध ंदे अपवाद नाहीत . बदलया परिथतीन ुसार स ंघटनेची
येयधोरण ेही बदलावी लागतात . यायोगे बदलल ेया परिथतीशी समवय साधण े
शय होत े. यासाठी संघटना लविचक असावी लागत े. संघटनेत लविचकत ेचे धोरण
असयास स ंघटन सातयान े िटकून राहत े. धोरण ताठर असयास स ंघटनेवर याचा
परणाम होऊन बदलल ेया परिथतीशी स ंघटना म ेळ साधू शकत नाही .
८) आदेशांया एकत ेचे तव: उोगध ंातील अस ंय कम चायांमये समवय व म ेळ
असण े आवयक असत े. येक कम चायास आपण कोणाशी बा ंधील आहोत ,
आपली जबाबदारी व काम काय आह े, याची प जाणीव असावी लागत े.
कमचायास कोणी आदेश ायच े, कशा वपाच े ायच े हे ठरल ेले असत े. हे भावी
शासनाच े ोतक असत े.
९) अिधका यांतील स ंबंधाचे तव : उोगध ंातील सव िवभाग व उपिवभागातील
अिधका यांमये परपर समवय असण े अयावयक असत े. उोगध ंाया
शासनातील सव थरातील अिधका यांया परपरस ंबंधात एकस ूता असण े हे
यशवी उोगाच े लण आहे.
१०) िनयंण ेाचे तव: उोगध ंातील अिधका यांचे शासनावर िन यंण असण े
आवयक असत े. यांया हाताखालील कम चायांची संया, अिधकार , जबाबदारी ,
हक आिण काय का या ंची प जाणीव स ंबंिधत अिधका यांना व या -या
कमचायांना असावी लागत े. यामुळे शासन काय म व भावी बनत े.
आपली गती तपासा :
१) संघटनेचे मूलतव े सांगा.
२) संघटनेचे िनयम िवशद करा .
२.२.५ काय:
संघटना िविवध तरावरील , िवभागातील िक ंवा उपिवभागातील कम चायांमये
परपरस ंबंध थािपत करयाचा यन करत े. िविवध तरावरील यमय े यिग त
संबंध थािपत झायाम ुळे कामाया िठका णचे वातावरण उपादन योय होत े व अिधक
उपादन िमळयास मदत होत े. संघटनेचे उिप ूतसाठी पोषक वातावरण िनिम तीही
होते. कामगार वा कमचारी अिधक काय मतेने काम करतात . यावेळेस संघटना
िनिमती केली जाते तेहा काही काय आपोआप स ंघटनेमाफत केली जाता त. या
कायाची चचा पुढीलमाण े - munotes.in

Page 16


संघटना चे समाजशा
16 १) म िवभागणी :
संघटनेची थापना करताना ितच े काय सुरळीतपणे पार पडयासाठी ितची िवभागणी
वेगवेगळया तरात , िवभागात आिण उपिवभागात क ेली जात े. येक तरावरील य
संघटनेची उि ्ये साय करयासाठी यनशील अ सतात . वेगवेगळी उि्ये िकंवा
कामे दोन िकंवा अिधक यमय े वाटली जातात . यांना िविश अिधकार व
जबाबदाया ही िदया जातात . येकास कामाची वाटणी योय कार े केयाने संघटनेचे
उि साधयास मदत होत े. तसेच य ेयपूततेसाठी माग दशन करयाच े काय
यवथापकामाफ त केले जात े. कमचायांमये केलेया म िवभागणीम ुळे संघटना
सुरळीत व भावीपण े काम करत े. हणज ेच य -यत कामाची िवभागणी िक ंवा म
िवभागणी करयाच े काय संघटनेमाफत केले जाते.
२) कामगारा ंचे एककरण :
संघटना म िवभागणी चे तवानुसार कामाची वाटणी जरी िविवध यमय े करीत
असली तरी या सव कमचायांमये एकोपा राखयाच े कामही स ंघटनेमाफत केले जाते.
कारण येक तरातील , िवभागातील यची व ैयिक काम े जरी व ेगवेगळी असली
तरी सवा चे उि स ंघटनेचा िवकास सा धणे वा य ेयपूत करण े हेच असत े. यासाठी सव
तरातील कमचायांना एक य ेऊनच काम े करावी लागतात . यांया कामाची वाटणी
फ या ंया कौशयान ुसार, गुणांनुसार व क ुवतीनुसार क ेलेली असत े. हणज े
नकळतपणे संघटना कामगारा ंमये एकोपा िनमा ण करयाच े काय करते.
३) समवय साधण े:
वेगवेगळया तरात , गटात वा िवभागात िवभागल ेया अिधकारी व कम चारी या ंयात
समवय साधयाच े काम न ेयाला कराव े लागत े. हणज े संघटनेचा म ुख या नायान े
यवथापकास कराव े लागत े. यवथापक िविवध िवभागातील अिधका यांची काम े,
यांना िदलेया िविवध जबाबदाया व हक या ंयावर िनय ंण ठ ेवतो. कमचायांया
कामाचीही पपण े िवभागणी करतो . यामुळे संघटनेत कोणयाही कारचा गध ळ
िनमाण होत नाही . येक तरावरील आिण िवभागातील यची काम े परपरावल ंबी
आिण परपरप ूरक असयाम ुळे यांयात आपोआपच समवय साध ून येयास मदत
होते. हणज ेच संघटना सदया ंमये समवय साधयाच े काय करत े, असे हणता य ेईल.
आपली गती तपासा
१) संघटनेचे काय सांगा.
२.३ संघटनामक स ंरचनेचा अथ
टालकॉ ट पास स या ंया मत े, “िविवध य ेयाया प ूततेसाठी ज े मानवी सम ूह िकंवा
सामािजक एकक े मुाम रचली जातात आिण गरज ेनुसार या ंनी पुनरचना होत राहत े
यांना संघटनामक स ंरचना अस े हणतात .” munotes.in

Page 17


संघटनामक स ंकृती
17 वरील याय ेवन अस े हणता य ेते क, यया िविवध गरजा ंया व य ेयांया
पूततेसाठी स ंघटना जाणीवप ूवक िक ंवा मुाम िनमा ण केली जात े. परिथतीन ुसार
येयात िक ंवा गरजांत परवत न झाल े तर स ंघटनेया स ंरचनेतही परवत न केले जाते.
उदा. िविवध महाम ंडळे, सेनादल े, शाळा-महािवालय े, दवाखान े, देवथान े इ. चा
समाव ेश संघटनामक स ंरचनेत केला जातो.
संघटनामक स ंरचनेत खालील बा बचा समाव ेश होतो .
१) संघटनेतील िविवध यवथा , उपयवथा आिण तरा ंचा समाव ेश संरचनेत होतो .
२) संघटनामक स ंरचनेारा यया य ेयाची आिण गरजा ंची पूतता केली जात े.
३) यया य ेयात व गर जांत परवत न झायास स ंघटनामक स ंरचनेतही प ुनरचना
केली जात े.
४) संघटनामक स ंरचना ह ेतूपूवक तयार क ेली जात े. यासाठी कमीत कमी दोन िक ंवा
यापेा अिधक यची गरज असत े.
५) समाजाचा काया मक घटक हण ून संघटनामक स ंरचनेकडे पािहज े जाते.
आपली गती तपासा :
१) संघटनामक स ंरचनेचा अथ सांगा.
२.४ औपचारक स ंघटना
२.४.१ अथ व याया :
आजया आध ुिनक य ुगात आपयाला औपचारक स ंघटना ंची गरज असत े. कमचायांना
िदले जाणार े अिधकार व क ेलेली कामाची वाटणी या आधार े कमचायांचे िविवध तर
िनमाण केले जातात . हणज ेच उि पूततेसाठी उोगातील मानवी घटका ंची मुाम व
पतशीरप णे जी स ंघटना तयार क ेली जात े ितला औपचारक स ंघटना अस े हणतात .
यात िविवध तरावर काम करणाया यचा समाव ेश असतो . उदा. अय , संचालक ,
कायकारी, तं, पयवेक, फोरमन व कामगार इ .
अशा कारया अिधकार त ंाचा वापर उोग ेातच क ेला जात नाही तर जीवनातील
सव ेात याचा वापर क ेला जातो . उदा. इिज मधील कालव े व इतर बा ंधकाम ेात
काम करणाया लोकांनी औपचारक ेणी रचनेचे तं वापरयाचा ाचीन का ळातील
पुरावा सापडला आहे.
उोगध ंांचे उि साय करयासाठी जरी असल ेया काय म संघटन कौशयाची
िनिमती जाणीवप ूवक क ेली जात े. उपलध असणारी मन ुयश व न ैसिगक
साधनसाम ुी यांयात समवय साधला जातो . यासाठी जेहा उोगध ंाया
येयधोरणा ंशी स ुसंगत अशी यंणा ह ेतुपूवक उभी क ेली जात े. तेहा या य ंणेला munotes.in

Page 18


संघटना चे समाजशा
18 औपचारक स ंघटन अस े हणतात . चेटर आय . बनिड यांया मत े, “’दोन िक ंवा
अिधक यया िया िक ंवा श यांचा जाणीवप ूवक समवय घडव ून आणणारी
पती हणज े औपचारक स ंघटन होय ”. ा. सजराव बोराड े यांया मते, “उोगध ंाची
उिये साय करयासाठी उोगध ंातील कमचायांचे रचनामक स ंबंध जाणीवप ूवक
िनमाण केले जातात . यालाच औपचारक स ंघटन असे हणतात .”
२.४.२. वैिशये
औपचारक स ंघटनेया व ैिशयांवर चेटर बनिड या ंनी िवव ेचन क ेले असून, यातील
काही म ुे खालीलमाण े -
अ) अवैयिक आिण अम ूत संबंध: औपचारक स ंघटनेत काम करणाया यमधील
संबंध अव ैयिक असतात . हणज ेच या स ंघटनेत कामाची जी िवभागणी केलेली असत े.
या िवभागणीन ुसार यला िविश दजा ा होतो. तसेच या स ंघटनेतील पद , पदाचे
काय व पदाची भ ूिमका या ंना महव असत े. पण या पदावर को णती य काम करत े या
गोीला महव नसत े. हणज े औपचारक स ंघटनेत िविश पदावर काम करणाया
यला ती या पदावर अस ेपयत मान िदला जातो . परंतु जर यच े पद बदलल े तर
ितला कोणताही मानसमान िदला जात नाही . या िठकाणी पदास महव असत े. पदावर
काम करणाया यस महव िदल े जात नाही . यात य िविश पदावर आह े तोपय त
ती या पदाया काया मुळे व कायाशी िनगडीत भ ूिमकेमुळे महवाची मानली जात े.
पदाया भ ूिमकेतूनच यच े संबंध ठरतात . यालाच अव ैयिकता अस े हणतात .
ब) िनयोजनब संबंध: औपचा रक स ंघटनेतील अस ंय कम चायाचे संबंध परपरा ंशी
कसे असाव ेत, याबाबत आराखडा तयार क ेला जातो . औपचारक स ंघटनेत य -
यतील सामािजक स ंबंधातही एक कारची औपचारकता असत े. हणज ेच य
या पदावर काम करते या पदाारा यला काही हक आिण कत ये पार पाडावी
लागतात . ितची काय का िनधारत क ेली जात े. िदलेया काय केत राहन यला
काय पार पाडावी लागतात . यन े ितला िनधा रत क ेलेया आपया काय केचे
उलंघन क नये याची जाणीव या पदावर काम करणाया यला िदली जात े.
यन े आपया पदाया काय केचे उल ंघन क ेले तर या यला योय िशा
करयाची तरत ूदही उोग वा अय ेातील औपचारक स ंघटनेत आढळते. उदा.
िवधानसभा वा लोकसभ ेतील म ंयांना िविश कारची काम े खात ेवाटपाारा सोपिवली
जातात . िदलेया पदान ुसार जबाबदा या पार पाडया नाहीत तर या ंना पदाचा याग
करावा लागतो . बोफोस करणात म ंिपदाया काय केचे उल ंघन केयाने परराम ंी
ी. माधवराव सोल ंक या ंना पदाचा राजीनामा ावा लागला .
क) लविचकता : औपचारक स ंघटनेत य -यतील स ंबंध दुयम व पाचे
असतात . संघटनेचा ह ेतू साय करयासाठी अन ेक लोक एक य ेतात. यांना
िमळालेया पदान ुसार या ंचे इतर यशी असणार े संबंध िनित क ेले जात असल े तरी
संघटनेची परिथती बदलली क औपचारक स ंघटनेतील यच े अिधकार व
जबाबदाया यामय े बदल क ेला जातो . munotes.in

Page 19


संघटनामक स ंकृती
19 आपली गती तपासा :
१) औपचारक स ंघटनेचा अथ व याया सा ंगून ितची वैिशये प करा .
२.४.३ औपचारक स ंघटनेचे गुण:
औपचारक स ंघटना काही उि ्ये साय करयासाठी यना स ंघिटत करत े. यांया
जबाबदाया आिण काय े या ंची िनिती करत े. यामुळे यला आपया
जबाबदा यांची िनित जाणीव होत े व या ीने ते यनशील राहतात . औपचारक
संघटनेत आढळणारी पता , लविचकता आिण िनःस ंिदधता याम ुळे औपचारक
संघटनेचे काही फायद े होतात . यांचे िवेषण पुढीलमाण े –
अ) साधनसाम ुीचा योय वापर :
औपचा रक स ंघटनेत उोगध ंाचे उि साय े करयासाठी जरी असल ेया कायम
संघटन कौशयाची िनिम ती जाणीवप ूवक केलेली असत े. मनुयश व न ैसिगक
साधनसाम ुी या ंचा योय समवय साधला जातो . हणज ेच उिप ूतसाठी आवयक
असल ेया घटका ंचा समवय यो य रीतीन े केला जात असयान े उिप ूत लवकरात
लवकर होत े. तसेच उपलध साधनसाम ुीचा योय वापर करता य ेतो. साधनसाम ुीचा
अपयय टा ळला जातो .
ब) उिा ंया पत ेमुळे गधळाचा अभाव :
औपचारक स ंघटनेत काम करणाया येक कम चायाने कोणत े काम करा वे, कोणत े
काय क नये, याचे अिधकार व कत ये यांची िनितता क ेलेली असत े. तसेच
कमचायाने कोणाशी कस े संबंध थािपत कराव ेत, कोणया यया हाताखाली काम
करावे याबाबतची मािहती कम चायास िदल ेली असत े. उिाची ही िनितता असत े.
याची प जाणीव कमचायास िदल ेली असयान े कमचायाया मनात उिाबाबत
कोणताही स ंम राहत नाही . कमचारी आपल े काय अिधक काय मतेने करतो .
क) योय म िवभाजनाम ुळे उिप ूतस मदत :
औपचारक स ंघटनेत य ेक यन े वा कम चायाने करावयाया कामा ची िवभागणी
केलेली असत े. नेमून िदल ेया कामाारा उि पूततेस कम चारी हातभार लावत असतो .
येक यया ग ुणांनुसार वा मत ेनुसार यला काय नेमून िदल ेले असत े. अशा
कारया म िवभाजनाम ुळे उिप ूत होयास मदत होत े.
ड) योय ेणीरचनेमुळे परपर सहकाया त वाढ :
औपचारक स ंघटनेत कामगारा ंपासून ते सवच दजा या काय कारणीपयत िविवध पद े
िनमाण केलेले असतात . संघटनेत िविवध तर िनमा ण कन िविवध कामांची वाटणी ही
िविवध तरा ंवर, िवभागात आिण उपिवभागात क ेलेली असत े. यना वाट लेले
अिधकार आिण िदल ेया जबाबदाया ही या ंया पदान ुसार िनित क ेलेया असतात . munotes.in

Page 20


संघटना चे समाजशा
20 यांचे काये िनित क ेलेले असयाम ुळे आिण य ेक पदावर काम करणारी य
ेणीरचन ेतील इतर पदांवर अवल ंबून असयान े यांना परपरा ंना सहकाय करण े
अयावयक असत े. परपर सहकाया िवना स ंघटनेत कोणत ेही काम होऊ शकत नाही .
हणूनच औपचारक स ंघटनेत असणा या ेणीरचन ेमुळे कमचायांमये परपर सहकाय
करयाची व ृी वाढीस लागत े.
इ) लोकशाहीवादी तवा ंया अ ंगीकाराम ुळे कमचायांचे िहत साधण े शय :
औपचारक स ंघटनेत काम करणार े िविवध कम चारी एकम ेकांना सहकाय तर करतातच ,
पण याचबरोबर त े परपरा ंकडे मानवत ेया ीन े पाहतात . तसेच या िठकाणी काय
करणारा नेता आपया सहका यांया व कम चायांया िहतासाठी सत त झटत असतो .
संघटनेची उि ये साय करताना आपया कम चायांचेही िहत तो लात घ ेत असतो .
यासाठी स ंघटनेत िविवध योजना आिण काय मांचे आयोजन करयाची जबाबदारी
नेता या नायान े यवथापक वा संयोजक करीत असतो . कमचाया ंमये एक िनमा ण
झायाम ुळे यांचे िहत साधण े नेयास स ुलभ होते. कमचाया ंमये ऐय िनमा ण कर याचे
काम औपचारक स ंघटनेत नेता करीत असतो .
ई) कमचाया ंया कौ शयान ुसार वगकरण करण े सुलभ :
औपचारक स ंघटनेत जे िविवध तर पाडल े जातात िक ंवा काम े िविवध िवभागात वा
उपिवभागात वाटली जातात त ेहा या या िवभागात काम करयासाठी ज े कमचारी
नेमले जातात त े यांना अवगत असणा या कौशयान ुसार न ेमले जातात . हणज े तरा ंची
रचना ही मुळात यया कौशयान ुसार क ेली जात े. कौशयान ुसार कामाची वाटणी
केयामुळे संघटनेचे उि साधण े सुलभ होत े. यामुळे संघटनेचा वा उोगाचा
िवकासही घड ून येतो.
आपली गती तपासा :
१) औपचारक स ंघटनेचे गुण सांगा.
२.४.४ औपचारक स ंघटनेचे दोष वा मया दा :
अ) परवत नानुसार परपर संबंधात िकंवा काया त बदल करण े अशय :
औपचारक स ंघटनेतील सव िनयम िलिखत वपात व ताठर वपाच े असतात .
संघटनेतील य ेक कम चायाने कोणत े काम कराव े, कशा कार े कराव े, कोणाशी स ंबंध
ठेवावेत, कशा वपाच े संबंध ठेवावेत, ितला कोणत े पद िदल े आहे, यानुसार ितया
जबाबदाया कोणया आह ेत, ितने कोणती कत ये पार पाडावीत याबाबत काही िनयम
तयार केलेले असतात . संघटनेत कोणया ही वपाचा बदल झाला तरी कमचाया ंना
िदलेया पदात व जबाबदाया त बदल होयास व ेळ लागतो . काही व ेळेस तर यात बदल
करणे अशय होत े.
munotes.in

Page 21


संघटनामक स ंकृती
21 ब) कतय व िदल ेया जबाबदाया नुसारच कौशय ग ुण दाखिवयास वाव :
औपचारक स ंघटनेत य ेक कम चायास वा यस ितया पदान ुसार काही कत ये पार
पाडावी लाग तात. तसेच ितला िदल ेया जबाबदाया पूण कराया लागतात . याारा
यला आपल े कौशय दा खिवयास प ूणपणे वाव िदला जातो ; परंतु या यितर
यया अ ंगी इतर गुण असयास त े ती य इतरा ंना दाखवयास असमथ असतात .
कारण ितच े वतन िविश चौकटीत ब ंिदत क ेलेले असत े. उदा. नृय कला िक ंवा गायन
कला.
क) यिगत स ंबंधातील अडथ ळे:
औपचारक स ंघटनेतील य ेक तरावर व िवभागात काम करणाया कमचायांना
यांया जबाबदाया सांिगतल ेया असतात . यांचे कतये व काय ेही ठरल ेले असत े.
कमचायांनी संघटनेतील कोणया यशी यिगत स ंबंध ठेवावेत. ाबाबतही काही
िलिखत िनयम असतात . याचे य उल ंघन क शकत नाही . उलंघन करणाया
यस िविश कारची िशा क ेली जात े. यिगत स ंबंधाबाबतच े िनयम िलिखत
वपात व कठोर वपाच े असयान े य स ंघटनेतील िनयमान ुसारच इतर यशी
संबंध ठेवते.
ड) इतर काम े करयास कम चारी ना खूश:
औपचारक स ंघटनेतील य ेक पदावर काम करणाया यला िविश कारची कामे
नेमून िदल ेली असतात . िदलेया जबाबदाया पूण करयास य सतत यनशील
असत े. या जबाबदाया पूण करयासाठी व उि ये साय करयासाठी यला
संघटनेमाफत मोबदला िदला जातो . िदला जाणारा मोबदला ब याच वेळेस पैशाया
वपातला असतो . नेमून िदलेया कामायितर कोणत ेही काम कम चायाने केले तरी
याला याचा मोबदला िदला जात नाही. यामुळे कमचारी न ेमून िदल ेया
कामायितर द ुसरे काम करयास तयार नसत े.
इ) कमचायाकडे मानवतावादी िकोनात ून पािहल े जात नाही :
आजया औोिगक य ुगात िविवध काम े यंाार े पार पाडली जातात . य सव
गोकड े शाीय ीन े पाहताना आ ढळते. उोगध ंात व ेगवेगळया यंांचा वापर क ेला
जातो. यंांना जशी िवा ंती िदली जात नाही यामाण े ती य ंे चालिवणा या
कमचायासही िवा ंती िदली जात नाही . सकाळपासून संयाका ळपयत य य ंामाण े
काम करताना आढ ळते. यंांवर काम करणाया यस िवा ंतीही कमी िदली जात े.
उदा. कामावर आयान ंतर कामगारास चहासाठी व ज ेवणासाठी प ंधरा त े तीस
िमिनटा ंपयतच िवा ंती िदली जात े. यया मानिसक वा भाविनक गरजा ंची पूतता
संघटनेत केली जात नाही . संघटनेत खेळीमेळीचे वातावरण िनमा ण केले जात नाही .
याचा अभाव असतो .
munotes.in

Page 22


संघटना चे समाजशा
22 ई) कुशल कम चारी उपलध होत नाहीत :
काही औपचारक स ंघटनेत िविश कामासाठी क ुशल कम चायांचीच आवयकता
असत े. कुशल कामगारा ंची कमतरता असयास त े आपया कामाया मोबदयात
संघटनेकडे जातीत जात प ैशाची मागणी करतात . आपला प ैसा वाचिवयासाठी
कुशल कामगारा ंया जागी अकुशल कामगारा ंची नेमणुक करतात . यामुळे उिप ूततेत
अडथ ळे िनमाण होतात . उदा. िशण स ंथांमये B.Ed., D. Ed. पदवी न घेतलेया
िशका ंची नेमणूक केली जाते.
आपली गती तपासा :
१) औपचारक स ंघटनेचे दोष / मयादा / तोटे सांगा.
२.५ संघटन स ंरचनेचे कार
औपचारक स ंघटनेचा जसजसा िवकास होतो तसतशी स ंघटना िवत ृत तर बनत ेच, पण
याचबरोबर ती ग ुंतागुंतीची बनत े. संघटना ग ुंतागुतीची बनयाम ुळे संघटन काया चे
वपही गुंतागुंतीचे बनत े. अशा परिथतीत स ंघटनेया काया या स ुलभतेसाठी ितच े
िविवध िवभागात िवभाजन क ेले जाते. िवभागान ुसार स ंघटन स ंरचनेचे काही म ुख कार
पडतात . यातील काही मुख कार खालीलमाण े -
२.५.१ रेषीय स ंघटन:
अ) अथ :
एखादा उोग ज ेहा च ंड आकार वा वप धारण करतो त ेहा या स ंपूण संघटनेवर
िनयंण ठ ेवयासाठी िक ंवा स ंघटनेचे यवथापन चा ंगले होयासाठी या स ंघटनेत
रचनामक यवथा तयार क ेली जात े. या यवथ ेत अिध कारांचे वाटप ेवाकड ून
किनवाकड े केले जाते. वेगवेगळया वपाच े तर पाड ून सवच तरावर काम
करणाया यला अिधक अिधकार िदल े जातात . ितया वर अिधक जबाबदाया ही
असतात . ती य स ंघटनेया स ंपूण कायभारास जबाबदार असत े. ितया खालील
तरावर काम करणाया यला या मानान े कमी अिधकार व जबाबदाया िदया
जातात . जसजसा तर खाली जातो तसतस े अिधकार कमी होतात .
अिधकाराच े वाटप ज ेहा एका र ेषेत वरया अिधका याकडून खालया अिधका याकडे
होते तेहा यास र ेषीय स ंघटना वा र ेखामक स ंघटन अस े हणतात . यात सवच
पदावर काम करणारी य िनण य घेयाचे काम करत े तर ितया हाताखालया य
याची काय वाही करतात .
लुईस अ ॅलन या ंया मत े, “रेषीय स ंघटन हणज े अशी साख ळी क, यात सवच
कायकारी म ंडळापासून िनन तरावर काम करणाया ितिनधपय त अिधकार व
जबाबदारीच े वाटप क ेले जाते.” munotes.in

Page 23


संघटनामक स ंकृती
23 रेषीय स ंघटनात वरया तराव न खालया तराकड े अिधकार व जबाबदरीच े वाटप
केले जात े. वरा ंचा आपया कम चायांवर पूणपणे ताबा असतो . कमचारी क ेलेया
कामाची मािहती आपया वरा ंना सतत द ेतात.
आपली गती तपासा :
१) संघटन स ंरचनेचे कार प करा .
खालील उदाहर णाारे रेषीय स ंघटन प होयास मदत होईल .
१) पोिलस आय ु या ंचे पद सवच वपाच े असत े. यांना िविवध अ िधकार
िमळालेले असतात . यांनी घेतलेया िनण याची कायवाही पोलीस उपायु करतात .
पोलीस उपायुांना पोलीस आय ुांपेा कमी अिधकार ा झालेले असता त; पण
यांना इप ेटर जनरल ऑफ पोिलसा ंपेा अिधक अिधकार ा झालेले
असतात . या संरचनेत िशपाया ंस कोणतेही अिधकार नसतात . तो याया वरील सव
अिधका यांया िनण यांची अंमलबजावणी करताना आढ ळतो.
२) येक तरावर काम करणाया अिधका याने इतरांशी कस े संबंध ठेवावेत, याची
िनिती झालेली असत े. उदा. पोलीस आय ुांशी य स ंबंध फ पोलीस
उपायु ठेवू शकतो . यांयाशी वाता लाप करयाचा अिधकार फ उपायुांनाच
असतो . िशपाई िक ंवा हवालदार पोलीस आयुांशी सर ळ संबंध थािपत क
शकत नाही . िशपाई हवालदाराशी स ंबंध साध ू शकतो , हवालदार जमादाराशी स ंबंध
साधतो तर जमादार पोलीस उपिनरीकाशी स ंबंध साधतो . अशा कारची साखळी
संबंधांबाबत तयार झाल ेली असत े.
३) येक वर अिधका यांचे किन यवर िनय ंण असत े. वर अिधका यास
िनणय घेयाचा अिधकार असतो . याने घेतलेया िनण याची अ ंमलबजावणी वा
कायवाही किन अिधकारी करतो . किन अिधकारी आपण िदल ेला हक ूम मानतो
क, नाही, नेमून िदल ेले काम योय कार े करतो क , नाही, इतर कोणकोणया
यशी स ंबंध ठेवतो, ते संबंध कशा कारच े आहेत अशा सव गोवर िनय ंण
ठेवयाच े काम वर अिधका यास करावे लागत े.
४) रेषीय स ंघटनेत य ेक तरावर अिधकार व जबाबदारी या ंचे वाटप झाल ेले
असयान े िविश तरावर काम करणाया यस कोणत े अिधकार िम ळाले
आहेत? या अिधकारा ंची अंमलबजावणी ितन े कशी करावी ? ितचे काये िकती
आहे? ितने कोणकोणया जबाबदाया पार पाडायात ? याबाबत िलिखत िनयम
असयान े ते प आिण िनःस ंिदध असयान े अिधका र व जबाबदारी याबाबत
गधळ िनमाण होऊ शकत नाही . अशा कारची िविवध व ैिश्ये रेषीय स ंघटनेत
आढळतात.
munotes.in

Page 24


संघटना चे समाजशा
24 क) गुण िकंवा फायद े
रेषीय स ंघटनेचे पुढील फायद े आढळतात.
१) रेषीय स ंरचना हा स ंघटनेचा जुना आिण साधा कार आह े. या कारात य ेक
तरावरील अिधका यास िमळालेले अिधकार , जबाबदाया आिण यान े बजावायची
कतये याबाबतची मािहती या ंना िदल ेली असत े. याची प जाणीव अिधका यास
असयान े यांया मनात अिधकार व जबाबदारीबाबत कोणताही स ंम िनमा ण होऊ
शकत नाही . येकास आपला दजा कळलेला असतो . िमळालेया दजा नुसार
येक जण आपल े काय पार पाडतो .
२) रेषीय स ंरचनेत काम करणाया येक यस व ेगवेगळे अिधकार ा झाल ेले
असतात . येकावर व ेगवेगळया कारची जबाबदारी सोपिवल ेली असत े. अिपत
दजानुसार जबाबदारी प ेलयाच े काम य ेक अिधकारी व कम चारी करतो .
येकाया जबाबदारीची आिण अिधकाराची िनिती झाल ेली असत े.
३) या संरचनेत वर अिधकारी स ंघटनेया िवकासासाठी व ेगवेगळया कारच े िनणय
घेऊ शकतो . तसेच यान े घेतलेया िनण याची काय वाही क ेली जात आह े क नाही ,
याची पाहणीस ुा वर अिधकारी करतो . वर अिधका यावर टाकल ेया
जबाबदाया पूण करया साठी आिण स ंघटनेची उि ये पूण करयासाठी अिधकारी
िनणय घेऊ शकतो . यायावर कोणयाही कारच े बंधन नसत े.
४) रेषीय स ंरचनेत अिधकारा ंची आिण जबाबदारची िनिती झाल ेली असत े. येकाची
कामे वाटल ेली असतात . िनणय कोणी या यचा व याची काय वाही कोणी करायची
याबाबत िनितता असयान े अिधका यामाफत योय व ेळी तपरत ेने िनणय घेतले
जातात व यांची काय वाही ही लवकरात लवकर क ेली जात े.
५) अिधकार व जबाबदारीची वाटणी झाल ेली असयान े िनण य तपरत ेने घेतले
जातातच . पण याचबरोबर अिध कायांया हाताखाली िकती कम चारी काम
करतात , येकास कोणत े काम ायच े याबाबत िनितता असयान े अिधका यांना
आपया कम चायांवर िनय ंण ठेवणे सुलभ जात े. तसेच परपर संबंधाबाबतही
िनयम असतात . यामाण े कमचायांना वतन कराव े लागत े.
६) येक अिधका री व किन कम चारी या ंयामय े काही स ंबंध थािपत झाल ेले
असतात . वर अिधकारी किन कम चायावर जसा अवल ंबून असतो तसाच वर
अिधकाया ंवर किन कम चारी अवल ंबून असतो . परपरावल ंबन तवाम ुळे
संघटनेचा िवकास घडव ून आणयास सव जण एकितपण े यन करतात .
परणामतः स ंघटनेचा िवकास लवकर घडून येतो.
वरील सव घटक स ंघटनामक िवकास र ेषीय मागा ने घडव ून आणतात . रेषीय स ंघटनेत
आढळणाया गुणांमुळे आधुिनक का ळातही या कारचा वापर बयाच िठकाणी क ेला
जातो. munotes.in

Page 25


संघटनामक स ंकृती
25 ड) तोटे / दोष :
रेषीय स ंघटनेचे ज स े फायद े असतात तस ेच याच े काही तोट ेही आह ेत. हे तोट े
पुढीलमाण े -
१) वर अिधकाया ंवर कामाचा अितर बोजा :
या कारात स ंघटनेचे िविवध तरावरील आिण िवभागात िवभाजन क ेले जाते. येक
िवभागात अन ेक कम चारी काम करतात . यांया कामाची वाटणी क ेलेली असत े. परंतु
या सव कमचायांवर िनय ंण ठ ेवयाच े काम एक अिधकारी करत असतो . या
अिधका यास य ेक कमचारी काम योय कार े आिण न ेमून िदल ेया व ेळेत काम करतो
क नाही ह े पहाव े लागत े. अशी िविवध कारची काम े वर अिधका यास एकाच व ेळी
करावी लागयान े कामाचा बोजा वाढतो .
२) िनरंकुश नेतृव :
रेषीय स ंघटनेत संपूण उोगाची िवभागणी िविवध िवभागात क ेलेली असत े. येक
िवभागाला िविश काम िदल ेले असत े. येक िवभागाचा एक वर अिधकारी असतो .
तो या िवभागाबाबत सव कारच े िनण य घेतो. याने घेतलेया िनण याची या
िवभागातील कम चायांना कायवाही करावी लागत े. याया िनण यावर कोणीही िनय ंण
ठेवू शकत नाही .
३) किन पात ळीवरील प ुढाकाराचा अभाव :
येक िवभागात आिण तरावर काम करणाया किन कम चायांना कोणयाही कार ेच
अिधकार नसतात . ते फ वरा ंनी िदल ेया आ ेचे पालन क शकतात . कोणयाही
कारचा िनण य ते घेऊ शकत नाहीत . यामुळे किन पात ळीवरील कम चारी कोणयाही
कामात पुढाकार घ ेत नाहीत . फ न ेमून िदल ेले काम करण े पसंत करतात .
४) िवशेषीकरणाचा अभाव :
संपूण िवभागातील कामाची रचना अशा कार े केलेली असत े क, यावर िनण य व
िनयंण ठ ेवयाची जबाबदारी एकाच अिधका यास िदल ेली असत े. िविश तरावर
होणाया सव कामात एकच अिधकारी क ुशल नसतो . सव िवभागातील काम े एक य
क शकत नाही . नवीन बदल न िवकारयाम ुळे िवशेषीकरण झाल ेले नसत े.
५) वर अिधका यावर अवातव परावल ंबन : या कारया स ंघटनेत वर
पदावर काम करणाया यवर किन तरावरील कामगार प ूणपणे अवल ंबून असतात .
जोपय त वर अिधकारी कोणताही िनण य घेत नाही तोपयत या कामाची काय वाहीही
केली जात नाही . कोणयाही कामाबाबत किन अिधकारी वर अिधका यावर
अवल ंबून असतात .
munotes.in

Page 26


संघटना चे समाजशा
26 ६) ताठरता :
सव कारया अिधकार आिण िनण याबाबत िविश चौकट ठरवल ेली असत े. या
चौकटीच े उल ंघन कोणीही क शकत नाही . संघटनेचे यश काही ठरािवक यवर
अवल ंबून असत े. या यची स ंया मया िदत असयान े संघटनेचा िवतार िविश
मयादेपयतच होतो .
७) सांिघक व सहकाय वृीचा अभाव :
वर अिधका यांनी घेतलेया िनण याची अ ंमलबजावणी करण े, नेमून िदल ेले काम करणे
व यात कोणयाही कारचा बदल किन पात ळीवरील अिधकारी क शकत नाहीत .
यामुळे यांचे जीवन या ंिक बनत े. ते एकस ंध िकंवा गट हणून परपरा ंकडे पाहयाच े
टाळतात. तसेच या ंयातील सहकाया ची वृी ही ह ळूहळू लोप होत े.
अशाकारच े दोष र ेषीय स ंघटनेत आढ ळतात. संघटना िक ंवा उोगाच े वप लहान
असयास यातील कम चायांची संया मया िदत असयास आिण कामाच े वप साध े
असयास र ेषीय संघटना उपय ु ठरत े.
आपली गती तपासा :
१) रेषीय स ंघटनेचे गुण दोष सा ंगा.
इ) रेषीय स ंघटनेचे उपकार :
रेषीय स ंघटनेचे दोन उपकार पडतात . यांची मािहती आपण पाह -
१) साधे रेषीय स ंघटन:
या कारया स ंघटनेचे वप अय ंत साध े असत े. अिधकाराया िवतरणात वा वाटपात
कोणया ही कारची स ंिदधता िक ंवा गुंतागुंत नसते. अिधकारी व कामगार या दोन
पदांचा समाव ेश असतो . यांचा परपर स ंबंध येतो. यामुळे सवच पदावर असल ेला
अिधकारी आपल े आदेश, सूचना िक ंवा इतर बाबी कामगारास य बोलाव ून सांगतो.
तसेच कामगारास कामाबा बत कोणतीही अडचण आयास तो वर अिधका याकडे
य जाऊन या सोडिवयासाठी माग दशन घेतो. यामुळे यांना परपरा ंबल
आपुलक राहत े. उोग वा संघटनेचे वप लहान असयास व यातील कम चायांची
संया प ंधरापय त मया िदत असयास हा कार यशवी होतो.
२) संिम र ेषीय स ंघटन (िवभागीय ) :
संघटनेया या कारात स ंघटनेचे वा उोगाच े िविवध िवभागात िवभाजन क ेले जाते.
तसेच कामाची व अिधका रांची वाटणी क ेलेली असत े. येक िवभागाचा एक म ुख
यवथापक असतो आिण या सवा वर िनय ंण ठ ेवणारा एक सवच यवथापक
असतो . सवच यवथापकाला िम ळालेले अिधकार आिण यान े पार पाडायची
जबाबदारी फार मोठी असत े. या मानान े य ेक िवभागाया म ुख यवथापकास munotes.in

Page 27


संघटनामक स ंकृती
27 िमळालेले अिधकार कमी असतात . सवच पदावरील यवथापकान े िदलेले आदेश,
सूचना आिण इतर बाबी कामगारा ंपयत पोहोचिवयाच े काम या या िवभागाचा
यवथापक करतो . सवच यवथापक आिण कामगार या ंयात कधीही य स ंबंध
येत नाही . यामुळे यांयात कोणयाही वपाच े यिगत स ंबंध थािपत होत
नाहीत . संघटना िक ंवा उोगाच े वप िवशाल असलयास अशा कारची संरचना
परणामकारक आिण उपय ु पडत े. तसेच अशा कारया िवभाजनाम ुळे उोग यशवी
होयास मदत होत े.
आपली गती तपासा :
१) रेषीय स ंघटनेचे उपकार सा ंगा.
२.५.२ कमचारी स ंघटन :
आधुिनक उोगात ता ंिक बदल झपाट ्याने होतात . आजच े तंान भिवयात उपयोगी
पडेलच अस े नाही. तंशा , अथशा, कायद े आिण सामािजक शाे यात नवीन ान,
साधनसाम ुी यांची भर पडत े. नवीन शोध आिण त ंाचा परणाम य -अय रतीन े
उोगावर होतो . उदा. यापार यवथापन , उपादन व बाजार इ . उोग ेात न वीन
शोधाम ुळे िनमाण होणाया बदलया परिथतीस सामोर े जायासाठी आिण उोगाची
गती िटकव ून ठेवयासाठी िवश ेषांची गरज असत े. यात त ं, सामािजक स ंशोधक व
शा , कायद ेत, यापार त, अिभया ंिक त इ . चा समाव ेश होतो. येक
उोगातील वरी ल कारया िवश ेषांची न ेमणूक व या ंचे संघटन करण े हणज ेच
कमचारी स ंघटन होय .
अ) कमचारी स ंघटनेची काय :
कमचारी स ंघटनेतील अिधकारी र ेषीय स ंघटनेतील सदया ंवर यपण े िनयंण ठ ेवत
नाहीत . कमचारी स ंघटनेतील अिधकारी आपया यावसाियक व ता ंिक ा नाचा वापर
कन रेषीय कम चायांस योय सला द ेतात. यांनी िदल ेला सला र ेषीय अिधका यास
बंधनकारक नसतो . यांनी िदल ेया सयाचा उपयोग उोगाची गती करयासाठी
होतो. ते िविवध िवषया ंवर सला द ेयाचे काम करतात . उदा. िनयोजन , कामाची पती ,
संशोधन आ िण िविश काम करयासाठी कोणत े गुण वा योयता असणा या यची
िनयु करावी याबाबत सला देतात. कमचारी स ंघटनेतील अिधकारी उपादनाशी
यपण े संबंिधत नसतात . ते उपादनाशी वा इतर घटका ंसंदभात आवयक ती
मािहती व ेगवेगळया िवभागा ंना पुरवतात . यांनी पुरिवलेया मािहतीचा उपयोग िकती व
कसा करायचा , याचे संपूण वात ंय रेषीय स ंघटनेतील अिधका यांना असत े.
ब) रेषीय व कम चारी स ंघटनेतील स ंघष:
(१) रेषीय आिण कम चारी स ंघटनेत काम करणाया अिधकाया ंया कामाची िवभागणी
अशाकार े केलेली असत े क, यात कम चारी संघटनेतील अिधकारी इतरा ंना
सला द ेयाचे काम करतात . संशोधन , लेखाकामाबाबत अिधकािधक अयास munotes.in

Page 28


संघटना चे समाजशा
28 कन सला द ेतात, तर र ेषीय कमचायास फ सामायपण े आद ेश पाळणे,
उपादन आिण िवतरणाच े काम िशलक राहत े.
(२) दोही अिधकाया ंनी एकित य ेऊन परपरा ंशी सलामसलत क न संघटनेचा
िवकास घडवून आणयाच े उि असत े; परंतु वातवतः त े परपरा ंना मदत न
करता परपरा ंना कमी लेखतात व ितरकार करतात . यामुळे यांयात मतभ ेद
िनमाण होतात .
(३) रेषीय कम चायांया मत े, कमचारी स ंघटनेतील अिधका यांमुळे रेषीय स ंघटनेचा
दजा ढासळतो, ते पोकळ वा अवातव िवचार करतात , संपूण कामाच े ेय वतःला
घेतात.
(४) कमचारी स ंघटनेया सदया ंया मत े, रेषीय स ंघटनेत िनण य लवकर व गभत ेने
घेतले जात नाहीत . यात िदर ंगाई होत े. ते परवत नास तयार नसतात , याचा
िवरोध करतात , उपलध साधनसाम ुी, गभ िवचा र व कौशय या ंचा योय वापर
क शकत नाहीत . िविवध योजना आिण काय मांची अ ंमलबजावणी करयाच े
टाळतात.
अशाकारची म ते दोही कारया स ंघटनेतील कामगारा ंमये असयान े यांयात
संघष िनमाण होतो .
आपली गती तपासा :
१) कमचारी स ंघटनेची काय सांगा.
क) रेषीय व कम चारी स ंघटनेतील स ंघषावरील उपाय :
वरील दोहीमधील स ंघष िमटिवयासाठी दोहया कामाया मया दा ठरव ून ायात .
कमचारी स ंघटनेतील यनी िदल ेले सल े व स ूचना योय रतीन े अंमलात
आणयासाठी रेषीय स ंघटनेतील कम चारी स ुिशित असाव ेत. संघटनेचे उि ्य साय
करयासाठी प ूरक िशण घ ेतलेले असाव ेत. संघटनेत बदल प ूणतः घड ून येत नाही , तो
अंशतः घडतो याची जाणीव कम चारी स ंघटनेतील अिधकाया ंना असावी . यासाठी
यांनी सतत यन क ेले पािहज ेत. नवनवीन योजना तयार क न या ंची काय वाही
यवथापकाकड ून होयासाठी याचा पाठपुरावा करावा . संघटनेतील सदया ंना सतत
ोसाहन द ेत राहावे. कामगारा ंना काम करताना थकवा वाटणार नाही िक ंवा कंटाळा
येणार नाही या ीने सतत यन कराव ेत. दोही संघटनेतील कम चायांनी परपरा ंशी
चचा व िवचार िविनमय कन एक मतान े कोणताही िनणय घेतयास या ंयात त ंटा
िनमाण होणार नाही . तसेच संशोधक वा तान े संघटनेत करायचा िवकास व यासाठी
करावे लागणार े बदल या सव गोची मािहती यवथापकाला समज ेल, अशा भाषेत
आिण व ेगवेगळया पुरायांया आधार े ावी . यामुळे दोघांमधील तंटा िमटतोच पण
याचबरोबर स ंघटनेचा िवकास साधयासही मदत होत े. यासाठी मानवी स ंसाधनाच े तं
संघटनेत आमलात आनण े महवाच े आहे. munotes.in

Page 29


संघटनामक स ंकृती
29 २.५.३ कायामक स ंघटन:
औोिगक स ंघटनेचा कारभार स ुरळीतपणे चालयासाठी या स ंघटनेचे िविवध िवभागात
िवभाजन क ेले जात े. येक िव भागात िविश काम न ेमून िदल े जात े. येक
िवभागामाफ त वेगवेगळी काय पार पाडली जात असली तरी त े सव िवभाग स ंघटनेया
िवकासासाठी यनशील असतात . कामाची वाटणी क ेलेली असयान े कोणयाही
कारचा गधळ िनमाण होत नाही . कायाबाबत य ेक िवभाग सतक राहतो. नेमून
िदलेली काम े अिधक चांगया कार े पार पाडतो .
अ) कायामक स ंघटनाचा अथ :
कोणताही उोग िक ंवा संघटना िनमा ण झाली क ितची काय वाही योय रतीन े पार
पाडयासाठी व ेगवेगळया स ंरचनांचा अयास क न संघटनेया वपान ुसार िविश
संरचनेची िनवड क ेली जाते. संघटना िक ंवा उोग मोठा असयास काया मक स ंघटनेची
थापना क ेली जाते.
कायामक स ंघटना हणज े काय सुलभतेया िकोनात ून औोिगक स ंघटनेचे िविवध
िवभागात िवभाजन करण े होय.
या पतीचा अयास थम एफ . टायलर या ंनी केला. यांना रेषीय स ंघटनेत काही दोष
आढळून आल े होते. या पतीम ुळे कोणयाही िनण याची अ ंमलबजावणी करयात
येणारी िदरंगाई तस ेच सवच यवथापक आिण कामगार या ंयात न घड ून येणारा
संवाद वा य संबंध वगैरे यांचा अयास क ेला आह े.
कायामक स ंघटना ही िवश ेषीकरणावर आधा रत असत े. तसेच येक िवभागातील
वर अिधकारी आिण या ंया खाली काम करणार े इतर कामगार कामाबाबतच े अंशतः
िनणय घेऊ शकतात . तसेच ते आपापया कामात क ुशल असतात . यांचा आपया
वर अिधकाया ंशी य स ंबंध येतो. अिधकारी व कम चारी दोघ ेही आपापया
िवषयात िनणात व कुशल असयान े उवल ेया समया ंचे िनराकरण क शकतात .
अिधका याने िदलेया हकूमाची काय वाही ताबडतोब क ेली जात े. कायामक स ंघटनेत जे
िविवध िवभाग पाडल े जातात ते परपरप ूरक काम े करतात व एकम ेकांवर अवल ंबून
असतात . उदा. िहशोब ठ ेवयाच े काम लेखा िवभागाकड े असत े, मालाया उपादनावर
देखरेख ठेवयाच े काम उपादन िवभागाकड े, बाजारात मालाची िव करयाच े काय
िव िवभागाकड े सोपिवल ेले असत े.
ब) कायामक स ंघटनेचे फायद े:
कायामक स ंघटनेत काम करणाया यया अ ंगी पुढील ग ुण असयान े कामाची
कायवाही योय रतीने होयास मदत होत े. उदा. कुशल ब ुी, िशण , तांिक ान ,
शारीरक व मानिसक श , यवहार चातुय, कामाचा उसाह , िनणय घेयाची मता ,
चांगले आरोय व मािणकपणा इ . गोम ुळे कायामक स ंघटनेचे पुढील फायद े होतात . munotes.in

Page 30


संघटना चे समाजशा
30 १) संघटनेतील य ेक अिधकारी व का मगार आपापया कामात क ुशल असयान े
संघटनेचा िवकास घड ून येयास मदत होत े. तसेच या ंनी कामाबाबतच े िवशेष
िशण घ ेतले असत े वा ते िवशेष असतात याम ुळे यांया ान आिण अन ुभवाचा
फायदा होतो .
२) संघटनेची िवभागणी व ेगवेगळया तरावर व िवभागात क ेलेली असत े, येकास
िविश काम न ेमून िदल ेले असयान े व यात कोणयाही कारची िलता व
संिदधता नसयान े मोठ्या माणात उपादन िनिम ती होत े.
३) या कारया स ंरचनेत संशोधन आिण िवकास अशी दोही काम े एकाच व ेळी पार
पाडली जातात . हणज ेच वेगवेगळे संशोधन क न याचा अवल ंब केला जातो क
यायोग े संघटनेया िवकासास हातभार लागतो .
४) वेगवेगळया िवभागाची थापना क न िविवध पदा ंची िनिम ती केली जात े. यया
पातेनुसार आिण मत ेनुसार या या पदावर कामगारा ंची िनय ु केली जात े.
५) कामगार या कारच े काम कर तो यानुसार याचा मोबदला िदला जातो . येक
पदावर काम करणाया कामगाराला िकती मोबदला ायचा याबाबत िलिखत िनयम
असयान े कोणयाही कारचा भ ेदभाव क ेला जात नाही .
६) या संघटनेतील य ेक अिधकारी आपया िवभागातील कम चायांशी य स ंबंध
ठेवतात. यांना कम चायांया समया ंची जाणीव असत े व याम ुळे ते समया ंचे
िनराकरणही करतात . तसेच कमचाया ंकडून अिधक तपरत ेने काम क न घेतात.
यांना ोसािहत करतात .
७) म िवभागणीया तवाम ुळे होणार े फायद े या कारया स ंघटनेलाही ा होतात .
क) कायामक स ंघटनेचे तोटे / मयादा :
कायामक स ंघटनेमुळे जरी िविवध फायद े संघटनेला ा होत असल े तरी या पतीच े
काही तोट ेही आह ेत. ते पुढीलमाण े -
१) दोन व ेगवेगळया पात ळयांवर काम करणाया कामगारा ंत कामाबाबत वाद होयाची
संभावना असत े. तसेच कामाबाबत गध ळ व मतभ ेद असतात . यामुळे िनणयाची
कायवाही होयास उशीर लाग ू शकतो .
२) काही व ेळेस कामगारा ंना कामाबाबत िनमा ण झाल ेया समया कोणाला सा ंगायया
तसेच सला कोणाचा यायचा याबाबत श ंका िनमा ण होत े.
३) कामाची िवभागणी क ेलेली असयान े िनणय घेयास उशीर लागतो .
४) संघटनेया िवकासाया ीन े कामगारा ंना व अिधका यांना िशण िदल े जात
नाही. यामुळे भावी का ळात संघटनेला योय न ेतृव िमळू शकत नाही . munotes.in

Page 31


संघटनामक स ंकृती
31 आपली गती तपासा :
१) कायामक स ंघटनाचा अथ सांगून या ंचे फायद े व तोट े सांगा.
२.५.४ लंबाकृती संघटन:
या कारया स ंघटनेत िविवध तर तयार क न या ंयाकड े िविवध िवभाग सोपिवल े
जातात . येक िवभागाचा एक यवथापक असतो . याया िनय ंणाखाली पय वेक
काम करतात . हे प यवेक स ंघटनेतील अिधका र यवथापकान े िदल ेले आद ेश
पाळतात. ते आदेश आपया िनय ंणाखाली काम करणाया कामगारा ंपयत पोहोचवतात .
या कामागारा ंची संया मयािदत व कमी असत े. पयवेक य ेकाशी यिगत स ंबंध
थािपत क न या ंना उिप ूतसाठी ोसािहत करत असतो . पयवेकाच े
कमचाया ंवर सतत ल असयान े काही वेळेस कामगारा ंकडून चांगले काम होत े, तर
काही व ेळेस या ंयावर दडपण य ेऊ शकत े.
२.५.५ समतरीय स ंघटन:
या कारात िविवध िवभागात काम करणाया अिधका यांया िनय ंणाखाली काम
करणाया कामगारा ंची स ंया जात असत े. उदा. चाळीस ते पनास . हे अिधकारी
कामगारा ंवर िनयंण ठ ेवतात . तसेच या स ंघटन काराच े िवभाजन दोन त े तीन
पातळयांपयतच क ेलेले असत े. यामुळे वर पात ळीवरील अिधकारी किन
पातळीवरील अिधका यांशी स ंपक साध ून शकतात . आपल े िनण य व आा
कामगारा ंनाही द ेऊ शकतात . उिप ूतसाठी त े कामगारा ंना ेसािहत करतात व
कामगारा ंया समया व जाण ून घेऊन याच े िनराकरण करतात .
२.६ सारांश
येक संघटनेत िकंवा उोगात स ंघटनेचे िविवध तरावर व िवभागात िवभाजन केलेले
असत े. संघटनेचा कारभार स ुलभ होयाया ीन े ही िवभागणी क ेलेली असत े.
संघटनाच े मुयतः ज े दोन कार पडतात यातील औपचारक स ंघटनेला िवश ेष महव
असत े. या स ंघटन काराच े िनयम िलिख त व अंशतः ताठर वपाच े असतात .
औपचारक स ंघटनेला संघटन कारात महवाच े थान असल े तरी अनौपचारक
संघटन कारही िततकाच महवाचा आहे. संघटनामक स ंरचनेचे इतर काही कार
आहेत. यात र ेषीय स ंघटन आिण कम चारी संघटन कार मह वपूण आहेत. या संघटन
कारात िविवध तरावर िवभागल ेले काया ची मािहती िदली ग ेली आह े. हे संघटन कार
लहान उोगा ंसाठी महवप ूण ठरतो , तर काया मक संघटन कार िवशाल उोगा ंसाठी
महवाचा असतो . यया पाता व मत ेनुसार कामाची िवभागणी केलेली असत े.
संघटनेत िविवध िवभागाची रचना याच ्ंया काया नुसार क ेलेली असली तरी सव िवभाग
परपरा ंशी िनगडीत व परपरावल ंबी असल ेले आढ ळतात. कायाची िवभागणी नेमक
केलेली असयान े संघटनेचा िवकास घड ून येयास मदत होत े. यामुळे संघटनामक
संरचनेला िवश ेष महव झाल ेले आढळते. munotes.in

Page 32


संघटना चे समाजशा
32 २.७ िवपीठीय
१) औपचारक स ंघटना ंचे महव , वैिशये आिण मया दांची चचा करा.
२) रेषीय स ंघटन आिण कम चारी संघटनातील साय व फरकाची चचा करा.
३) कायामक स ंघटन सोदाहरण प करा .
४) संघटनेची गरज व महव िवशद करा .
५) संघटना ंची काय कोणती ते सांगा.
६) संघटना ंची मूलतव े प करा .
२) िटपा िलहा:
१) संघटना
२) संघटनाच े काय
३) औपचारक स ंघटना
४) औपचारक स ंघटनेचे वैिशये
५) लंबाकृती संघटन
६) समतरीय स ंघटन

munotes.in

Page 33

33 ३
अनौपचारक स ंघटन अथ आिण औपचारक
संघटनेवरील परणाम
(INFORM AL ORGANIZATION )
करण रचना :
३.० उिय े
३.१ तावना
३.२ अनौपचारक स ंघटना : अथ व याया
३.३ अनौपचारक स ंघटनेची वैिशय े
३.४ अनौपचारक स ंघटना अितवात य ेणारी कारण े
३.५ अनौपचारक स ंघटनेची काय
३.६ अनौपचारक स ंघटनेचे महव व फायद े
३.७ अनौपचारक स ंघटनेचे तोटे
३.८ औपचारक स ंघटना व अनौपचारक स ंघटना यातील स ंबंध व परणाम
३.९ सारांश
३.१० शदाथ
३.११
३.० उिये
१. अनौपचारक स ंघटना हणज े काय ते समजून घेणे.
२. कामगारा ंया िहता ंचे जतन करयाच े माग समजून घेणे.
३. कायम स ंघटन कौशयाच े ान िमळ िवणे.
४. मनुयश नैसिगक साधनस ंपी या ंचा योय समवय साधयाच े कौशय
आमसात करयाची मािहती कन घेणे.
munotes.in

Page 34


संघटना चे समाजशा
34 ३.१ तावना
उोग ही समाजाची एक महवाची यवथा आह े. उोग ेातील काम े यशवी रतीन े
पार पाडली जावीत हण ून संघटनेची थापना करयात आया आह ेत. औोिगक
ांतीनंतर औोिगक उपादन वाढल े. या नया उपादन पतीम ुळे उपादनाचा व ेग
वाढला व मो ठ्या माणात उपादन होऊ लागल े. या उपादन पतीचा मालक व
कामगार या ंया स ंबंधावरही द ूरगामी वपाच े परणाम झाल े. पूवया काळात मालक व
कामगार या ंयात य स ंबंध होत े. यामुळे यांयातील स ंघषाचे वप ती
वपाच े नहत े. उलट सलोयाच े संबंध असत . परंतु औोिगक उपादन पतीम ुळे
उपादनाया साधनावर प ूणत: मालक वगा ची मालक थािपत झाली . मालक व
कामगार या ंयात अय वपाच े संबंध िनमा ण झाल े. कामगारा ंना आपया
उपजीिवक ेया साधना ंसाठी प ूणत: मालक वगा वर अवल ंबून रहाव े लागत े. या
परिथती चा मालक वगा ने गैरफायदा घ ेऊन कामगारा ंची मो ठ्या माणावर िपळवण ूक,
शोषण सु केले. मालक व कामगार या ंयातील स ंबंध संघषाचे, परपर िवरोधाच े बनल े.
मालक व कामगार या ंयातील स ंघषात यिगत कामगार हा न ेहमीच द ुबळा ठरतो . अशा
या कामगारा ंना जर याय ा यचा अस ेल आिण मालक वगा या दडपशाहीला तड
ावयाच े असेल तर स ंघिटत होयाची गरज आह े. यातूनच जाणीवप ूवक व उफ ूतपणे
औपचारक आिण अनौपचारक संघटना अितवात आया . या स ंघटनेमाफत
कामगार आपल े िहतस ंबंध जोपासयाच े काय क लागल े.
३.२ अनौपचारक स ंघटनेचा अथ व याया
आधुिनक उोग यवसायात अनौपचारक स ंबंध हे अय ंत मह वाचे आहेत. हे संबंध
उफ ूत हणज ेच वय ंेरत असतात . औपचारक स ंघटना ा िविश उि ा
करयासा ठी मुामहन थापन क ेया जातात , तर अनौपचारक संघटना कोणयाही
थळी , कोणयाही व ेळेला कामगारा ंया आ ंतरियांतून िनमा ण होतात . औपचारक
संघटनेमाण ेच अनौपचारक स ंघटनाही अय ंत मह वाया असतात . औपचारक
संघटनेपेाही अनौपचारक स ंघटना या स ंघषिवरिहत चा ंगले काम क शकतात . हणून
आधुिनक काळात औपचारक स ंघटनेमाण ेच अनौपचारक स ंघटनेचे महवही वाढत
चालल े आहे.
अनौपचारक स ंघटना जाणीवप ूवक िनमा ण केलेया नस ून काय पूतया उेशाने एकित
येऊन कामगार कयाणासाठी सहज सव कामगार एकित य ेऊन अनौपचारक स ंघटना
िनमाण करतात . यांयात एक समान य ेय, उि असत े. समान स ंघटना िनमा ण
होतात . या स ंघटना कोणयाही थळी , कोणयाही व ेळेला िनमा ण होतात . या उफ ूत
असतात . अनौपचारक स ंघटनेत कोणत ेही नी ितिनयम , बंधने, कायद े नसतात . या
संघटनेतील सभासद वय ंेरणेने वतःची जबाबदारी पार पाडतात . वयं-िनणय
घेयाची मता या ंयाजवळ असत े. कामगार वय ंेरणेने आपल े काम भावीपण े करीत
असयान े कामगा रांची कायमता मो ठ्या माणात वाढत े. यामुळे उपादन वाढत े. munotes.in

Page 35


अनौपचारक स ंघटन अथ औपचारक संघटनेवरील परणाम
35 अनौपचारक स ंघटनेया याया :
१) पी. िगलबट यांया मत े, “जरी अनौपचारक स ंघटना ंचे काय असल े तरी त े
आकिम त नाही . यातील सामािजक स ंबंध, संरचना आिण या स ंघटनाच े नेतृव हे
सव उफ ूत असत े.”
२) पीटर एम . ाऊन या ंया मत े, “एकेरी नावाचा उपयोग , वैयिक स ंबंधाची
थापना , िकरकोळ िनयमा ंकडे दुल यामुळे कायकारी अिधकारी आपया
कमचाया ंकडून काही व ेळेला िव शेष काय कन घ ेऊ शकतो . यामुळे कोणयाही
कपाया गतीया ीने यया अनौपचारक स ंबंधाकड े दुल करण े, यांना
दुयम ल ेखणे िकंवा हे संबंध न करयाचा यन करण े िहतावह नसत े.
३) अनौपचारक औोिगक स ंघटनाची िनिम ती ही उफ ूत सामा िजक स ंबंधातून
कोणयाही व ेळेला आिण कोणयाही थळी य – यतील आ ंतरि यांतून
सातयान े होत असत े.
अनौपचारक स ंघटनेया वरील िविवध याया लात घ ेता अस े हणता य ेईल क ,
अनौपचारक स ंघटना ा अिनयोिजत असतात . यांची िविश अशी स ंरचना नसत े.
कोणाचेही वच व, दबाव व िनय ंण नसत े. या वय ंेरत, उफ ूत असतात . वतःहन
जबाबदा री वीकारतात व ती योयपण े पारही पाडतात . यांनाच अनौपचारक स ंघटना
असे हणतात .
आपली गती तपासा :
१) अनौपचारक स ंघटनेचा अथ व याया सा ंगा.
३.३ अनौपचारक स ंघटनेची वैिशय े
१) अनौपचारक स ंघटना वय ंपूण असतात :
अनौपचारक स ंघटना जाणीवप ूवक िनमा ण केया जात नाहीत . अनौपचारक स ंघटनाची
िनिमती उफ ूत सामािजक संबंधातून कुठेही कधीही क ेली जात े. कामगारा ंया
आंतरिय ेमधून अनौपचारक स ंघटना िनमा ण होतात . अनौपचार क संघटनेची िविश
अशी स ंरचना नसत े.
२) अनौपचारक स ंघटनेची िनिम ती समान उ ेशातून झाल ेली असत े :
उोगध ंात असणार े कमचारी समान छ ंद, ची व अिभची असणार े असतात . ते
सवजण एक य ेऊन अनौपचारक स ंघटना िनमा ण होत े. समान अिभची आिण उ ेश
यांया पूततेसाठी एक येऊन स ंघटना िनमाण होतात . उदा. िविवध उोगात िनमा ण
झालेली कामगारा ंची डा म ंडळे, नाट्य मंडळे िकंवा सा ंकृितक म ंडळे इ. चा
अनौपचारक स ंघटन हो य. munotes.in

Page 36


संघटना चे समाजशा
36 ३) अनौपचारक स ंघटनेचे वप ाथिमक असत े :
समान छ ंद, अिभची असणार े एकित य ेऊन अनौपचा रक स ंघटना थापन करतात .
यांचा िवतार कमी असयाम ुळे यांयामय े इतर औपचारक स ंघटनेसारख े दुयम
संबंध नसतात , तर ाथिमक वपाच े आिण समोरासमोरच े संबंध िनमा ण झाल ेले
असतात . हणूनच अनौपचारक स ंघटनेत आपल ेपणा, िजहाळा , आमीयता असत े.
संघटनेतील य परप रांशी वैयिक स ंबंधांनी जोडल ेले असतात .
४) िनयंिकांचा/ नीितिनयमा ंचा अभाव :
औपचारक स ंघटना जाणीवप ूवक िनमा ण केया जातात . हणून या स ंघटनेची
काही नी ितिनयम, कायद े असतात . ते सव कायद े यांना पाळाव ेच लागतात . परंतु
अनौपचारक स ंघटना उफ ुतपणे िनमाण झाल ेया असयान े यातील कामगारा ंमये
आपल ेपणाच े बंध िनमा ण झाल ेले असत े. यायासाठी कायद े िकंवा नी ितिनयमा ंचे बंधन
नसते. कोणाच ेही वच व नसत े. हणज ेच अनौपचारक स ंघटनेत िनय ंणाचा भाव
िवशेष जाणवत नाही .
५) अनौपचारक स ंघटना य सा पे असतात :
अनौपचारक स ंघटनेतील कामगार कोणयाही पदावन न ओळखता कामगार एक
य हण ून ओळखला जातो . कामगारा ंची परपर व ैयिक संबंध िनमाण झाल ेले
असतात . हे यसाप े संबंध असतात . यामुळे संघटना स ंबंध अिधक परपव होतात .
आपली गती तपासा :
१) अनौपचारक संघटनेची वैिशय े सांगा.
३.४ अनौपचारक संघटना अितवात य ेयाची कारण े
१) अनौपचारक स ंघटना अितवात य ेयासाठी कामगारा ंची एक समान ग ुण, छंद
अिभची असण े आवयक आह े.
२) समान य ेय उिय असत े. ते येय, उिय पूण करयासाठी अनौपचारक
संघटनेची िनिम ती झाल ेली असत े.
३) संप, टाळेबंदी सारख े िवघातक क ृय टाळयासाठी अनौपचारक स ंघटना िनमा ण
झालेली असत े.
४) कामगार व उोग या ंयात सहकाय िनमा ण करयासाठी अनौपचारक स ंघटना
िनमाण करयात आया आह ेत.
५) एकित काम करीत असताना कामगारा ंमये जवळीकता िनमा ण झाया ने
उफ ूतपणे अनौपचारक स ंघटनाची िनिम ती झाली . munotes.in

Page 37


अनौपचारक स ंघटन अथ औपचारक संघटनेवरील परणाम
37 ६) कामगाराला एक कारची स ुरितता ा हावी हण ूनही अनौपचारक स ंघटना
िनमाण झाया आह ेत.
आपली गती तपासा :
१) अनौपचारक स ंघटना अितवात य ेयाची कारण े सांगा.
३.५ अनौपचारक स ंघटनेची काय
१) अिनित अिधकार आिण जबाबदारी –
अनौपचारक स ंघटनेत औपचारक स ंघटनेमाण े काम े ठरवल ेली नसतात . तर या
संघटनेतील सदया ंना वतःहन व ेछेने जबाबदारी वीकारावी लागत े. अनौपचारक
संघटनेची िविश अशी स ंरचना नसत े. यामुळे ेणीरचना नसत े. कोणत ेही िविश पद ,
पदभार नसतो . हणून जी जबाबदारी पार पाडावयाची तस े अिधकार िदल े जातात .
यानुसार आपली जबाबदारी योय पार पडयाच े काय या स ंघटनेतील कामगारा ंना
करावे लागत े.
२) गरजा ंची पूतता करणे –
अनौपचारक स ंघटनेचे महवाच े काय हणज े कामगारा ंया गरजा ंची प ूत करण े.
अनौपचारक स ंघटनेतील कामगारा ंमये ाथिमक वपाच े संबंध िनमा ण झाल ेले
असतात . सहकाय िनमाण झाल ेले असत े. यातूनच कामगारा ंया गरजा ंची पूतता केली
जाते. कामगारा ंया छोट ्या – मोठ्या गोीकडेही ल िदल े जात े व या गरजा प ूण
करयाचा यन अनौपचा रक स ंघटनेमाफत केले जाते.
३) कायमता वाढिवयासाठी -
अनौपचारक स ंघटनेमाफत कामगारा ंया काय मता वाढिवयाचा यन क ेला
जातो. कामगारा ंवर अनौपचारक स ंघटनेमाफत कोणाच ेही िनयंण नसते. यामुळे
कामगार अगदी मोकळ ेपणान े वत ंपणे आपल े काय पूण करयाचा यन करतात .
यामुळे कामगारा ंया काय मतेत मोठ्या माणात वाढ होत े. यामुळे उपादन मोठ्या
माणात वाढत े.
४) कामगारा ंमये एकवायता / सहकाय िनमा ण करयासाठी –
अनौपचारक स ंघटनेतील कामगारा ंमये सहकाय िनमा ण करयाच े काय या
संघटनेमाफत केले जात े. कारण या स ंघटनेतील कामगारा ंची स ंया कमी असत े. या
संघटनेचा िवतार कमी असतो . आपोआपच या कामगारा ंमये सहकाया ची भावना
िनमाण होत े. या सहकाया या साान ेच या स ंघटनेतील कामगार गरजा , येय, उिय
पूण करतो .
munotes.in

Page 38


संघटना चे समाजशा
38 ५) सामािजक िको न :
अनौपचारक स ंघटनेत तवणालीचा अभाव असयान े या स ंघटनेत मानवाया
गरजांचा थम िवचार क ेला जातो . कामगारा ंया मूलभूत गरजा थमत : लात घेतया
जातात . वतःप ेा इतरा ंचा िवचार करयाची व ृी वाढयास मदत होत े.
आपली गती तपासा :
१) अनौपचार क संघटनेचे काय सांगा.
३.६ अनौपचारक स ंघटनेचे महव व फायद े
१) शासकय काया स मदत :
अनौपचारक स ंघटनेमये वय ंेरणेने काय केले जाते. कामगार वतःहन जबाबदारी
पार पडतात आिण उफ ुतपणे काम करतात . कामगारा ंवर कोणाच ेही िनय ंण नसत े.
यामुळे कामगारा ंची काय मता वाढयास मदत होत े. पयायाने शासकय काया स मदत
होते.
२) माचा सद ुपयोग :
अनौपचारक स ंघटनेत कामगारा ंवर कशाच ेही बंधन नसत े. कोणतीही िनयमावली नसत े.
कामगार आपया आवडीिनवडीन ुसार म करतात . जातीत जात उपादन
वाढिवयाचा यन कर तात. हणज ेच कामगार आपया माचा प ुरेपूर उपयोग कन
उपादन वाढिवयाचा यतन करतात .
३) िनित जबाबदारी :
अनौपचारक स ंघटनेमये कोणत ेही िविश स ंरचना नसत े. कोणतीही ेणीरचना नसत े.
कामगारा ंना कोणतीही जबाबदारी िदल ेली नसत े. तरीही कामगार वतःचा आपली
जबाबदारी वीकान उपादन काया संबंधी करावयाया काया या स ंदभात वय ं मयादा
िनमाण कन घ ेतात. हे उोगाया िकोनात ून फायद ेशीर असत े.
४) यवसायाचा आकार वाढिवण े :
उोग ेाचा िदवस िदवस िवतार होत आह े. अशावेळी अनौपचारक स ंघटन मह वाची
गो आहे. कारण अनौपचारक स ंघटनेतील कामगा रांवर कोणत ेही िनय ंण नसयान े
तसेच कोणायाही आद ेशाची वाट न पाहता िनण य घेयाची मता िनमा ण झालेली
असत े. वाढया उोगध ंाया िकोनात ून अनौपचारक स ंघटनेचे यवथापन
फायाच े ठरते. यामुळे यवसायाचा आकार वाढिवण े शय होत े.

munotes.in

Page 39


अनौपचारक स ंघटन अथ औपचारक संघटनेवरील परणाम
39 ५) अिधकार दान :
अनौपचारक स ंघटनेत योय अशी स ंरचना नसयान े कोणताही अिधकारी न ेमला जात
नाही, परंतु कामगार आप या कायमतेचा/ कौशयाचा वापर कन एक व ेगळाच ठसा
िनमाण करतात व उोग ेात आपया ग ुण कौशयाची झलक दाखिवतात . यामुळे
आपोआपच स ंघटनेकडून कामगारा ंना अिधकार दान क ेले जातात . हा घटक
कामगारा ंया िकोनात ून िहताचा आह े.
६) कायपूतता करण े :
यवथापनातील काय णाली परप ूण करयाची जबाबदारी कामगारान े वय ंेरणेने
िवकारल ेली असत े. यामुळे यवथापनातील स ंपूण कामे योय रतीन े पार पाडयास
अनौपचारक स ंघटनेची णाली फायद ेशीर ठरत े. कामगारा ंवर कोणतीही जबाबदारी
िवकारयाची स क ेलेली नसते. ती जबाबदारी योय रतीन े पार पाडयासाठी
कामगार सतत काय रत राहतो . आपली जबाबदारी योय रतीन े पार पड ून काय पूतता
करतो .
७) एकवायता :
अनौपचारक स ंघटना वय ंेरणेने िनमा ण झाल ेली असत े. यामुळे संघटनेया य ेय
आिण उ ेशाया एक वायत ेबल म तभेद राहत नाही . यामुळे उपादनाया िय ेने सव
कामगारात समानता तािपत करता येते. इतर औपचारक स ंघटनेत म
िवभागणीन ुसार कामाची वाटणी क ेली गेलेली असत े. कामगारा ंमयेही मतभ ेद असतात .
परंतु अनौपचारक स ंघटनेत सहकाया ची भावना आढळत े. यांयात समानता िन माण
झालेली िदसत े. अनौपचारक स ंघटनेतील कामगारा ंची आवड िनवड सारखीच असयान े
हे कामगार उफ ुतपणे एकित य ेतात. यांयात आपल ेपणा िनमा ण झाल ेला असतो .
यामुळेच अनौपचा रक स ंघटनेतील कामगारा ंमये एकवायता िनमा ण होत े.
अनौपचारक स ंघटनेचे फायद े :
१) अनौपचा रक स ंघटना ही उफ ूत असयान े या स ंघटनेतील कामगारा ंवर कोणत ेही
िनयंण नसत े. यामुळे कामगार वत ंपणे आनंदाने आपल े काम करतो .
२) अनौपचारक स ंघटनेतील कामगा रांवर कोणयाही यचा दबाव नसतो . यामुळे
काम करताना या ंना दडपण येत नाही. याचा परणाम उपा दनावर होतो . यांची
कायमता वाढत े. परणामी उपादन मो ठ्या माणात वाढत े. यामुळे आिथ क
िवकास होतो.
३) अनौपचारक स ंघटना ही कामगार व मालक या ंयात समवय घालयाचा यन
करते. यामुळे संप, टाळेबंदी सारख े िवघातक कार टाळ ू शकतात . समवयाम ुळे
मालक व कामगारातील स ंबंध टाळयास मदत होत े. munotes.in

Page 40


संघटना चे समाजशा
40 ४) अनौपचारक स ंघटनेतील कामगारामय े एकता िदसून येते. यांयात आपल ेपणा,
जवळीक िनमा ण झाल ेली असत े. सव कामगारा ंचे समया सोडिवयासाठी
सवजण एकितरया यन करतात .
५) अनौपचारक स ंघटनेमये िविश अशी स ंरचना, ेणीरचना नसयान े अनौपचारक
संघटनेतील सवा ना समान दजा , िता िदली जात े. अनौपचारक स ंघटनेतील
कामगारा ंमये े- किनवाची भावना नसत े.
६) अनौपचारक स ंघटनेत कामगा रांवर कोणयाही यच े आद ेश पाळयाच े बंधन
नसते. कामगार वतः िनण य घेऊ शकतो . कामगारा ंमये िनणय घेयाची मता
असत े. तो िनण य तपरता दाखव ू शकतो .
७) अनौपचारक स ंघटनेतील कामगार आपला फ ुरसतीचा / रकामा व ेळ सकारणी
लावतात . या रकाया व ेळेचा योय तो उपयोग कन घ ेतात. “रकाम े डोके
सैतानाच े घर” हणून कामगार सतत काय रत राहयाचा यन करतात . यामुळे
कामगारा ंमये िवव ंसक व ृी कमी होऊन सामािजक व ृी वाढयास मदत होत े.
८) औपचारक स ंघटनेत कामावन कमी करयाची भीती कामगारा ंना सतत वाटत
असत े. याउलट अनौपचारक स ंघटनेतील मानिसक व भाविनक स ुरितता िमळत े.
आपली गती तपासा :
१) अनौपचा रक स ंघटनेचे महव व फायद े सांगा.
३.७ अनौपचारक स ंघटनेतील तोट े
१) अनौपचारक स ंघटनेमये िविश अशी स ंरचना नसत े. हणून या स ंघटनेतील
यवथापक चत ुर असला पािहज े. नाही तर स ंघटनेचे िवघटन होयाची शयता
असत े.
२) संघटना अनौपचारक असयान े या स ंघटनेतील काम गारांसाठी कोणत ेही
नीितिनयम नसतात . वयंिशत बाळगावी लागत े. िशतीचा अवल ंब न क ेयास
गधळ िनमा ण होयाची शयता असत े.
३) अनौपचारक स ंघटनेमये जातीत जात मानवी बा जूंचाच िवचार क ेयामुळे
तांिक बाज ूकडे पूणपणे दुल केले जाते. याचा परणाम उो गधंावर होतो .
४) अनौपचारक स ंघटनेमये ेणीरचना नसयान े कामगारा ंवर कोणयाही यच े
िनयंण नसत े. कोणाच ेही आद ेश पाळयाच े बंधन नसत े. अशा व ेळेस कामगार मन
मानेल तस े वागयाचा धोका असतो .
munotes.in

Page 41


अनौपचारक स ंघटन अथ औपचारक संघटनेवरील परणाम
41 ३.८ औपचारक व अनौपचारक स ंघटना यातील स ंबंध
औपचारक स ंघटना (Formal Organization ) अनौपचारक स ंघटना (Informal Organization )
१) दोन िक ंवा अिधक य ची िया
िकंवा श या ंचा जाणीवप ूवक घडव ून
आणणारी िया १)अनौपचारक स ंघटनांची िनिमती ही
उफ ूत सामािजक स ंबंधातून झाल ेली
असत े.
२) औपचारक स ंघटन यिनरप े
असत े. उदा. एखादा अिधकारी िकंवा
कामगार िनव ृ झाला क या ंची जागा
दुसरा अिधकारी िक ंवा कामगार होतो .
कोणावरही कसलाही परणाम होत
नाही. २)अनौपचारक स ंघटन यसाप े
असत े. कामगा र वैयिक स ंबंधाने
जोडल े गेलेले असतात . यामुळे
संघटनेवर याचा परणाम होतो . या
कामगाराची जागा कोणीही भन काढ ू
शकत नाही .
३) य-यच े संबंध जाणीवप ूवक
िनमाण केलेले असतात . कामगाराच े
संबंध कशा कारच े असाव ेत,
यािवषयी िविश असा आराखडा
तयार क ेलेला असतो . ३) कामगारा ंया उफ ूत संबंधातून ही
संघटना िनमा ण झाल ेली आह े. या
संघटनेतील कामगारा ंचे स ंबंध
ाथिमक सम ूहासारख े असत े. या
संबंधाबाबत कोणताही आराखडा
नसतो .
४) औपचारक स ंघटनेतील कामगारा ंवर वरा ंचे िनयंण असत े. वरान े
िदलेले आदेश पाळाव े लागतात . या
संघटनेतील कामगारा ंना िनण य
घेयाचा अिधकार नसतो . ४) अनौपचारक स ंघटनेत िव िश
ेणीरचना नसयान े या स ंघटनेतील
कामगारा ंना कोणाच ेही आद ेश पाळाव े
लागत नाही , तर िनण य घ ेयाचा
अिधकार असतो .
५) औपचारक स ंघटनेमये िविवध तर ,
पातया असतात . उदा. अय ,
संचालक , कायकारी त ं, पयवेक,
फोरमन , कामगार या सवा ची वेगवेगळी
तररचना असत े. या तर रचनेवन
यांना आपली जबाबदारी पार पाडावी
लागत े. ५)अनौपचारक स ंघटनेत कोणतीही ेणी
िकंवा तर नसतात . मयािदत
यचाच यात समाव ेश असतो . या
संघटनेतील य एका िविश
धायान े जोडल े गेलेले असतात . उदा.
एखाा कारखायातील कवी ए क
येऊन ‘कवी लब’ थापन करतात .
अशाकार े नाट्य मंडळ, सांकृितक
मंडळ थापन क ेले जाते. munotes.in

Page 42


संघटना चे समाजशा
42
६) औपचारक स ंघटनेतील कामगारा ंचे
जीवन चाकोरीब असत े. या
संघटनेतील कामगारा ंना िशत अय ंत
आवयक असत े. ६)अनौपचारक स ंघटनेतील कामगारा ंचे
जीवन चाकोरीब नसत े. िशती चे
पालन क ेले जाते.
७) औपचारक स ंघटनेतील कामगारा ंना
कामावन कमी करयाची भीती
असत े. भाविनक स ुरितता नसत े. ७)अनौपचारक स ंघटनेतील कामगारा ंना
कामावन कमी करयाची भीती
नसते.
८) यवथापक यवथ ेसाठी चा ंगया
कार े िनयोजनामक वापर आवयक ८)आधुिनक काळात अ नौपचारक
संघटना अय ंत आवयक

आपली गती तपासा :
१) औपचारक व अनौपचारक संघटना यातील फरक प करा .
३.८ अनौपचारक स ंघटनेचा औपचारक स ंघटनेवरील परणाम
एका िठकाणी एकितपण े काम करणाया कामगारा ंया परपर स ंबंधातून अनौपचारक
संघटना िनमा ण झाल ेली असत े. औपचारक स ंघटनेपेा अनौपचरक स ंघटना ही भावी
आिण महवाची ठरत े. अनौपचारक स ंघटनेया यवथापना चा कामगारा ंया
कायमतेवर िनितचा चा ंगला परणाम होत असतो . कामगारा ंमये सहकाया ची भावना
वाढून, एक िनमा ण होत े. मतभेद कमी होतात . सहकाया ने काम करयाची व ृी वाढत े.
याचा परणाम उपादकत ेवर होतो . उोगध ंातील कामगारा ंया अनेक समया
असतात . वैयिक , सामािजक , भाविनक अशा अन ेक कारया समया िनमा ण
झालेया असतात . या सम यांचे िनराकरण अनौपचारक स ंघटनेारेच करण े शय
होते. कोणयाही संघटनेची िविश अशी उिे असतात . ती उिे कामगारा ंया
माफतच प ूण करयाचा यन क ेला जातो . तेथील काम करणाया यया
मायमात ूनच साय केली जातात . कामगारा ंया आिथ क ेरणा, भावी दळणवळण
यवथा , यवथापका ंचे नेतृव, िशण , कमचाया ंमधील परपर स ंबंध, कमचाया ंचा
यवथापनातील सहभाग इ . िविवध गोवर यवसायाच े यशापयश अवल ंबून असत े.
अनौपचारक स ंघटनेमाण े औपचारक स ंघटनेमयेदेखील बदल होत आह े. यामाण े
अनौपचारक स ंघटनेवर कोणाच ेही िनय ंण, दबाव नसतो . याचमाण े औपचा रक
संघटनेवरही िनय ंणिवरिहत रचना राबिवयाचा यन क ेला जात आह े. जेणेकन
संघटनेमये आन ंदी, सहकाया चे संबंध िनमा ण होतील . मोकळ ेपणा, िनणय घेयाचा
अिधकार इ . गोीचा वापर करयाचा यन क ेला जात आह े. मालक व कामगार
यांयात समवय साध ून आपआपसातील मतभेद कमी कन उपादन वाढिवयावर
भर देयात य ेत आह े. यवथापन िटकिवयासाठी स ंघटना स ुढ असण े गरजेचे असत े. munotes.in

Page 43


अनौपचारक स ंघटन अथ औपचारक संघटनेवरील परणाम
43 यामुळे मालक व कामगार या दोही वगा ला याचा फायदा होतो . आिथक उपादन
वाढते. यामुळे राीय उपनात वाढ होयास मदत होत े. जेवढे मनमोकळे वातावरण
तेवढी कामगारा ंची काय मता वाढत े.
आपली गती तपासा :
१) अनौपचारक स ंघटनेचा औपचारक स ंघटनेवरील पर णाम सांगा.
३.९ सारांश
औोिगक ा ंतीनंतर जगभर अन ेक यंावर आधारत उोगध ंदे िनमा ण झाल . या
उोगध ंामय े म करणा रा वगही वाढला . कामगार वगा ची िपळवण ूक केली जाऊ
लागली . ही िपळवण ूक िकंवा कामगारा ंया समया सोडिवयासाठी कामगार स ंघिटत
होऊन आपया समया सोडव ू लागल े. या स ंघटनेतून औपचारक व अनौपचारक
संघटना िनमा ण झाया . मुामहन जाणीवप ूवक िनमा ण केलेली आिण वय ंफूतने
िनमाण झाल ेली स ंघटना हणज े अनौपचारक स ंघटना होय . अनौपचारक स ंघटनेतील
कामगारा ंचे उेश, येय एक असत े. समान य ेय, आवड , ची असणाया य एक
येऊन अनौपचारक स ंघटना िनमा ण करतात . समान य ेय असयाम ुळे या स ंघटनेतील
कामगारा ंमये आपल ेपणा, िजहाळा िनमा ण झाल ेला असतो . यामुळे कामगारा ंमये एक
कारचा मनमोकळ ेपणा िनमा ण झाल ेला असतो . या सव गोीचा कामगारा ंया
कायमतेवर चा ंगला परणाम हो तो. कामगारा ंची काय मता वाढिवया साठी
अनौपचारक स ंघटनेचे वातावरण , यवथापन कारणीभ ूत ठरत े. अनौपचारक
संघटनेवरील कामगारा ंवर कोणाच ेही िनय ंण नसत े. यामुळे कामगारा ंवर दडपण
नसयान े ते कोणयाही यया आद ेशाची वाट न पाहता विनण य घेतो. याया मये
िनणय तपरता असत े. आपया ग ुणकौशयाचा वापर कन स ंघटनेतील कामगार
उपादन वाढिवयावर तस ेच कामगारा ंया समया , सोडिवयाचा यन करतात .
३.१० शदाथ
अनौपचारक – सहज स ंबंधातून िनमा ण झाल ेले.
औपचारक – मुामहन जाणीवप ूवक िनमा ण केलेले.
३.११
१) अनौपचारक स ंघटनेची याया सा ंगून ितची वैिशय े प करा .
२) अनौपचारक स ंघटना अितवात य ेयाची सिवतर कारण े सांगा.
३) अनौपचारक स ंघटना व औपचारक स ंघटना यातील फरक प करा .
४) अनौपचारक स ंघटनेचे िविवध काय प करा . munotes.in

Page 44


संघटना चे समाजशा
44 ५) अनौपचारक स ंघटनेचे महव व फायद े सांगा.
६) अनौपचारक स ंघटना व औपचारक स ंघटना यातील स ंबंध व परणाम प करा .
७) िटपा िलहा.
१) औपचारक व अनौपचारक स ंघटन
२) अनौपचारक स ंघटनेची वैिशय े
३) अनौपचारक स ंघटना अितवात य ेयाची कारण े
४) अनौपचारक स ंघटनेची काय
५) अनौपचारक स ंघटनेचे तोटे


munotes.in

Page 45

45 ४
संघटना मक िनयोजन
करण रचना
४.० उिे
४.१ तावना
४.२ संघटनामक िनयोजनाच े महव
४.३ संघटनामक िनयोजनावर परणाम करणार े घटक
४.४ मागणी अ ंदाज
४.५ पुरवठा अ ंदाज
४.६ िनकष
४.७ सारांश
४.८
४.९ संदभ
४.० उि े
१) िवायाना स ंघटनामक िनयोजन , मागणी आिण प ुरवठा अ ंदाज या स ंकपन ेची
ओळख कन द ेणे.
२) संघटनामक िनयोजनाच े महव समज ून घेणे.
३) संघटनामक िनयोजन िय ेतील ुटी समज ून घेणे.
४.१ तावना
संथेया अप आिण दीघ कालीन उिा ंची ओळख , तसेच ते साय क रयासाठी
तपशीलवार योजना तयार करण े आिण या ंचे िनरीण करण े, संथामक िया तयार
करते.
मानव स ंसाधन िनयोजन (HRP) िकंवा मन ुयबळ िनयोजन ही अशी पत आह े, जी योय
संया आिण कम चारी योय व ेळी, योय िठकाणी उपिथत असयाची खाी द ेते, ती
कतये यशवीपण े आिण काय मतेने पार पाडयास सम असतात जी स ंथेला ितच े
येय साय करयात मदत करतात . टेनरया मत े, "मनुयबळ िनयोजन " हे "संपादन,
उपयोग , वाढीसाठी एक उपयु धोरण आह े. munotes.in

Page 46


संघटना चे समाजशा
46 ४.२ संघटनामक िनयोजनाच े महव
संघटनामक िनयोजन मानवी स ंसाधना ंचे योगदान वाढवयाया उ ेशाने योजना तयार
कन , मानवी स ंसाधन िनयोजन स ंथेची उि े साय करयासाठीची मता िटकव ून
ठेवयाचा आिण वाढवयाचा यन करत े.
१. भरतीया तरा ंचे मूयमापन करण े.
२. टाळेबंदीचा अ ंदाज लावण े आिण अनावयक िनलंबनाला ितब ंध करण े.
३. आदश िशण तर थािपत करण े.
४. यवथापन िवकास कायमासाठी पाया हण ून काम करण े.
५. भिवयातील कपा ंसाठी कामगारा ंचा पुनवापर करण े.
६. उपादकता संदभात वाटाघाटी करया साठी मदत कर णे.
७. संभाय समया ओळखयात स ंथेला मदत करण े.
८. ओहरह ेड िकंमत आिण सेवा काया चे मूय तपासण े.
९. काही ियाकलाप बा मदतीन े केले जावेत िकंवा नाही ह े िनधारत कर णे.
४.३ मानव स ंसाधन योजन ेवर परणाम करणार े घटक
मानव स ंसाधन काय म (HRP ) भािवत करणार े अनेक घटक आह ेत. हे घटक बा
घटक आिण अंतगत घटक अशा दोन घटका ंमये वगक ृत केले जाऊ शकतात .
(अ) बा घटक :-
१. सरकारी धोरण े:- सरकारी धोरण े उदा. कामगार धोरण , औोिगक स ंबंध धोरण आिण
िविश सम ुदायांसाठी िविश रोजगार राख ून ठेवणारी धोरण े य ांचा मानव स ंसाधन
कायमाव र परणाम होतो .
२. आिथ क िवकासाची पातळी : आिथक िवकासाची पातळी देशातील मानव संसाधन
िवकासावर परणाम करत े आिण तसेच भिवयात मानवी स ंसाधना ंया प ुरवठ्यावर
परणाम करत े.
३. यवसाय पया वरण: बा यवसाय पया वरणीय घटक उपादन खंड आिण िमणावर
परणाम करतात .
४. मािहती त ंान : मािहती त ंानान े यवसाय चालवयाची पत बदलली आह े.
यवसाय िया अिभया ंिक, यवसाय संसाधन िनयोजन आिण प ुरवठा साखळी
यवथापन ही या बदला ंची उदाह रणे आह ेत. या घडामोडम ुळे पारंपरक मानवी
संसाधना ंची ऐितहािसक ्या कमी पातळी आिण सॉटव ेअर यावसाियका ंमये वाढ munotes.in

Page 47


संथामक िनयोजन
47 झाली. तथािप , या सुधारणा ंमुळे नंतर सॉटव ेअर यावसाियका ंची गरज कमी झाली .
यायितर संगणक सहाियत त ंाना ने सयाच े मानवी स ंसाधन कमी क ेले.
५. तंान पातळी : तंानाची पातळी मानवी स ंसाधना ंया कारावर परणाम करत े.
६. आंतरराीय चल : िविवध राा ंमधील मानवी स ंसाधनाची मागणी आिण प ुरवठा
यासारखे आंतरराीय घटक मानव संसाधनावर परणाम करीत असतात .
(ब) अंतगत घटक :-
१. कंपनीची उि े: कंपनीची उिे आिण धोरण े यांचा िवतार , िविवधीकरण , भागीदारी
इ. चा मानवी स ंसाधना ंया मागणीची ग ुणवा आिण माण यावर परणाम होतो .
२. मानव स ंसाधन धोरण े: मानवी स ंसाधनाची ग ुणवा , पगाराची पातळी , कामाया
िठकाणाची परिथती , दैनंिदन जीवन ग ुणवा , कंपनीची मानवी स ंसाधन े धोरण े इ. चा
मानवी स ंसाधन धोरणावर परणाम होतो.
३. नोकरीच े िव ेषण: मानवी स ंसाधन धोरण ह े मूलभूतपणे नोकरीया िव ेषणावर
आधार त असत े. कंपनीला कोणया कारच े कमचारी आवयक आह ेत? याचे
तपशील आपयाला नोकरी या िवेषणातून समजत े.
४. दीघकालीन िवचार : िथर पधा मक वातावरणातील यवसाय दीघ कालीन योजना
आखतील , तर अिथर पधा मक वातावरणातील क ंपया क ेवळ अप म ुदतीसाठीच
तयारी क शकतात .
५. मािहतीचा कार आिण ग ुणवा : कोणयाही िनयोजन िय ेसाठी ग ुणामक आिण
अचूक मािहती आवयक असत े. हे िवशेषतः मानव स ंसाधन योजना ंसाठी आवयक
असत े.
बा घटक अंतगत घटक
सरकारी धोरण े कंपनीची रणनीती
मानव स ंसाधना या भिवयातील
पुरवठ्यासह आिथ क िवकासाचा तर कंपनीचे मानव स ंसाधन धोरण
यवसाय वातावरण औपचारक आिण अनौपचारक गट
मािहती त ंान नोकरी िव ेषण
तंानाची पातळी दीघकालीन िवचार
नैसिगक घटक मािहतीचा कार आिण ग ुणवा
आंतरराीय घटक कंपनीचे उपादन / ऑपर ेशन धोरण
ेड युिनयन munotes.in

Page 48


संघटना चे समाजशा
48 ६. उपादन / ऑपर ेशन धोरण : अंितम उपादन तयार करयासाठी बाह ेरील
ोता ंकडून िकती करायच े आिण िकती अंतगत िमळवायच े यावरील क ंपनीचे धोरण
आवयक असल ेया कम चाया ंची संया आिण कार ठरवत े.
७. ेड युिनयस : कामगार स ंघटना ंचा भाव दर आठवड ्याला कामाया तासा ंची संया
आिण भरतीचे ोत आिण यामाण ेच मानव स ंसाधन काय मावर परणाम होतो .
४.४ मागणी अ ंदाज
मागणी अ ंदाज हणज े संथेया भिवयातील मागया प ूण करयासाठी आवयक
असल ेया कम चा या ंची स ंया आिण ग ुणवा िनयोिजत करयाची था आह े. रोजगार
िकंवा कम चा या ंचे िनयोजन ही यवसायाला कोणया भ ूिमका करायया आह ेत आिण या
कशा केया जातील ह े ठरवयाची िया आह े. कािमक िनयोजनामय े संथेतील
देखभाल िलिपका ंपासून सीईओपय तया भिवयातील सव रोजगारा ंचा समाव ेश होतो .
मागणीचा अ ंदाज ही सयाया वत ू आिण स ेवांमधील ाहका ंया िहताया पातळीचा
अंदाज घ ेयाची िया आह े, कोणत े बदल करायच े हे शोधण े आिण कोणया नवीन ऑफर
ल व ेधून घेतील ह े ओळखण े. तरीही लोकांना काय हव े आहे, िकती माणात आिण क ेहा
हवे आहे याचा अ ंदाज लावण े सोपे काम नाही . यासाठी अितशय तपशीलवार व ेळाप के
तयार करण े आवयक असत े. उदा. "गुवारप ेा शुवारी अिधक िचस पाठवायला हयात
का?" ते "पुढील क ॅलडर वषा या दरयान " िकंवा "आतापास ून एक मिहयाया दरयान "
सारया कालमया दादेखील कहर क शकतात . मागणीचा अ ंदाज हा एक यापक िवषय
आहे आिण अयासक याकड े अनेक ीकोनात ून पाहतात . काहचा असा िवास आह े
क, भिवयातील ाहका ंया मागणीचा अ ंदाज घ ेयासाठी त े भूतकाळातील आिण वत मान
िव ड ेटा वापरत े. परंतु याचा अथ असा आह े क, आही नवीन उपादना ंया मागणीचा
अंदाज लाव ू शकत नाही ज े चुकचे आहेत. यादरयान , आिथक अंदाजत ह े प ग ृहीत
धन काम करतात क , मागणीचा अ ंदाज हा एक ूण ाहका ंया मागणीबल असतो ,
ाहका ंकडून मागणीचा अ ंदाज लावयाचा यन करणाया क ंपयांसाठी एक महवाचा
िवचार हणज े तुही याकड े दुल करत असाल तर गधळ होऊ शक तो. मुा असा आह े
क, मागणीचा अ ंदाज लावण े हणज े परिथतीची पवा न करता लोका ंना काय , िकती
आिण क ेहा हव े असेल? याचा अ ंदाज लावण े.
यवथापन रोजगार योजना सव यशवी योजना ंमाण े भिवयातील काही ग ृिहतका ंवर
आधारत आह े. रोजगाराया आवयकता ंचे अंदाज लावता ना तीन गोी नेहमी आवयक
असतात :
१. कमचारी गरज
२. आतील उम ेदवारा ंचा पुरवठा
३. बाहेरील उम ेदवारा ंचा पुरवठा munotes.in

Page 49


संथामक िनयोजन
49 कािमक गरजा ंचा अंदाज लावयाची पिहली पायरी हणज े उपादनाया अ ंदािजत मागणीच े
मूयांकन करण े. अपेित मागणी यितर कमचारी िनयोजन देखील िवचारात घ ेऊ
शकता त :
१. कप उलाढाल (समाी िक ंवा परणामी राजीनामा ).
२. कमचाया ंची गुणवा आिण मता .
३. उपादनाची ग ुणवा स ुधारयासाठी धोरणामक िनण य.
४. उपादनाला चालना द ेणारी ता ंिक िक ंवा इतर गती .
५. एका िवभागासाठी उपलध िनधीची रकम .
रोजगाराया गरजा सा ंगयासा ठी खालील अन ेक पती आह ेत:
१. कल म ूयमापन :
हे मागील काही वषा तील क ंपनीतील रोजगाराया िविवध नम ुयांची तपासणी करयासाठी
आहे. वषाया श ेवटी कामगारा ंची संया कम चाया ंया चारयाच े ठोस स ंकेत देऊ शकत े,
ते काम शोधत आह ेत िकंवा ितथेच राह इिछतात . भिवयात िटक ून राहणारा कल शोधण े
हे या मूयमापनाच े येय आह े.
२. गुणोर िव ेषण :
गुणोर िव ेषणासाठी आणखी एक त ं हणज े (अ) ासंिगक घटक (उदा. महसूल िकंवा
खंड) आिण (ब) आवयक कम चा या ंची स ंया (उदा. िव करणा या ंची स ंया)
यांयातील ग ुणोरावर आधारत अ ंदाज लावण े. अितर ाी / उपन वाढवयासाठी
अिधक िव ेते िनयु करण े आिण न ंतर या ंना िशण द ेणे आवयक अस ू शकत े.
३. िवत ृत अंदाज :
यवसाय ियाकलापा ंचे मोजमाप आिण यवसाय रोजगार पातळी यासारख े दोन चल कस े
जोडल ेले आहेत, हणज े यवसाय कसा चाल ू आहे आिण यवसाय जोरात असताना िकती
कामगार काम करत आह ेत हे यमानपण े दशवते. कंपनीया ियाकलापा ंची तीता
िनयोिजत केली जाऊ शकत े, तर कािम क आवयकता ंचा अंदाज लावला जाऊ शकतो .
४. कमचा या ंया गरजा ंचा अंदाज घ ेयासाठी स ंगणक वापरण े :
िनयो े यांया कम चा या ंया गरजा ंचा अ ंदाज घेयासाठी स ंगणकक ृत अन ुयोगद ेखील
वापरतात . आव य क ठरािवक आकड ेवारीमय े उपादनाच े एक य ुिनट (उपादकत ेचे
मोजमाप ) तयार करयासाठी लागणार े थेट म आिण समया असल ेया उपादनासाठी
तीन िव अ ंदाज (िकमान , कमाल आिण स ंभाय) यांचा समाव ेश होतो . अशा मािहतीया
आधार े एक सामाय सॉटव ेअर उपादनाया मागणीया गरजा प ूण करयासाठी
आवयक असणा -या कम चा या ंया सरासरी तरावर , तसेच य म , अय म
आिण म ु कामगारा ंसाठी व ेगळे संगणकक ृत अंदाज दान करत े. munotes.in

Page 50


संघटना चे समाजशा
50 ५. यवथापकय िनण य:
अंदाजान ुसार उलाढाल िक ंवा नवीन बाजारप ेठेत व ेश करयाची इछा यासारया
घटका ंवर आधारत अ ंदाज स ुधारत करण े आवयक आह े. जरी मोठ ्या कॉपर ेशनसाठी ,
अपवादामकरया कमचारी अ ंदाज थािपत करण े ही या ंिक िया असत े.
आज जागितक स ंकट आिण बाजारातील म ंदीमुळे अंदाज बा ंधणे कठीण आह े, परंतु
भारतातील अन ेक िवमान क ंपयांनी िशण स ुिवधांमधून बरेच कम चारी तस ेच संभाय
कमचाया ंना काढ ून टाकल े आहे, यामुळे भिवयात कमी नोकया िमळ तील. एअरलाइसन े
िवमान कम चा या ंसाठी सरासरी न ुकसानभरपाईमय े १० % कपात करयाची घोषणा
केली आहे.
िनकष :
ही सव तंे सयाया वत ू, भिवयातील िवपणन अ ंदाज, तांिक गती योजना आिण
िवलीनीकरण , संयु उपम , भिवयातील स ंथामक रचना आिण भरती धोरणातील
बदला ंची आवयकता दश िवतात .
४.५ पुरवठा अ ंदाज
मागणी अ ंदाज अयास यवथापका ंना आवयक असल ेया कम चा या ंची स ंया आिण
कार अ ंदाज लाव ू देते. पुढील तािक क पायरी हणज े आवयक कम चारी स ंया आिण
अशा खर ेदीचे ोत ा करण े शय होईल का ? याचे मूयांकन करण े. पुरवठा अ ंदाज ही
मािहती दान करत े. गैरहजेरी, कमचारी उलाढाल , अंतगत हालचाली आिण पदोनती ,
आिण कामाच े तास आिण इतर कामकाजाया परिथतीत बदल क ेयानंतर पुरवठा
अंदाज स ंथेया आत आिण बाह ेन उपलध असयाची अप ेा असल ेया य ची
संया िनधा रत कर तो. पुरवठा अंदाज पुरवठादारा ंबलचा ड ेटा पाहतो (मग त े तयार
वतूंचा पुरवठा करत असतील िक ंवा पुरवठा साखळीया प ुढे जोडणी केलेले भाग) आिण
याचा वापर माण िनित करयासाठी आिण क ेहा अ ंदाज लावयासाठी करत े. हे
िदलेया व ेळेत िकती ऑड र केले जाऊ शकत े आिण िवतरत क ेले जाऊ शकत े हे िनधारत
करयात मदत करत े. पुरवठा अ ंदाजासाठी महवाचा ड ेटा उपादन िक ंवा पुरवठा
मतेपुरता मया िदत नसतो . अथयवथा , तंान आिण अगदी हवामान या ंसारख े घटक
यात भाग घ ेतात.
केवळ अ ंतगत उम ेदवार भन िक ंवा समायोिजत कन िक ंवा बा अज दारांारे कमचारी
आवयकता प ूण करण े आवयक आह े का? हा खरा आह े. बहतेक कंपया अ ंतगत
अजदारांपासून सुवात करतात .
अ . आतील उम ेदवार यादी तयार करतात :
सयाच े कमचारी आगामी पदा ंसाठी पा आह ेत क नाही याच े मूयांकन करण े हे येथे मुख
येय आह े. यासाठी या ंया िवमान काय मता आिण पात ेबल ान आवयक आह े.
यवथापका ंनी पाता यादीवर अवल ंबून असण े आवयक आह े. हे कायदशन पुरकार
आिण चारमता यासारखी मािहती दान करतात . सयाच े कमचारी ग तीसाठी िक ंवा munotes.in

Page 51


संथामक िनयोजन
51 बदलीसाठी पा आह ेत क नाही ? हे िनधारत करयात त े यवथापका ंना मदत करतात .
या यादी हाती बनवल ेया िकंवा इल ेॉिनक अस ू शकतात .
हाती बनवल ेली यादी:
येक कम चायाची पाता , मािहती कम चारी यादी आिण िवकास र ेकॉडमये समािव
केली जात े. िशण , कंपनी-ायोिजत अयासम प ूण, करअर आिण िवकास वारय े,
भाषा आिण मता ह े सव सािहयाचा भाग आह ेत.
कमचारी बदली चाट :
येक पदाया संभाय बदलीची सयाची कामिगरी आिण पदोनतीची शयता दिश त
करते.
संगणकक ृत यादी :
कमचारी आिण मान व संसाधन िवभाग कम चा या ंचा इितहास , अनुभव आिण ितभा ंबल
मािहती िव करतात . वारंवार क ंपनीया िहताचा वापर करतात . संभाय उम ेदवारा ंचा
डेटाबेस कॅन केयानंतर ही णाली पा अज दारांची यादी तयार करत े.
ब. बाहेरील उम ेदवारा ंया प ुरवठ्याचा अ ंदाज:
अंदािजत जागा भरयासाठी अप ुरे अंतगत अज दार असयास बा उम ेदवारा ंया
उपलधत ेचा अंदाज लावयावर ल क ित करण े आवयक असत े.
यामय े अनेक ियाकलापा ंचा समाव ेश अस ू शकतो .
१. एकूण आिथ क परिथती
२. अपेित रोजगार दर
बेरोजगारीचा दर िजतका कमी अस ेल िततके कामगार िमळवण े अिधक कठीण आह े. आयटी
यावसाियका ंसारया काही नोकया ंना इतक मागणी आह े क, अथयवथा म ंदावली
असतानाही या ंना कायम मागणी असयाच े िदसत े. मानव स ंसाधन ऑिडट हातात
असताना िनयोजक अ ंतगत पुरवठा िव ेषणाकड े जाऊ शकतात . या उ ेशासाठी वापरया
जाणा या डावप ेचांचा समाव ेश होतो .
अ. आवक आिण बिहवा ह,
ब. उलाढाल दर ,
क. कामाची परिथती -अनुपिथती
ड. उपादकता पातळी आिण नोकरी बदलण े.
४.६ िनकष
संथेया मन ुयबळाया उिा ंवर परणाम करणाया थूल आिण स ूम वातावरणाच े
मूयांकन क ेयानंतर गती आिण िवकासासाठी वातववादी योजना िवकिसत क ेया
पािहज ेत. मागणी आिण प ुरवठा अ ंदाज दोही ही संथेया िवकासासाठी महवाची साधन े
आहेत, कारण त े संथेची वत मान आिण भिवयातील उि े पूण करयात मदत करतात . munotes.in

Page 52


संघटना चे समाजशा
52 ४.७ सारांश
संघटनामक िनयोजन नावाया रणनीती आिण काय पतचा स ंह क ंपनीया द ैनंिदन
कामकाजाला अिधक काय म करयासाठी वापरला जातो . यामय े ाधायम आिण
उिे थािपत करण े, संसाधन े आिण मालम ेचा कसा वापर क ेला जातो ? याचे िनयोजन
करणे, बदलया वातावरणाशी स ुसंगत राहयासाठी स ंथेया यवसाय धोरणाच े मूयांकन
करणे आिण बदलण े आिण सव कमचारी आिण भागधारक एकाच उिासाठी काम करत
आहेत याची खाी करण े हे आह ेत. कंपनीला योय िदश ेने नेयासाठी आिण श ेवटी
यवसायाचा नाश क शकणा या आपीजनक ुटी टाळयासाठी आवयक असल ेया
ियाकलापा ंपैक एक हणज े संघटनामक िनयोजन होय. यामय े मागणी आिण प ुरवठा
अंदाजाच े तं समािव आह े. संथेया काया चा य ेक पैलू यविथत , यशवी , िशतब
आिण शात ठ ेवणे आवयक आह े. सव िवभागातील कम चारी जबाबदारी , मता आिण
ितभ ेचे वेगवेगळे माण तसेच ते एकूण िचात कस े बसतात ह े िवचारात घेतात. तेहा त े
आवयक असत े.
४.८
१. संघटनामक िनयोजनाची स ंकपना प करा . संघटनामक िनयोजनाया िय ेत
अंतभूत असल ेया िविवध पतच े तपशीलवार वण न करा .
३. मागणी आिण प ुरवठा अ ंदाज प करा.
४.९ REFERENCES
१. P.Subba Rao — Human Resources Management and Industrial
Relations.
२. E.V.Schneider — Industrial Sociology.
३. Mamoria and Gankar — Personnel Management.
४. K. Aswathappa — Organizational Behaviour.
५. A.M. Sarma — Personnel and Human Resource Management.
६. Gary Dessler — Human Resource Management
७. Stephen p. Robbins — Organizational Behavior
८. Kale & Ahmed — Management and Human Resource Development


 munotes.in

Page 53

53 ५
संघटनामक िवकास
(ORGANISATIONAL DEVELOPMENT )

करण रचना :
५.० उिये
५.१ तावना
५.२ संघटनामक िवकासाचा अथ आिण याया
५.३ संघटनामक िवकासाची वैिशय े
५.४ संघटनाम क िवकासाची य ेये वा उि ये
५.५ संघटनामक िवकासाच े आधार
५.६ संघटनामक िवकासाची िया
५.७ संघटनामक परवत नाचा अथ व याया
५.८ संघटनामक परवत नाची गरज
५.९ संघटनामक परवत नाची कारण े
५.१० संघटनामक परवत नातील अडथ ळे
५.११ संघटनामक परवत नाचे िनयोजन व अ ंमलबजावणी
५.१२ सारांश
५.१३ शदाथ
५.१४
५.० उि ये
अ) संघटनामक िवकासाचा अथ समजाव ून घेणे.
ब) संघटनामक परवत नास जबाबदार घटका ंची मािहती िम ळिवणे.
क) संघटनामक परवत नाचे कार व कारण े जाणून घेणे.
munotes.in

Page 54


संघटना चे समाजशा
54 ५.१ तावना
परवत न हा िनसगा चा िनयम आह े. जमाला आल ेया य ेक घटका त बदल घड ून येत
असतो . येक गोीचा िवकासही घड ून येतो. जम, िवकास व हास या तीन टयाारा
येक सजीव गोीत बदल घड ून येतो. जसे सामािजक परवत न वा बदल घड ून येते
तसेच संघटनेतही बदल घड ून येत असत े. संघटनेत सामायतः िविवध उपादन
णालीचा वापर क ेला जातो. यातील काही पती सदोष असयास याचा परणाम
उपादनावर होतो . याचा परणाम सव संघटनेला भोगावा लागतो . हणून संघटनेत या
उपादन स ंकृतीचा वापर क ेला जातो यात जर उणीवा असतील तर या द ूर केया
जातात . या उपादन पतीत बदल क न नवीन उपाद न यवथा वापरली जात े.
यायोग े उपादन स ुरळीत होऊन उपादनाचा दजा उंचावतो आिण नयाया वपात
संघटनेला फायदा होतो . संघटनेया िवकासाला गती िम ळून संघटनामक िवकासाची
िया सु होते. या ियेारा कामगारा ंचा आिण यवथापकय मंडळाचाही िवका स
होतो. काही व ेळेस नवीन उपादन त ंाचा वापर क ेला जातो िक ंवा कामगारा ंना आध ुिनक
पतीच े िशण िदले जाते. यामुळे संघटनेया िवकासास मदत होऊ शकते.
५.२ संघटनाम क िवकासाचा अथ आिण याया
संघटनामक िवकास हणज े संघटनेत पतशीरपण े बदल िक ंवा परवत न करण े. हे
परवत न करताना स ंघटनेचे उि साय करयासाठी नवीन त ंाचाही वापर करता य ेतो
व याबरोबर कामगारा ंया स ुखाचाही िवचार क ेला गेला पािहज े.
१. बुरके यांया मत े, "संघटनामक िवकास हणज े संघटनामक स ंकृतीत
पतशीरपण े बदल घडवून आणयासाठी वत नशा, तंशा , संशोधन आिण
िसांताचा वापर क ेला जातो ."
२. च आिण ब ेल यांया मते, "संघटनामक िवकास हणज े अशी िया क यात
कामाया परिथतीत चा ंगले व योय परवत न घडव ून आणल े जाते."
३. ा. एस. बोहाड े, "औोिगक स ंघटनेत या पार ंपरक पती ने उपादन क ेले जाते.
या उपादनात बदल घडव ून आण ून ाहकांना हया या स ेवा देयाकरता स ंघटन
ियेत जो बदल घडिवला जातो यास स ंघटनामक िवकास हणतात ."
वरील याया ंया आधार े असे प होत े क, संघटनामक िवकास ही एक िनयोिजत
बदल पती अस ून, यात स ंघटना वाढव ून वा िवशाल क न स ंघटनेतील
अिधकाया ंपासून ते कामगारा ंपयत चांगया सोयी उपलध क न देणे, कमचाया ंकडून
जातीत जात चा ंगले काम कसे उपलध होऊ शक ेल यासाठी यन करण े, अिधकारी
व कम चारी, कमचारी व कम चारी यांयातील स ंबंध सुधारणे यासारया गोचा समाव ेश
होतो. संघटनामक िवकासात प ुढील गोी महवाया असतात -
अ) संघटनामक िवकासात िनयोिजत परवत न घडव ून आणल े जाते.
ब) संघटना िवशाल करयाचा यन क ेला जातो . munotes.in

Page 55


संघटनामक िवकास
55 क) संघटनेत दीघकालीन व अपकालीन योजना आखया जातात .
ड) तंानात वा ता ंिक बदल घडवल े जातात .
इ) संघटनेतील सव समया ंचे िनराकरण करयाचा यन क ेला जातो .
फ) संघटनामक िवकास मानवी आिण सामािजक स ंबंधाशी िनगडीत असतो .
संघटनामक िवकास घडव ून आणयासाठी पुढील ीकोन अवल ंिबला जातो -
क) थम यवथापनात वा यवथ ेत बदल घडव ून आणला जातो . यामुळे आपोआप
वतनातही बदल घड ून येतो.
ख) काही व ेळेस कामगार ता ंिक बदलास तयार नसतात उदा . यांिककरण . परंतु
कालांतराने कामगार तयार होतात .
ग) सनातनी य सामािजक परवत नास लवकर तयार होत नाही त ेहा या ंया
िकोनात थम बदल घड वून आणावा लागतो .
५.३ संघटनामक िवकासाची वैिशय े
संघटनामक िवकास पतशीरपण े िनयोजन क न घडव ून आणला जातो . यामुळे
संघटनेतंगत मानवी स ंबंधात स ुधारणा होत े. कामगारा ंना िदल ेया िशणाम ुळे िविवध
िवभागात व तेथील स ंकृतीतही स ुधारणा घड ून येते. संघटनेचे येये व उि ये साय
करयासाठी या गोचा उपयोग होत असयान े अशा स ंघटनामक िवकासाची वैिशय े
समजाव ून घेणे आवयक आह े. ती वैिशय े खालीलमाण े -
१) मानवतावादी म ूये: संघटनामक िवकास ियेत या घटकाला िवश ेष महव िदल े
जाते. मानव स ंसाधन अिधका री संघटनेचा िवकास घडव ून आणताना इतर अिधकारी
आिण कम चारी या ंना समान वागण ूक देतो. कोणयाही एका घटकावर अयाय होणार
नाही याची काळजी घेतो. येकाया अ ंगी असल ेले गुण व कौशय पाहन कामाची
िवभागणी करतो . अिधकारी आिण कामगार वा कम चारी या ंयातील स ंबंध चांगले
राहयासाठी यन करतो . कामगारा ंना जातीत जात काम करयासाठी व चा ंगले
काम करयासाठी ेरत करतो . यासाठी अिधकारी कामगारा ंशी चा ंगले संबंध
ठेवतात.
२) समया ंचे िनराकरण : संघटनामक िवकासाारा समया ंचे िनराकरण क ेले जात े.
संघटनेशी िनगडीत असणाया सव समया ंचा अयास कन या ंचे िनराकरण
करयाचा यन क ेला जातो . समया कोणयाही कारया अ सू शकतात. उदा.
कामगारा ंया कामाशी संबंिधत, कामगार -कामगारा ंमधील स ंबंधाबाबत , अिधकारी -
कामगार स ंबंधाबाबत . यासाठी कामगारास कथानी ठ ेवून याची सव मािहती गो ळा
कन यातील काही समया ंचा अयास क न यावर उपाय योजना क ेली जात े.
याम ुळे कामगार स ंतु होऊन उपादन कायात उसाहान े हातभार लावतो . munotes.in

Page 56


संघटना चे समाजशा
56 ३) िश णाचा अ ंगीकार: कायास उपय ु असणार े िशण कामगारास
संघटनेमाफत िदले जातेच; पण याबरोबर य ेक कामगा र काम करताना यामय े
होणाया चूकांतून अिधक िशण घ ेत असतो . काम करताना कामगारा ंकडून थम
या च ूका होतात या चूका कामगार न ंतरया कामात टा ळतो. यामुळे कामगाराच े
काय अिधक दोषम ु तर होतेच पण याच बरोबर कामगार अिधक क ुशल बनतो .
यासाठी बदलया उपादन परिथतीन ुसार िशण िदल े जाते.
४) कोणयाही तरावर मयथी करण े िकंवा अन ेक तरा ंवर मयथी करण े:
संघटना अिधकािधक भावशाली आिण गभ बनिवण े हे संघटनामक िवकासाच े
मुख येय असत े. यासाठी स ंघटनेया कोणयाही तरावर , िवभागात वा
उपिवभागात कोणती ही समया िन माण झाली तरी याच े िनराकरण ताबडतोब केले
जाते. यासाठी मानव स ंसाधन अिधकारी सतत यनशील असतो . उदा.
कामगारा ंचा संप वा िवभाग अिधकाया ंची मनमानी या सारया समया सोडवण े.
५) िनणयाची तपरता : संघटनेत कोणतीही चा ंगली वा वाईट घटना घडयान ंतर
याबाबतची स ंपूण मािहती गो ळा कन, ितचा सखोल अयास क न या स ंदभात
योय असणारा िनण य तपरत ेने घेणे आवयक असत े. िनणय घेयास उशीर
झायास संघटनेचा िवकासही खो ळंबतो आिण कामगारा ंची वा अिधकाया ंची कामेही
उिशरा होतात .
६) परवत न घडवून आणणा या यस म हव: संघटनामक िवकास होताना
संघटनेत काही बदल होत असतात . हे बदल घडव ून आणयासाठी स ंघटना ंतगत
कामगार वा घटक कारणीभ ूत असतात िक ंवा स ंघटनेबाहेरील घटक ही यास
कारणीभ ूत असतात . संघटनेतील य संघटनेया भिवयाचा स ंपूण अयास क न
िवकासास पूरक घटका ंना चा लना द ेते. यासाठी ती अिधकारी आिण कम चारी
यांयात सहकाया ची भावना िनमा ण करत े. उदा. मानव स ंसाधन अिधकारी काही
वेळेस संघटनामक िवकास घडवून आणयासाठी िविश यची िनय ु करतात .
या यला ही संघटनेतील सव कमचाया ंनी सहकाय करण े आवयक अ सते.
कमचाया ंया सहकाया िशवाय स ंघटनामक िवकासाच े काम होऊ शकत नाही .
७) सांिघक काया स उ ेजन: संघटना ही िविवध तरावर िवभागात आिण उपिवभागात
िवभागल ेली असत े. येक िवभागास िनित काम न ेमून िदल ेले असल े तरी य ेक
िवभागाच े काम दुसया िवभागाशी िनगडीत व परपर स ंबंिधत असत े. यामुळे येक
िवभागान े इतर िवभागाशी स ंबंध ठेवून उम काम करण े आवयक असत े.
संघटनेतील िवभाग व ेगवेगळे असल े तरी य ेक िवभागातील यन े स ांिघक
ऐयाची भावना जोपासण े आवयक असत े. हे ऐय जोपासयाच े काम स ंघटनामक
िवकासात घड ून येते.
munotes.in

Page 57


संघटनामक िवकास
57 ८) आवयकत ेनुसार परवत न: संघटनेत िनमा ण झाल ेया समया वा बा कारणा ंमुळे
संघटनेत काही परवत न घड ून येते. काही व ेळेस हे बदल स ंघटनामक िवकासास
कारणीभ ूत ठरतात .
९) िनरंतर चालणारी िया : संघटनेत सतत कोणया ना कोणया वपात बदल
घडत असतात . काही वेळेस हे बदल सामाय लोका ंया लात य ेयाइतपत
असतात तर काही वेळेस ते सहजासहजी लात य ेत नाहीत . पण बदल होत
असतोच . यातून संघटनामक िवकास घड ून येतो.
आपली गती तपासा :
१) संघटनामक िवकासाचा अथ आिण याया सा ंगून याची वैिशय े सांगा.
५.४ संघटनाम क िवकासाची य ेये
संघटनामक परिथतीत बदल घडव ून आणयाच े काम स ंघटनामक िवकासाारा केले
जाते. संपूण यवथ ेत याम ुळे बदल घड ून येतो. संघटनेत काम करणारा यवथापक
संघटनेतील परिथतीत स ुधारणा करयास जबाबदार असतो . यासाठी यवथापकास
याया मतेनुसार बदल घडव ून आणाव े लागतात . यामुळे संघटनेतील परथती
सुधान कामगार आपया क ुवतीचा जातीत जात उपयोग स ंघटनेचे येय साय
करयासाठी करतात .
संघटनामक िवकासाची य ेये खालीलमाण े -
१) यवहाय पतीचा िवकास करण े: संघटनामक िवकास अिधक गभत ेने घडून
येयासाठी यवहाय पतीचा अवल ंब करण े गरज ेचे असत े. हणज ेच अिधकारी
आिण कामगारांना या ंची काम े नेमून देणे, ती काम े चांगया रतीन े पार पाडयासाठी
यांना ेरत करणे, यासाठी कामगारा ंना वेळोवेळी िशण देणे, वतःया कामाच े
मूयमापन करया ची सवय लावण े व केलेले काम िनदषप ूण करयाची सवय लावण े.
२) िवास आिण सहकाय वृी वाढिवण े: संघटनेत काम करणाया येक
सदया ंमये िवास आिण सहकाया ची भावना जिवयाम ुळे ते अिधक गभत ेने
काम करतात . एका िवभागात काम करणाया यन े दुसया िवभागात काम
करणाया यस सहकाय करणे अयावयक असत े. ही सहकाया ची व ृी
संघटनामक िवकासात कामगारा ंमये जिवली जात े.
३) ान आिण कौशयास महव द ेणे: संघटनामक िवकास योय रतीन े घडून
येयासाठी ान आिण कौशय या गोना अिधक महव असत े. संघटनेचे येये
साय करयासाठी यान ुप कौशय व ान कमचाया ंकडे असण े गरज ेचे असत े.
हणज ेच िविश कौशय ग ुण आिण ान असणाया यलाच धाय द ेणे,
अिधकार , जबाबदारी व कामाची वाटणी करताना कमचाया ंया कौशय ग ुणांचा
अयास करण े. तसे केयास संघटनामक िवकास घड ून येयास मदत होत े. munotes.in

Page 58


संघटना चे समाजशा
58 ४) परपर संबंधात वाढ करण े: संघटनेत काम करणाया सव कमचाया ंचे परपरा ंशी
असणाया संबंधात स ुधारणा करयाच े येय संघटनामक िवकासात साधल े जाते.
संघटनेत काम करणाया सव तरावरील व िवभागातील यमधील स ंबंध चांगले
असयास त े आपया अिधकाया ंशी मनमोक यापणान े वाता लाप क शकतात .
आपया समया या ंना सा ंगू शकतात . तसेच याम ुळे यवथापकाला सहकाय
करयाच े काम कामगारा ंमाफत केले जात े. यवथापका ंनी घ ेतलेया िनण याची
अंमलबजावणी क ेली जाते. यामुळे संघटनेचा िवकास घड ून येयास मदत होत े.
५) यि गत व साम ुदाियक जबाबदारीत वाढ करण े: संघटनामक िवकासा त
यिगत व साम ुदाियक जबाबदारीत वाढ क ेली जात े. संघटनेची उि ्ये साय
करयासाठी य , समुदायावर िक ंवा गटावर वेगवेगया वपाया जबाबदा या
टाकया जाता त. जबाबदाया ंचे वाटप योय रतीन े व िनयोजनप ूण केयामुळे याची
कायवाहीही गभत ेने होयास मदत होत े.
६) उचतम सहकाय आिण िननतम पध स वाव द ेणे: संघटनेत िकंवा उोगात
िविवध तर, िवभाग आिण उपिवभागा ंची िनिम ती केलेली असत े. या िवभागा ंमये
परपर सहकाया ची भावना िनमा ण होऊन याारा स ंघटनेचे उि साय करयाचा
यन क ेला जातो. यामुळे येक िवभागाच े काम स ुरळीतपणे चालयास मदत होत े.
तसेच वेगवेगया िवभागात कामाबाबत आिण इतर गोबाबत पधा बंदीचा यन
केले जातात . येक िवभागात कमी पधा आिण जातीत जात सहकाय िनमाण
करयाच े येय संघटनामक िवकासाारा साधल े जाते.
७) योय रतीन े संघष परिथती हाता ळणे: संघटनेतील िविवध िवभागात िक ंवा
य-यत स ंघष िनमाण झालाच तर ती परिथती ही स ंघटनामक िवकासात
योय रतीन े हाताळली जात े. अिधकारी व कामगार या ंयात मतभ ेद होऊन
कलहजय परिथती उवणार नाही याची का ळजी स ंघटनामक िवकासात घ ेतली
जाते. उदा. अिधकार व जबाबदारी याबाबत िलिखत िनयम तयार क ेले जातात .
यामुळे कोणी कोणत े काम करावे? कसे कराव े? याबाबतची मािहती य ेकास
िदलेली असत े. यामुळे संघषपूण परिथती िनमा ण होत नाही .
८) आहानामक य ेये तयार करण े: यवथापक स ंघटनेची य ेये ठरवताना ती
अिधक वातववादी आिण तववादी करयाचा यन करतात . येये वातववादी
असयाम ुळे ती साय करण े सुलभ जात े. याची िनिम ती स ंघटनाम क िवकासात
केली जात े.
आपली गती तपासा :
१) संघटनामक िवकासाची य ेये सांगा.
५.५ संघटनामक िवकासाच े आधार
आधुिनक समाज हा अिध क परवत नशील असतो . यास स ंघटना ही अपवाद नाही .
समाजात झाल ेया बदलान ुसार स ंघटनेतही बदल घडव ून आणल े जातात . संघटनेत munotes.in

Page 59


संघटनामक िवकास
59 काम करणाया येक यया ा ंचे िनराकरण करयाच े काम स ंघटनेमाफत केले
जाते. यासाठी स ंघटनेत जे बदल आवयक असतात त े बदल घडव ून आणल े जातात .
पण ज ेहा संघटना िक ंवा उोगाच े वप िवशाल बनत े तेहा यातील िविवध िवभागात
संवाद साधण े अवघड होत े. अशा व ेळेस संघटनाम क िवकासाचा िकोनाारा िविवध
िवभागात परपरस ंबंध िनमाण कन या ंयात परपरावल ंबनाची व ृी तयार क ेली
जाते. िविवध िवभागात परपरावल ंबन वाढिवयासाठी स ंरचना, तंान आिण कमचारी
वा कमगारा ंचा िवचार करावा लागतो . िविवध गट , िवभाग आिण परिथतीन ुसार
कामगारा ंया वत नात बदल होयाची गरज असत े. यात बदल घड ून आयास
संघटनामक िवकासास मदत होत े. संघटनामक िवकासातील मूलभूत आधार
पुढीलमाण े आहेत-
अ) िशण व िशण : संघटनेया उिान ुसार कामगारा ंना, कमचाया ंना आिण
अिधकाया ंना िशण व िश ण देऊन याचा उपयोग उिप ूतसाठी करता य ेतो. उदा.
संघटनेत एखाद े नवीन य ं आयास त े कसे चालवाव े याचे िशण संबंिधत कामगारास
िदले जाते.
ब) मानवी स ंबंध िनिम ती: संघटनेतील िविवध तरावर व िवभागात स ंबंध िनमा ण
करयासाठी या ंयात परपरप ूरक स ंबंध िनमा ण केले जातात . येक िवभाग इतर
िवभागावर अवल ंबून असतो . यामुळे यांना परपरप ूरक काम े करावी लागतात . यामुळे
मानवी स ंबंधाची िनिम ती होयास मदत होत े.
क) शासकय सहकाय : संघटनामक िवकास घडवून येयासाठी संघटनेला कामगार व
यवथापकाच े सहकाय तर आवयक असत ेच; पण याचबरोबर शासक य
सहकाया चीही गरज असत े. उदा. शासकय अन ुदान, परवाना वग ैरे.
ड) तंान : संघटनामक िवकास योय रतीन े होयासाठी स ंघटनेया त ंानात
बदल करणे गरज ेचे असत े. काळानुसार य ंसाम ुीत बदल करावा . पारंपरक य ंपती
वाप नये. यंसाम ुीत बदल क ेयामुळे उपादनात वाढ होऊन स ंघटना िक ंवा
उोगास नफा होतो. तसेच आध ुिनक पधा मक य ुगात उोग िटक ून राहतो .
ई) यवथापकय काय : येक संघटनेत िकंवा उोगात एक यवथापक असतो . हा
यवथापक स ंघटनेची उि ये ठरिवया चे काम करतो . तसेच ते उि साय
करयासाठी को णया मागा चा अवल ंब करायचा ह ेही ठरवतो . तसेच या सव गोी
ठरवताना तो कामगार आिण इतर कम चारी यांया कयाणाचाही िवचार करतो .
कमचाया ंमधील कलह िमटवतो व कलहाची परिथती िनमा ण होणार नाही , याची
काळजी घेतो. िविवध िवभाग आिण उपिवभागात परपरस ंबंध िनमा ण करतो . याम ुळे
िविवध िवभागात पधा होत नाही . तसेच संघटनेचे उि साय करयासाठी िविवध
िवभाग संघिटतपण े यन करतात .
आपली गती तपासा :
१) संघटनामक िवकासाच े आधार सा ंगा. munotes.in

Page 60


संघटना चे समाजशा
60 ५.६ संघटनामक िवकासाची िया
जगातील कोणतीही स ंथा ही प ूणपणे दोषिवरहीत नसत े. येक संथेत वा म ंडळात
कोणया ना कोणया वपाच े दोष असतात . या दोषाच े माण कमी -जात असत े. या
गोीला एखादा उोग वा स ंघटना अपवाद नसतो . कोणया ही कारया उोगात
कोणया ना कोणया व पात ुटी असतात . संघटनेत असणाया ुटी भ न
काढयाची जबाबदारी स ंघटनेची असत े. संघटनेत असणार े दोष, ुटी भ न
काढयासाठी वा न करयासाठी सव सामायपण े संघटनेतील य काय करते.
संघटनेतील यवथापक ह े दोष न करयाचा यन करतात . पण सामा यतः
संघटनेतील दोष कोणतीही एक य द ूर क शकत नाही . यासाठी स ंघटनेया
यवथापन मंडळाचा या यला पािठ ंबा असण े आवयक असत े. कारण स ंघटनेतील
दोष द ूर करयासाठी स ंघटनेतील कारभारात बदल करयाची आवयकता असत े. तो
बदल एकटी य क शकत नाही . उदा. िविश क ंपनीत जर हातमागावर कापडाच े
उपादन क ेले जात असेल. पण या पतीारा कापडाच े उपादन कमी होत े व तस ेच
िनमाण होणार े कापड उम असेलच अस े सांगता य ेत नाही . अशा व ेळेस हातमाग
यंायाऐवजी आध ुिनक य ंाचा वापर करणे गरजेचे असत े. या य ंाची खर ेदी करणे, यं
चालवयाच े िशण कामगारा ंना देणे अशा िविवध गोीत एकच य बदल क
शकत नाही . यासाठी यवथापन म ंडळाचा पािठ ंबा असण े आवयक असत े. तसेच
काही व ेळेस स ंघटनामक िवकास घडव ून आणयासाठी या खंबीर न ेतृवाची
आवयकता स ंघटनेला असत े ते खंबीर नेतृव वा यवथापक स ंघटनेत नसतो . अशा
वेळेस संघटना ख ंबीर न ेतृवगुण असणारी य िनवडत े व ितया हाती संघटनाचा
िवकासामक कारभार सोपिवत े. ही य स ंघटनेचा अिधकािधक िवकास होयासाठी
पुरेपुर यन करत े. अशा वपाचा स ंघटनामक िवकास घडव ून आणयासाठी
यवथापकास प ुढील गोचा िवचार करावा लागतो . यालाच स ंघटनामक िवकासाच े
टपे वा संघटनामक िवकास िया असे संबोधल े जात े. ही िवकास िया
पुढीलमाण े -
अ) समया ंचे अवलोकन :
संघटनेत असणाया समया जाण ून घेणे हा स ंघटनामक िवकास ियेतील अ यंत
महवाचा आिण पिहला टपा आह े. यात स ंघटनेत वा उोगात असणाया सव गोचा
सखोल अयास क ेला जातो . संघटनेत कोणकोणया समया आह ेत? यांचे वप
काय आह े? याचा अयास क ेला जातो . यात स ंघटनेया िवकासातील अडथ ळे,
कामगारा ंया समया , मानवी संसाधना चा वापर कसा क ेला जातो आिण स ंघटना भावी
िकंवा परणामकारक बनिवयातील अडथ ळे कोणत े? या सव गोी थम जाण ून घेतया
जातात . उदा. कारखायात होणार े उपादन दजा चांगला आह े क नाही, उपादन वा
माल तयार करताना कामगारा ंना कोणकोणया अडचणी य ेतात, याचे व प कस े आहे,
कारखायात काम करणार े कामगार समाधानी आह ेत क नाही , कारखायातील अ ंतगत
परिथती कशी आह े, कारखायातील यवथापन म ंडळाचा कामगारा ंकडे पाहयाचा munotes.in

Page 61


संघटनामक िवकास
61 िकोन कसा आह े, ते कामगारा ंया कौशय गुणांना वाव द ेते क नाही, तसेच उपािदत
झालेया मालाला बा जारपेठेत मागणी आह े क नाही , ती मागणी कशा वपाची आह े,
पधा कोणाशी करावी लागत े, अशा अन ेक गोचा िवचार स ंघटनामक िवकास घडवून
आणताना क ेला जातो .
ब) मािहती गो ळा करणे:
संघटनेतील समया जाण ून घेयाबरोबरच या िवषयीची मािहती गो ळा करयास ही
िवशेष महव आहे. ही मािहती गो ळा करताना कोणया त ंाचा वापर करायचा ह े ठरिवण े
आवयक असत े. उदा. ावली , मुलाखत वा सव ण िक ंवा िनरीण . यातील कोणया
तंाारा आपणा ंस परणामकारक , योय आिण सय िक ंवा वातव मािहती िम ळू शकेल
हे यावेळेस िनमा ण झाल ेली परिथती िक ंवा कोणया वपाची समया आह े यावर
अवल ंबून असत े. मािहती गो ळा करताना जर ावली त ंाचा वापर करायचा अस ेल तर
िविवध स ंच तयार करण े आवयक असत े. तर काही व ेळेस मुलाखत त ंाचा वापर
कराचया असयास कोणया यची म ुलाखतीसाठी िनवड करायची ह े ठरिवण े
अयावयक असत े. तसेच कामगार िक ंवा स ंघटनेतील अिधकारी जातीत जात
िवासाह मािहती द ेतील याकड े ल ठेवणे गरजचे असत े.
क) िनदान करण े िकंवा िनकष काढण े:
ावली , मुलाखत व िनरीण अशा िविवध त ंांचा वापर कन गो ळा केलेली मािहती
िवासाह आहे क नाही ह े पाहण े अय ंत महचाच े असत े. कारण या आधार ेच आपण
कोणया तरी िनकषा पयत येतो. जमा क ेलेया मािहतीच े पृथःकरण करण े गरजेचे असत े.
यासाठी िविश कौशयाची गरज असत े. कारण कामगारा ंनी िदल ेली मािहती बयाचदा
गुंतागुंतीची वा संिदध वपातील असत े. कोणयाही िनण यापयत पोहोचयाप ूव जमा
केलेया मािहतीचा सखोल अयास करण े आवयक अस तो. तसेच घेतलेया िनण याचा
संघटनेया स ंघटनामक िवकासावर वाईट परणाम होणार नाही , याची का ळजी घ ेणे
आवयक असत े. कोणताही िनण य घेणे ही एक कठीण बाब मानली जात े. िनदान
करताना िक ंवा िनकष काढताना जातीत जात मािहती आधारभ ूत असावी .
ड) िवचारप ूवक िनण य घेणे:
जमा क ेलेली मािहती प ुहा नीट तपास ून पािहली जात े. यायावर सव जण िवचार
करतात . येक कामगारा चे मत आजमावल े जाते. संघटनामक बदल करता ना कोणया
गोना महव ायच े, कोणया गोीत बदल करण े गरज ेचे आहे याबाबत मनन , िचंतन
करयाची आवयकता असत े. तसेच जमा क ेलेली मािहती साया , सोया भाष ेत
पांतरत कन यातील स ंिदधता दूर करण े गरजेचे असत े. तसे केयामुळे िनणय घेणे
सुलभ होत े व संघटनामक िवकासाची िया सुलभतेने घडून येते.

munotes.in

Page 62


संघटना चे समाजशा
62 इ) िनणयाची काय वाही करण े:
यवथापन म ंडळ आिण यवथापक बदल अिधक ग ुणकारी घडिवयाया ीन े िनणय
घेतात. हे िनणय संघटनेतील दोष द ूर करयाया ीन े घेतले जातात . यासाठी िनित
योजना आखया जा तात. आखल ेया योजना ंची काय वाही क ेली जात े. यासाठी
अिधकािधक कमचाया ंना सहभागी कन घ ेतले जाते. या योजनाारा उि िनिती
केली जाते. उिप ूतसाठी सदया ंना ोतािहत केले जाते. यासाठी िविवध त ंांचा
वापर क ेला जातो. उदा. कमचाया ंचा यिगत सहभाग घ ेतला जातो , चचा केली जात े,
सराव कन घेतला जातो अशा िविवध गोी क ेया जातात . उदा. कारखायात िविश
यं बसवायच े झायास कामगारा ंना या य ंाची मािहती िदली जात े. याचे ायिक
दाखिवल े जाते, यंाचा फायदा कसा होईल त े सांिगतल े जाते, यंाबाबतचा कामगारा ंचा
िकोन जाण ून घेतला जातो , यं चालवयाचा सराव कामगारा ंकडून कन घेतला
जातो. अशाकार े घेतलेया िनण याची काय वाही केली जात े.
ई) मूयमापन :
यवथापक व म ंडळाने घेतलेला िनण य व क ेलेली काय वाही याचा उपादनावर कोणता
व कसा परणाम झाला याच े मूयमापन करण े गरज ेचे असत े. संघटनामक िवकास
ियेशी संबंिधत असणार े अिधकारी बदलाच े मूयमापन करतात . हे मूयमापन
करताना स ंघटनेया िविवध तरा ंवर, िवभागावर झाल ेया परणामाच े अवलोकन
करतात . या िठकाणी अिधक गतीची आवयकता असत े ितथ े अिधक योजना
राबिवया जातात . यांना अिधकािधक ोसािहत क ेले जात े. एकूणच स ंघटनामक
िवकासाया ीन े यन क ेले जातात . अशा कार े संघटनामक िवकासाची िया
िविवध टयात ून पुढे जाताना आढ ळते.
आपली गती तपासा
१) संघटनामक िवकासाची िया प करा .
५.७ संघटनाम क परवत नाचा अथ व याया
“संघटनेत उपादन करणाया णालीत त ंान , यंसाम ुी आिण कामगारा ंना िशण -
िशण द ेऊन करयात येणाया उपादन पतीया बदलास स ंघटनामक परवत न
असे हणतात .’’
समाजात िविवध स ंघटना काय रत असतात . यांया काय पतीत िभनता असत े. तसेच
यात काही ग ुण व दोषही असतात . संघटनेया काया तील दोष द ूर करयासाठी
संघटनेत काही परवत न घडून येणे गरजेचे असत े. संघटनेतील ह े परवत न सहजासहजी
घडून येत नाही , तर यासाठी काही योजना आखाया लागतात , यांची काय वाही करावी
लागत े. कमचाया ंचा सहभाग यावा लागतो , नवीन त ंान अ ंगीकाराव े लागत े. munotes.in

Page 63


संघटनामक िवकास
63 संघटनामक परवत न ही सामािजक परवत नामाण ेच घड ून येते. सामािजक
परवत नास जशा काही य अटकाव घालतात याचमाण े उोगातील काही
कामगारा ंना संघटनामक प रवतनाची िभती वाटत े वा त े परवत नास तयार नसतात .
यामाग े अनेक कारण े असू शकतात . उदा. नवीन य ंपतीचा अवल ंब केयास आपली
नोकरी गमावयाची शयता असत े, नवीन य ंाची मािहती नसण े, कौशयग ुण िकंवा
िशणा चा अभाव , वतःच े काम वाढयाची शयता व काम करया या पतीत
होणाया बदलास कामगार तयार नसतात .
वरील गोच े िकंवा कामगारा ंया ा ंची उकल स ंघटना यवथापन म ंडळाने िदयास
कामगार परवत नास तयार होतात व स ंघटनामक परवत न घडून येते.
५.८ संघटनामक परवत नाची गरज /महव / भूिमका
समाजात का ळानुसार जस े परवत न घड ून येणे गरज ेचे असत े. याचमाण े संघटनेतही
काळानुसार परवत न घड ून येणे आवयक असत े. काळानुसार स ंघटनेत परवत न घड ून
न आयास बदलया परिथतीत स ंघटना िटक ून राह शकत नाही .
१) वातावरणातील बदल :
भौगोिलक आिण सामािजक वातावरणात का ळानुसार जो बदल झाल ेला असतो या
बदलान ुप ाहकांना हव े ते उपादन आिण स ेवांचा लाभ द ेणे अयावयक असत े.
यानुसार संघटनामक िवकासाची आवयकता असत े. सामािजक वातावरणात बदल
करयाच े काम िशण , तंान आिण सार मायम े करतात , तर भौगोिलक वातावरणात
बदल घडव ून आणया चे काम ऊन , पाऊस , वारा, थंडी यासारख े घटक करतात .
यानुसार आवयक गरजांची पूतता करयाच े काम स ंघटना ंनी करण े गरज ेचे असत े.
संघटनेत परवत न घडव ून आणयासाठी यवथापन म ंडळ, मानव स ंसाधन अिधकारी ,
उपादन अिधकारी यासारया य करताना आढ ळतात.
२) बदलती शासक य येयधोरण े:
समाजरच नेत यामाण े िविवध बदल होतात , याचमाण े शासनयवथ ेतही काही
बदल घड ून येतात. शासन स ेवर िनवड ून आल ेले नवीन उम ेदवार आपया मतदारा ंया
गरजा पूतकरता नवनवीन शासकय य ेयधोरणा ंची अंमलबजावणी करतात . या
धोरणा ंचा परणाम यापार , बाजारपेठा, उपादन वत ू कर इ . वर होतो . घडून आल ेया
या परणामान ुसार िक ंवा बदलान ुसार स ंघटनेलाही आपया उपादन ियेत बदल
घडवून आणावा लागतो . ते घडव ून आणयासाठी स ंघटनामक िवकास कन घ ेणे
गरजेचे असत े.
३) नवीन यवथापकाची िनय ु:
संघटनेत या उपादन णालीचा वापर क ेला जातो , यामय े यवथापकाची भ ूिमका
महवाची असत े. यवथापक स ंघटनेला वा उोगाला अन ुसन व ेगवेगळी munotes.in

Page 64


संघटना चे समाजशा
64 येयधोरणा ंचा अवल ंब करतो . परंतु काही कारणातव यवथापक नोकरी सोड ून
गेयास वा नवीन यवथापकाची न ेमणूक झायास तो प ूवया यव थापकान े अवल ंब
केलेया उपादन माणालीत सुधारणा करतो िक ंवा नवीन उपादन णालीचा अवल ंब
करतो . यामुळे संघटनामक परवत न घडते.
४) थािपत स ंघटनेतील दोष :
संघटनेत जी उपादन णाली वापरली जात े ती य ेक वेळी आिण या या काळात
लाभदायक असत ेच, असे नाही तर यात काही दोषही अस ू शकतात . उदा. उपादनाचा
िनन दजा , मशचा अपयय , भरमसाठ खच इ. दोष असयास याचा परणाम
संपूण संघटनेवर होतो . संघटनेवर होणारा वाईट परणाम टा ळयासाठी स ंघटनामक
परवत नाची गरज असत े.
५) परवत न हा िनसगा चा िनयम :
परवतन हा िनसगा चा िनयम असयान े कोणतीही वत ू िकंवा यवथा कायमवपी
नसते. यामुळे बदलया परिथतीन ुसार उपादन यवथ ेत बदल घडून येणे गरज ेचे
असत े. यासाठी स ंघटनामक परवत नाची आवयकता असत े.
६) मानवी व ृी:
यला सतत एकाच कारच े काम करावे लागत असयास आिण परिथतीत
कोणयाही कारचा बदल होत नसयास कामगा रांना कंटाळा येतो. कामाचा थकवा
जाणवतो , कामात उसाह वाटत नाही . यामुळे कामगारा ंया द ैनंिदन उपादन ियेत
बदल घडव ून कामगारात उसाह िनमा ण करयाचा यन क ेला जातो . जुया उपा दन
माणालीचा याग क न नवीन उपादन णाली अवल ंबली जात े.
आपली गती तपासा
१) संघटनामक परवत नाची गरज िवशद करा िक ंवा संघटनामक परवत नाचे महव
सांगा.
५.९ संघटनामक परवत नाची कारण े
कोणयाही स ंघटनेत बदल घडव ून आणयासाठी काही घटक कारणीभ ूत असतात .
यातील काही महवप ूण घटक प ुढीलमाण े -
१) संघटनामक समया सोडिवण े:
कोणयाही स ंघटनेत िविवध कम चारी, िविवध परिथतीत आिण तरावर काम करतात .
कामाया िठकाणी काही समया ंचा सामना या ंना करावा लागतो . समया ंचे माण
वाढयास कामगारा ंचा कामाबा बतचा उसाह कमी होतो . यांचा उसाह िटकव ून
ठेवयासाठी यांया समया ंचे िनराकरण करयाच े काम स ंघटनेचा यवथापक िक ंवा
अिधकारी करतात . यासाठी या ंना संघटनेतील काही योजना वा काय पतीत बदल munotes.in

Page 65


संघटनामक िवकास
65 घडवून आणावा लागतो . यामुळे संघटनेत परवत न घडून येते. बदललेया
परिथतीचा फायदा स ंघटनेला होतो .
२) कामगारा ंना आध ुिनक बनिवण े:
कोणयाही स ंघटनेत िकंवा उोगात िविवध कामगार व यवथापक काय रत असतात .
संघटनामक िवकास साधयासाठी यवथापन म ंडळ वा अिधका यामाफत नवीन
तंानाचा वा यंाचा अवल ंब केला जातो . या तंाचा वा य ंाचा वापर कसा करायचा
याची मािहती कामगारा ंना नसयान े ते याचा वापर क शकत नाही व याम ुळे
उपादनात वाढ होऊ शकत नाही. अशा व ेळेस यवथापक व अिध कारी आपापया
िवभागातील कामगारा ंना आवयक या बाबच े िशण द ेतात. िशणाारा कामगारा ंना
आधुिनक बनवयाचा यन करतात . कामगारा ंनी नवीन त ंान अवगत क ेयामुळे ते
आधुिनक ब नतात . यामाण े यांचे िवचार ही आधुिनक बनयास मदत होत े. यामुळे
संघटनामक परवत न घडून येते.
३) दजदार उपादन िनिम ती:
बाजारप ेठेतील पध त िटक ून राहयासाठी उपादन क ेलेला माल दज दार असण े
आवयक असत े. मालाचा दजा उंचावयासाठी आध ुिनक उपादन पतीचा अवल ंब
केला जातो . नवीन य ंाची खर ेदी केली जात े. याारा उपादन काय सु केले जाते.
चांगया कारचा कचा माल आयात कन यावर िया केली जात े.
४) बहराीय क ंपयांशी पधा करण े:
आधुिनक का ळात जग अगदी जव ळ आयासारख े भासत े. जागितककरणाचा अवल ंब
जवळपास सव ेात क ेला जातो . एकाच कारच े उपादन करणाया िविवध क ंपया
िनमाण झालेया असयान े हका ंना स ंतु करयाच े काय य ेक कंपनी कर ते.
पधामक य ुगात िटकून राहयासाठी य ेक कंपनीचा यन असतो . यासाठी या ंना
आपया उपादनात अिधकािधक स ुधारणा कन उचतम दजा चे उपादन कराव े
लागत े. यासाठी स ंघटनामक परवत न घडव ून आणल े जाते. उदा. िट.ही. चे ि कंवा
दूरदशन संचाचे उपादन करणाया कंपया - सॅमसंग, िहिडओकॉ न, ओिनडा , एल.जी.,
िफिलस वग ैरे. कंपयांना सुधारणा िक ंवा बदल सतत कराव े लागतात .
५) उपादनाच े जागितककरण करण े:
उपािदत झाल ेया मालाला योय बाजारप ेठ िमळणे गरजेचे असत े. यासाठी उपादनाच े
जागितककरण क ेले जात े. संपूण जगात आपला माल वा उपा िदत वत ू िवकया
जायासाठी ती वत ू इतर वत ूंपेा कशी सरस आह े, याची जािहरात क ेली जात े.
वतूची िकंवा मालाची मािहती िवकयासाठी सारमायमा ंचा अिधकािधक वापर क ेला
जातो. िविवध जािहरातारा हका ंना आकिष त करयाचा यन येक उपादक
करतो . उदा. दूरदशन, वतमानप , मािसक े अशा कारया गोी करयासाठी
संघटनेया धोरणात बदल क ेला जातो व यात ून संघटनामक परवत न घडून येते. munotes.in

Page 66


संघटना चे समाजशा
66 ६) म िता वाढिवण े:
कोणयाही स ंघटनेत िकंवा उोगात काम करणाया येक यला आपल े म िवकून
िमळालेया मोबदयाार े आपया गरजा ंची पूतता करावी लागत े. येक कामगाराया
कौशयान ुसार याला मोबदला द ेऊन याया माची िता वाढिवयासाठी
संघटनेया धोरणात वार ंवार बदल केला जातो . यांना िविवध स ुिवधाही उपलध क न
िदया जाता त. यातून संघटनामक परवत न घड ून येयास मदत होत े. अशा िविवध
कारणा ंमुळे संघटनामक परवत न घडून येते.
आपली गती तपासा
१) संघटनामक परवत नाची कारण े सांगा.
५.१० संघटनामक परवत नातील अडचणी
सामािजक परवत न घड ून येयास अन ेक गोचा जसा अटकाव असतो . याचमाण े
संघटनामक परवत न घड ून येयासही अन ेक गोचा अटकाव असतो . कोणत ेही
परवत न सहजा सहजी घड ून येत नाही . यासाठी अन ेक यन कराव े लागतात .
संघटनामक परवत नातील अडचणचा आपण िवचार करणार आहोत . ते घटक
पुढीलमाण े -
१) नवीन शोध लावयाची पा ता नसण े:
संघटनेत िकंवा उोगात काम करणाया य क ुशल असतात . परंतु यांयात
नवनवीन योग वा शोध लावयाची पाता असण े आवयक असत े. िविश काम अिधक
चांगया पतीन े व कमी व ेळात कस े होऊ शक ेल यासाठी या ंनी योग करण े गरजेचे
असत े. अशा वपाची पाता असणाया लोकांचा अभाव असयास परवत नाची
िया घडून येणे अशय असत े.
२) नवीन िवचारा ंना व योजना ंना िवरोध :
यवथापकय अिधकारी नवीन िवचारसर णीस धाय द ेणारे असतील तर स ंघटनेचा
िवकास घड ून येतो. परंतु फ एका यन े नवीन िवचारा ंचा अवल ंब केयाने परवत न
घडून येत नाही . तर स ंघटनेतील अन ेक यनी याचा वीकार करणे आवयक असत े.
परंतु संघटनेतील य नवीन िवचारा ंचा अवल ंब करत नाहीत . तसेच संघटनेमाफत
राबिवयात येणाया योजना ंना िवरोध करतात . योजना ंची नीट मािहती नसण े, नवीन
योजना ंचा अवल ंब केयास आपया यिगत जीवनावर वाईट परणाम होयाची
शयता वाटण े या कारणा ंमुळे काही य नवीन िवचार व योजना ंना िवरोध करतात व
यामुळे संघटनामक परवत न घडून येत नाही .

munotes.in

Page 67


संघटनामक िवकास
67 ३) परंपरावादी (सनातनी वृी):
संघटनेतील काही य आध ुिनक िवचारा ंचा अवल ंब करणार े असतात . ते नवीन
िवचारा ंचा व योजना ंचा अवल ंब करयास तयार असतात . यायाम ुळे संघटनामक
परवत न घडून येयास मदत होत े. परंतु काही य पर ंपरावादी असतात . ते पूवपास ून
चालत आल ेया उपादन णाली सोडयास तयार नसतात . ते पुरातन िवचार , उपादन
पती या ंयाशी एकप झालेया असयान े या नवीन गोचा वीकार करयास
सहजासहजी तयार होत नाहीत . यांचे मतपरवत न होयास व ेळ लागतो . हणून
संघटनामक परवत न घडून येयास व ेळ लागतो .
४) वाथ वृी:
काही य यिगत वाथा साठी परवत नास तयार होत नाहीत . संघटनेत परवत न
घडून आयास स ंघटनेतील आपल े महव िक ंवा दजा कमी होईल , नवीन उपादन
पतीचा वापर क ेयास आपयाला नोकरी गमवावी लाग ेल अशा कारच े िवचार या
यया मनात येतात. हणज ेच यिगत वाथा साठी संघटनामक परवत नास
िवरोध केला जातो .
५) अकाय म शासन :
नवनवीन योजना तयार करण े, यात कामगारा ंचा सहभाग घेणे, या योजना राबिवण े,
तसेच योजना ंचे मूयमापन करयासाठी काय म शासनाची आवयकता असत े.
यासाठी संघटनेतील अिधकारी हशार असाव े लागतात . कोणताही िनण य तपरत ेने
घेयाची मता अिधकायात असण े आवयक असत े. तसेच िनण याचे जे काही परणाम
होतील याला सामोर े जायाची मताही यांयात असण े आवयक असत े. परंतु या
सव गोचा अभाव असणार े यवथापक असयास स ंघटनामक परवत न घडून येऊ
शकत नाही .
आपली गती तपासा
१) संघटनामक परवत नातील अडचणी / समया / कोणत े ते प करा .
५.११ संघटनामक पर वतनाचे िनयोजन आिण अ ंमलबजावणी
संघटनामक परवत न कशा पतीन े घडव ून आणायच े आिण कोणया घटकात बदल
करायचा याबाबतचा सखोल अयास यवथापकाला करावा लागतो . संघटनेत कोणत े
दोष आहेत? कोणया ुटी आह ेत? संघटनेत बदलाची आवयकता आह े का? या
गोचा अयास करावा लागतो . तसेच स ंघटनेतील परिथती बरोबरच बा
परिथतीचाही अ ंदाज यावा लागतो . उदा. कया मालाचा प ुरवठा, उपादन िथती ,
बाजारप ेठ, शासकय धोरण वगैरे.
वरील सव गोीचा स खोल अयास झायान ंतर याबाबतच े िनयोजन कराव े लागत े.
योजना आख ून यावर िवश ेष आिण िवभागातील उच अिधकारी या ंयाशी munotes.in

Page 68


संघटना चे समाजशा
68 सलामसलत करावी लागत े. योजन ेचे मनन कराव े लागत े. योजन ेतील उपय ुता
अयासावी लागत े. आखल ेली योजना िकतपत यशवी होईल , याचा अ ंदाज घ ेऊन या
योजनेची अंमलबजावणी करावी लागत े.
िविवध तरावर आिण िवभागात योजना यशवी होयासाठी आिण ितची अ ंमलबजावणी
चांगया कार े होयासाठी या या िवभागातील कामगारा ंना िशण - िशण ाव े
लागत े. िविवध गट तयार क न या ंयावर िविवध जबाबदा या सोपवाया लागतात .
सोपिवल ेया जबाबदा या आिण न ेमून िदल ेली काम े योय रतीन े व भावीपण े होत
आहेत क, नाही यासाठी मूयमापन क ेले जाते. यांयाकडून वेळोवेळी वेगवेगळे ते
आिण ावली सोडव ून घेतया जातात . यामुळे परवत नाचा व ेग कसा आह े, योजना
योय रतीन े राबिवली जा ते क नाही , याची मािहती िम ळते. योजन ेची अ ंमलबजावणी
भावीपण े होयासाठी िशा व बिस यासारया तंाचा वापर क ेला जातो . िविवध
लोभन े दाखिवली जातात . लोभनाम ुळे कमचारी योजना ंची अंमलबजावणी भावीपण े
व चांगया रतीन े करतात .
आपली गती तपासा
१) संघटनामक परवत नाचे िनयोजन आिण अ ंमलबजावणी प करा .
५.१२ सारांश
औोिगक स ंघटनेत संघटनामक िवकासाची स ंकपना अितशय महवाची आह े. कारण
समाजयवथ ेत झाल ेया बदलान ुसार कारखायाया काय णालीत बदल घडव ून
आणण े जरीच े असत े. सामािजक परवत नानुसार समाज आधुिनक बनतो , आधुिनक
वतू व सेवांचा समाज अ ंगीकार करतो , परंतु संघटना पार ंपरक पतीन े उपादन क
लागली तर उपािदत वतूंची िव न झायास स ंघटनेला तोटा सहन करावा लागतो .
यामुळे समाजातील परवत नानुसार स ंघटनेया स ंरचनेत बदल कन य ं-तंाची नवीन
पती अन ुसरणे गरजेचे असत े. कामगारा ंना नवीन य ंसाम ुी हाता ळयाचे िशण द ेणे,
कायशाळा घेणे, अंतगत मागदशन करण े याारा समाय यवथ ेबरोबर औोिगक
संघटनेत ही परवत न घड ून येते. याकरता स ंघटनामक िवकासाची भ ूिमका महवाची
असत े. औोिगक स ंघटनेला स ंघटनामक िवकासाची णाली अ ंमलात आणयासाठी
उपादना यितर अितर खच करावा लागतो . नवीन त ंे व य ंे िवकत यावी
लागतात , कामगारा ंना िशण ाव े लागत े. यामुळे यवथापन म ंडळ आिण
यवथापकाला स ंघटनामक िवकासाची स ंकपना अवजड वाटत े. तरीही
परिथतीन ुसार उपादन यवथ ेत बदल करयासाठी स ंघटनामक िवकासाचा अवल ंब
केला जातो .

munotes.in

Page 69


संघटनामक िवकास
69 ५.१३ शदाथ
अ) वातालाप - िवचार िविनमय , संवाद साधण े
ब) कौशय - अंगी असणार े गुण
क) िनयोजन - आखणी , भिवयाच े अंदाज / अनुमान
ड) िनयु - नेमणूक
इ) यीकरण - यात एखादी गो दाखिवण े, तूतीकरण
५.१४
१. संघटनामक िवकासाचा अथ व याया प करा . संघटनामक िवकासाया
उिाची चचा करा.
२. संघटनामक िवकासाच े आधार आिण ियेचे िववेचन करा .
३. संघटनामक परवत नातील अडथ ळे प करा .
४. िटपा िलहा:
१) संघटनामक िवकासाची वैिशय े
२) संघटनामक िवकासाची िया
३) संघटनामक परवत नाचे िनयोजन व अ ंमलबजावणी

munotes.in

Page 70

70 ६
संघटनामक िवकास त ंान , िश ण, िशण
आिण िवकास
(TRAINING , EDUCATION AND DEVELOPMENT )
करण रचना :
६.० उिे
६.१ तावना
६.२ िश ण, िशण आिण िवकासाची संकपना
६.३ िश णाचा अथ आिण याया
६.४ िश णाचे महव
६.५ िशणाचे कार
६.६ िशणाचा अथ आिण याया
६.७ िवकासाचा अथ आिण याया
६.८ िशणाची तव े
६.९ यांिक िश ण व िशण
६.१० िवकास आिण िश ण यातील स ंबंध
६.११ संघटनामक िवकासातील िश ण आिण िवकासाचा स ंबंध
६.१२ सारांश
६.१३
६.० उि े
१) कामगारा ंना वतःया गरजा प ूण करयासाठी सम बनिवण े यासाठी त ंानाच े
ान िमळवणे.
२) उोग ेात होत असल ेया स ंशोधनाची व िवक िसत झाल ेया पतीची व त ंाची
ओळख कन देणे.
३) कोणया त ंाचा परणामकारक वापर कसा व कोठ े करावयाचा याची जाणीव व
मािहती कन द ेणे. munotes.in

Page 71


संघटनामक िवकास त ंान , िशण, िशण आिण िवकास
71 ६.१ तावना
मानवी जीवनाचा व समाज जीवनाचा महवाचा भाग हणज े 'िशण ' होय. यची
जमापासून ते मृयूपयत सतत चालणारी महवप ूण िया हणज े िशण होय .
आधुिनक काळात िशणाच े िविवध े िनमा ण झाल े आहेत. याचबरोबर िशणा तही
मोठ्या माणात पधाही िनमा ण झा ली आहेत. िशण घ ेऊन मानवी जीवनाची गती
कन सामािजक िवकास करणे हाच िशणाचा म ुख उ ेश आह े. आधुिनक का ळात
नवनवीन उोगध ंदे िनमा ण होत आह ेत. या उोगध ंात काम करयासाठी अन ेक
कमचारी व का मगारा ंची गरज असत े. या सव कमचाया ंना िश णाची गरज असत े.
लेखिनकापास ून ते काया लयीन यवथापकापय त सवा ना िश णाची गरज असत े.
उदा. नवीन कमचायाची जेहा िनय ु होते तेहा या कमचाया ंना यवसाय , संथा,
ितचे िवभाग , उपादन े, कायालये, याची धोरण े, िनयम, पती , कामाच े वप इ .
बाबतीत काहीच माहीत नसत े. हणून कामगारा ंना ाथिमक िशण द ेणे आवयक
असत े. िशण व िश णाने सामािजक , आिथक व राीय िवकास मोठ्या माणात
होतो. पूव 'चूका' आिण 'िशा' ही पत होती . परंतु आधुिनक का ळात ही पत मोडीत
िनघाली अस ून, आज िश णाला महव ा झाल े आह े. िश णामुळे कामगाराची
कायमता वाढत े. कायमता वाढयान े उपादन वाढत े. पयायाने राीय िवकास
होयास मदत होत े.
६.२ िश ण, िशण आिण िवकासाची स ंकपना
िशणाची स ंकपना :
औोिगक ेात िवश ेषतः त ं व य ंचालका ंना िवश ेष कौशय व ान आमसात
करयासाठी िश णाची आवयकता असत े. वैयिक मता व कौशयाया आधार े
औोिगक ेाची पया याने रााची गती साधली जात े. िशणातील िवश ेष अस े
िश ण घेऊन काय मता वाढिवयाचा यन क ेला जातो . आधुिनक का ळात
यवसायात िक ंवा कोणयाही ेात िटक ून राहयासाठी िश णाची आवयकता
असत े. िविश अस े कौशय िमळिवणे हणज े िश ण होय . कोणताही प ेशा यशवी पणे
करयासाठी या या ान शाखेचा अयास हणज े िश ण होय .
औोिगक ्या गत द ेशात कोणताही प ेशा वीकारावयाचा असयास यातील ान ,
कौशय व अन ुभव घ ेयासाठी िश णाची गरज असत े. यवसायातील िविवध गरजा ंची
पूतता करयासाठी िश ण आवयक असत े. २१ या शतकात अिभया ंिक, तांिक
अशा कारया िशणाया व िश णाया अस ंय शाखा िवकिसत झाया आह ेत. या
यितर व ैकय , यवथापन , िशक प ेशा, लकरी प ेशा, अिभनय , संगीत, संगणक,
मािहती त ंान व थापय अशा अन ेक यवसायासाठी यावसाियक िश णाची
आवयकता असत े. हणून आज िश ण देणाया अनेक संथा िनमा ण झाया आह ेत.
munotes.in

Page 72


संघटना चे समाजशा
72 िशणाची स ंकपना :
िशण ह े मानवी जीवनाच े मुख अ ंग आह े. मानवी जीवनाच े मुख वैिश्य आह े.
िशणान ेच मानवातील पश ुवावर मात करता य ेते. मानवास अ ंधारात ून काशाकड े
िशणच नेते. येक मानवाया अन ेक गरजा ंपैक म ुख गरज हणज े िशण होय .
िशण ही अख ंड चालणारी िया आहे. िशण घ ेयाची उम य ेक यत उपजतच
असत े. या उमला योय वातावरण लाभल े क य िशित होत े. यच े िशण
शाळा, महािवालयात स ंपत नाही तर त े जीवनभर चाल ू असत े. सभोवतालया
सामािजक , भौितक परसर आिण य यांयात सतत आंतरि या चाल ू असत े. या
आंतरि यांमधून यला अन ुभव िम ळतो. या अन ुभवात ून य सतत आपया
वतनात बदल करतो . ते हणज े िशण होय . य िवकास आिण पया याने समाज
िवकास हणज े िशण होय . यात यया यिमवातील सव अंगांचा सवा गीण व
समतोल िवकास समािव आह े. हा िवकास यया जमापास ून ितया म ृयूपयत
चालूच असतो . यचा िवकास ानामक , भावनामक व ियामक पात ळीवर घड ून
येतो. “िशण हणज े यचा हेतूपूवक घडव ून आणल ेला सवा गीण िवकास होय .”
िवकासाची स ंकपना :
िवकास ही स ंकपना उनतशील परवत नाशी स ंबंिधत आहे. समाजाया िविवध ेात
इिछत , अपेित बदल घडव ून आणयासाठी हेतुपुरसर पणे यन व यात ून
समाजाची उनती हणज े िवकास होय . िवशेषतः आिथक ेात िवकास ही स ंकपना
सातयान े वापरली जात े. उपादनाया ेात होणारी ग ुणामक वाढ हणज ेच आिथ क
िवकास होय . तर समाजातील ूटी दूर होऊन समाजाची होणारी ग ुणामक वाढ हणज े
सामािजक िवकास होय . समाजाची धािम क, सामािजक , शैिणक व राजकय ेातील
गुणामक वाढ हणज े या समाजाचा सवा गीण िवकास होय . िशण , िश णाने होणारी
समाजाची ना वीयपूण जबरदत वाढ हणज े िवकास होय. िशण व िश णाने
समाजातील स ंरचनेत अस े परवत न क याला िवकास अस े हणता य ेईल. िवकासाची
संकपना ही यापक आहे. यावन अस े हणता य ेईल क , िशण , िश ण आिण
िवकास या ंचा घिन स ंबंध आह े. िशण - िश णावर समाजाचा , पयायी रााचा
िवकास अवल ंबून आह े.
आपली गती तपासा :
१) िशण , िशण आिण िवकासाची स ंकपना प करा .
६.३ िश णाचा अथ आिण या या
१) एल.डी.ॅडीस या ंया मत े, “ पेशा ह े अ स े े होय क , यासाठी बौिक
वपाया िश णाची आवयकता असत े. या ेात व ेश करयामाग े सेवावृी
ही महवाची मानली जाते आिण यश ह े आिथ क िकोनात ून मोजल े जात नाही .”
२) ा. बोराड े एस. एन. यांया मते, “िविश अस े कौशय ा कन घेयासाठी
अनुभव िम ळिवणे हणज ेच िश ण होय .” munotes.in

Page 73


संघटनामक िवकास त ंान , िशण, िशण आिण िवकास
73 ३) “कोणयाही ेात उक ृ ान ा कन घेयासाठी स ंपादन क ेलेले िशण हणज े
िश ण होय .”
४) “कोणताही प ेशा यशवीपण े करयासाठी या या ान शाखेचा अयास हणज े
िश ण होय.”
औोिगक ्या गत द ेशात कोणताही प ेशा वीकारावयाचा असयास यातील ान ,
कौशय व अन ुभव घ ेयासाठी िश ण आवयक असत े.
कमचारी िक ंवा कामगार िक ंवा इतर कोणयाही ेात काम करणारी य ला आपया
कामाला उजा ळा देयासाठी या घटकाया िश णाची गरज असत े.
कामामय े कौशय ा करयासाठी यला िश णाची गरज असत े. पूव चूका व
िशका ही पत अितवात होती . परंतु बदलया परिथतीन ुसार ही पत मोडीत
िनघाली आिण आज िशित कामगारा ंची उोगध ंास िनता ंत गरज भास ू लागली .
यासाठी अन ेक संथा, शाळा, महािवालय , औपचारक , अनौपचारक स ंथा िनमा ण
झाया . यातून िशित कामगार , कमचारी या ंया कामाला िश णाार े उजाळा िदला
जातो व न ंतर कामगार नया कायमतेने आपल े काम करतो .
िश णाने य िवकास होतो . पयायाने उपादनात वाढ होत े. आिथक िवकास होऊन
राीय िवकास होयास मदत होत े. िश णामुळे काम करयाची स ुयोय पत
कमचाया ंना समजत े.
आपली गती तपासा :
१) िशणाचा अथ आिण याया सा ंगा.
६.४ िश णाचे महव
उोगधंातील िनर िनराया िवभागा ंचे कामकाज िनयिमतपण े व स ुरळीतपणे
चालयासाठी प ुरेशा माणात व योय पात ेया कमचाया ंची िनय ु करावी लागत े.
लेखिनक , सहायक , टंकलेखक, लघुलेखक, लेखपाल , रोखपाल , िवभागीय अिधकारी
यासारया कमचाया ंची िकती माणात गरज आहे, हे थम ठरिवल े जाते. नंतर भरती
व िनवडीचा काय म तयार क ेला जातो . कायालयाच े काम स ुरळीतपणे चाल ू
राहयासाठी क ेवळ योय व प ुरेशा कमचाया ंची िनय ु क न भागत नाही , तर या ंया
िश णाचीही तर तूद करण े जरीच े असत े. नेमून िदल ेले काम परणामकारकप णे
करयासाठी कमचाया ंना शैिणक िक ंवा तांिक पातेबरोबरच िश णाची जोड ावी
लागत े. िश णामुळे काम करयाची स ुयोय पत कमचाया ंना समजत े. यांना
आपापले काम अिधक काय मपण े करण े शय होत े.
आधुिनक का ळात शैिणक , सामािजक स ंथांत, सरकारी खायात व यवसाय संथात
सगळीकडेच िश णाचे महव िदवस िदवस वाढ ू लागल े आहे. पूव कमचाया ंची िनवड
होऊन याला थ ेट कामावर पाठिवल े जायच े. कमचाया ंना थोड ्याफार स ूचना द ेऊन munotes.in

Page 74


संघटना चे समाजशा
74 अनुभवान े काम िशकायला लावल े जायच े. या काराम ुळे वेळेचा व साम ुीचा अपयय
होत अस े. उपकरणा ंची नासध ूस होत अस े. काम परणामकारक व काय मपण े होत नस े.
अिलकडील काळात काया लयातील कामामय े िविवधता , नावीय, यांचे गुंतागुंतीचे
वप , यात सतत होणार े बदल याम ुळे िश णाची तर तूद करण े अपरहाय बनल े
आहे. यवसाय संथांया चालका ंना कमचाया ंना िश ण ायच े असयास कोणया
पतीची िनवड करावयाची व िश णाचा काय म कसा राबवायचा याबल िनण य
यावा लागतो . आधुिनक उपादन पतीमय े िश ण अय ंत महवाच े ठरत े.
िश णामुळे कामगारा ंया काय मतेत वाढ हो ते. कामगारा ंचे मनोध ैय वाढत े.
कमचाया ंया ग ैरहजेरीत घट होत े. सामुीया उपकरणा ंची नासध ुस कमी होत े. हे फायद े
ही िश णामुळे होतात .
िश णाने कमचाया ंया कामाला उजा ळा िमळतो. तेच ते काम क न कंटाळलेले
असयान े कामगारा ंमये िश णाने काम क रयासाठी उसाह िनमा ण होतो . कामामय े
नावीयता येते. यामुळे मश वाढ ून उपा दन वाढत े. कामातील िवा ंती, कंटाळा दूर
होतो.
खाजगी -सरकारी खायातील कम चारी असो िक ंवा िशक प ेशा, लकरी प ेशा असो क,
इतर स ंथामयेदेखील कमचाया ंना िश ण देणे गरजेचे असत े. नोकरी िनय ुनंतरचे
िश ण तस ेच नोकरी अ ंतगत कमचाया ंना िश ण देणे गरज ेचे असत े. कारण
कालमानान ुसार उोगध ंात, यंसाम ुीत ितया परिथतीन ुसार कमचाया ंनाही
नवनवीन कौशय िशकण े गरजेचे असत े हणून िश ण आवयक आह े. यामुळे हा
िश णाचा काय म अिधकािधक परणामकारकपण े राबिवयाचा यन क ेला जातो .
आज िश ण घेणे काळाची गरज बनली आहे.
आपली गती तपासा :
१) िशणाच े महव प करा .
६.५ िश णाचे कार
िदवस िदवस िश णाचे महव वाढत चालल े आहे. िश णाची गरज वाढत आह े. हणून
िश णाचा ह ेतू साय करयाया ीन े व िश णाचा काय म अिधकािधक
परणामकारक करयासाठी योय पतीची िनवड करताना िशकयास ंबंधीचे काही
मुख कार िनवडाव े लागतात . कमचाया ंना िश णासंबंधी अन ेक संथा िनमाण
झाया आह ेत. यातून िश ण देयाया िविवध पती अितवात आया आह ेत.
उोगध ंात िदवस िदवस न वीन तंानाची भर पड ू लागयान े िनरर कामगारा ंची
संया कमी होऊ लागली आह े. तर संघटनेची उि ्ये साय करयासाठी कमचाया ंना
िश ण देयासाठी खालील काराचा वापर केला जातो .

munotes.in

Page 75


संघटनामक िवकास त ंान , िशण, िशण आिण िवकास
75 १) यायान पती :
सवसाधारण म ुांवर एकाच व ेळी अनेक यना मािहती द ेयासाठी यायान पतीचा
उपयोग क ेला जातो . परंतु ता ंया मत े ौढ यना िश ण देताना या पतीचा
विचतच वापर करावा , असे सांिगतल े आहे आिण जर या यायान पतीचा वापर
करणे आवयक असयास ही यायान े संि व मनोर ंजक ठरतील असा यन केला
पािहज े. नाही तर ही पती िनरस , कंटाळवाणी वाटत े.
२) कथन पती :
या कारया िशण पतीत जातीत जात ोर पतीचा वापर केला जातो .
यामुळे कमचाया ंना य सहभागी झायाची जा णीव होत े. परंतु ोरा ंचा िश ण
पतीत वापर क ेयास याला शाळेचे वप ा होते. जर िश ण घेणाया
कमचाया ंची संया मया िदत अस ेल तर या पतीचा चा ंगया कारे उपयोग करण े शय
होते.
३) ायिक पती :
योगशा ळेत अशा पतीचा न ेहमीच वापर क ेला जातो . या पती कारात िश ण
देणाया िश काने केलेले ायिक न ुसतेच पाहयाप ेा िश णाथंना ायिक
कन दाख िवयाचीही स ंधी िदली जात े िकंवा ायिकात या ंना सहभागी कन घ ेतले
जाते.
४) परषद पती :
या पतीत िश णाथंना गटवार चचा करयास सा ंिगतल े जात े. ही चचा चालू
असताना िश क माग दशन करतात . या चचा साचा फायदा हणज े नवीन मािहती व
नवीन कपना ंया देवाणघ ेवाणीस मदत होत े. आचार िवचारा ंची द ेवाणघ ेवाण होते.
यामुळे िश णाथंना सहभािगवाची जा णीव होऊन ते जागृतही राहतात .
५) तांिक िश ण:
उोगस ंथेतील एका िविश परिथतीत कमचायास अपेित पतीन े ितसाद द ेणे
शय हाव े हा या िश णाचा उ ेश असतो . परिथती बदलयावर कमचारी उपयशी
ठरतो. हणज े तांिक कौश यासंबंधीया िश णाार े वतमानका ळातील गरज
भागिवली जाते. परंतु भिवयकालीन गरज भागिवण े शय होत नाही. कारण परिथतीत
बदल झायास कामगारा ंना िविश ता ंिक कौशयाच े िश ण िदलेले असयान े तो
अपयशी ठरतो . हा दोष द ूर करयासाठी परिथतीत होणाया बदलान ुसार िश ण
कायमात आवयक त े बदल करण े जरीच े ठरत े. या पतीचा दुसरा दोष हणज े
िश णात िविश कारच े काम िविश पतीन ेच करयावर भर िदला जातो . यामुळे
कमचाया ंना आपया ग ुण-कौशयाचा , कपनाशचा वापर करता येत नाही . नवीन
पतीचा शोध लाव ून गती करयावर ब ंधने येतात. हा दोष टाळयासाठी िश ण
कायमात काम करयाया न वीन अिधक चा ंगया पतीचा वापर करयावर भर िदला
पािहज े. munotes.in

Page 76


संघटना चे समाजशा
76 ६) कंपनीची धोरण े, िनयम , कायपती व काय मासंबंधी िश ण:
हा िश णाचा कार नस ून कमचाया ंना स ंथेया य ेयधोरणािवषयी ितन े हाती
घेतलेया कायमािवषयी मािहती द ेऊन या ंना संथेया बाज ूला वळिवयासाठी हा
एक यन करयात य ेतो. अशा कारची मािहती स ंथेतील स व कमचाया ंना देयाची
गरज असत े. परंतु अशी मािहती कमचाया ंना िदयान े कमचाया ंया काय मतेत वाढ
होत नाही व संथेची काय मता य पणे वाढिवण े शय होत नाही . परंतु अशा
िश णामुळे कमचाया ंमये आप ुलकची , आमीयत ेची भावना वाढीस लाग णे शय
होते. यामुळे एकूणच स ंथेची काय मता स ुधारयास मदत होत े. आधुिनक उपादन
पती ग ुंतागुंतीची बनत चालली आह े. हणून यवथापकय िश ण घेणे आज
अयावयक बनल े आहे. हणून यवथापन िश णासाठी खालील घटक लात याव े
लागतात .
१) यवथापक य व पय वेण कौशयाच े िश ण: कायालयातील कमचाया ंना
अशा कारच े िश ण द ेऊन काय मता वाढिवयास मदत क ेली जात े.
उोगध ंातील सव कमचाया ंना हणज ेच यवथापक , पयवेक या ंना मानवी
संबंधाची गुंतागुंत, आधुिनक यवथापनाच े वप िक ंवा उोगध ंातील
वातावरणाची नीटशी मािहती िदयास यवथापक , पयवेक बदलया
परिथतीला यशवीपण े तड द ेयास समथ होतात . यांची कायमता
वाढिवयास मदत होत े. यामुळे संपूण संथेची काय मता वाढयास मदत होत े.
२) ारंिभक िश ण: नयानेच िनवड क ेलेया कमचाया ंना ाथिमक वपाची
मािहती देयासाठी अस े िश ण आयोिजत क ेले जाते. अशा ारंिभक िश णात
यवसाय , संथा, संघटन, ितची उि ्ये व धोरण े, उपादन , उपादन िया ,
कमचाया ंने करावयाया कामाच े वप , संथेतील म हवाच े िनयम इयादी बल
मािहती िदली जात े. अशा कारया िश ण काय मामुळे कमचारी स ंथेया
उिाशी व काया शी परिचत होतात . यांना आ पापया काय ेाची मािहती िम ळणे
व जबाबदारीची जा णीव होत े. अशा िश णाचा काय म कमचाया ंची िनवड
झायावर आयोिजत क ेला जातो .
३) कायमता वाढीसाठी िश ण: यवसायात कमचाया ंना बढती द ेयापूव िकंवा
यांयावर जबाबदारीच े काम सोपिवयाप ूव आवयक त े िश ण देयाची सोय
केली जाते. अशा िश णामुळे कमचाया ंची कायमता वाढिवयाचा यन क ेला
जातो. बढती देणे हणज े कमचाया ंना अिधक जबाबदारीया व अिधकाराया
जागेवर नेमणूक करण े. अशा जाग ेवरील कामाची परप ूण मािहती होयासाठी व या
थानाची जबाबदारी प ेलयाची मता िनमा ण करयाया ीन े या िश णाचा
बराच उपयोग होतो .
४) उजळणी िश ण: कमचाया ंना सतत काय म ठ ेवयाया ीन े एकदाच
िश ण देऊन भागत नाही . कालांतराने या कामाच े िशण द ेयाची गरज या ंना
भासत े. तसेच यांना काय रत व काया िभमुख करयासाठी प ुहा प ुहा माग दशन munotes.in

Page 77


संघटनामक िवकास त ंान , िशण, िशण आिण िवकास
77 करयाची आवयकता असत े. कामाया बदलल ेया पती , सुधारल ेले िनयम इ .
कारची मािहती द ेयासाठी अशा कारया िश णाची िनितच गरज भासत े.
अशा कार े बदलया का ळानुसार नवन वीन उदयास आल ेया उोग यवसायाम ुळे
िश णातही मोठ्या माणात बदल होत आह े. आज िश ण देणे व घ ेणे ही
काळाची गरज बनली आह े. पूव यला कोणताही अन ुभव नसताना कामावर
घेतले जायच े. परंतु आधुिनक काळात ही परिथती बदलयाच े िदसून येते. जर
एखाा यन े िश ण घेतले असेल तर नोकरीसाठी याला थम धाय द ेयात
येते. आज कोणयाही ेात, िवभागात नोकरीतील कायमता , गुणवा , कौशय
वाढिवयाची स ंधी कमचाया ंना िश णाने उपलध झाल ेली आह े. हणून िश ण
देणाया अनेक संथा िनमा ण झाया आह ेत. जे कमचारी काय रत आह ेत यांनाही
कायमता वाढिवयासाठी िश णाची गरज असत े. या का रे िश ण
घेयासाठी कमचाया ंना पाठिवल े जाते.
आपली गती तपासा :
१) िशणाच े कार कोणत े ते सांगा.
६.६ िशणाचा अथ आिण याया
१) “यया यिमवाचा सवा गीण िवकास हणज े िशण होय .”
२) “िशण हणज े जीवनाची तयारी होय .” आपल े जीवन ज गता य ेयासाठी आवयक
ती कायमता अ ंगी येणे आवयक असत े. ती काय मता , ान व कला स ंपादन
करणे हणज ेच िशण होय .
३) िशण हणज े “चारयाची जडणघडण होय . “यला श ु चारयाची िशकवण
िशण देणे, योय-अयोय , चांगले-वाईट, पाप-पुय इ. सव गोची िशकवण िशण
देते. यला सदाचारी बनिवयाच े काय िशण करत े. अिशित यच े िशित
यत पा ंतर िशणच करते. अाताकड ून ाताकड े होणारी मानवाची वाटचाल
हणज े िशण होय .
सामािजक म ूय िनमा ण करण े, समाजाच े बोधन करयाच े, समाजातील अान ,
अंधा , अिन था , परंपरा न करयाच े महवाच े मायम हणज े िशण होय .
यामध ून माणूस घडिवला जातो त े हणज े िशण होय .
िशणाचा शािदक अथ: इंजी शद 'एयुकशन' हा लॅिटन भाष ेतील 'एड्केटम' या
शदापास ून घेतलेला आह े. िशण हणज े यचा स ु गुणांचा िवकास होय .
िशणाची याया :
१) वामी िवव ेकानंद यांया मत े, “यया प ूणतेला अिभय करण े हणज े िशण
होय.” munotes.in

Page 78


संघटना चे समाजशा
78 २) िस तववेे जॉन डयुई यांया मत े, “िशण हणज े भावी जीवनाची तयारी नह े,
तर िशण हणज े भोवतालया न ैसिगक व सामािजक वातावरणाशी समरस होयाची
पाता व सामािजक काय मता मनुयाया अ ंगी आण ून देणे होय.''
३) डॉ. राधाक ृणन या ंया मत े, “लोकशाहीिन िशण हणज े लोका ंना केवळ सार
करणे नहे िकंवा या ंना एखाा यवसायात तरब ेज करण े नहे तर याप ेा काही
अिधक आह े. ते हणज े मनाच े सदय , मानव ायािवषयी आदर व एकस ंध राहयाच े
कौशय होय . यातून मानवी दयाला सदय हाव े.”
४) “अथाजनासाठी यला सम बनिवयाची िया हणज े िशण होय .”
५) सर पसनन या ंया म ते, “या िशणाम ुळे यची सवा गीण वाढ होईल त ेच खर े
िशण होय.”
वरील िविवध याय ेवन अस े हणता य ेईल क , िशणान े केवळ यिवकास िक ंवा
केवळ समाज िवकास अशा टोकाया भ ूिमका न घ ेता दोहीत समवय साधण े आवयक
आहे. यचा स ंपूण िवकास तर झाला च पािहज े; पण याचव ेळी समाजाचे कयाण व
िहत साधण ेही महवाच े आ ह े. यचा एका ंगी िवकास िकय ेकदा समाज िवघातक
होयाची शयता असत े. य , समाज व रा या ितहचा िवकास साध णे हे िशणाच े
काय होय. यचा सवा िगण िवकास होण े हे समाजाला भ ूषवाह आह े. तर समाजाच े व
रााच े वाय व स ुरा यला िहतकारक आह े. िशणान े य , समाज व रा या
ितहीचा िवकास साधावयास हवा .
िशण ह े मानवी स ंकृतीया स ंवधनाचे साधन आह े. सामािजक म ूय िनमा ण करण े
हणज े िशण . िशण ह े गितमान साधन आ हे. समाजाच े बोधन करयाच े महवाच े
साधन हणज े िशण होय . िशण ह े मानवातील प ूणवाचा अिवकार आह े. याया
मनातील स ु बीजप मता ंचा िवकास िशणान े होतो.
आपली गती तपासा :
१) िशणाचा अथ आिण याया सा ंगा.
६.७ िवकासाचा अथ आिण याया
िवकास ही एक िया आहे. पूव िवकास हणज े केवळ आिथक िवकास होय अस े
मानल े जात अस े. आिथक िवकास झाला क , इतर ेाचादेखील िवकास झाला अस े
मानल े जाई. परंतु आधुिनक का ळात केवळ आिथक िवकासाकड ेच ल िदल े जात नाही ,
तर सामािजक , सांकृितक इ . सवच ीने िवकास होयाची आवयकता वाट ू लागली व
या ीन ेच यन करयात आला . यामुळे िवकासाची न वीन संकपना मा ंडयात
आली . िवकासाची संकपना समजयाप ूव आपण िवकासाया काही याया माण े
अयास ू. munotes.in

Page 79


संघटनामक िवकास त ंान , िशण, िशण आिण िवकास
79 १) युनो : “अशा द ेशास िवकसनशील द ेश हणता य ेईल क , यामये ितय
वातिवक उपन ह े संयु राय अम ेरका, कॅनडा, ऑेिलया आिण य ुरोपया
ितय वातिवक उपनाया त ुलनेत कमी आह े.”
२) भारतीय िनयोजन आयोग : भारतीय िनयोजन आयोगान े िवकसनशील द ेशाची
याया करताना हटल े आ ह े क, “एका बाज ूला अन ुपयोग िकंवा उपयोगाखाली
असल ेया मानवी शया भागाच े कमी िक ंवा जात माण आिण दुसया बाजूला
नैसिगक संसाधना ंचा उपयोग करयात आला नाही . याचे सहअितव असणार े
वैिश्य असल ेला देश होय .”
३) डय ू. डय ू. रोटा : “आधुिनक त ंान , उच औोिगकरण , साधना ंची आिण
सेवांची जात उपलधता या द ेशात अस ेल तो द ेश िवक िसत आह े असे हणता
येईल.”
४) गुनार िमडील : “तांिक मूयांचा िवकास आिण ामुयान े आिथ क, सामािजक व
राजकय तरावर याचा उपयोग करण े होय.”
अशा कार े िवकास हणज े केवळ आिथक िवकासच नाही , तर सामािज क, आिथक,
राजकय , सांकृितक इयादी ेातील िवकास अिभ ेत आह े. थोडयात , समाजाया
संरचनेत असे परवत न क ज े सव वगाया मानव सम ूहाया जीवनात घड ून येईल.
हणून िवकासाची ही नवीन संकपना यापक आह े. आिथक ेाबरोबरच सामािजक ,
राजकय , शैिणक इयादी ेात द ेखील िवकास घड ून येणे हणज े िवकास होय .
आपली गती तपासा :
१) िवकासाचा अथ आिण याया प करा .
६.८ िशणाची तव े
समाज िथतीशील कधीच नसतो . यात सतत परवत न होत असतात .
आधुिनककरणाची िया सतत चाल ू असत े. यामुळेच पार ंपरक भारतीय समाजाजत
हळूहळू बदल घड ून याच े िवमान आध ुिनक भारतीय स माजात पा ंतर झाल े आहे.
भारतात आधुिनककरणाची िया चालू आहे. सामािजक एकता , आिथक समानता ,
धमिनरपेता, समाजवाद , वातंय, बंधुता ही जीवनम ूये व राीय य ेय आह ेत.
आधुिनककरण ही एक गितमान स ंकपना अस ून, ितयामय े सामािजक बदलाचा व
आधुिनक का ळात िमळतेजुळते घेयाचा अथ अिभ ेत आह े. आधुिनककरण हा शद
गितसूचक आह े. नवे िवचार , नवीन कपना , नवीन वत ू यांचा वीकार क न
जीवनात परवत न करयाची तपरता हणज े आधुिनककरण होय . जुने, कालबा
टाकून नया का ळानुप तक शु व िवानिन िवचारसरणीचा वीकार हणज े
आधुिनककरण होय . यासाठी राीय य ेये व म ूये जोपासयासाठी िशणातील
तवांचा अंगीकार करण े आवयक आह े. ती तव े खालीलमाण े आहेत. munotes.in

Page 80


संघटना चे समाजशा
80 १) ानासाठी अययन : जीवनास उपय ु ानाचा मािहतीचा स ंचय करयासाठी
िशण महवाच े ठरते. िशणाम ुळे यची आकलन , संशोधन , ानपीपासू वृीचा
िवकास होतो . ान ेाया िवताराम ुळे यमधील बौिक िजासा जाग ृत होत े.
िशणाम ुळे यमय े वतःच े िनणय घेयाची मता िनमा ण होत े. तसेच यमय े
जीवनिशत िवषयक व ृीचा िवकास करयास सहायभ ूत ठरत े. ानासाठी
अययन हणज े अययनासाठी अययन याचाच अथ एकाता , मरण , िवचार या
आवयक शचा िवकास होतो . सामािजक िवकासासाठी परपर समवय व
सुसंगततेची सा ंगड घालया साठी महवाच े काय िशण करत े.
२) कृतीसाठी अययन : नोकरी -यवसायान े यापल ेया औोिगक अथ यवथ ेचा
तसेच वतं व अनौपचारक काया ने पादा ांत केलेया इतर अथ यवथा ंचा
मुयान े िवचार केला जातो . २१ या शतकात या ंिककरणाम ुळे नोकरप ेशा वगा त
अमूतता िनमा ण झाली . ानाधा रत िकंवा कौश याधार त काया ला औोिगक तस ेच
नोकरी प ेशात महव ा झाले. नवीन उोग , यवसाय , नोकरी िनमाण करयावरच
भिवयका ळातील औोिगक अथयवथा अवल ंबून असत े. यामुळे उपादकता
वाढिवयासाठी िदल े जाणार े कायानुभवी िशण द ेणे गरज ेचे ठरत े. हेच महवाच े
िशणाच े तव आह े.
३) कौशयाकड ून मत ेकडे: औोिगक ेात िवश ेषतः त ं, यंचालका ंना िवश ेष
कौशय व ान आमसात कराव े लागेल. कारण उपादकत ेया ीन े याच गोीला
िवशेष महव असत े. कारण वैयिक मता व कसबावरच राीय गती अवल ंबून
असत े. तांिक गतीम ुळे उपादन , नवीन ान , यंे यांची भर पडल ेली आह े. पूणपणे
शारीरक काया ची जागा आता स ंचलन, यवथापन , यंांची देखभाल , कामकाजाच े
आरेखन, अयास व शासकय काय यासारया बौिक व मानिसक काया ने घेतली
आहे. मानिसक व बौिक िशण घ ेणे आज जरीच े समजल े जात े. हे िशणाच े
महवाच े तव समजल े जाते. कामगारा ंया कौशयासाठी याया काय मतेत वाढ
करयासाठी िशण अयंत उपय ु ठरत े. यतील कलाग ुण, जमजात कौशय
लात घेऊन याला योय कार े िशणा चे मागदशन कन यमय े यावसाियक
कौशय िवकिसत क न यला अयाध ुिनक ानान े परप ूण करण े हे महवाच े
काय िशणाला पार पाडाव े लागत े. िवचारा ंचे आदान दान, परपर स ंघष यांचे
िनराकरण करयाच े कौशय िनमा ण करयाच े काय िशण करत े.
४) सवसामाय य ेयाकड े वाटचाल : उोग यवसायात एक काम करत असताना
लोक द ैनंिदन यवहारापास ून दूर जाऊन या ंयात सा ंिघक भावना , सामंजय व
ऐयभावना िनमा ण होत े. यातील ेष कमी होतो . यांयातील सव कारच े
ताणतणाव , भेदभाव िवसर ला जाऊन या ंयात एकामता , समानता जली जात े हे
सव अनौपचा रक िशणाम ुळे शय होत े.
५) य िवकास करण े: यया बौिक , संवेदनामक , सदय शािवषयक ,
अयािमक म ूयिवषयक , कतयबुी िवषयक असा सवा गीण शा रीरक व मानिसक munotes.in

Page 81


संघटनामक िवकास त ंान , िशण, िशण आिण िवकास
81 िवकास िश णात ून घडिवला जातो . जीवनातील िविवध परिथतीला सामोर े
जाताना यला वतःच े िनणय वतः घ ेता येयाची मता या ंयात िनमा ण होत े.
सयाया िवान व त ंानाया य ुगात यला वतःया समया ंचे िनराकरण
वतः करता आल े पािहज े. िनणयमता , जबाबदारीची जा णीव, धोके पकरयाची
मता व िवकास यान े आमिनभ रपणे करावा . उपयु ानाया फायाबरोबरच
काही समया ही मानवासमोर िनमाण होत आह ेत. यांना सामोर े जायाच े व यावर
मात करयाच े धैय यमय े िनमाण करयाच े काम िशण करत े. िशण हणज े
व-अितवासाठी अययन होय . नैितक जबाबदारीची जा णीव सा ंकृितक,
अयािमक , शारीरक असा यिमवाचा सवागीण िवकास साय करयासाठी
अितवासाठी िशण हा महवाचा घटक आह े.
६) मानवी स ंकृतीचा िवकास : मानवातील समानता , परपरावल ंिबव याचबरोबर
यांयातील पधा व भ ेदभाव यािवषयी जाग ृती िनमा ण करयाच े काय िशणाला
करावे लागत े. िशणाम ुळे संकार जिवण े शय होत े. इतरांिवषयी जाण ून
घेयासाठी यला थम वतःला जाण ून घेणे गरज ेचे आ ह े. यमय े
जातीधमा िवषयक आदरभावना , अिहंसामक व ृी िनमा ण केयामुळे जाितभेद,
ेषभावना कमी होयास मदत होत े. िविवध धमाचे, चालीरतीच े योय िशण
भिवयकालीन िपढीसाठी उपय ु ठरत े. इतरांया जािणव ेपासून दूर न जायाची
जाणीव या ंयात िनमा ण होत े.
७) सहजीवनासाठी अययन : िवसाया शतकातील संघष, िहंसक घटना अशा घटना
कमी करयास िशणाच े सहकाय िमळते. हे संघष टाळता याव ेत, यातून शांततापूण
माग िनघाव ेत, लोकांमये परपरा ंबल, यांया स ंकृतीबल , अयािमक
मूयांबल आदरभावना वाढीस लावयासाठी िशण माग दशन करत े. पूवहदूिषत
वातावरण व स ंघषाचे िनराकरण ह े िशणाम ुळे शय होत े.
२१ या शतकातील िशणातील ही तव े यांचे महव द ेशाया व सकल िवाया
िवकासासाठी या ंची उपय ुता लात य ेते. वतमान िथतीत व भिवयका ळासाठी या
तवांचे महव कोणीही नाका शकत नाही. यािशवाय समाज , देश व िव या ंचा िवकास
साय होणार नाही. िवकासासाठी , संतुलनासाठी , नवेपणा आणयासाठी न वीन
उपमांची गरज असत े. यासाठी तवा ंची गरज असत े.
आपली गती तपासा :
१) िशणाची तव े कोणती त े िलहा .
६.९ यांिक िश ण व िशण
आधुिनक य ुग हे यंांचे व शच े मानल े जाते. आज आपण िवानाया जोरावर गती
केली आह े. तरीही भारतासारया द ेशातील कमचाया ंना अिधकािधक या ंिक munotes.in

Page 82


संघटना चे समाजशा
82 िश णाची अयंत आवयकता आह े. यांिक िश ण व िशणाची द ेशाला िनता ंत
गरज आह े. याचे महव खालील माणे सांगता य ेईल.
आधुिनक िशण पतीत यातील उिा ंमये मोठा बदल झाल ेला आह े. परिथतीत
बदल झाल ेला आह े. हणूनच तकालीन िशण पतीतही मोठ्या माणात योय बदल
होयाची गरज आह े. उोगध ंातील कमचाया ंना अशा कारच े िशण द ेयाची िनता ंत
गरज आह े. कमचाया ंना योय कार े िशण व िश ण देऊन यात ून काय म व
धडाडीच े तण यवथापक िनमा ण करण े ही आजची का ळाची गरज आह े. भारतातील
यवथापका ंनी आपया परिथतीचा सखोल िवचार क न मन ुयबळाची मुयाधा रत
िवकास करयाचा यन क ेला जातो. भारतीय परिथती आिण भारतीय म ूयांची
सांगड घातली जात े. भारतीय स ंकृतीची काही ग ुणवैिशये, नीितिनयम आह ेत. यांची
जपणूक िशणात क ेली जात आह े. िश णात यगत घटका ंनाही धाय िदल े आहे.
यामुळे यया भावना ंचा व उपजत ग ुणांचा िवचार करता येणे शय होत े. भारतीय
नीितिनयमा ंचा िवचार क न या ंिक िश ण व िशण अयास मात सामािजक
बांधीलक , कायातील न ैपुय, नेतृवातील ध ैय व गुणांचे संकलन या ंचा समाव ेश केला
जातो. आधुिनक का ळात िवान , तंान , संपक ान व मािहती त ंान या ंना महवाच े
थान आह े. हणूनच या ंिक िश णाला महव ा झाले आहे.
आधुिनक य ुगात नवनवीन उोगध ंांची िनिम ती व वाढ होत आह े. नवनवीन
अयाध ुिनक य ंसाम ुीवरच ह े कारखान े, उोगध ंदे उभारल े गेले आह े. अशा व ेळेस
यांिक िश ण घेतलेले कामगार आवयक असतात . असे कमचारी, कामगारा ंना
यांिक िश ण देयाची तरत ूद केली जात े.
आपली गती तपासा :
१) यांिक िशण व िशण या ंचा संबंध सांगा.
६.१० िवकास आिण िश ण यातील स ंबंध
१) जगातील िविवध द ेशात जो ता ंिक िवकास होत आह े यायाशी मा नवाला
िमळतेजुळते घेता याव े व याला व ैािनक व ता ंिक ेातील गतीया या का ळात
राहता याव े यासाठी या ंिक िश णाची गरज आह े.
२) औोिगक व ता ंिक िवकासा तुळे समाजाया गरजा वाढल ेया आह ेत. परंपरागत
अवजार े जाऊन अयाध ुिनक अवजार े आली असून, यामुळे उपादन वाढल े आहे.
अशा अयाध ुिनक साधना ंया वापरासाठी िश ण आवयक असत े. यावरच
िवकास अवल ंबून असतो .
३) यांिक व औोिगक ेातील ानाया का ंदावया आह ेत. यामय े काम
करणाया ंना त यची गरज िनमा ण झाली आह े. अशा िविवध तरावर अनेक
त प ुरिवणे ही आजची गरज आह े. ही गरज ता ंिक िश ण व िशणान े पूण होऊ
शकते. munotes.in

Page 83


संघटनामक िवकास त ंान , िशण, िशण आिण िवकास
83 ४) देशाया सवा गीण िवकासासाठी उपलध खिनज स ंपी, पाणी, वीज, जमीन या ंचा
उपयोग कन घेणे आवयक असत े. या िविवध साधनस ंपीचा प ुरेपुर वापर क न
राीय िवकास साधता य ेतो.
५) तांिक िशण - िश णामुळे उोगध ंासाठी लागणाया िविवध तरावरील
कमचारी उपलध होऊ शकतात . तांिक िशणाया सोयीम ुळे िविवध तरावरील
कुशल कारागीर व तं द ेशाला िम ळू शकतात . यामुळे िवकास करण े शय होत े.
६) तांिक िश ण व िशणा मुळे देशातील उपलध साधन संपी व मन ुयबळाचा योय
असा समवय साध ून राीय िवकास करयावर भर िदला जातो .
आपली गती तपासा :
१) िवकास आिण िशण यातील स ंबंध सांगा.
६.११ संघटनामक िवकासातील िश ण आिण िवकासाचा स ंबंध
संघटनेमये िविवध उपादन णा लीचा वापर क ेला जातो . या पतीमय े काही उणीवा /
दोष अस ू शकतात . यांचा द ुपरणाम उपादन पतीवर होतो . याचा परणाम
संघटनेला भोगाव े लागतात . या द ूर करयाचा यन क ेला जातो . उपादन णालीमय े
बदल क न नवीन उपादन यवथा वापरली जात े. यामुळे उपादन स ुरळीत होऊन
उपादनाचा दजा उंचावतो आिण नयाया वपात स ंघटनेला फायदा होतो . यामुळे
संघटनेया िवकासाला गती िम ळून संघटनामक िवकासाची िया चालू होते.
संघटनामक िवकास हणज े िविश िवकास शचा वापर क न मामय े सांकृितक
बदल घडव ून आणण े हणज े संघटनामक िवकास होय िक ंवा औोिगक स ंघटनेत या
पारंपरक पतीन े उपादन क ेले जाते या उपादनामय े बदल घडव ून आण ून ाहकांना
हया या स ेवा द ेयाकरता स ंघटन ियेत जो बदल घडिवला जातो यास
संघटनामक िवकास हणतात .
िश ण हणज े एखादा उोग -यवसाय ारंभ करयाअगोदर या यवसायास ंबंधी
य माग दशन िदल े जाते याला िश ण अस े हणतात .
म करणाया कामगारा ंना न वीन य ंतंाचे िश ण िदयाम ुळे संघटनेची
उपादनमता िवक िसत होते. याचा फायदा स ंपूण संघटनेला होऊन संघटनामक
िवकास घडून येतो. मश िवकासाया मायमात ून कामगारा ंना िविश त ंाचे
िश ण देऊन संघटनामक िवकास घडव ून आणला जातो . िश णामुळे संघटनेतील
कामगारा ंया क ुशलतेचा िवकास होतो . उपादनात ना वीयता िनमा ण होत े. कायमतेचा
िवकास होतो . मागणीन ुसार बदल कन मानवाया गरजा ंची पूत करण े शय होत े. अशा
कार े िश णामुळे संघटनामक िवकास करण े शय होत े. िश णाचा स ंघटनामक
िवकासावर अन ुकूल परणाम झाल ेला िदस ून येतो.
आपली गती तपासा :
१) संघटनामक िवकासातील िशण आिण िवकासाचा स ंबंध प करा . munotes.in

Page 84


संघटना चे समाजशा
84 ६.१२ सारांश
मानवी स ंघटनेला िवक िसत करयासाठी या िविव ध णालीचा वापर क ेला जातो यांचा
वापर कन उोग - यवसायाचा िवकास होऊन कामगार कयाणाया िविवध योजना
अंमलात आणया जाऊ शकतात . उपादन यवथ ेमये म करणारा कामगार हा
यंामाणे िनजव नसून, एक सजीव मानव आह े. याकरता याला अिधक न राबवता
कमी म ेहनतीमय े अिधक उपादन क शकणा या णालीच े िशण आिण
िश णामाफ त माग दशन कन म शचा िवकास करयाकरता या णालीच े
योगदान अितशय महवप ूण आहे, हे सव जगान े माय केले आहे. िशण ही िनर ंतर
चालणारी िया आहे, तर िश ण ही मया िदत वेळेपयत चालणारी िया आहे.
िशण -िश णामुळे संघटनामक िवकास होतो . आज सामािजक , आिथक, राजकय ,
सांकृितक व श ैिणक िवकास असा सवागीण िवकास अिभ ेत आह े. िश णामुळे
कामगारा ंया काय मतेत वाढ होत े. वाढया काय मतेमुळे उपादन वाढत े.
उोगध ंाचा फायदा होतो . राीय उपादनात वाढ होते. िवकास साधयासाठी
देशाया आिथ क िवकासासाठी आवयक अशा िविवध मन ुयबळाचा पुरवठा करण े
आवयक आहे. िकंबहना आपणास अस े हणता य ेईल क वरील ीकोनान ुसार
कोणयाही द ेशातील श ैिणक िवकास हा या द ेशाया आिथ क िवकासाशी
मनुयबळाया मायमान े िनगडीत असतो . कारण आिथक िवकासासाठी यामाण े
तं, शा , कुशल कारागीर , डॉटस या सवा तही वाढ होणे आवयक आह े. ते
िशण-िशणान े शय होत े.
६.१३
१) मानवी स ंसाधन िय ेत िशणाच े महव प करा .
२) मानवी स ंसाधन िवकासात िश णाची भ ूिमका प करा .
३) िवकास आिण िश ण यातील स ंबंध सांगा.
४) िटपा िलहा.
१) िशणाची तव े
२) िशणाच े महव
३) िशणाच े कार
४) यांिक िशण व िशण

munotes.in

Page 85

85 ७
संघटनामक स ंकृती आिण संघटनामक स ंकृतीचे कार
(ORGANIZATIONAL C ULTURE AND TYPES OF
ORGANIZATIONAL C ULTURE)
करण रचना :
७.० उिये
७.१ तावना
७.२ संघटनामक स ंकृतीचे कार
७.२.१ वणनामक स ंकृती
७.२.२ कायामक स ंकृती
७.२.३ मुख / ाथिमक स ंकृती
७.२.४ दुयम स ंकृती
७.२.५ भावी स ंकृती
७.२.६ अभावी स ंकृती
७.२.७ राीय आिण स ंघटनामक स ंकृती
७.३ भारतीय कार
७.४ अमेरकन कार
७.५ जपानी कार
७.६ सारांश
७.७ शदाथ
७.८
७.० उि ये
१ ) संघटनामक स ंकृतीची मािहती िम ळिवणे.
२) संघटनामक स ंकृतीचे कार जाण ून घेणे.
३) संघटनामक स ंकृतीचे ान ा करणे. munotes.in

Page 86


संघटना चे समाजशा
86 ७.१ तावना
समाजात िविवध स ंघटना िक ंवा उोग अितवात असतात . उोगात काम करणाया
कामगारा ंची काम करयाची पती आिण िवचा रसरणी साधारणत : एकाच कारची
असत े. यातून एक िविश था तयार होत जात े. ितलाच स ंघटनामक स ंकृती असे
संबोधल े जाते. या स ंकृतीचा अवल ंब संघटनेतील बयाच यमाफ त केला जातो .
अशा कारया संकृतीमुळे संघटनेतील यमय े आ प ुलकची भावना तयार हो ते
आिण त े परपरा ंया जव ळ येतात. परपरा ंया समया ंचा िवचार करतात व त े एक
संघिटत होऊन याची उकल काढतात .
येक स ंघटना कारात वेगवेगया कारची स ंकृती आढ ळून येते. संघटनेया
रचनेवर संकृतीचा कार अवल ंबून असल ेला आढ ळतो. संघटनेत य ेक य ने कशा
कारच े व तन करायच े हे संकृतीनुसार ठरिवल े जात े. संघटनेया िनयमा ंचे पालन
संघटनेतील सदया ंना कराव ेच लागत े. तसेच संघटनेत समािव होणा या इतर नवीन
सदया ंनाही त े िनयम िशकून घेऊन याच े पालन कराव े लागत े. संघटनामक स ंकृती
ही एक िवचार -आचार प ती असत े. जी सव सदया ंना अवगत असण े गरज ेचे असत े.
संघटनेया स ंकृती कामगारा ंची ओळख बनत े हणज े कामगार अशा कारच े वतन
करतो या वत नानुसार िविश कामगार कोणया स ंघटनेचा सदय आहे हे ओळखले
जाते. अशा या स ंघटनामक स ंकृतीचे िविवध कार पडतात . ते कार आपण या
करणात अयास णार आहोत .
७.२ संघटना मक स ंकृतीचे िविवध कार
समाजात अितवात असणाया िविवध स ंघटना ंमये वेगवेगया कारया पती ढ
झालेया असतात . संघटनेतील कम चारी आपापया स ंघटनेत ढ झाल ेया आचार -
िवचार पतीन ुसार करीत असल ेया वतन कारालाच स ंघटनामक स ंकृती अस े
संबोधल े जाते. अितवात असल ेले संघटनामक स ंकृतीचे कार प ुढीलमाण े :
७.२.१ वणनामक स ंकृती :
संघटनेत अितवात असणाया वतन पतीची िवत ृत मािहती स ंकृती कारात येते.
संघटनेत अितवात असणार े िविवध िनयम , था या ंची मािहती कामगारा ंना िदली जात े.
कामगार यान ुसार आपल े व तन करतात . िनयमा ंया चौकटीत राहन य आपया
संघटनेया उि प ूतसाठी यनशील राहतात . संघटनेतील कामगार आपया
संघटनेबाबत सतत जागक असतात . ते संघटनेकडे टीकामक ीकोनात ून पाहतात .
कामगारा ंया काम करयाया पतीत कशी स ुधारणा करता य ेईल, जातीत जात
उपादन कमी व ेळात कस े िमळू शकेल, याकड े यवथापन म ंडळ ल द ेते. कामगारा ंना
िविवध लोभन े देऊन यायाक डून चांगले काम कन घ ेयाचा या ंचा यन असतो .
परिथतीन ुसार स ंघटनेया य ेयधोरण आिण काय णालीत बदल घडव ून आणल े
जातात . याबाबत कामगार आिण यवथापन म ंडळ सतत जागक असयान े munotes.in

Page 87


संघटनामक स ंकृती आिण संघटनामक स ंकृतीचे कार
87 संघटनेया िवकास घड ून येतो; पण याच बरोबर स ंघटनामक संकृतीही ढ होत जात े.
उदा. कामाया िठकाणी कामगार व इतर कम चारी आगमन आ िण िनगमन करताना नद
पुितकेत नद करतात . यामुळे कामगार कामावर व ेळेत येतो क नाही , कधी बाह ेर जातो
याची मािहती यवथापन म ंडळास ा होत े.
सूचनापेटीारा कामगार आिण इतर कम चारी यांयाकड ून संघटनेया उि पूतसंदभात
सूचना घ ेतया जातात . संघटनेला याचा फायदा होतो .
अशा कारची वण नामक स ंकृती संघटनेत जिवली जात े.
७.२.२ कायामक स ंकृती:
यामाण े वणनामक स ंकृती काही स ंघटना िकंवा उो गांमये आढळते, याचमाण े
कायामक स ंकृती ही काही उो गांमये आढळते.
कायामक स ंकृती कामगार आिण कम चाया ंया कृतीवर आधारत असत े. संघटनेतील
कमचारी कशा कारची काम े करतात , यांना कशा पतीच े िशण -िशण िदल े जाते,
यांयातील स ंबंध कशा कारच े आ हेत, यावर आधारत हा स ंकृती कार असतो .
संघटनेतील िनयम वा था या वपात असतात , यानुसार स ंकृतीत बदल
आढळतो.
कायामक संकृतीचे पुढील चार उपकार पडतात :
अ) संथामक स ंकृती :
संथामक स ंकृती ही एक कारची ानवध क संकृती असत े. कमचाया ंचा िवकास
घडवून आणयासाठी काही काय म व िशणाच े आयोजन क ेले जाते. या संकृती
काराच े मुख उि हणज े योय यची िनवड करण े आिण या ंना िशण द ेऊन
कुशल बनिवण े अ स े असत े. िविश पाता असणाया यची िनयु क ेलेली
असयास या ंना िशण द ेणे सुलभ जात े. अशा िशित यचा उपयोग संघटनेचे
उि साय करयासाठी होतो . संघटनेची मूये कामगारा ंमये जिवयासाठी िशण
आिण िवकासाच े काय म तयार क न संघटनेची स ंकृती कामगारा ंमये जिवली
जाते. उदा. दूरिचवाणी , यायान , सराव वग ैरे. अयापक िशणाथ चे जाण ून
घेऊन या चे िनराकरण करतो . संघटनेची मूये यांयात जिवतो .
ब) संघ संकृती :
संघ संकृती सभासदव , िना आिण िवासावर अवल ंबून असत े. कोणयाही संघटनेचे
िकंवा कारखायात काम करणार े कमचारी या स ंघटनेचे थम सभासद बनतात .
संघटनेया िनयमा ंची ते मािहती िमळवतात. िनयमान ुसार आपल े वतन करतात .
संघटनेया इतर सभास दांवर िवास ठ ेवयास िशकतात . तसेच िन ेने िविश स ंघटनेचे
सभासदव ा क ेयानंतर तेथील स ंकृतीचा अवल ंब करतात . munotes.in

Page 88


संघटना चे समाजशा
88 संघटनेचे सभासदव ा करण े संघ संकृतीया िनिम तीसाठी आवयक बाब असत े.
संघटनेया सभासदा ंमये ए कजुटीची भावना वाढत जात े. संघटनेचे उि ाीसाठी
सभासद कोणयाही कारच े म करयास तयार होतात .
क) गट स ंकृती :
संघटनेत काम करणार े िविवध सभासद असतात . ते िविवध तरावर आिण िवभागात
काम करतात . हशार आिण अन ुभवी लोका ंकडून गट स ंकृती िनमा ण केली जात े. िविवध
िवभागात आिण तरावर काम करणाया अनेक लोका ंपैक अन ुभवी, हशार तलख
बुीमा असणार े आिण त लोक परपरा ंना जातीत जात काम करयास ेरत
करतात ; पण याचबरोबर त े संघटनेचे उि कमी व ेळात साय करयासाठी परपरा ंना
मदत करतात . ते सवजण हशार , त आिण अन ुभवी असयान े यांना एकम ेकांया
बुीचा आिण अन ुभवाचा उपयोग होतो . वत:ला अवगत असल ेले ान आिण िवा
गटातील यना द ेतात. याचा उपयोग या ंना उि पूतसाठी होतो . ते परपरा ंना
मदत करत असयान े यांयात सहकाया ची भावना तयार होयास मदत होत े. तसेच ते
एकमेकांया समया ंची उकल करया चा यन करतात . यामधून संघ संकृतीचा
िवकास घड ून येतो.
ड) संरणामक स ंकृती :
संघटनेया स ंरणामक कृतीलाच रणामक स ंकृती अस ेही संबोधल े जाते. आधुिनक
काळात कोणयाही स ंघटनेत कोणयाही कारच े काम करण े हणज े एक तार ेवरची
कसरत समजली जात असत े. यांचे पालन करण े अिनवाय असत े. नेमून िदल ेले काम
िविश चौकटीत राहनच यला प ूण कराव े लागत े. येकावर वेगवेगया कारची
काही अिधकारही िदल ेले असतात . िमळालेले अिधकार आिण पार पाडायची जबाबदारी
यात यला कोणयाही कारचा बदल करता य ेत नाही . यात बदल िक ंवा उल ंघन
करणाया यस संघटनेमाफत बिहकृत करयाची शयता असयान े या स ंकृती
कारातील कामगार एकमेकांना सहकाय करतात . यकड ून कोणयाही कार चे वाईट
िकंवा िनन दजा चे काम होणार नाही , याची का ळजी घेतात.
वरील सव संकृती कार स ंघटनेया उि पूतसाठी भावी ठरतात .
७.२.३ मुख / ाथिमक स ंकृती :
संघटनेतील सभास दांकडून जी सामा ियक िकंवा सामाय म ूये आमसात क ेली जातात
यालाच आपण स ंकृती असे हणतो . लहान स ंघटनेत िकंवा उोगात एकच स ंकृती
आढळते; परंतु मोठ्या संघटनेत एकाच कारया स ंकृतीचा अवल ंब करण े अशय
असत े. अशा व ेळेस मुख संकृती आिण द ुयम स ंकृतीचे कार त ेथे आढळतात.
या व ेळेस संघटनेतील बहस ंय यकड ून एकाच कारया िनयमाच े वा म ूयांचे
पालन क ेले जाते तेहा या स ंकृती कारास म ुख संकृती संबोधल े जाते. काही
महवाया मूयांमूळे संघटनेला िविश वप ा होऊन ितला ओ ळखणे सुलभ होत े. munotes.in

Page 89


संघटनामक स ंकृती आिण संघटनामक स ंकृतीचे कार
89 यामुळे संघटनेतील सभासदाया वत णुकत सारख ेपणा य ेतो आिण स ंघटनेतील
सदया ंमये एकोपा िनमाण होयास मदत होत े. संघटनेचे सभासद स ंघटनेची उि
साय करयासाठी एकितपण े यन करतात . लहान उोगात ही स ंकृती आढ ळते.
७.२.४ दुयम संकृती :
सवसाधारणत : मोठ्या वपाया स ंघटन कारात द ुयम स ंकृती कार आढ ळतो.
या िठकाणी छोट्या िकंवा दुयम स ंकृती काराचा िवकास होतो . हा िवकास
िवभागान ुसार, पदानुसार, तरान ुसार िक ंवा भौगोिलक वातावरणान ुसार घड ून आल ेला
आढळतो. सामायत : वेगवेगया िवभागात काम करणाया लोकांमये िवभागान ुसार
दुयम स ंकृती बदल त जाते. येक िवभागातील य आपया िवभागान ुसार
संघटनेची मूये आिण िनयम आमसात करतात . िवभागान ुसार जरी द ुयम स ंकृतीची
िनिमती होत असली तरी सव सभासदा ंचे मुख धोरण स ंघटनेचे येयपूत करण े हेच
असत े. तसेच िवभागान ुसार ही स ंकृती तयार होत असयान े यात ढता अिधक
असत े. येक िवभागातील य वत : आिण इतर य मूये आिण िनयमा ंचे पालन
करतात क नाही याकड े अिधक ल द ेतो. यामुळे या संकृती कारात बारीक -सारीक
गोच े पालन क ेले जात े. मोजया लोका ंकडून या स ंकृतीचे पालन होत असयान े
यांया समया , अनुभव आिण वत न पती समान असत े.
७.२.५ भावी स ंकृती :
या स ंघटन कारातील बहस ंय सभासदाकड ून भावीपण े मूये िकंवा िनयम
आमसात क ेली जातात या स ंकृती कारास भावी स ंकृती संबोधल े जाते.
संघटनेतील सभासदा ंवर भावी स ंकृतीचा अिधक भाव आढळतो. संघटनेला िटकव ून
ठेवयाच े आिण ब ळ देयाचे काय भावी स ंकृतीमाफ त केले जाते. याचा स ंघटनेया
सभास दांवर भाव अिधक असयान े ते संघटनेला िचटक ून राहतात . संघटना
सोडयाचा िवचार ही यांया मनात य ेत नाही . संघटनेया यशात भावी स ंकृतीचा
महवप ूण वाटा असतो . भावी स ंकृतीचा अवल ंब संघटनेतील अन ेक लोका ंकडून
परणामकारकपण े केला जातो. भावी स ंकृतीचा स ंघटनेतील सभास दांवर अिधक
िनयंण असत े. भावी स ंकृतीचे काही फायद े पुढीलमाण े :
अ) यवथापन म ंडळाचे आपया कामगा रांया िक ंवा कमचाया ंया वतनावर भावी
िनयंण असत े.
ब) संघटना सोड ून जाणाया यची स ंया कमी असत े.
क) यामुळे कमचारी आपया स ंघटनेशी एकिन राहन िदल ेली जबाबदारी पार पाडतात .
ड) यया वत नाला िविश िदशा िम ळते. याचबरोबर यच े वतन विनय ंित
बनते.
इ) सभासदा ंचे मानिसक ध ैय वाढयास मदत होत े आिण वत नास चालना िम ळते. munotes.in

Page 90


संघटना चे समाजशा
90 ई) सभासदाच े सामय वाढयास मदत होत े.
वरील गोम ुळे भावी स ंकृती महवप ूण ठरत े. यामुळे संघटनेचा िवकास घडून
येयास मदत होत े.
७.२.६ अभावी स ंकृती :
संघटनेया सभासदा ंवर अभावी स ंकृतीचा जात परणाम होत नाही . संघटनामक
मूये संघटनेतील सभासदा ंकडून अिधक माणात व भावीपण े पाळली जात नाहीत .
संघटनामक म ूयांचा भाव सभासदा ंवर कमी असयान े सभासदा ंमये संघटनेिवषयी
िवशेष आपुलक िनमा ण होत नाही , यामुळे सभासद काही वेळेस संघटना सोडयाचाही
िवचार करतात . अभावी स ंकृतीमुळे संघटना यशवी होत ेच अस े नाही , तर काही
वेळेस ितला यश िमळयास व ेळ लागतो . बयाचदा अभावी स ंकृती सभासदा ंचे
मानिसक य ैय आिण सामय वाढिवयास अप ुरी पडत े. तसेच सभासदाला आपया
जबाबदारीची जाणी वदेखील होऊ शकत नाही. सभास दांया वतनाला योय िदशा िम ळत
नाही. यच े ववत नावर िनय ंण राहत नाही. सभासदाला स ंघटनेया येयपूतसाठी
योय िदशा ा होत नाही व चालना ही िम ळू शकत नाही . या कारणा ंमुळे अभावी
संकृती फार कमी स ंघटन कारात िक ंवा उोगात आढळते.
तसेच यातील कामगार िनका ळजी, बेजबाबदार असतात . यांया कामाबाबत त े
एकिन नसतात . िनयमा ंचे उल ंघन करतात . कामगार कोणया परिथतीत कशा
कारच े वतन कर ेल, याची भिवयवाणी कोणीही क शकत नाही ; कारण कामगार
येक वेळेस वेगवेगळे वतन करीत असतात. यांया वत नात एकस ंघता नसत े.
यांयामये ेमाचे व आप ुलकच े वातावरण ही तयार झाल ेले नसत े.
७.२.७ राीय स ंकृती आिण स ंघटनामक स ंकृती :
संघटना मक स ंकृती ही स ंघटनेया आ जूबाजूया परिथतीवर अवल ंबून असत े.
थािनक परिथतीन ुसार स ंघटना मक स ंकृतीत बदल होतो . कारखा यांची िनिमती व
थापना या द ेशात झाल ेली असत े या द ेशाया चा िलरीती, था-परंपरा व
िवचारसरणीचा परणाम संकृतीवर होतो . तेथे थािनक पात ळीवरील संघटनामक
संकृती बनत े. उदा. संघटनेमधील रजा (सुी), सण, धािमक िवा स आिण ा वग ैरे.
संघटनेचे सदय आपया व - संकृतीवर आधारत वत न करतात . एकाच उोगाच े
िविवध िवभाग द ेशातील वेगवेगया िठकाणी पसरल ेले असतील , तर य ेक िवभागाया
सु्या वेगवेगया असतात . उदा. टाटा समूहाचा एखादा कप ब ंगालमय े असेल व
दुसरा महाराात अस ेल तर ब ंगालमधील कामगारा ंना दुगापूजेची साव जिनक स ुी िदली
जाते व महाराातील कामगारा ंना िशवजय ंतीची सुी िदली जात े.
राीय स ंकृती ही स ंघटनामक स ंकृतीपेा िवशाल आढ ळते. कामगारा ंना आपया
देशाचा अिभमान असतो . राीय म ूयांशी ते एकिन असतात . सवधमसमभावाच े तव
कामगारा ंमये जल ेले असल े तर राीय स ंकृतीया िनिम तीस चालना िम ळते.
कामगार वत:या धािम क उस वांना महव द ेतात. ते आपया द ेशाचा िवचार अिधक munotes.in

Page 91


संघटनामक स ंकृती आिण संघटनामक स ंकृतीचे कार
91 करतात , देशासाठी काम करयाची भावना , यांयात जल ेली असत े. िविवध भाषा
बोलणार े िकंवा िविवध धमा चा अवल ंब करणार े य एकितपण े, एकजुटीने राीय
िवकासासाठी यन करतात . राीय स ु्यांचाही उपभोग घेतात. उदा. भारतातील
कामगार १५ ऑगट, २६ जानेवारी, १ मे कामगार िदन सारख े सण एकितपण े साजर े
करतात .
वरील कारा ंयितर काही कार प ुढीलमाण े आहेत. हे कार उोगातील कामाया
वपान ुसार पडल ेले आहेत.
१) कामगार स ंकृती :
यालाच काय संकृती अस ेही स ंबोधल े जात े. हा स ंकृती कार काया या िक ंवा
कामाया यशवीपणावर आधारल ेला असतो . उोगाच े यश ह े कामगाराया ान ,
कुशलता , िशण , पाता आिण जबाबदार व ृीवर आधारल ेली असत े. कामगार िजतक े
त व हशार असतील िततक े उोगास यश लवकर ा होत े. कामगा रांमये कुशलता व
ान वाढिवयाया ीने संघटना यनशील असत े. अशा कारची स ंकृती
सामायपण े सवच उोगात जोपासली जात े.
२) अिभया ंिक स ंकृती :
अिभया ंिक संकृती सव साधारणपण े त िकंवा िवश ेषामये जोपासली जात े. ते
आपया उोगाचा अिधकािधक िवकास होयाया ीन े सतत नवीन शोध लावतात ,
योग करतात , वेगवेगया वपातील िवषयाशी पूरक अशी मािहती गो ळा करतात ,
ितचा िवेषणामक ीन े अयास कन आपणास प ूरक अशा मािहतीचा वापर
आपया कामात कन घ ेतात. यांिकत ेवर ते अिधक भर द ेतात. मानवी ब ळाचा कमीत
कमी वापर कन अिधकािधक उपन व उपादन कस े काढता य ेईल, यासाठी त े
यनशील असतात . तसेच कामगारा ंया स ुरितत ेया ीन े कोणत े उपाय करता
येतील, याबाबत यनशील असतात . तसेच कामगा रांचे काम अिधकािधक सोप े व
सुलभ करयाकड े यांचा यन असतो . ते आपापया कामात िनणात असतात . अशा
कारची स ंकृती जोपासयाचा त े सतत यन करतात .
३) कायकारी स ंकृती :
त लोका ंनी सूचिवल ेया सव सूचनांची काय वाही करयाच े काम यवथापक आिण
मंडळामाफत केले जाते. यांनी केलेया स ूचना आिण सूचिवल ेया स ुधारणा अ ंमलात
आणयासाठी कोणया वपाया बदलाची आवयकता आह े, यासाठी कोणत े यन
करावे लागतील याबाबतच े िनणय घेयाचे काम उच तरीय म ंडळामाफत घेतले जातात .
यांयामाफ त िविवध म ूयांची आिण िनयमा ंची िनिम ती क ेली जात े व इतर
कमचायांमाफत याची कायवाही क ेली जात े क नाही याच े सवण क ेले जाते.
संघटनेमाफत तयार झाल ेया स ंकृतीचे पालन करण े व ती िटकव ून ठेवयाच े काम
कायकारी म ंडळामाफत केले जात े. उचतरीय म ंडळामाफत मुलाखतीारा योय munotes.in

Page 92


संघटना चे समाजशा
92 यची िनयु केली जात े. िशण व िशणाारा या ंचा िवकास घडव ून आणला
जातो, यांया कामाच े मूयमापन क ेले जात े, बिसाारा यांया कामात स ुधारणा
करयाचा यन क ेला जातो. जर एकाच जाग ेसाठी अन ेक यच े अ ज आयास
यिग त मुलाखती यितर वेगवेगया तरावर या ंची पाता अजमावली जात े.
यातून सुयोय यची िनवड क ेली जाते. परंतु िनवड करताना चा ंगले काम करणाया
यपेा संघटनेया स ंकृतीशी तादाय पावणा या यची िनवड क ेली जात े. अशा
कारची संकृती यवथापन म ंडळामाफत संघटनेत जिवली जात े.
आपली गती तपासा :
१) संघटनामक स ंकृतीचे िविवध कार सा ंगा.
७.३ भारतीय स ंघटनाम क संकृती
देशानुसार, राया नुसार आिण द ेशानुसार स ंकृतीत बदल होतो . येकाया
चािलरीती, पती , ढी, धम, िवास , ा यात बदल होतो . हा बदल फ
समाजान ुसार होतो अस े नाही , तर तो ा ंतानुसार आिण का ळानुसारही होतो .
काळानुसार स ंकृती बदलत े. िविश कारची स ंकृती फ िव िश समाजातच
आढळत नाही तर स ंघटनेनुसार ही यात बदल झाल ेला आढ ळतो.
(१) भारतीय स ंघटनामक स ंकृतीचाच िवचार करायचा झायास भारतात जस े िविवध
धमाचे, पंथाचे लोक एकितपण े राहतात व आपया स ंकृतीनुसार वत न करतात .
हे करत असतानाच ते संघटनेत ढ असणाया संकृतीचेही पालन करतात .
संघटनामक स ंकृतीवर यिगत आिण राीय स ंकृतीचाही भाव पडतो .
संघटनामक स ंकृतीत बदल होऊ नय े यासाठी िविश यची न ेमणूक केली
जाते. उदा. दुबईत अितवात असणाया संघटनांमये मुिलम यचीच न ेमणूक
केली जात े. िहंदू आिण ि न यना स ंघटनेत सामील कन घेतले जात नाही .
(२) भारतात िस असणार े रतन टाटा आिण िबला यांनी वत : टाटा स ंकृती आिण
िबला संकृती आपापया स ंघटनेत िनमा ण केलेली आढ ळते. यांया स ंघटनेत
क िक ंवा अिधकािधक काम , पधामक व ृी आिण िशत ब जीवन जगण े या
गोना िवश ेष महव िदल े जाते. संघटनेया सभासदा ंकडून उम काय कसे होईल
या ीन े वेगवेगया कायमांची योय पाता असणाया यची िनवड क ेली
जाते. िनवड करताना यकड ून ावली सोडव ून घेतली जात े िकंवा यालाच
लेखी परीा अस े हणतात . लेखी परीा , मुलाखत , यची शा रीरक व मानिसक
मता मोजयाची चाचणी घ ेतली जात े. िनवड झाल ेया यला कामावर हजर
झायान ंतर ितला िशण िदल े जात े. तसेच संघटनेया नीितमूयांची मािहती
पुितका यला िदली जात े. टाटा आिण िब ला संघटन कारात िशतब
संघटनामक स ंकृतीचा वापर कन यचा कामाचा उसाह वाढवयाचा यन
केला जातो . munotes.in

Page 93


संघटनामक स ंकृती आिण संघटनामक स ंकृतीचे कार
93 (३) उचतरीय यवथापनामाफ त संघटनामक स ंकृतीची पर ेषा ठरिवली जात े व
ती कामगारा ंना लाग ू केली जात े. कामगारा ंया कामाची पर ेषा, नीितमूये व िनयम
ही यांयामाफ त ठरिवल े जातात . उदा. कामाची व ेळ, उपहारग ृह यवथा ,
गणवेशाचा र ंग, कामगार कयाण काय माची आखणी , पगारवाढीच े माण , वगैरे.
H M.T. मधील उचतरीय यवथापन म ंडळामाफत सुधारणावादी िकोन
कामगा रांमये िनमाण केला जातो . तसेच उपादनाची ग ुणवा स ुधारयासाठी
यन क ेले जातात . या कारची स ंकृती कामगा रांमये जवली जात े.
(४) भारत सरकारया उपमा ंतगत येणाया िविवध स ंघटना ंमये कामाची स ंकृती
(Work Culture ) िटकवण े अवघड होत े; कारण ितथ े बयाच दा राजकय पा ंचे वा
पुढायांचे वचव असत े. यामुळे बयाच दा अपा य ची िनवड क ेली जात े. योय
यना डावल ेले जात े. यामुळे संघटनेया स ंकृतीवर िवपरत परणाम होतो .
उदा. दूरसंचार िनगम , एअर इ ंिडया, िहंदुथान एरोम ॅिटस वग ैरे.
(५) संघटनेया काही वय ंभू उपमामय े संकृती िटकिवण े शय होत े. या
संघटनांवर कोणाच ेही िनय ंण नसत े. कोणयाही िठकाणी या िवषयात अन ुभव व
िशण असणाया यची िनवड केली जात े. या यमय े िनयम पा ळयाची
मता नसत े िकंवा जे जाण ूनबुजून संघटनेया उिा ंकडे दुल करतात अशा
यना स ंघटनेतून दूर केले जात े. यामुळे संघटनेया िवकासास हातभार
लावणा या यच स ंघटनेत िटक ून राहतात . संघटनामक मूये िटकून राहयास
मदत होत े. उदा. इंिडयन आईल , आईल अॅड न ॅचरल ग ॅस किमशन , भारतीय
जीवन िवमा आयोग वग ैरे.
अशी िविवध कारची स ंघटनामक स ंकृती भारतात आढ ळते. संघटनामक
संकृतीत कामगार स ंघटनांनाही िवश ेष महव असत े.
१) भारतीय स ंघटना कारात (उोगात ) कामगार स ंघटना ंना िवश ेष महव असत े.
येक उोगसम ूहात िकमान एक कारची कामगार स ंघटना अितवात असत े. ही
संघटना कामगा रांचे िहत आिण कया णासाठी सतत तपर असत े. कामगार स ंघटना
कामगारा ंया िहताबरोबरच उोगाच े िहत अबा िधत ठेवयाचा यन क रते. कामगार
संघटकही असतो . तो अनुभवाया आधार े कामगारा ंना उोगात िवश ेष महवप ूण
थान िनमा ण कन द ेयासाठी सतत यनशील असतो .
२) यवथापन म ंडळ आिण कामगार स ंघटना या ंयात दुवा साधयाच े काम कामगार
नेता िक ंवा पुढारी करतो . कामगा रांया िहताया ीन े िविवध स ूचना यवथापन
मंडळास करतो . उदा. पगारवाढ , बोनस , रजा िक ंवा सुट्या, भिवय िनवा ह िनधी
संदभात सूचना, आरोय सेवा, कामाया िठकाणची परिथती स ुधारणे वगैरे.
३) यवथापन म ंडळामाफत कामगारा ंचे कयाण करयाबाबत िदर ंगाई होत असयास
कामगार संघटना स ंप, हरताळ या सारया गोचा वापर क न मालक िक ंवा
उोजका ंवर आपल े िनयंण थािपत करतात . कामगार स ंघटना ंमुळे कामगारा ंया munotes.in

Page 94


संघटना चे समाजशा
94 िहताच े रण योय पतीन े होते. मालक वग कामगार स ंघटना ंया दबावाम ुळे
कामगारा ंची िप ळवणूक क शकत नाही . कामाच े तास , वेतन व इतर स ुखसोयी
आिण सोई -सुिवधा करारात िनित क ेलेया असतात . कामगार आपया स ंघटनेकडे
िकंवा यायालयात धाव घ ेऊ शक तात. कामगारा ंया िहताया ी ने िविवध
कामगार िवषयक कायद े अितवात आल े आिण व ेळोवेळी यात सुधारणा ही केया
गेलेया आढ ळतात.
आपली गती तपासा :
१) भारतीय स ंघटनामक स ंकृती िवशद करा .
७.४ अमेरकन स ंघटनामक स ंकृती
अमेरकेत उोगा ंचा िवकास साधारणत : सतरा त े अठराया शतकात झाला . उोग
िवकासाबरोब रच यवथापन म ंडळ आिण कामगार अस े दोन वग अितवात य ेऊ
लागल े. मालक िक ंवा उोजक कामगा रांची िपळवणूक क लागयान े कामगार जागक
बनत ग ेला. आपल े िहत साधयासाठी आिण आपयावर होणारा अयाय दूर
करयासाठी कामगार स ंघिटत झाले व या ंनी कामगार स ंघटना ंची िनिम ती केली.
सहका रतेया तवावर कामगार स ंघटना तयार झाया . संपसारख े हयार तयार कन
कामगार स ंघटना यवथापन म ंडळ आिण कामगार स ंघटना अस े दोन महवप ूण घटक
उोगात अितवात आल े. हे दोही घटक आपापल े िहत साधयाया ीन े
यनशील राहतात . याच कारची स ंघटनामक स ंकृती आपया उोगात िनमा ण
करतात .
यवथापन स ंकृती हणज े या िविवध म ूयांचा, िनयमा ंचा वापर स ंघटनामक काय
करताना क ेला जातो व यान ुसार आपल े कामाया िठकाणच े वतन िनित क ेले जाते.
१) अमेरकेत संघटनामक स ंकृतीत काही गो ना िवश ेष महव िदल े जात े. नवीन
पतीचा अवल ंब करण े, कामात िथरता व सातय आणण े, इतरांना मान द ेणे,
उवणा या परिथतीच े ान िम ळिवणे, संघटनेया िथतीची स ंपूण मािहती
िमळिवणे, संघटनेत अितवात असणाया िविवध गटा ंची व सम ूहांची मािहती
िमळिवणे, कोणयाही कामात पुढाकार घ ेऊन िहरीरीन े काम प ूण करण े.
२) अमेरकेत उो गांचा िवकास होयाया ीन े आिण काम े सुलभ होयासाठी
नवनवीन तंांचा शोध लाव ून, ती तंे आिण य ंांचा अवल ंब कन कामात बदल
करयाया ीन े संशोधक , त आिण िवश ेष सतत यन शील असतात . ते या
ीने सतत स ूचना देयाचे काम करतात . यवथापक म ंडळ आिण काय कारी
मंडळामाफत या स ूचनांची कायवाही होयासाठी यनशील असतात . कामगारा ंना
िथरता िम ळवून देयासाठी कामगार स ंघटना यन करतात ; कारण कामगारा ंना
नोकरी गमावयाची िभ ती वाटत असयास त े योय रतीन े आिण चा ंगया कार े
आपल े काम क शकत नाहीत . कामाया िठकाणची परिथती सतत बदल असत े. munotes.in

Page 95


संघटनामक स ंकृती आिण संघटनामक स ंकृतीचे कार
95 परिथतीत कोणता , कसा व का बदल हो त आहे याची सव मािहती उच
यवथापन म ंडळ ठेवत असत े. या मािहतीया आधार े िविवध बदल घडव ून आणल े
जातात . संघटनेया ह ेतूपूतया ीन े होणार े पूरक बदल वाढवयाचा यन क ेला
जातो, तर ह ेतूपूतता करयात अडचणी िनमा ण करणाया बदला ंना बिहक ृत
करयाचा यन क ेला जातो .
३) अमेरकन संकृतीतील म ूळ आधार िक ंवा म ूलतव े महवाची आह ेत. यात
आमिवास , िनणय घेयाची मता , बदलास महव , धोका पकरयाची मता
याबरोबरच यया यिगत मतेस वा पात ेस िवश ेष महव असत े. असे
१९८१ व १९९० साली ग ुडमॅन, हॉल व हॉल या ंनी केलेया अयासात प
झालेले आहे. तसेच अम ेरकन स ंकृती कायांना िवश ेष महव द ेते. तसेच ती ताठर
आहे. संघटनेत बदल करयास अमेरकन उोजक िक ंवा यवथापन म ंडळ लवकर
तयार होत नाहीत . अितवात असणाया संकृतीस िक ंवा काय पतीस त े ाधाय
देतात, आवयक गोीमय े बदल घडवून आणयाया ीन े ते यनशील
असतात . हे बदल करताना त े ाहका ंचे िहत लात घ ेतात.
अशा कारची स ंघटनामक स ंकृती अम ेरकेत आढ ळते, असे िमिसिपसी ट ेट
युिनहिसट आिण इंिडययाना युिनहिसट मधील वेबटर आिण स ुंदरम यांनी केलेया
संशोधनात आढळते. तर मायोसॉ ट संकृतीवर याया स ंथापकांचा भाव
पडलेला आढ ळतो. या संथेतील य पधा मक व ृीचे, िनयमब वत न करणार े
आिण कामात प ुढाकार घ ेणारे आहेत, कारण याच े संथापक िबल ग ेटस् वत : तशा
वृीचे आहेत. हणज ेच संथापकांया वतनाचा पगडा स ंघटनेतील यवर पडतो .
आपली गती तपासा :
१) अमेरकन स ंघटनामक स ंकृती िवशद करा .
७.५ जपानी स ंघटनामक स ंकृती
जपानी स ंघटनामक स ंकृतीत राीय संकृतीला िवश ेष महव िदल े जाते. रााया
गतीस प ूरक उिा ंना िवश ेष महव िदल े जाते.
१) जपानी स ंकृतीवर ब ुीट आिण िशतो म ूयांचा भाव पडल ेला आढ ळतो. जपानी
कामगार िक ंवा कम चारी क करणार े आिण य ेक गोचा सारासार िवचार करणार े
आढळतात. तसेच या ंयातील िजासा वृीमुळे संघटनेचा िवकास साधण े सहज
शय होत े.
२) जपान येथील कम चारी स ंघष टाळयाचा यन करतात . इतरांना मदत व सहकाय
करतात , इतरांना मान द ेतात, यांयात मत ैय असयाम ुळे यांचे आपापसातील
संबंध ढ बनयास मदत होत े. थािपत झाल ेले संबंध जात का ळ िटकव ून
ठेवयाचा त े यन करतात . या संकृतीत वत :या िवकासाबरोबरच स ंघटना व
रााचा िवकास साधयाया ीने यन क ेले जातात . संघटनेया तवा ंशी समरस munotes.in

Page 96


संघटना चे समाजशा
96 होयाचा यन य ेथील कम चारी करतात . यासाठी त े 'िफट एन ' हे तव
अंगीकारतात . आपया स ंघटनेची उम ओ ळख जगाला आिण द ेशातील इतर
यना पटव ून देयाचा त े यन करतात .
३) जपानी स ंकृती ही जनत ेचा िवचार करणारी , मानवी स ंबंध यवथापनाचा स ंघटनेत
जातीत जात वापर कन घ ेणारी, िनाव ंत कामगार तयार करणारी ,
कामगारा ंमये पधा न करणारी , आजीवन यला नोकरी द ेणारी, कामगा रांया
उनतीचा िवचार करणारी असत े, असे १९८९ साली ब ुरटॉन या ंनी केलेया
संशोधनात आढ ळले.
४) अमेरकन स ंकृतीपेा जपानी स ंकृतीत लविचकत ेचे माण अिधक आढ ळते.
कामगारा ंया आिण रााया िवकासाया ीन े पूरक अस े िनणय यवथापन
मंडळामाफत घेतले जातात व या ंची काय वाही क ेली जात े. कामगार आिण
रााय ितर ाहका ंया स ुखाचाही िवचार क ेला जातो . ाहका ंना उपयोगी पडतील
अशी िविवध उपादन े तयार क ेली जातात व ती वाजवी दरान े बाजारात िवकली
जातात . या ीन े आवयक असणार े बदल स ंघटनेया िनयमात क ेले जातात .
नवनवीन य ं-तंाचा वापर क न, कामगारा ंना कामाशी स ंबंिधत िविवध कारच े
िशण द ेऊन िविवध यायान े, चचास आयोिजत क ेली जातात . यामुळे
संघटनेबरोबरच यात काम करणाया कमचायांचाही िवकास घड ून येयास मदत
होते.
आपली गती तपासा :
१) जपानी स ंघटनामक स ंकृती िवशद करा .
७.६ सारांश
आधुिनक का ळात उोगध ंांचा जो झपाट ्याने िवकास झाल ेला आह े तो िवकास घडवून
आणयासाठी कामगार आिण यवथापन म ंडळे यनशील असतात . िवकासास प ूरक
अशी परिथती तयार करयासाठी त , संशोधक , समाज त, कुशल कामगार ,
अिधया ंिक त, शा या सारया यचीही मदत घ ेतली जात े. ते कामाया
परिथ तीबाबत , उपादन तंाबाबत , बाजारप ेठेबाबत आिण ाहका ंया सोयचा िवचार
कन संघटनेस बदल सूचिवतात . आपण स ूचिवल ेया बदला ंचा संघटनेला कशा कार े
फायदा होऊ शक ेल, याची मािहती यवथापन म ंडळास देतात. यावर यविथतरया
आिण सखोल िवचार क न याबाबत कायवाही केली जात े. ही काय वाही करयासाठी
ते संघटनेत थम तशा कारची स ंकृती जिवयाच े काय करतात . यामुळे यांनी
घेतलेया िनण यांची काय वाही करण े सुलभ जात े, संघटनेचे उि साधण े सुलभ होत े.

munotes.in

Page 97


संघटनामक स ंकृती आिण संघटनामक स ंकृतीचे कार
97 ७.७ शदाथ
लोभन – बीस
आगमन - येणे
िनगमन - जाणे
बिहक ृत - याग करण े, दूर करण े
िदरंगाई - उशीर
मतैय - एकमतान े िवचार करण े, एकमत
७.८
१) संघटनामक स ंकृती हणज े काय?
२) संघटनामक स ंकृतीचे िविवध कार िवशद करा.
३) संघटनामक स ंकृतीचे महव सांगून िविवध द ेशातील संघटनामक स ंकृतीची
तुलना करा.


munotes.in

Page 98

98 ८
संथामक सजनशीलता :
(वैिश्ये, सजनशीलता , ेरक घटक )
ORGANIZATIONAL CREATIVITY :
(CHARACTERISTICS, CREATIVITY,
INDUCING FACTORS )
करण रचना :
८.० उिे
८.१ तावना
८.२ सजनशीलत ेची िया
८.३ सजनशील यची वैिश्ये
८.४ सजनशीलता ेरत करणार े घटक
८.५ सारांश
८.६
८.० उि े (OBJECTIVES )
१) संथामक सजनशीलता या संकपन ेची ओळख कन देणे.
२) संथेतील सजनशीलता वाढवया चे टपे आिण िया समजून घेणे.
३) सजनशील यची वैिश्ये जाणून घेणे.
८.१ ताव ना (INTRODUCTION )
येक े तांिक बदला ंया वेगवान गतीशी आिण ाहका ंया बदलया अप ेांशी
जुळवून घेयाचा यन करत आहे. यांची ासंिगकता आिण नवीन उपाय देऊ
करयाची मता धोयात येत आहे. नूतन उदयोग टाटअस नवीन बाजारप ेठा नयान े
शोधून काढतात िकंवा तयार करतात आिण जबाबदार आिण संबंिधत वतू आिण
अनुभवांया िवतरणा या अपेा वाढतात हणून यवसाय पुढे जायाया मागासाठी
आवक आिण बा दोहीकड े पाहत आहेत. सव ेातील यवसाया ंसाठी ऑपरेशनया
नवीन पती उलगडण े महवप ूण आहे जेणेकन ते यांया ाहक आिण
कमचा यासाठी समपक राहन अयाध ुिनक वतू आिण सेवा सु क शकतात . munotes.in

Page 99


संथामक सजनशीलता : (वैिश्ये, सजनशीलता, ेरक घटक)
99 सजनशीलता ही एक अशी िया हणून परभािषत केली जाते याार े नावीयपूण;
परंतु परिथतीन ुसार ा िनकष तयार केले जातात . सजनशीलत ेचा गाभा हणज े
ताजेपणा, वेगळेपणा आिण नवीनपणाचा पैलू आहे जो संदभानुसार देखील योय आहे.
धाकदपटशा कन िडटेशन देणा या बॉसमय े नावीय आहे, पण हे वागणं फार कमी
आहे. दुस या मागाने सांगायचे तर एखादी सजनशील कृती मूळ परिथतीशी संबंिधत
असण े आवयक आहे. संथांनी सामािजक आिण तांिक घडामोडना ितसाद हणून
नावीयपूण िनणय घेणे आवयक आहे. बदलाया अिथरत ेला सामोर े जायासाठी ,
भिवयातील यवथापका ंना िविश मता िवकिसत करणे आवयक आहे, यापैक
एक हणज े संथांमये सजनशीलता उेिजत करयाची मता .
पूवइतक आता सजनशीलत ेची आवयकता नाही. यात आपयाकड े आता
असल ेले बहतेक तंान शेकडो वषापूव सापडल े होते. तथािप , आजया िल आिण
पधामक आिथक वातावरणात , कॉपर ेशन कपक असयास ते पधामक फायदा
िमळवत े.
८.२ सजनशीलतेची िया (PROCESS OF CREATIVITY)
य सजनशील कपना कशा तयार करतात याचे वणन करणे आहानामक असे
असल े तरी िशणता ंनी एक मॉडेल तयार केले आहे जे सजनशील िय ेचे अनेक
टपे प करते. मॉडेल, आकृतीमये दशिवयामाण े, सजनशील िया खालील
टयात होते असे नमूद करते.
१. तयारी : सजनशील कपना कुठेही तयार वपात िदसत नाहीत . सजनशीलत ेसाठी
तयारी ही एक आवयक पूवशत आहे. तयारीमय े सजनशील समाधानान े काय साय
करयाची अपेा आहे? याचे प ान तयार असण े आवयक आहे.
२. उमायन : उमायन ही िचिकसक िचंतनाची अशी िया आहे जी वारंवार
नकळतपण े केली जाते. उमाय नादरयान , य इतर ियाकलापा ंमये भाग घेते
आिण मन समय ेवर िवचार करते आिण काय करते. उमायन एखाा परिथतीबल
पूव ठेवलेले िवास िवसिज त करया याकामी भावी आहे. याचा अथ समया िकंवा
समय ेबल िवसरण े असा होत नाही; याऐवजी याचा अथ तापुरते थिगत करण े असा
होतो. हा मुा अजूनही एखााया मनात आहे, परंतु तो याया िकंवा ितया लाया
अभागी नाही. उमायन हे समय ेबलया कठोर कपना न कन पयायी िवचारा ंना
ोसाहन देते. िभन िवचारसरणीमय े समय ेची नवीन पतीन े पुनरचना करणे आिण
समय ेकडे नवीन िकोन िवकिसत करणे यात समािव आहे.
३. अंती: उमायन कालावधी दरयान यना काही णी अंती असत े. एका
कादंबरीया संकपन ेची अचानक जाणीव होयाया भावन ेला अंती असे हणतात .
इछांया या फोटा ंचे कोणत ेही िनित वेळापक नसते; ते िदवसा िकंवा राी
कोणयाही वेळी येऊ शकतात . ते देखील िणक असतात आिण दतऐवजीकरण केले
नसयास वेगाने गमावल े जाऊ शकतात . हे लात घेऊन बरेच लोक यांचे िवचार munotes.in

Page 100


संघटना चे समाजशा
100 िवसरयाआधी यांना पकडयासाठी लहान हॉइस रेकॉडर घेऊन जातात . याचमाण े
लेखक नोटबुस ठेवतात, िचकारा ंकडे केच पॅड असतात आिण गीतकार टेप रेकॉडर
तयार ठेवतात जेणेकन नवीन कपना ंची तणी नद होऊ शकत े.
४. पडताळणी : अंतीया टयावर कपना उदयास येतात. कपना येणे ही एक गो
आहे; पण या मौयवान आहेत क नाही हे ठरवण े ही दुसरी गो आहे. संकपन ेया
परणामकारकत ेचे मूयांकन करयासाठी काळजीप ूवक िवचार , परीा आिण योग
आवयक आहेत. पडताळणीया टया वर ढता महवाची असत े कारण इतर य
काहीव ेळा नवीन कपना लढवतात िकंवा यांना अकाय म हणून झटपट टाकून देतात.
जरी वर वणन केलेया िया सूिचत करतात क, सजनशील िया अनुिमक आहे,
तरी सजनशील अंती अशाकार े होत नाही. उमायन, उदाहरणाथ , पडताळणी
दरयान देखील कधी कधी येऊ शकते. िशवाय , िया वारंवार पुनरावृी केली जाते
कारण पिहया संकपना असमाधानकारक असू शकतात आिण पुढील ी आवयक
असू शकते. पडताळणीया चरणादरयान उमायन देखील होऊ शकते.
८.३ सजनशील यची वैिश्ये (CHARACTERISTICS OF
CREATIVE INDIVIDUALS)
सजनशील यमय े यांयापेा कमी सजनशील सहकाया ंपेा िभन बौिक आिण
मानिसक वैिश्ये आहेत, असे मानल े जाते. सजनशील लोकांया काही वैिश्यांमये
पुढील वैिश्ये समािव आहे:
• दीघकालीन उिे साय करयासाठी ताकाळ नफा टाळयाची इछा
• भरपूर ऊजा
• स परिथतीबाबत िचडिचड
• िचकाटी
• छंद आिण िवशेष आवडचा पाठपुरावा
• कपना आिण िदवावन पाहणे हा वेळेचा अपयय नाही असा िवास
• एक कपक िवचारश ैली
• उच बौिक मता .
८.४ सजनशीलता ेरत करणार े घटक (FACTORS THAT
INDUCE CREATIVITY )
संथेतील नावीयप ूणतेचा एक आवयक ोत हणज े याया कमचा या ंची वैयिक
सजनशीलता . तथािप , केवळ नवीन सजनशील कमचा या ंची िनयु करणे ही
संथामक परणामकारकता आिण मतेचे ोत हणून सजनशीलता थािपत
करयासाठी अपुरी आहे (वुडमन एट अल., १९९३ ). (अमािबल े, १९९८ ). संथामक
तरावर सजनशीलता वापरायची असयास संथांनी नावीयपूण िया ंना समथन munotes.in

Page 101


संथामक सजनशीलता : (वैिश्ये, सजनशीलता, ेरक घटक)
101 देयासाठी यांची संथामक संरचना तयार केली पािहज े. (Dziallas and Blind,
२०१९ ). या घटका ंमुळे संथा सजनशीलता कशी यवथािपत क शकतात , यावर
अिधक ल कित करणे आिण सजनशीलत ेया वैयिक , सांिघक आिण सामूिहक
तरांपेा वेगळी संथा हणून संथामक सजनशीलत ेचा अयास करणे महवाच े आहे.
जरी १९८० या दशकाया उराधा पासून संघटनामक सजनशीलत ेया कपन ेवर
संशोधन केले गेले असल े तरी, याचा नेमका अथ काय आहे यावर अाप कोणतेही ठाम
एकमत नाही.
सजनशीलत ेला हातभार लावणार े काही घटक खालीलमाण े आहेत.
१. सजनशील य : वैयिक सजनशीलता हणज े एखाा संथेया एका
कमचायाया कपना िकंवा नवकपना .
२. संथामक सहाय : नवीन तंान , कायपती , तंे िकंवा उपादन संकपना
शोधयासाठी सजनशीलत ेचा वापर कन कमचारी यांया कंपनीचे कायदशन सुधा
शकतात .
३. कॉपर ेट संकृती: सजनशीलता वाढिवयात कॉपरेट संकृती महवाची भूिमका
बजावत े. नेतृवशैली, संथामक संकृती, नैितकता ा बाबी संथेची सजनशीलता
वाढवयात महवाची भूिमका बजाव तात.
४. िविवधता : आजया जिटल यावसाियक वातावरणात संघ, कंपया आिण
यमधील फरक पधामक फायाचा ोत बनले आहेत. हे फरक िवेषणाया
िविवध तरांवर सजनशीलता वाढवू शकतात . या िवषयात सतत िवाप ूण वारय
असूनही य, संघ आिण संथामक तरावर आिण यावरील िविवधता आिण
सजनशीलता यांयातील संबंधाबाबत अजूनही मतभेद आहेत.
५. पुरेसा वेळ आिण संसाधन े: 'घाई करणे ही घोडच ूक आह े' असे हटल े जाते.
सजनशीलता वाढवण े िकंवा सजनशील कप तयार करणे यात पुरेसा वेळ देणे आिण
कप पूण परपव होयासाठी पुरेशी संसाधन े वापरण े आिण यया पूण मतेचा
वापर करणे यात समािव आहे.
सजनशील यची िनवड करणे ही संथामक नवकपना वाढवयाया िदशेने पिहल े
पाऊल आहे.
१. संथामक समथ न:
सजनशीलत ेसाठी संथामक समथन िविवध मागानी कट होऊ शकते. थम
सजनशील येये ठरवावीत . उदाहरणाथ , 3M ने मागील चार वषात उपािदत केलेया
नवीन उपादना ंमधून येणा या ३५ टके उपनाच े लय ठेवले आहे. दुसरे, कंपनी
लोकांना संधी घेयास ोसािहत करते आिण या जोखमसह येणाया अपरहाय
अपयशा ंना वीकारयास तयार आहे. कॉपर ेट लीडस लोकांना केवळ चुकाच क देत
नाहीत , तर अपयशाची खरी शयता असताना यांना कपना वापन पाहयासही munotes.in

Page 102


संघटना चे समाजशा
102 वृ करतात . ितसरे, काही यवसाय कमचा या ंना यांया कोषामधून बाहेर
पडयासाठी आिण जोखीम घेणारे बनयास मदत करतात . शेवटी कॉपर ेशन अशा
नोक या तयार करतात या वाभािवकपण े आकष क असतात . जेहा कमचा या ंना
वाटते क यांया नोकरीचा यवसायावर मोठा भाव आहे, तेहा ते अिधक नावीयपूण
कपना राबिवयास उस ुक असतात .
२. संघटनामक संकृती:
नवीन कपना ंसाठी मोकळ ेपणा, आनंददायी पयवेण, संघ बांधणी, सहभागी िनणय
घेणे, एक लविचक संथामक रचना आिण तसम घटक सजनशील िवचारा ंमये
योगदान देतात.
३. िविवधता :
जेहा संथा िविवध जातीय आिण सांकृितक पाभूमीतील लोकांना कामावर ठेवतात,
तेहा यांयाकड े या िवषयावर िविवध ीकोन असण े साहिजक आहे. िभन िवचार हा
सजनशीलत ेचा एक आवयक घटक आहे. कॅिलफोिन याया िसिलकॉ न हॅलीमय े
अयंत नावीयपूण कपना ंचा उगम झाला आहे असे मानल े जाते कारण तेथील िनवासी
अिभय ंते आिण शाा ंपैक एक तृतीयांशपेा जात युनायटेड टेट्स यितर इतर
राांतील आहेत. अनेक बहराीय कंपयांनी (MNCs) िविवधत ेचे मूय ओळखल े
आहे आिण परणामी , कमचा या ंना कामावर ठेवताना भूकित धोरण लागू केले आहे.
४. य अन ुभूती :
जेहा कमचाया ंना परदेशी असाइनम ट, सेिमनार िकंवा वाढीव रजा यासारया िविवध
अनुभवांना सामोर े जावे लागत े तेहा यांची सजनशील िवचारसरणी वाढते.
५. वेळ आिण संसाधन े:
हे सहज सय आहे क जेहा यकड े पुरेशी रोख रकम , सािहय , सुिवधा, मािहती
आिण वेळ असतो तेहा ते अिधक सजनशील असतात . या िनकषाचा अथ असा नाही
क सजनशीलता सवात समृ कामाया वातावरणात िवकिसत होते. लोकांना फ
पयायांचा अयास करया साठी आिण यांया कपना ंची चाचणी घेयासाठी पुरेशा
संसाधना ंची आवयकता असत े.
सजनशीलत ेला ोसाहन देयासाठी रचनामक यन करणे पुरेसे आहे. नवोम ेषाला
अडथळा आणणाया था टाळण े देखील महवाच े आहे.
८.५ सारांश (SUMMARY )
सजनशीलता ही एक अशी िया हणून परभािषत केली जाते याार े नावीयपूण;
परंतु परिथतीन ुसार संबंिधत ा िनकष तयार केले जातात . सजनशीलत ेचा गाभा
हणज े ताजेपणा, वेगळेपणा आिण नवीनपणाचा पैलू आहे जो संदभानुसार देखील योय
आहे. धाकदपटशा कन िडटेशन देणा या बॉसमये नावीय आहे, पण वागणं फार
कमी आहे. दुस या मागाने सांगायचे तर, एखादी सजनशील कृती मूळ परिथतीशी munotes.in

Page 103


संथामक सजनशीलता : (वैिश्ये, सजनशीलता, ेरक घटक)
103 संबंिधत असण े आवयक आहे. संथांनी सामािजक आिण तांिक घडामोडना
ितसाद हणून नावीयपूण िनणय घेणे आवयक आहे. बदलाया अिथरत ेला सामोर े
जायासाठी भिवयातील यवथापका ंना िविश मता िवकिसत करणे आवयक आहे,
यापैक एक हणज े संथांमये सजनशीलता उेिजत करयाची मता . सजनशील
िय ेचे मॉडेल आकृतीमये दशिवयामाण े, सजनशील िया खालील टयात होते
- तयारी , उमायन , अंती, पडताळणी . सजनशील यमय े यांया कमी
सजनशील सहकाया ंपेा िभन बौिक आिण मानिसक वैिश्ये आहेत असे मानल े
जाते. सजनशील य, संथामक सहाय , कॉपर ेट संकृती, िविवधता , एसपोजर ,
पुरेसा वेळ आिण संसाधन े यासारख े िविवध घटक सजशीलत ेसाठी महवाच े ठरतात .
८.६ (QUESTIONS)
१. सजनशीलत ेची संकपना प करा.
२. संथेतील सजनशीलता प करा. संथेमये सजनशीलत ेला ेरत करणार े घटक
िवतृत करा.


munotes.in

Page 104

104 ९
नावीयाची िया आिण बदल
INNOVATION PROCESS AND CHANGE
करण रचना :
९.० उिे
९.१ संथामक नवोपम
९.२ याया
९.३ टपे
९.४ कार
९.५ सारांश
९.६
९.७ संदभ
९.० उि े (OBJECTIVES )
१. नवोपमाया संकपन ेची ओळख कन देणे.
२. नवोपमात ून बदलाची िया समजून घेणे.
९.१ संथामक नवोपम (ORGANIZATIONAL
INNOVATION)
नवीन कपनेला संकपन ेपासून अंमलबजावणीकड े नेयाया िय ेला 'नावीय
यवथापन ' असे हणतात . ही णाली कंपनीया नावीयपूण मतेचा पाया आहे आिण
जेहा याचा भावीपण े वापर केला जातो तेहा ते िवमी नवीन उपादनापास ून ते
अगदी ाहका ंया गरजा पूण करयाया ांितकारक पतीपय त काहीही होऊ शकते.
कोणयाही यवसायातील समपक असा असतो क , एखादी संथा अिधक
नावीयपूण कशी होऊ शकते?
Pfizer, Corning, GE, DuPont, 3M आिण Newell Rubbermaid सारया
अयंत कमी अपयश दर असल ेया यवसाया ंारे सतत नवीन उपादन े िवकिसत
करयासाठी कोणत े सू वापरल े जाते? कोणतीही खाीशीर अशी क ृतीयोजना
नसतानाही नावीयपूण यवसाया ंया अयासात काही वैिश्ये वारंवार िदसून येतात. ते
संरचनामक , सांकृितक आिण मानवी संसाधन घटका ंसाठी गटांमये िवभागल े गेले munotes.in

Page 105


नावीया ची िया आिण बदल
105 आहेत. सव परवत न यना सला िदला जातो क जर यांना यांया फममये
नावीयपूण संकृती वाढवायची असेल, तर यांनी ही वैिश्ये लागू करयाचा िवचार
करावा . नावीय हणज े काय ते पाहयात .
९.२ याया (DEFINITION )
गोी वेगया बनवण े हणज े बदल होय. बदलाचा एक अिधक िवशेष कार हणज े
नावीय . 'इनोह ेशन' हणज े एखादी वतू िकंवा सेवा तयार करयासाठी िकंवा
वाढवयासाठी नवीन संकपन ेचा वापर. हणून सव आिवकारा ंमये बदल समािव
असतात , परंतु सव बदला ंमये नवीन कपना ंचा समाव ेश होत नाही िकंवा मोठ्या
गतीचा परणाम होतो. असे नाही . संथामक नवोपमामय े थोडे बदल आिण
िवतार असू शकतात , जसे क Nabisco ने Oreo उपादन लाइनमय े चॉकल ेट-िडड
आिण डबल-टड ओरओस जोडण े, १९९४ मये ऑनलाइन बुकशॉपसाठी जेफ
बेझोसया संकपन ेमाण े मोठे यश िमळवण े, नवीन उपादन िया तंान , नवीन
संरचना िकंवा शासकय णाली आिण वरीलप ैक कशाशीही संबंिधत नवीन योजना
िकंवा कायम इ.
नवोप मांसाठीया कपना नवोप माचे सवात िवतृत संशोधन केलेले संभाय ोत
हे संरचनामक घटक आहेत. संरचनेतील नवकपना मधील संबंधांची सखोल तपासणी
केयानंतर पुढील परणाम ा होतात . सुवातीला सिय संरचना नवकपना
ोसािहत करतात . सिय संथा लविचकता , अनुकूलन आिण िम संकपनािनिम ती
सम करतात याम ुळे नवकपना वीकारण े सोपे होते कारण यांयात उया िभनता ,
औपचारककरण आिण कीकरणाच े िनन तर असतात . दुसरे हणज े यवथापनाचा
कायकाळ नावीयप ूणतेशी संबंिधत आहे. काही काळ यवथापन पदावर रािहयान े
िवासाहता आिण कतये कशी पूण करायची आिण इिछत परणाम कसे िमळवायच े
याचे ान िमळत े. एखादी कंपनी नवकपना खरेदी क शकते, नवकपना राबिवयाचा
खच भन काढू शकते आिण जर ितयाकड े भरपूर संसाधन े असतील तर ती
अपयश देखील सोस ू शकते. शेवटी सजनशील यवसाय िविवध य ुिनट्समधील परपर
संदेशवहनाला खूप महव देतात. सिमया , कायगट, ॉस-फंशनल टीम आिण
िवभागीय सीमा ओला ंडून संेषणाला चालना देणारी इतर यंणा ही तंे या संथांारे
मोठ्या माणात वापरली जातात . munotes.in

Page 106


संघटना चे समाजशा
106 नावीयपूण संकपना क
बुीयु कपना ?

रचड नोबेल यांयाकड े
िवमानस ेवेबल लोकांया
वाढया िनराश ेवर उपाय आहे.
तो इतर कोणयाही
संकपन ेपेा वेगळी एअर-
टॅसी सेवा तयार करणार आहे.
वासी याया एका िवमानाला ,
टॅसी कॅबमाण े जवळया
िवमानतळावर बोलाव ू शकतील
आिण नंतर थेट यांया
गंतयथानाया जवळया
थािनक िवमानतळावर
उड्डाण क शकतील . खच
फट लास ितिकटाइतकाच

युरोपमय े २.०७१ आिण उर
अमेरकेत ५,७३६ हवाई ेे
आहेत. तरीही केवळ ३ टके
मोठ्या यावसाियक िवमाना ंचा
वापर केला जातो. या लोकांना
यांया वेळापकान ुसार वास
करायचा आहे, यांना
एअरलाइस नहे तर थेट
उड्डाणाला ाधाय देतील
अशा लोकांसाठी मोठी
बाजारप ेठ असावी हे ओळख ून
ही रचना क ेलेली आह े. नोबेल जगभरातील टॅसी-
णालीचा आधार तयार
करत आहे. यातून छोट्या
िवमानतळा ंचा उपयोग
होईल. लाइट ्सचे िनरीण
करयासाठी आिण कंोल
टॉवरिशवाय िवमानतळा ंवर
टेकऑफ आिण लँिडंगचे
मागदशन करयासाठी ते
लोबल -पोिझशिन ंग
िसटमवर अवल ंबून
असेल. आिण यात
अयाध ुिनक इंटरनेट
आधारत आरण णाली
असेल.

नोबेल हणतात ,
"िवमानतळा ंया गदवर
उपाय हणज े मोठी िवमान े
आिण मोठे िवमानतळ "
"वाया ंना नेमके तेच हवे
असत े. आही दुसया
मागाने येत आहोत , तुही
तुमया सोयीन ुसार शेड्यूल
केलेली पॉइंट-टू-पॉइंट सेवा
देत आहोत ."

नोबेलया कपन ेचा सवात
नािवयप ूण पैलू हणज े
कमी िकमतीया ($2
दशलप ेा कमी), इंधन-
कायम िवमानाचा िवकास
करणे, जे याया टॅसी
लीटला बनवेल. ते िवमान , F1 एअर टॅसी डब
केलेली, 1,000 मैलांपेा
कमी वासासाठी
िडझाइन केली जाईल .
पाच वासी वाहन
नेयास सम, हे ॉप-
जेट शॉट हॉसवर
यावसाियक जेटया
सरासरी वेगाला भेटयास
िकंवा मात करयास
सम असेल, वाशा ंना
यांया गंतयथानाया
जवळ आणू शकेल आिण
मोठ्या िवमानतळा ंवरील
गद टाळू शकेल. F1
युनायटेड िकंगडममधील
पेगासस एिहएशनार े
तयार केले जात आहे, 18
कंपया खच कमी
करयासाठी वतू आिण
सेवा दान करतात .

कपना चालेल का?
वेळच सांगेल. पण
नोबेलची वेबसाईट आिण
आरण णाली िडझाइन
करणाया फममधील एक
कायकारी सांगतो,
"एअरलाईनया गदचा
एक संपूण नवीन ीकोन
िवचारात घेयाचा हा
चौकटीबाह ेरचा िवचार
आहे. मला वाटते
[नोबेलला खरी बाजारप ेठ
आहे- आिण एक लहान -
यवसाय िवमान - जे
िवमान यावसािय क
िवमाना ंमधून भरपूर
बाजारप ेठ घेऊ शकते
Source: Based on O. Port. "Taxi! Get Me to Nebraska,"
Business Week, November 20, 2000, pp. 134 -39. munotes.in

Page 107


नावीया ची िया आिण बदल
107 नािवयप ूण यवसाय वारंवार समान संकृती सामाियक करतात . ते नवीन गोी कन
पाहयाच े समथन करतात . यश आिण अपयश दोही बीस िमळतात . यांना चुका
करयात मजा येते. उदाहरणाथ , Hewlett -Packard मधील शीष यवथापन कंपनी
संकृती िनमाण करयात भावी ठरले आहे जे कामगारा ंना काय करत नसलेया गोी
करयाचा यन करयास ोसािहत करते. दुदवाने, बर्याच संथांमये, लोकांना
यशाया उपिथतीऐवजी अपयशाया अनुपिथतीसाठी पुरकृत केले जाते. अशा
सेिटंजमय े नावीयप ूण आिण जोखीम घेणे संपुात येते. जेहा लोकांना िवास असेल
क यांया कृतचे परणाम होणार नाहीत तेहाच ते नवीन कपना देऊ आिण
एसलो र करतील . िएिटह यवसायातील यवथापका ंना हे समजत े क अकिपत
गृहीतके करणे अपरहाय पणे अपयशी ठरते.
आही पाहतो क सजनशील कंपया यांया सदया ंया िशण आिण िवकासाला
मानवी संसाधन ेात सियपण े समथन देतात जेणेकन ते अयावत राहतील , उच
नोकरी सुरा दान करतात जेणेकन कमचारी सदया ंना चुका केयाबल काढून
टाकयाबल काळजी वाटू नये आिण लोकांना ेरणा िमळेल. एजंट बदला . समथन
िमळवयासाठी , अडथया ंवर मात करयासाठी आिण नवकपना यात आणली
जाईल याची खाी करयासाठी नवीन संकपन ेची िनिमती झायान ंतर कपना
चॅिपयसार े आमकपण े आिण आनंदाने ोसाहन िदले जाते. पुरावे सूिचत करतात
क कपना चॅिपयसमय े काही मनोवैािनक वैिश्ये असतात , यात जोखीम
घेयाची इछा, ढता आिण उच तरावरील आमिवास यांचा समाव ेश असतो .
कपना ंचे चॅिपयस परवत नशील नेतृवाचे वैिश्यपूण गुणधम दिशत करतात .
नावीयाया शयता ंबलची यांची ी आिण यांया उिात यांची उकट वैयिक
वचनबता , ते इतरांना उसाही आिण ेरणा देतात. तसेच, ते इतरांना यांया हेतूचे
समथन करयास वृ करयात उकृ कामिगरी करतात . तसेच, आयिडया
चॅिपयस अशी पदे धारण करतात जी यांना िनणय घेयाचे मोठे वातंय दान
करतात . यांया वायत ेमुळे ते उपमा ंमये नवकपना सादर क शकतात आिण
यांची अंमलबजा वणी क शकतात .
एक सजनशील संकपना लोकांया मागणी आिण इछा पूण करणार ्या उपादनात
बदलली पािहज े. इनोह ेशन हणज े सजनशील संकपन ेचे कायामक उपादनात
पांतर करयाची िया होय. िवशेषतः, नावीयप ूणतेचे वणन एखाा कंपनीमय े
सजनशील कपनांचा भावी वापर हणून केले जाऊ शकते; असे असल े तरी, काही
यवसाय इतरांपेा अिधक कपक असतात .
९.३ टपे (STAGES )
इनोह ेशन ोसेस इनोह ेशन, सजनशीलत ेमाण े, एका राीत घडत नाही. िया
टयात िवभागली गेली आहे आिण काही मिहने िकंवा वष लागू शकतात . शोध िय ेचे
चार टपे असतात . येक तर खाली थोडयात प केला आहे. munotes.in

Page 108


संघटना चे समाजशा
108 नवोपमाचा अजडा ठरवण े हा पिहला टपा आहे. यामय े िमशन टेटमट िवकिसत
करणे आवयक आहे, जो एक दतऐवज आहे जो संथेया यापक िदशा आिण यापक
उिा ंचे वणन करतो . टॉप मॅनेजमट नावीयप ूणतेला वाहन घेतले पािहज े आिण
संकपना यात आणयासाठी ेरत केले पािहज े. दुसरा टपा चरणांची थापना
करतो . या टयावर यापक उिे अिधक िविश ियाकलापा ंमये िवभागली जातात
आिण ती साय करयासाठी आवयक संसाधन े ा केली जातात .
संकपना खरोखर टेज तीन मये अंमलात आणया जातात . दुसया शदांत,
आिवकाराला जीवन िदले जाते.
चौया टयावर , कपना ंचे मूयमापन केले जाते. संकपना ंचे काय होते हे मूयांकन
िनकषा ारे िनधारत केले जाते. तीन संभाय परणाम आहेत. परणामी कपना पूण
यशवी झायास , या भिवयात मंजूर केया जातील आिण अंमलात आणया जातील .
हे िया समा करते. याचमाण े, जेहा ताव आपीजनक अपयशी असयाच े
िस होते तेहा िया समा होते. तथािप , जर नवीन कपना ंनी संभायता दशवली
आिण संथेया येयाकड े काही गती केली परंतु तरीही आहाना ंना सामोर े जावे
लागल े, तर िया बहधा टेज दोनवर पुहा सु होईल.
निवयाच े कार (Types of Innovation)
यांनी जाणीवप ूवक एक नावीयप ूण िया थािपत केली आहे क नाही, येक
नािवयप ूण यवथापक सतत नािवयप ूण कपना वापरयाया शोधात असल े
पािहज ेत. नािवयप ूण संकपना ंया अनेक ेणी अितवात आहेत:
संथामक नवोपम हणज े कंपनीया कायपतीतील बदल जे संपूणपणे फमया
फायासाठी ियाकलापा ंना सुयविथत , वयंचिलत िकंवा सुधारत करते.
सामािजक इनोह ेशन सावजिनक सेिटंज आिण काय सेिटंजमधील समया ंचे िनराकरण
करते, सहसा सहयोग आिण सामूिहक कयाणाया फायासाठी . नवीन िकंवा विधत
वतू िकंवा सेवा याम ुळे यवसायाला फायदा होतो-उदाहरणाथ , ाहक अनुभव वाढवून
िकंवा नवीन बाजारप ेठ उघडून-उपादन नवकपना हणून संबोधल े जाते.
जेहा एखाा संथेया बाहेर तसेच ितया अंतगत कपना ंना ोसाहन िदले जाते,
तेहा याला ओपन इनोह ेशन असे संबोधल े जाते. कचरा कमी करयासाठी , इिवटी
वाढवयासाठी िकंवा उपादन िकंवा सेवेचे कोणत ेही नकारामक परणाम दूर
करयासाठी , िटकाऊ नवकपना जी पयावरणीय , सामािजक आिण उपादन े जगासमोर
आणू शकतील अशा इतर समया ंचे िनराकरण करयाचा यन करते. जेहा पूव िवशेष
वतू िकंवा सेवा सव ाहका ंसाठी अिधक यापकपण े उपलध कन िदया जातात
तेहा िवघटनकारी नवकपना उवत े आिण पधचे पारंपरक माग अवथ होतात .
munotes.in

Page 109


नावीया ची िया आिण बदल
109 ९.५ सारांश (SUMMARY )
गोी वेगया बनवण े हणज े बदल. बदलाचा एक अिधक िवशेष कार हणज े नावीय .
इनोह ेशन हणज े एखादी वतू िकंवा सेवा तयार करयासाठी िकंवा वाढवयासाठी
नवीन संकपन ेचा वापर. हणून, सव आिवकारा ंमये बदल समािव असतात , परंतु
सव बदला ंमये नवीन कपना ंचा समाव ेश होत नाही िकंवा मोठ्या गतीचा परणाम
होतो. नवोम ेषाचे वगकरण यामय े होणाया बदला ंया कारावर होणाया
परणामान ुसार करता येते. िविवध कारया नवकपना ंमये संघटनामक , मु,
िटकाऊ आिण ययय आणणारा देखील समािव आहे. नवोम ेष अनेक टया ंतून जातो
याला आकृतीबंध हणून दशिवले जाऊ शकते.
९.६ (QUESTIONS )
१. नवोपमाची संकपना प करा.
२. नवोपमाच े िविवध टपे प करा
३. नवोपमाच े कार प करा.
९.७ संदभ (REFERENCES )
https://online.stanford.edu/guide -innovation -management



munotes.in

Page 110

110 १०
संघटनामक समाजीकरण
करण रचना
१०.० उिे
१०.१ तावना
१०.२ संघटनामक समाजीकरणाच े टपे
१०.३ ेरण / बोधन िया
१०.४ सारांश
१०.५
१०.० उि े
१. संघटनामक संरचनेची िशकणाया शी ओळख कन देणे.
२. संघटनामक समाजीकरणाच े टपे समजून घेणे.
३. ेरण/ बोधन िया संकपना प करणे.
१०.१ तावना
नवीन कमचारी हणून, तुहाला अशा कारया कामाया वातावरणात काम करावे लागत े
जे वैिवयप ूण आहे. परणामी िविवध नवीन पती , मता आिण चळवळीमय े भुव
िमळवण े हे महवाच े आहे. िनयम, अनुभव आिण कायपती यांयानुसार नोकरीची
अंमलबजावणी करयासाठी , एखाान े ते ओळखल े पािहज े आिण समजून घेयाचा यन
केला पािहज े.
नवीन कमचा या ंया भिवयातील कामिगरीसाठी कोणया जबाबदाया योयरया पार
पाडण े महवाच े आहे, हे ठरव ून संघटनामक समाजीकरणाच े (ऑगनायझ ेशन
सोशलायझ ेशन) हणज े या िय ेारे यना बाहेरील लोकांकडून सहभागी , भावी
सदया ंमये बदलयाची िया असे हे येय पूण केले जाते.
संघटनामक समाजीकरण ही अशी िया आहे क, याार े संघटनामधील नवीन भत
िय ेत इतरांनी माय केलेली मूये, मानके आिण िवास समजून घेयासाठी आिण
वीकारयासाठी ही िया योजल ेली आहे. मानवी संसाधन (एचआर ) िवभागाच े कमचारी
नवीन नोकरा ंना मदत करतात 'या पदती अंतगत अशा बाबी कशाकार े केया जातात , हे munotes.in

Page 111


संघटनामक समाजीकरण
111 समजावतात . संघटनामक समाजीकरण ही अनेक परपरस ंबंिधत घटका ंसह एक
गुंतागुंतीची िया आहे, यात साधारणपण े तीन मुख उिे साय करणे आवयक आहे:
१. कामगारा ंना यांया पदांसाठी आवयक मूलभूत काय कौशय े आिण मािहती दान
करणे.
२. संघटनाया अनुभव, िनयम आिण कायपती यांचा परचय कन देणे.
३. यांया नवीन कायगटातील सदयवाशी जुळवून घेयात यांना मदत करणे.
संघटनामक समाजीकरण िय ेत यवथापन िशण , अिभम ुखता आिण काय गटांमये
समायोजन याार े कामगारा ंचे समाजीकरण साधयाचा यन केला जतो.
१. िशण : यात कमचारी िशण कायमांमये भाग घेतात यात वगातील
िशणापास ून ते नोकरीवर असल ेया िवतृत िशणापय तचे असत े आिण यांना
अनुभवात ून काय यायला हवे आहे ते िशकतात .
ब) अिभम ुखता: हे महवाच े आह े कारण ते कमचा या ंना यांया यवसाया ंबल जाणून
घेयास मदत करतात . अिभम ुखता कायम हे महवाच े सामािजक साधन े आहेत.
अिभम ुखता नवोिदता ंना िविवध तरांवर काम करणा या सहका या ंशी मुपणे गुंतून
राहयास आिण वीकाराह वतन िशकयास अनुमती देते.
१. काय गटांमये समायोजन : काय गट हे नवीन कामगारा ंसाठी मदतीच े मुख ोत
आहेत. यांया सभोवतालच े लोक तुलनामक यवसाय करत असतात आिण
वारंवार यांचे ान आिण कौशय े नवोिदता ंसह सामाियक करयास इछुक असतात .
िशवाय ते या कठीण सुवातीया िदवसा ंमये खूप आवयक सामािजक समथन
आिण ोसाहन देऊ शकतात . परणामी सामािजककरण कायम कमचा या ंना
यांया नवीन काय युिनट्समय े समाकिलत करयात मदत करतात हे महवाच े
आहे.
१०.२ संथामक समाजीकरणाच े टपे
संघटनामक समाजीकरण ही एक सतत चालणारी िया आहे जी य यपटला वर
येयापूव सु होते आिण ते आयान ंतर आठवड े िकंवा मिहने चालू राहते. असे असूनही
संघटनामक समाजीकरण तीन मूलभूत टयामय े िवभागल े गेले आहे, यापैक
सामायतः सुवातीया आिण शेवटीया िविश घटना ंारे ओळखला जातो. या तीन
पायया 'फेडमॅन' ारे वैिश्यीकृत आहेत
(१) वेश करणे, हणज े आगाऊ समाजीकरण .
(२) ेिकंग इन, याला चकमकचा टपा (एकाउ ंटर टेज) असेही हणतात .
(३) मेटामॉफिससचा हणज ेच पा ंतरण / पबदल टपा सु होणे.
munotes.in

Page 112


संघटना चे समाजशा
112 संघटनामक समाजी करणाया तीन टया ंचा सखोल अयास कया .
१. आगाऊ समाजीकरण : एखाा संथेत सामील होयाप ूव यना सामायतः
संथेबल थोडी मािहती असत े. हे ान, जे कंपनी आिण यांचा िविश रोजगार कसा
असेल याबलया अपेांचा पाया हणून काम करते ते िविवध ोतांकडून गोळा केले
जाते. ब याच परिथतमय े ते िम िकंवा कुटुंबाार े िदले जाते जे आधीच संथेमये
कायरत आहेत. हे लोक भरपूर मािहती पुरवतात (सवच बरोबर नसतात ) जी संभाय
भरती करणा या ंची मते आिण अपेांवर खूप भाव पाडतात .
दुसरे, य यावसाियक िनयतकािलक े, मािसक े आिण वतमानपातील लेख, वािषक
अहवाल आिण इतर अिधक ृत ोता ंारे संथेबल वारंवार ान ा करतात .
ितसर े आिण शयतो सवात लणीय हणज े, संभाय कामगार अशा मािहतीबल
संथेया भरती िय ेारे िशकतात , यामये वारंवार िव आिण मुसेिगरीच े
अयाध ुिनक िमण समािव असत े. भत करणार े वारंवार यांया कंपनीला खुशामत
कन , अंतगत समया ंकडे ल देऊन आिण चांगया वैिश्यांवर जोर देऊन सादर
करतात . परणामी संभाय कामगारा ंचा रोजगाराबल अित आशावादी िकोन असतो .
जेहा ते नोकरीवर जातात आिण यांया अपेा पूण होत नाहीत हे जेहा लात येते तेहा
यांना िनराशा , असंतोष आिण िदशाभ ूल केयाबल वैमनयही वाटू शकते. अशा
ितिया ंमुळे उच उलाढाल दर, कमी संघटनामक बांिधलक आिण इतर अिन परणाम
होऊ शकतात आिण ते 'ारंभीक मिनरास ' चे प घेऊ शकतात .
वातववादी जॉब िूजची रणनीती ही नोकरी शोधणा याना ते करणार असल ेया
नोक या आिण ते या संथांमये सामील होतील यांचे अचूक वणन दान करयाची एक
पत आहे. जे कमचारी अशा पूवावलोकनांया संपकात आले आहेत ते नंतर समाधानाच े
चांगले तर आिण कमी उलाढाल नदवतात .
ब) संघषाचा / चकमकचा टपा (ेिकंग इन) : जेहा कमचारी यांया नवीन जबाबदाया
वीकारतात तेहा संघटनामक समाजीकरणाची दुसरी महवाची पायरी सु होते. या
टयाव र अनेक महवाची कतये यांया ती ेत असतात . यांनी थम यांया नवीन
करअरसाठी आवयक मता िशकया पािहज ेत. दुसरे यांना संथेया पती आिण
िया ंशी परिचत होणे आवयक असत े. यामय े वारंवार जुया सवयी िकंवा वतन िशकण े
आिण नवीन ा करणे समािव आहे. ितसर े संथेया नवीन सदया ंनी यांया
सहकाया सह सकारामक सामािजक संबंध िनमाण केले पािहज ेत. यांनी या लोकांना
ओळखल े पािहज े आिण यांचा िवास संपादन केला पािहज े. यानंतरच ते पथकाच े पूण
सदय मानल े जातील.
अथात, अिधक ृत िशण आिण अिभम ुखता कायम संघषाया टयावर होतात .
िशण आिण अिभम ुखता यना काय पूण करयात मदत करयाया उेशाने
असतात .
१. पांतरण (मेटामॉफिसस ) टपा: जेहा एखादी य एखाा संथेत सामील होते
तेहा ती िकंवा ती अखेरीस पूण सदय बनते. हे िनयु केलेया िशण munotes.in

Page 113


संघटनामक समाजीकरण
113 कायमाया कार आिण लांबीवर अवल ंबून असत े. हा म ुा औपचारकार े
िचहा ंिकत केला जाऊ शकतो. पूवया परिथतीतील य यांया तापुरया
पदया (उदा. िशणाथ , िशकाऊ ) अिधक कायमवपी बदलयासाठी
ीतीभोजन / वागत समार ंभ िकंवा पदवीदान समारंभाला उपिथत राह शकतात .
वैकिपकरया यना यांया नवीन िथतीच े मूत संकेत िमळू शकतात (उदा.
एिझय ुिटह वॉशमची िकली , एिझय ुिटह डायिन ंग मचा पास, कायमवपी
ओळखीचा बॅज इ.)
अनौपचारक उदाहरणात औपचारक समारंभाार े काय गटात पूण वेश दशिवला
जाऊ शकत नाही. याऐवजी ते अनौपचारक वागणुकार े ओळखल े जाऊ शकते,
जसे क सहकमचा या ंनी जेवायला बोलावल े िकंवा जेवणाया खोलीत यांया
टेबलावर जागा िदली इ.
कामगार कोणता आकार घेतो हे समाजीकरणाचा ारंिभक टपा य आिण संथा
दोघांसाठी महवप ूण बदल दशवतो. कमचारी यांया नोकया ंमये वाढया माणात
कायमवपी बदल करत आहेत (उदा. ते यांया नोक या आिण वैयिक
जीवनातील परपरिवरोधी मागया ंचे िनराकरण करतात ) आिण संथा यांना तापुरते
कमचारी हणून न पाहता काय संघाचे दीघकालीन सदय हणून पाहतात .
१०.३ आंतर (इंडशन ) िया
आंतरिया (इंडशन ) िकंवा ओरए ंटेशनचा उेश नवीन कमचाया ंना संथेमये आरामात
आिण उपादकपण े काम करयासाठी आवयक असल ेया मािहतीसह सुसज करणे हा
आहे. हा "कमचा या ंचा यांया रोजगार , यांचे सहकारी आिण कंपनी यांचा पतशीर
आिण संघिटत परचय " आहे.
अनौपचारक उदाहरणात औपचारक समारंभाार े काय गटात पूण वेश दशिवला जाऊ
शकत नाही. अनौपचारक कृये, जसे क सहकमचायांारे दुपारया जेवणासाठी आमंित
केले जाणे िकंवा यांया टेबलवर जागा वाटप करणे, याऐवजी यांना मायता
िमळया साठी फायदा घेतला जाऊ शकतो .
आंतरिया (इंडशन ोाम )या धोरणामक िनवडी .
आंतरिया /इंडशन /ओरए ंटेशन ोाम िवकिसत करयाप ूव कंपनीने चार धोरणामक
िनणय घेणे आवयक आहे. ते हणज े
१. औपचारक आिण अनौपचारक .
२. वैयिक िकंवा सामूिहक.
३. िमक िकंवा िवछेदक
४. गुंतवणूक िकंवा अंशत: / पूण िव munotes.in

Page 114


संघटना चे समाजशा
114 १०.३.१ औपचारक /अनौपचारक :
अनौपचारक ेरणेत / िदशादश नामये नवीन भरती करणा यांना सरळ नोकरीवर ठेवले
जाते आिण यांयाकड ून काय आिण संथेमये आमसात होयाची अपेा असत े. जेहा
नवीन कामगार संथेत वेश करतात तेहा यवथापन औपचारक अिभम ुखतेसाठी एक
पतशीर वेळापक अनुसरण करते. यवथापनाची उिे औपचारक िकंवा अनौपचारक
अिभम ुखता वापरली जाते क नाही हे िनधारत करते.
१०.३.२ वैयिक /सामूिहक:
यवथापनान े घेतलेला आणखी एक िनणय हणज े नवीन कमचारी वैयिकरया िकंवा
गटात समािव करायच े. वैयिक अिभम ुखता समूह अिभम ुखतेपेा लणीय कमी
एकसमान िवास िनमाण करयाची शयता आहे. वैयिक अिभम ुखता वैयिक िभनता
आिण मते िटकव ून ठेवयाची अिधक शयता असत े कारण येक यला वतंपणे
अिभम ुख करणे महाग आिण वेळखाऊ असत े. वर नमूद केलेली आहान े नवीन भरती
करणा या ंया सामूिहक अिभम ुखतेारे सोडवली जातात . ुप ओरए ंटेशन तं बहतेक
मोठ्या संथांमये वापरल े जाते.
१०.३.३ मािलका / िवछेदन:
जेहा एखादा अनुभवी कमचारी नवीन भरतीसाठी मागदशक आिण आदश हणून काम
करतो , तेहा अिभम ुखता अनुमांक बनते. जेहा नवीन कमचा या ंना यांया वतनाचे
िनदश देयासाठी िकंवा मॉडेल करयासाठी पूववत िनयम नसतात , तेहा अिभम ुखता
िवसंगत बनते. मश: ओरए ंिटंगारे परंपरा आिण िवधी जतन केले जातात . वणपटाया
दुस-या टोकाला िवछेदक अिभम ुखता आहे. नवीन भरती परंपरेने भारल ेली नसयाम ुळे
अशा इंडशनम ुळे अिधक मूळ आिण सजनशील कमचारी िमळयाची शयता असत े.
१०.३.४ गुंतवणूक / िवकष :
गुंतवणूक अिभम ुखतेमये यन े नवीन रोजगारासाठी आणल ेया गुणांची उपयुता
मािणत करणे हे उि आहे. नवीन िनयुयांना यांचे कायालयीन फिनचर आिण
अधीनथ िनवडयाच े तसेच यांया यशावर परणाम करणार े इतर िनणय घेयाचे
अिधकार िदले जातात . दुसरीकड े गुंतवणूक अिभम ुखता, नवीन भरती करणा या ंया
गुणांमये िकरकोळ बदल घडवून आणयाच े उि ठेवते, जरी यांची िकंवा ितया
कामिगरीया मतेवर आधारत िनवड केली गेलेली असत े.
आंतरिया इंडशन ोाममय े सामील असल ेले चरण : आंतरिया ेरण काय म
आयोिजत करताना मानव स ंसाधन िवभाग खालील पावल े उचलू शकतो :
१) संथेचे अिभन ंदन आिण वागत करणे.
२) फमचे वणन करणे.
३) नवीन भाड्याने काम करणार असल ेया थान /िवभागाच े ायिक दाखवणे. munotes.in

Page 115


संघटनामक समाजीकरण
115 ४) नवीन कामावर येणा या ना कंपनीचे मॅयुअल देणे.
५) िविवध जॉब ुिपंगमधील संघवादाच े माण प करणे.
६) उपिथती आिण वशीरपणा , तसेच पगार, भे आिण सु्या यांचे महव प करणे.
७) इतरांना चौकशी करयास ोसािहत कन अिनितता प करणे.
८) भिवयातील िशणाया शयता आिण नोकरीया संधी प करणे.
९) आंतरिया /इंडशन ोामची सामी जुळवणे.
१०) कमचारी आंतरिया /इंडशन ोाममधील सामी (िवषय) अंतभूत करण े.
संथामक समया :
१) कंपनीचा इितहास .
२) मुय कायकारी अिधकाया ंची नावे आिण पदया.
३) कमचारी शीषक आिण िवभाग
४) भौितक सुिवधांची मांडणी
५) परीिवण कालावधी
६) देऊ केलेली उपादन े/सेवा
७) उपादन िय ेचे िवहंगावलोकन
८) कंपनीची धोरणे आिण िनयम
९) िशतब िया
१०) कमचारी हतप ुितका
११) सावधिगरी
कमचारी लाभ:
१) वेतनमान , वेतन िदवस .
२) सु्या
३) िवांती थांबा / िठकाण
४) िशणाच े माग
५) समुपदेशन
६) िवमा, वैकय सेवा, मनोरंजन, सेवािनव ृी लाभ. munotes.in

Page 116


संघटना चे समाजशा
116 परचय :
१) पयवेकांसोबत
२) सहकाया ंसोबत
३) िशका सोबत
४) कमचारी समुपदेशकासोबत
पयवेकांया सवम यना ंनंतरही अिभम ुखता कायमात काही अंतर कायम राह
शकते. नवीन भरती करताना काही संकपना न झालेया असू शकतात . मोठ्या
माणावर भूदेश अयासताना पयवेकांनी काही गंभीर समया ंकडे दुल केले असाव े.
समोरासमोर पाठपुरावा बैठक िनयिमत अंतराने, जसे क दर तीन िकंवा सहा मिहया ंनी
िनयोिजत केली जाऊ शकते. अशा अनुसरण ओरए ंटेशनचे ाथिमक उि कमचाया ंना
कोणतीही संधी न सोडता िविवध सामाय आिण संबंिधत िवषया ंवर सूचना दान करणे
आहे.
१०.४ सारांश
संघटनामक समाजीकरण "ऑगनायझ ेशन सोशलायझ ेशन" हणज े या िय ेारे हे येय
पूण केले जाते. यना बाहेरील लोकांकडून सहभागी , भावी सदया ंमये बदलयाची
िया असे याचे वणन केले जाते.
संघटनामक समाजीकरण ही अशी एक िया आहे याार े नवीन भत कंपनीमधील
इतरांनी सामाियक केलेली मूये, मानके आिण िवास समजून घेयासाठी आिण
वीकारयासाठी येतो. मानव स ंसाधन िवभागाच े कमचारी नवीन नोकरा ंना मदत करतात
'फममये गोी कशा कार े केया जातात या अंतगत. यात आगाऊ , संघष आिण
पांतरण (मेटामॉफिसस ) टेजचा समाव ेश आहे. ेरण िकंवा िदशादश नचा उेश नवीन
कमचाया ंना संथेमये आरामात आिण उपादकपण े काम करयासाठी आवयक
असल ेया मािहतीसह सुसज करणे आहे. हा " कमचा या ंया यांया रोजगार , यांचे
सहकारी आिण कंपनी यांचा पतशीर आिण संघिटत परचय " आहे.
अनौपचारक उदाहरणात औपचारक समारंभाार े काय गटात पूण वेश दशिवला जाऊ
शकत नाही. अनौपचारक कृये, जसे क सहकम चाया ंारे दुपारया जेवणासाठी आमंित
केले जाणे िकंवा यांया टेबलवर जागा वाटप करणे, याऐवजी ते माय होयासाठी फायदा
घेतला जाऊ शकतो . ेरण िकंवा िदशादश न कायम िवकिसत करयाप ूव कंपनीने चार
धोरणामक िनणय घेणे आवयक आहे. ते आहेत:
१) औपचारक आिण अनौपचारक .
२) वैयिक िकंवा सामूिहक.
३) िमक िकंवा िवछेदक
४) गुंतवणूक िकंवा अंशत :/ पूण िव munotes.in

Page 117


संघटनामक समाजीकरण
117 १०.५
१. संघटनाम क समाजीकरणाची िया प करा.
२. संघटनामक सामािजककरणाच े टपे प करा
३. आंतरिया /ेरणाची िया प करा


munotes.in

Page 118

118 ११
नेतृव : अथ, परणामकारकता , गुण, कौशय े आिण काय
करण रचना
११.० उिे
११.१ तावना
११.२ नेतृवाचा अथ
११.३ नेतृवाची परणामकारकता
११.४ चांगया न ेतृवासाठी आवयक ग ुण
११.५ नेतृवासाठी कौशय े
११.६ नेतृवाची काय
११.७ नेतृव संबंिधत केस टडी
११.८ सारांश
११.९
११.१० संदभ
११.० उि े
१. नेतृवाचा अथ आिण न ेतृव करणाया यमय े कोणत े िविव ध गुण असण े
आवयक आह े हे जाणून घेणे.
२. नेतृव आिण या याशी संबंिधत कौशय े आिण काय जाणून घेणे.
११.१ तावना
आपया पदवीन ंतर आपण अशा काही स ंथेसह काय कराल ज ेथे आ प याकड ून
संघासह िक ंवा नेयाया हाताखाली काम करयाची अप ेा केली जाईल . एखाा िविश
वेळी तुहाला एक स ंघ िनय ु केला जाऊ शकतो या चे तुही न ेते होऊ शकता . हणून
हा घटक उपय ु ठरतो , तो तुहाला न ेयाचे महव आिण याच े / ितचे नेतृव गुण,
कौशय े आिण काय जाणून घेयास मदत कर ेल. munotes.in

Page 119


नेतृव: अथ,, गुण,
कौशय े काय आिण
परणामकारकता
119 ११.२ नेतृवाचा अथ
कॉिलस िडशनरीया मत े, नेतृव हणज े एखााला चा ंगला न ेता बनिवणा या गुणांचा
िकंवा नेता आपली नोकरी क रयासाठी वापरत असल ेया पती . तो/ती एक अशी
य आहे जो स ंथेया वाढ आिण िवकासाचा भारी आह े. एखाा सम ूहाला िक ंवा
यला एखाद े काय पूण करयासाठी ेरत आिण िनद िशत करयाया क ृतीला न ेतृव
असे हणतात . नेते अनुयायांना यशासाठी आवयक पा वले उचलयास वृ करतात .
उम न ेता होयासाठी स ंबंिधत कौशय े िशकण े आिण िव किसत करण े आवयक आह े.
सुदैवाने वेळ आिण यना ंसह कोणीही या मता िशक ू शकतो .
येक स ंथेमये मुय कायकारी अिधकारी (सीईओ ) आिण वर अिधकारी त े
पयवेक आिण कप यवथापका ंपयत य ेक तरावर न ेते असतात . किन
कमचारी हण ूनही त ुही त ुमया न ेतृव मत ेचा वापर नवीन कामगारा ंना िशकवयासाठी
िकंवा सभा चालवयासाठी क शकता . येक नेयाची िविश न ेतृव शैली संघ आिण
परिथतीवर अवल ंबून असू शकत े. नेतृवाचे अनेक कार आह ेत, ते खालील माण े -
 यवहारामक वप ज े परणाम िमळिवयासाठी िनित बिस े थािपत करत े..
 परवत नामक वप ज े संथामक उि े थािपत करण े आिण ती पूण करण े यावर
जोर द ेते.
 िनरंकुश कार जो परणामकारकत ेवर आधारत उि े ठरवयास ाधाय द ेतो.
 लोकशाही कार ज ेथे नेते सदया ंची मत े ऐकतात आिण या ंचा िनणय िय ेत
समाव ेश करतात .
नवीन न ेयांना उदयास य ेयाची स ंधी दान करयात स ंघटना महवप ूण भूिमका
बजावतात . यांया कौश याया आधार े नवीन न ेते तयार करयासाठी अनुकूल
वातावरण तयार करतात. हणूनच आजही अन ेक संथा िशण आिण करअर िवकास
हे पयाय दान करतात . सवात य े नेयाने किना ंशी संवाद साधावा अ शी पत आहे.
एक चा ंगला न ेता या ंया काय संघाला अडथया ंवर मात करयास मदत करतो ,
अनुकूल वातावरणास समथ न देतो आिण कम चारी ितबता वाढवतो . िशवाय भावी
नेतृव अधीनथा ंना या ंया वत : या कामात ह े गुण द िशत करयास ोसािहत
करते.
नेयाने कंपनीची तव े आिण न ैितकता लात घ ेतली पािहज े आिण अशी स ंकृती
िनमाण करयात मदत क ेली पािहज े िजथ े येक जण या ंचे सवम यन क
शकेल. एकतेची स ंकृती, समुदायाची भावना वाढवण े. मॅस व ेबर करमा सारया
वैिश्यांशी िनगिडत न ेतृवाबल चचा करतो . लोककयाणाचा िवचार करणा या आिण
ते अमलात आणयाची ी असल ेया एका महान न ेयामुळे अन ेक सा मािजक
चळवळीही आपल े येय गाठतात . एक चा ंगला न ेता एखाा देशाचे गरबीया अवथ ेतून
ीमंत देशामय े पांतर क शकतो . munotes.in

Page 120


संघटना चे समाजशा
120 ११.३ नेतृवाची परणामकारकता
नेतृवाया अयासातील म ुय हणज े एखाद े नेतृव भावी कसे ठरते? भाव हा
नेतृवाया क थानी असतो आिण न ेयाया कामिगरीच े मोजमाप त े यांया
अधीनथा ंना समान उि े साय करयासाठी िकती चा ंगया कार े ेरत करतात
यावन मोजल े जाते (बास, १९९० ; युल आिण ह ॅन लीट , १९९४ ). तथािप ,
सामाियक उिा ंची कपना उक ृपणे विचतच परभािष त केली गेली आह े आिण
वातिवकत ेत बहत ेक नेतृव संशोधन ह े नेतृव कस े भािवत करत े, नेतृवाची भावीता
कशी मोज ली जाते? यावर ल क ित करत े. कोणयाही स ंघटनेसाठी यशवी न ेता
आवयक असतो . तो एखाा स ंथेमये भावी काय संघ तयार करयात मदत क
शकतो आिण उपम , कप आिण इतर नोकरीची का मे योयरया पार पाडली जातात
याची हमी द ेऊ शक तो. कोणीही या ंया न ेतृव कौशयाचा अयास क शकतो आिण
ती वाढवू शकतो . नेयाकड े िविवध कारच े परपर आिण स ंवाद कौशय े अ स ण े
आवयक आह े. उरदाियव हे संभाय न ेते आिण थािपत न ेयांमये फरक करत े.
जर त ुही अधीनथ हण ून तुमया कामासाठी जबाबदारीची भावना िवकिसत क
शकत असाल तर त ुही न ेतृवात अिधक सहजत ेने जाल.
नोकरीया अप ेा प आह ेत, हे सुिनित करयावर मोठ ्या माणात ल क ित क ेले
गेले जाते. एक भावी न ेता संथेया उीा ंना आिण कम चा या ंया भ ूिमकेबल स ंवाद
साधतो ज ेणेकन स ंघ भावीपण े काय करेल. जेहा स ंघ अप ेेपेा कमी पडतात त ेहा
नेता देखील ितिया द ेत नाही . याऐवजी न ेता कम चा या ंना अप ेित िनकाल ा
करतो त ेहा यांना बीस द ेतो आिण या ंना न भ ेटयाबल या ंना िशा द ेत नाही .
११.४ चांगया न ेतृवासाठी आवयक ग ुण
यशवी स ंघ सदय होयासाठी संपूण जबाबदारी घेणे हा एक उ म माग आहे. दुसया
शदांत, उाच े चांगले नेते जेहा स ंघ अपयशी ठरतात त ेहा यांया साथीदारा ंना दोष
देत नाहीत िक ंवा संघाला यश िमळायावर सव वैभवाचा दावा करत नाहीत .
कपा ंवर एक काम करताना , संघातील जे सदय प ुढे जातात आिण या ंया क ृतची
जबाबदारी घ ेतात तेहा यांचा आदर आिण भाव वाढतो . एक सहयोगी यन
अयशवी झाला त रीही याची जबाबदारी वीकारण े हे सहका या ंना नेयाया कामाची
जबाबदारी घ ेयाची आिण या ंया च ुकांमधून सुधारयाची इछा दश वतो.
 अनुकूलता आिण लविचकता :
ितकूल परिथती आिण बदलाया काळातही महान न ेते संघाया वाढीला चालना
देतात. यावसाियक जग ह े शात बदलाच े वैिश्य असयान े भिवयात एखादी स ंथा
िकती यशवी होईल ? याचा अ ंदाज लावयासाठी अन ुकूलता हा महवाचा घटक आह े.
कारण बदल अपरहाय असतात . जर नेयांना यांचे कायसंघ देखील लविचक असाव ेत munotes.in

Page 121


नेतृव: अथ,, गुण,
कौशय े काय आिण
परणामकारकता
121 असे वाटत अस ेल तर नेतेदेखील लविचक असल े पािहज ेत. ितकूल परिथतीत
जुळवून घेणारे नेते खरोखरच उक ृ असतात .
बदलाया काळात वरत जुळवून घेयाची आपली मता आपयाला क ेवळ िटक ून
राहयासाठीच नाही तर भरभराट होयास द ेखील मदत करत े. या िय ेत कम चा या ंना
समािव कन न ेते हे पूण करयासाठी अिधक स ुसज असतात आिण या ंया
कायसंघांना अस े करयात मदत करतात कारण याम ुळे यांना ीकोन आिण पतया
िविवधत ेमये वेश िमळतो . भावी समया सोडवणार े लविचक , नािवयप ूण आिण
जुळवून घेणारे नेते असतात . बदल अथक असल ेया स ंदभामयेही, ते यांया
कमचा या ंना परिथतीशी ज ुळवून घेयास मदत करतात ज ेणेकन त े उच तरावर
कामिगरी करण े सु ठेवू शकतील . कमचा या ंना स ंभाय कठीण काळात िथरत ेची
अयंत आवयक भावना अन ुभवू शकत े आिण जर न ेयांनी बदलाच े वागत क ेले आिण
जाणीवप ूवक आिण दीघ कालीन उि े ला त ठेवून वर ेने जुळवून घेयाची इछा
दशवली तर त े अिधक चा ंगया कार े जुळवून घेयास सम होऊ शकतात .
जे नेते लविचक असतात त े यांया च ुका, अनुभवात ून िशकून नावीयपूण िकोन
वीकारतात . कामगारा ंना मानिसक स ुरेची भावना दान करयासाठी त े िथर कामाच े
वातावरण ठ ेवयास सम असतात आिण त े समायोिजत कन या ंना माग दशन क
शकतात , भिवयातील या ंची भीती कमी करतात आिण अडचणचा सामना
करया साठी यांचा आमिवास वाढवतात .
 सयता :
असल नेतृव नैितक आिण पारदश क असत े. पारदश कतेला ोसाहन द ेते आिण
िनणय घेताना इतरा ंया ितिया ंचे वागत करत े. असल न ेते देखील या ंया
संघटना , कायशसाठी समिप त असतात आिण या ंनी हाती घ ेतलेया कामाबल त े
उसाही असतात . ते या मूयांारे ढपण े मागदिशत असतात . या आदशा ना सय
आिण वतःसा ठी खर े मानतात कारण त े ामािणकपणा , पारदश कता, मोकळ ेपणा आिण
सुसंगततेशी स ंवाद साधत े. कमचा या ंसह मजब ूत, िवासाह संबंध िवकिसत
करयासाठी आिण िटकव ून ठेवयासाठी ामािणकता आवयक आह े. हे नेयांना ते
या लोका ंचे नेतृव करतात या ंयावर या ंचा भाव वाढवयास मदत करत े. एक
असल न ेता होयात आम जागकता , सिय वण, व-यवथापन , सहान ुभूती
आिण नता या ंचा समाव ेश आवयक असतो .
● संवाद:
नेयाया कत यामय े यवसाय स ंकृती प करण े आिण क ंपनीया य ेय, ी आिण
मूलभूत मूयांचे उदाहरण ठेवणे समािव आह े. हे कमचारी कस े वागतात यावर परणाम
होतो. काय समपण े आिण आमिवासान े पूण करयासाठी या ंना आवयक असल ेली
पता दान करयासाठी न ेयांनी या ंया काय संघ सदया ंना लय े, उिे आिण
अपेा भावीपण े संवाद साध ला पािहजेत. नेयांनी स ंपक साधयायोय आिण munotes.in

Page 122


संघटना चे समाजशा
122 सूचनांसाठी ख ुले राहन भावी स ंवादासाठी एक उदाहरण ठ ेवावे. ब याच कॉपर ेट
नेयांना हे समजत े क कम चा या ंना या ंया उच मत ेनुसार यवसायात काय
करयासाठी आिण ितधारणासाठी आवयक ितबत ेची पातळी वाढवयासाठी
िनयिमतपण े अिभाय आवयक असतो .
 सहान ुभूती :
जे दयाळ ू, ामािणक असतात , यांचा हेतू चांगला असतो आिण इतरा ंची यांना काळजी
असत े. सहान ुभूती नसल ेया न ेयांपेा दयाळ ू नेते अिधक सम आिण सामय वान
हणून पािहल े जातात . नेतृवातील सहान ुभूती हे नेते आिण या ंचे कायसंघ यांयात ढ ,
िवासाह नाते िनमा ण करत े, जे फलदायी संघकाया ला समथन देते. सा असयाचा
आपयावर होणारा स ंभाय हानीकारक भाव लात घ ेता, नेयांसाठी ही मता असण े
िवशेषतः महवाच े आ हे. नेते कमचा या ंना या ंया का माची परिथती स ुधारयासाठी
आिण िनरोगी कतय जीवन स ंतुलन राखयासाठी यावहारक सला द ेऊ शकतात .
 आम -जागकता :
जेहा एखाा यया भावना उवतात तेहा या ओळखया बल जागक
राहयाया मत ेला आम -जागकता हणतात . येकाला या कौशया चा फायदा
होऊ शकतो ; परंतु आया ची गो हणज े ब या च लोका ंकडे ते नसत े. ‘इनसाइट ’ या
पुतकाच े लेखक डॉ . ताशा य ुरच या ंया स ंशोधनान ुसार, १५ % पेा कमी लोक खया
अथाने आम -जागक आह ेत, ९५% लोक मानतात क , ते माफक माणात िक ंवा
अयंत आम -जागक आह ेत. चांगले संेषण, िवास आिण वाढीव उरदाियव या
सवाला आम-जागकत ेारे ोसाहन िदल े जात े. तसेच हे भावना ंया चा ंगया
सकारामक िय ेस मदत करत े, जे नेयांना समया अिधक क ुशलतेने हाताळयास
सम करत े.
 कृतता :
कौतुक य करयाया क ृतीमुळे एक सकारामक च स ु होत े यामय े देणारा
आिण घ ेणारा अशा दोघांनाही फायदा होतो . कृततेमुळे आपली मन:िथती सुधारते.
बहसंय लोका ंचा असा िवास आह े क, ते कौत ुकापद बॉससाठी अिधक यन
करयास इछ ुक आह ेत, कृतता त ुहाला एक चा ंगला न ेता बनया स मदत क शकत े,
याच े अितर अन ुकूल परणाम होऊ शकतात . नेतृव हे केवळ एक कौशय नस ून
एक काम करणाया अस ंय िविवध कौशया ंचे िमण आह े. बहसंय लोका ंनी
कामाया िठकाणी चा ंगले आिण क ुचकामी न ेतृव दोही अन ुभवले असत े. येक
चांगया सॉट िकलच े नेतृव कौशय हण ून वगकरण क ेले जाऊ शकत े.
उदाहरणाथ , संघाया स ूचना आिण िच ंता सिय पणे ऐकयास नेयांना पूण पुढाकार
घेयासाठी मदत होऊ शकते. उदाहरणाथ , सहान ुभूती नेयांना या ंया काया चा भार ,
कामाची परिथती आिण सहकारी या ंयाबल या ंया कायसंघ सदया ंना कस े वाट?
ते हे समज ून घेयास सम करत े. munotes.in

Page 123


नेतृव: अथ,, गुण,
कौशय े काय आिण
परणामकारकता
123 ११.५ नेतृवासाठी कौशय े
एक मजब ूत नेता बनिवणारी कौशय े पुढीलमाण े आहेत:
 सहान ुभूती स ंवेदनशीलता आिण लप ूवक ऐकण े.
 िवासाह ता, कपकता , सकारामकता , भावी अिभाय , वरत स ंेषण, संघकाय,
लविचकता , जोखीम घ ेणे, मागदशन आिण िशकवयाची मता .
 मता : भाविनक ब ुिमा : एखाा यची वतःया आिण इतर लोका ंया भावना
समजून घेयाची आिण िनय ंित करयाची मता भाविनक ब ुिमा हण ून
ओळखली जात े.
 आम-जागकता : आपल े वतःच े गुण, दोष आिण भावना ओळखयाची मता .
 व-यवथापन : आपया भावना ंवर िवशेषतः अय ंत तणावाया परिथतीत
िनयंण ठेवयाची मता .
 सामािजक जागकता : इतरांया भावना ओळखयाची मता . याला वार ंवार
सहान ुभूती असण े देखील हटल े जाते.
 संबंधामक यवथापन : मन वळवण े, िशण द ेणे, मागदशन करण े आिण िववाद
िनराकरणाार े परपर स ंबंधांवर िनय ंण ठेवयाची मता .
 संेषण तयार करयासाठी िविवध कौशय े एक य ेतात.
 लविचकता : िविवध स ंदभ आिण लित ेकांना अन ुप स ंवाद श ैली स ुधारयाची
मता .
 सिय वण : शािदक आिण ग ैर-मौिखक स ंकेतांकडे ल द ेऊन मागदशना
दरयान वारय आिण ल क ित करयाची मता .
 पारदश कता: तुमया क ंपनीची उि े, संभावना , अडचणी आिण धोरण उघडपण े
आिण पारदश कपणे संवाद साधयाची मता .
 पता : िविश ेकांना कृती करयास ोसाहन द ेयासाठी योय माणात
तपशील द ेऊन स ंदेश अिधक सोपा करयाची मता .
 कुतूहल: बौिक िववेचन तयार करणार े, चौकशी करणार े, खुले मा ंडयाची
मता .
 सहान ुभूती: लोकांशी स ंवाद साधता ना यांया भावना जाण ून घेयाची आिण
यानुसार स ंवाद श ैली सुधारयाची मता . munotes.in

Page 124


संघटना चे समाजशा
124  देहबोली : मैीपूण, जवळ य ेयाजोया द ेहबोलीच े दश न करण े जे संबंध वाढवत े
आिण लोका ंना या ंया कपना य करयास ोसािहत करत े.
 सहज संपकम : एक न ेतृव शैली जी काय संघ सदया ंशी मजब ूत संबंध वाढवत े
आिण उबदारपणा आिण ामािणकपणान े वैिश्यीकृत आह े.
 िवासाह ता: नता , योयता आिण ढिन याारे वैिश्यीकृत नेतृवाचा ीकोन ,
यामय े काय संघ नेयाला या ंया आदर आिण समथ नास पा असल ेया
यया पात पाहतो .
 आका ंा : एक व ेगळी ी आिण उच दजा ारे वैिश्यीकृत नेतृवाचा ीकोन जो
संघ सदया ंना या ंचे सवतोपरी यन दान करयास ेरत करतो . ठरवल ेया
यवसायात िनयोिजत क ेयामाण े गोी विचतच घडतात . तुमची यवसाय
रणनीती िक ंवा उपाद नाचा बाजार वेश हे ओळखया ग ेलेया जोखमसाठी िकती
चांगले खात े आहे याची पवा न करता त ुमया योजना मा ग लावणार े घटक न ेहमीच
असतील . एक न ेता या नायान े तुही तणावाचा सामना करताना ज ुळवून घेणारे
आिण लविचक असल े पािहज े आिण त ुमया काय संघाला नवीन धोरणा ंकडे
नेयासाठी आवयक समया सोडवयाची मता नेयाकड े असण े आवयक आह े.
 आिथक सार ता असण े महवाच े आहे, कारण नेता कंपनीया धोरणावर बराच व ेळ
घालवतो , यामय े संथामक उि े िनवडण े आिण त े साय करयासाठी काय
करणे समािव आह े. ही उि े आवयकत ेनुसार रोख वाह , नफा आिण इतर
महवाया उपाययोजना ंसह आिथ क कामिगरीया समया ंशी जवळ ून संबंिधत
असतील . सव कायकारी अिधकाया ंनी हे लात घ ेऊन या ंची आिथ क सारता
राखली पािहज े.
 सव नेयांना मूलभूत आिथ क सा रतेबरोबरच प ुढील आिथ क मता ंची आवयकता
आहे:
१) रोख रकम वाहाची िववरणप े, उपन िववरणप े आिण ताळेबंद यासह
आिथक िववरणा ंचा अयास .
२) गुणोर िव ेषण, जे कंपनीया कामिगरीच े सखोल आकलन करयास सम
करते.
३) कंपनीला सातयप ूण पातळीवर चालव यासाठी आिण िटकव ून ठेवयासाठी रोख
रकम वाह यवथापन हा एक महवाचा घटक आह े.
४) भिवयातील यवहार , रोख वाह आिण कमाईचा अ ंदाज घ ेयाची मता असण े.
तुमची गती तपासा
१. परणामकारकता आिण न ेतृवावर चचा करा.
२. नेतृवाचा अथ सांगा. munotes.in

Page 125


नेतृव: अथ,, गुण,
कौशय े काय आिण
परणामकारकता
125 ११.६ नेतृवाची काय
नेतृवाची अन ेक काय आहेत ती पुढीलमाण े -
१. संघातील सदया ंना आमिवासान े आिण आन ंदाने काम करयास ेरत
करयासाठी य ेये िनित करण े, ही नेयाची सवा त महवाची जबाबदारी असत े.
यांचे येय एक िवकास आराखडा िवकिसत करण े हे आहे. जे यांया काय संघ
सदया ंना कुठे जायच े आिण या ंना तेथे जायासाठी कशी मदत करावी ह े दशवते.
२. संघटना अथवा एखाा न ेयाया इतर महवाया जबाबदाया ंपैक एक हणज े
यया गटाला एखाा काया ची जबाबदारी द ेणे जे ते यशवीरया प ूण क
शकतात . यांयाकड ून सवम कामिगरी िमळिवयासाठी त े यांया मत ेनुसार
लोकांना भ ूिमका िनय ु करयास सम असल े पािहज ेत. यामुळे संथेया
सदया ंचे मनोबल उ ंचावयासाठी ह े काय आवयक आह े.
३. पुढाकार घ ेणे : संघाया िक ंवा संथेया फायासाठी प ुढाकार घ ेणे ही नेयाची
मुख भूिमका असत े. नेयांमये यांचे मूळ िवचार य करयाची आिण इतरा ंनाही
तसे करयास ेरत करया साठीचा आमिवास असण े आवयक आह े. ते हे
देखील स ुिनित करतात क गटातील य ेकाला या ंया म ूळ कपना ंसह या ंयाशी
संपक साधया स सोयीकर वाट ेल.
४. कामगारा ंमये संघभाव ना : वैयिक आिण स ंघटनामक िहतस ंबंध जुळवून आणण े
ही नेयांची जबाबदारी आह े. नेता जी रणनीती वापरतो ती प ूण करयासाठी महवाची
असत े. यांनी हे सुिनित क ेले पािहज े क, सामाियक उि े साय करयासाठी गट
सदय एक काम करयास इछ ुक असल े पािहज े.
५. ेरणा आिण माग दशन : नेयाची म ूलभूत जबाबदारी ही स ंघ िकंवा यला ेरणा
देणे आिण िनद िशत करण े आहे. यांनी काय संघ सदया ंना या ंया उिा ंया िदश ेने
काय करयासाठी ोसािहत करण े आवयक आह े आिण जेहा या ंना अस े करताना
समया य ेतात त ेहा या ंना समथ न देणे आवयक आह े. तसेच या ंया यना ंची
शंसा कन आिण आवयकत ेनुसार या ंना मदत कन त े यांना सतत पािठ ंबा
देणे.
६. यवथापन आिण कम चारी या ंयातील स ंवाद : कमचारी आिण यवथापन या ंयात
संपक साधयासाठी न ेता महवाचा असतो . ते यांया काय संघ सदया ंना
यवथापनान े िवकिसत क ेलेले िनयम आिण धोरण े यांना समजाव ून सांगून या ंचा
कसा फायदा होईल , हे समजयास मदत करतात . तसेच एक भावी न ेता
यवथापन आिण इतर सदया ंसमोर या ंया अधीन थांची य ेय आिण उिे यांचे
ितिनिधव करतो
७. धोरणे तयार करण े : नेयाची धोरण े तयार करयाची मता यवसायाया
कायमतेसाठी महवप ूण असत े. नेयांनी तयार क ेलेया धोरणा ंमये कामाया munotes.in

Page 126


संघटना चे समाजशा
126 कायमतेया अ ंमलबजावणीसाठी पाळयाची माग दशक तव े समािव असतात .
धोरणे िवकिसत क न नेते संथेची उि े पुढे नेयासाठी य ेक काय संघ सदयान े
अनुसरण क ेलेली िया द ेखील तयार करतात .
कठीण परिथतीतही न ेहमी ठरािवक उेशाने चालत राहण े; परिथती ला
ितिब ंिबत करण े आिण ितसाद द ेयापूव आप या पया यांचे महव जोखण े; नेहमी
िशकयासाठी आिण वतःला आिण त ुमया संघाला चांगले बनवयासाठी काम
करणे; तुही िवास ठ ेवू शकता अस े िम, सहकारी आिण माग दशक या ंयाशी
चांगली म ैी राखण े; आिण स ंकटाया व ेळी याचा वापर क रणे इ. गोी नेयाला
कराया लागतात .
तुमची गती तपासा
१. नेतृवाया िविवध कारा ंची चचा करा.
२. नेतृवाया काय िवशद करा .
११.७ नेतृव स ंबंिधत क ेस टडी
१. डॉ. अदुल कलाम :
एक उम न ेतृवाचे उदाहरण हणज े डॉ. कलाम . ते एक शा होत े आिण प ुढे देशाचे
रापती झा ले. शा हण ून या ंनी या ंया जीवनातील एक उदाहरण सा ंिगतल े आहे.
यांची एकदा SLV-3 नावाया भारताया उपह ेपण व हन काय माच े कप
संचालक हण ून िनय ु करयात आली होती . ेपणान ंतर अप ेेमाण े कप प ूण
झाला नाही आिण तो बंगालया उपसागरात खाली पडला . यावेळी, अय ी. सतीश
धवन या ंनी पकार परषद बोलावली आिण या ंनी अपयशाची जबाबदारी वीकारली
आिण स ंघाने पुरेसे यन क ेले. परंतु यांना अिधक ता ंिक समथ न आिण पायाभ ूत
सुिवधांची गरज होती . कलाम हणाल े क, अपयश जरी या ंचेच होत े; पण ी सतीश
धवन या ंनी जबाबदारी घ ेतली.
यांया आय ुयात न ंतर १९८० मये यांनी एक उपह ेिपत क ेला आिण तो यशवी
झाला. यानंतर ा . धवन या ंनी डॉ. कलाम या ंना पकार परषद हाताळया स सांिगतल े.
या काय माार े ी कलाम या ंनी एक महवाचा अनुभव सांिगतला आह े क, एखादा न ेता
संकटात गटाया पाठीशी उभा राहतो आिण वतःवर दोष घ ेतो आिण ज ेहा तो यशवी
होतो त ेहा याच े ेय संघाला िदल े जाते.
२. टाटा िटलया उपीची कहाणी :
१९६७ मये सर जमश ेदजी टाटा या ंनी िटीश िनब ंधकार थॉमस काला ईल या ंचे एक
यायान ऐकल े. यात लोखंड आिण पोलादाच े महव सा ंिगतल े होते. यांचे यायान
ऐकून ते भारतात परत आल े आिण या ंनी पोलाद कप उभारला . यावेळी भारतावर
राय करणाया िटीशा ंनी खिनज सवलतीच े धोरण अशाकार े उदार क ेले यान े रेवे munotes.in

Page 127


नेतृव: अथ,, गुण,
कौशय े काय आिण
परणामकारकता
127 आिण य ु दोहीसाठी ििटशा ंना फायदा झाला . टाटा िटल ने दुकाळाया आिण
युाया कठीण काळात भारताला मदत क ेली आह े. दुकाळातही ज ेहा क ंपनी फारस े
उपन द ेत नहती , तेहाही टाटा ंनी या ंया कम चा या ंना पगार द ेणे सुच ठ ेवले. हे
टाटा सम ूहाची अख ंडता िशक याची मता , एकामता आिण म ूये आजही लाखो
लोकांना कशी मदत करत े, हे दशवते.
मुंबईतील २६/११ या हयाया व ेळीही हॉट ेलमय े असल ेया सव कमचाया ंना
यांया नोकरी ची. पदाची पवा न करता समान भरपाई द ेयात आली . कोणतीही
ेणीबता पाळली ग ेली नाही . हे टाटा न ेयांमधील न ेतृवगुण दश िवते आिण ते
कमचारी, भागधारक आिण ाहक (सामाय जनता ) दोघांमये िवास वाढवत े.
३. िसला क ंपनी:
पेटंटया मायमात ून एड ्सया औषधावर पााय द ेशांची म ेदारी होती . िसला चे
अय युसूफ हमीद आिण या ंया टीमम ुळे हे औषध वतात उपलध झाल े आिण
परणामी अन ेक भारतीया ंचे आिण आिक ेसारया गरीब द ेशांतील लाखो लोका ंचे जीव
वाचू शकल े. वेटन फामा कंपयांकडून बौिक स ंपदेया मायमात ून होत असल ेया
अयायािव आिण याची म ेदारी आिण महागडी िव या िवरोधात पर षदेत
अय ी. हमीद यांनी आवाज उठवला होता. ते िसला चे दूरदश न ेते होते. यांनी
एड्सया औषधासाठी लढा उभारला आिण आयपी धोरणा ंमये बदल करयास
सांिगतल े. परणामी जेनेरक औषध आिण कया मालाया नवीन स ंयोजनाार े
आजपय त लाखो लोका ंचे जीवन बदलल े आहे.
४. ORS :
१९६७ मये यूएस आमच े कॅटन िफिलस या ंनी दोन कॉलराया णा ंवर तडी
लुकोज सलाईनन े यशवी उपचार क ेले. यानंतर कलका य ेथील स ंसगजय रोग
णालय आिण ढाका य ेथील कॉलरा स ंशोधन योगशाळ ेतील स ंशोधका ंनी आध ुिनक
ओरल रहाय ेशन सॉटया िनिम तीमय े योगदान िदल े.
१९६५ – १९६९ या वषामये िपयस आिण इतरा ंनी मानक ORS या भावीत ेसाठी
थम िस करयायोय क ेस बनवल े. डॉ. िदलीप महालानािबस या ंनी बांगलाद ेश मु
यु (१९७१ -१९७२ ) दरयान ब ंगाली िनवा िसतांमये कॉलरा करणा ंमये ORS ची
भावीता थािपत क ेली, तर १९७८ मये मिणप ूरमधील कॉलरा महामारीमय े ORS
ची भावीता दाखव ून िदली . कॉलरासह अितसार असल ेया म ुलांवर उपचार करताना
ORS ची भावीता १९७४ मये डीएट अल आिण १९७८ मये चटज इयादनी िस
केली. या ानावर आधारत संशोधना मुळे जागित क आरोय स ंघटनेने १९७८ मये
अितसाराया स ंसगाचे यवथापन करयासाठी जागितक यन स ु केले, यामय े
ORS हा याचा गाभा होता आिण अितसार -संबंिधत म ृयूदर कमी करयाच े
अपकालीन लय होत े. १९७९ पयत डॉ. डॅिनयल िपझारो आिण सहकाया ंनी हे िस
केले क, WHO -ORS यामय े ९० mmol / िलटर सोिडयम असत े, ते िनजलीकरण munotes.in

Page 128


संघटना चे समाजशा
128 अितसार असल ेया नवजात म ुलांसाठी स ुरित आिण भावी आह े. यांनी हे देखील
िस क ेले क, डय ूएचओ -ओआरएस २:१ या माणात साया पाया मधून िदयास
सुरित आह े. एककार े दुकाळात जगाती ल लाखो म ृयू कमी करणा चे काय यांया
हातून घडल े.
११.८ सारांश
नेयाने कंपनीची तव े आिण न ैितकता लात घ ेतली पािहज ेत आिण अशी स ंकृती
िनमाण करयात मदत क ेली पािहज े िजथे येकजण या ंचे सवम यन क शक ेल.
एकतेची संकृती, समुदायाची भावना वाढवण े आवयक आहे. कॉिलस िडशनरीया
मते, नेतृव हणज े एखाा यला चा ंगला न ेता बनवणार े गुण िकंवा पती . तो/ती
अशी य आह े क ती संथेया वाढ आिण िवकासाचा भा री आह े. एखाा सम ूहाला
िकंवा यला एखाद े काय पूण करयासाठी ेरत आिण िनद िशत करयाया क ृतीला
नेतृव अस े हणतात . नेते अनुयायांना यशासाठी आवयक पावल े करयास व ृ
करतात . बहतेक नेतृव संशोधन ह े नेतृव कस े भािवत करत े, नेतृव भा वीतेचे मापन
करते, यावर ल क ित करत े. कोणयाही स ंघटनेसाठी यशवी न ेता आवयक असतो .
ते एखाा स ंथेमये भावी स ंघ तयार करयात मदत क शकतात आिण हमी द ेऊ
शकतात क उपम , कप आिण इतर नोकरीची कामे योयरया पार पाडली जा तील.
कोणीही या ंया न ेतृव कौशयाचा अयास क शकतो . नेयाकड े िविवध कारच े
परपर आिण स ंवाद कौ शये असण े आवयक आह े. जबाबदा री संभाय न ेते आिण
थािपत न ेते यांयात फरक करत े. जर त ुही जबाबदारीची भावना िवकिसत क
शकत असाल तर त ुही न ेतृव ेात सहजत ेने जाल . लविचकता , ामािणकपणा ह े
काही ग ुण आह ेत जे नेयाकड े असण े आवयक आह े. या करणात नेतृवाशी स ंबंिधत
िविवध काया िवषयी द ेखील चचा करयात आली . आपण काही क ेस टडीज उदा. टाटा
कंपनी, ओआरएस शोध , एड्स औषधामागील कथा आिण डॉ . कलाम या ंया वातिवक
जीवनातील न ेतृव कौशया ंिवषयी चचा केली.
११.९
१. नेतृवाया काया ची चचा करा
२. कौशय आिण न ेतृव यावर एक टीप िलहा
३. नेतृव गुण थोडयात सा ंगा.
११.१० संदभ
 https ://avenuemail .in/the-founding -story -of-tata-steel -jamshedpur /
 https ://qz.com/india /1666032 /how-indian -pharma-giant -cipla-made -
aids-drugs -affordable munotes.in

Page 129


नेतृव: अथ,, गुण,
कौशय े काय आिण
परणामकारकता
129  Bhattacharya SK . History of development of oral rehydration
therapy . Indian J Public Health . 1994 Apr-Jun;38(2):39-43. PMID :
7530695 .
 https ://knowledge .wharton .upenn .edu/article /former -president -apj-
abdul -kalam -a-leader -should -know -how-to-manage -failure /
 van Knippenberg , D. (2020 ). Meaning -based leadership .
Organizational Psychology Review , 10(1), 6-28.
 https ://in.indeed .com/career -advice /career -
development /leadership -roles
 https ://www .snhu .edu/about -us/newsroom /business /qualities -of-a-
good -leader
 https ://businessleadershiptoday .com/what -are-the-7-leadership -
traits / Qualities
 https ://www .indiatoday .in/india /east/story /dilip-mahalanabis -ors-
oral-rehydration -solution -diarrhoea -cholera -168545 -2013 -06-29
ORS
 Bhattacha rya SK . History of development of oral rehydration
therapy . Indian J Public Health . 1994 Apr-Jun;38(2):39-43. PMID :
7530695 .
 https ://www .collinsdictionary .com/dictionary /english /leadership

 munotes.in

Page 130

130 १२
संघष िनराकरण
करण रचना :
१२.० उिे
१२.१ तावना
१२.२ संघष परिथतीच े कार
१२.३ संघषाची कारण े
१२.४ संघषाचे परणाम
१२.५ संघषाचे भावी यवथापन
१२.६ सारांश
१२.७
१२.८ संदभ
१२.० उि े
१) संघष हणज े काय त े समज ून घेणे.
२) संघषाचे वप , कारण े, परणाम आिण संघषाचे यवथापन समजून घेणे.
१२.१ ताव ना
संघषाची याया दोन िक ंवा अिधक य िक ंवा गटांमधील मतभ ेद हण ून केली जात े.
येक य िक ंवा गट इतरा ंया िकोनाप ेा वतःया िकोनाची िक ंवा उिा ंची
वीकृती िमळिवयाचा यन करत असतो . येक य ितची वृी, मूये आिण य ेय
यानुसार िभन िभन असत े. यामुळे य –यमधील संघष अटळ असतो .
परणामी यवथापनाला स ंघटनामक आिण व ैयिक फायासाठी स ंघष
िमटवयाप ेा ते यवथािपत करण े अिधक उपयु आिण महवाच े ठरते.
१२.२ संघष परिथतीच े कार
संघषाकडे नेहमीच अवा ंछनीय हण ून पािह ले जाते. संघष शय अ सतील तेथे ते टाळल े
गेले पािहज े आिण त े उवयास शय िततया लवकर शमिवल े गेले पािहज ेत. परणामी
यवथापका ंना संघष कोणया कारच े आ ह ेत, हे समज ून घेणे आवयक आह े.
संघषाची काही उदाहरण े खालीलमाण े आहेत.
१. वैयिक स ंघष (मूय स ंबंिधत):
जेहा एखाा यन े जी भ ूिमका साकारली आह े ती य या मूये आिण िवासा ंशी munotes.in

Page 131


संघष िनराकरण
131 संबंिधत नसत े तेहा व ैयिक संघष िनमाण होतो. असा स ंघष सहसा म ूय स ंबंिधत
असतो . उदा. भेटयासाठी आल ेया य िक ंवा अवा ंिछत फोन कॉल टाळयासाठी
सिचवाला ितचा बॉस उपिथत नसयाया स ूचनांनुसार खोट े बोलाव े लागते. यामुळे
सिचवा मये तणाव िनमा ण होऊ शकतो , याने सय सांगयाची न ैितकता जीवनात
थािप त केली अस ेल. याचमाण े अनेक लोका ंपैक जे शाकाहारी भारतीय य
अमेरकेत येतात आिण या ंना या ंचा शाकाहार िटकवण े कठीण जात े. यांना शाकाहार
संकपन ेया महवाबल श ंका वाट ू शकत े. यामुळे यांया िवचारा ंमये संघष िनमाण
होतो.
या मूय स ंघषायितर एखाा यमय े भूिमका स ंघष असू शकतो . उदाहरणाथ ,
एखाा ट ेिलफोन ऑपर ेटरला ितया पय वेकाारे ाहका ंसाठी आन ंददायी असण े
आवयक असू शकत े आिण ती ाहका ंसोबत ख ूप वेळ घालवत े, अशी तार देखील क
शकते. ितया िकोना तून यामुळे भूिमका स ंघष िनमाण होईल . जेहा एखाा य ला
दोन समान इिछत पया य िकंवा दोन िततयाच वाईट उिा ंमधील िनवड करण े
आवयक असत े तेहा येथे वैयिक स ंघष देखील उव ू शकतो .
२. परपर स ंघष:
हा संघषाचा सवा त जात आढळ णारा कार आह े, कारण यात यमधील मतभ ेद
समािव आह ेत. जेहा दोन यवथापक मया िदत भा ंडवल आिण मानवी स ंसाधना ंसाठी
पधा करतात त ेहा परपर स ंघष उव ू शकतात . याचमाण े जेहा तीन समान पा
िशणत पदोनतीसाठी तयार असतात त ेहा परपर िव वाद उव ू शकतात , परंतु
यापैक फ एकालाच आिथ क िथती आिण पदास ंबंिधत िनब धांमुळे पदोनती िदली
जाऊ शकत े. जेहा मया िदत स ंसाधन े सामाियक क ेली जाऊ शकत नाहीत आिण ती
िमळिवली जाण े आवयक असत े तेहा स ंघष आणखी व ेदनादायक बनतो . दुस या
कारचा परपर संघष हणज े संथेया उीा ंबल मतभ ेद. उदाहरणाथ , शालेय
मंडळाया काही सदया ंना लिगक िशणाच े वग देयाची इछा अस ू शकत े, तर इतरा ंना
हे नैितक ्या ते आेपाह वाटू शकतात , परणामी स ंघष होऊ शकतो .
संघष केवळ उि े आिण उिा ंया वपावर आिण वत ुिथतीवन उ वत
नसतात , तर ती उि े साय करयाया साधना ंवनही उवू शकतात . उदाहरणाथ ,
कोणया चारामक धोरणा ंमुळे चांगली िव होईल याबल दोन िवपणन यवथापक
एकमेकांशी असहमत अस ू शकतात .
३. गट आिण य या ंयात मतभ ेद:
यना सामािजक कारणा ंसाठी गटामय े राहयाची इछा अस ू शकत े, परंतु ते
संथेया त ंाशी असहमत अस ू शकतात . सव औपचारक आिण अनौपचारक गटा ंनी
वतन आिण संचालक मानका ंचे काही मानद ंड िवकिसत क ेले आ ह ेत आिण सव
सदया ंना या मानका ंचे पालन करण े आवयक असत े.
उदाहरणाथ , काही र ेटॉरंट्समय े, सव वेेस िटपा समान माणात िवभािजत करतात , munotes.in

Page 132


संघटना चे समाजशा
132 याम ुळे यांयापैक एखााला ितया िवश ेषत: कायम आिण सय वागण ुकमुळे ती
अिधक पा आह े असे वाटयास तणाव िनमा ण होऊ शकतो .
या माण ेच जर एखाा गटान े एखाा िविश हेतूसाठी स ंप केला असेल िकंवा स ंप
करणे परवडणार े नसेल, तर याम ुळे गटाशी स ंघष होऊ शकतो . हा संघष यवथापन वय
आिण याया अधीनथा ंमये गट हण ून िकंवा नेता आिण न ेतृव या ंयात द ेखील अस ू
शकतो
४. आंतरगट पधा :
िवभाग , ेे िकंवा काय संघांचा स ंच एक स ंथा हण ून ओळखल े जाणार े परपर
जोडल ेले नेटवक तयार करतो . हे िववाद व ैयिक मतभ ेदांपेा स ंघटनामक रचन ेशी
संबंिधत समया ंमुळे होतात . उदाहरणाथ , यवथापन आिण य ुिनयन या ंयात सतत
आिण आमक मतभ ेद असतात . लाइन आिण कम चारी या ंयातील ख ेदजनक आिण
वारंवार िस झाल ेया स ंघषापैक एक होय हे याचेच उदाहरण आह े.
१२.३ संघषाची कारण े
संघष हा अन ेक परिथती आिण परवत नांचा परणाम आह े. याचे दोन म ुय भागा ंमये
वगकरण करता य ेईल
१. मानवी वत नाशी स ंबंिधत प ैलू
२. संथामक स ंरचना िक ंवा काय णालीचे पैलू.
१. संघषाचे वतन पैलू:
यात इतर गोबरोबरच मानवी भाव ना, ीकोन , आदश आिण समज हे सव संघषास
हातभार लावतात . एखादा गैरसमज िक ंवा संेषण दोष या मतभ ेदांचे कारण ठ शकते.
चुकया पतीन े अथ लावल ेया स ंवादाम ुळे ब या च समया उव ू शकतात. संघष
देखील अस ंय बाबवर िवरोधी िकोनात ून उव ू शकतो . उदाहरणाथ , दोन
उपाया ंकडे रोजगाराया सवम योजन ेबाबत िभन मत े असू शकतात .
संघषामये भावना , धारणा आिण आदशा नी ेरत घटक द ेखील समािव अस ू शकतात .
या भावना ोध , अिवास , भीती िक ंवा यिमवातील फरका ंमुळे केवळ ेषाया अस ू
शकतात . हे रंग, िलंग िकंवा धम यासारया घटका ंवर देखील आधारत अस ू शकत े.
काही प ुष मिह लांबल नकारामक िवचार करतात तर काही क ुटुंबांमये शुवाचा
मोठा इितहास असतो .
मूयांवरील स ंघष िविवध म ूयांमुळे उवतात , यापैक काही सा ंकृितक मूये असू
शकतात . उदाहरणाथ , एक उपाय खच कमी करयासाठी काही कम चा या ंना संपुात
आणू शकतो , परंतु दुसरा उपाय लोका ंना पैशापेा जात महव द ेऊ शकतो आिण
पयायी खच -कपात उपाया ंना अन ुकूल अस ू शकतो. आणखी एक उदाहरण हणज े एक munotes.in

Page 133


संघष िनराकरण
133 ायापक जो याया िशकवयाया धोरणा ंमये वात ंयाला महव द ेतो; पण याया
ीकोना ंचे बारकाईन े िनरीण क ेयास समया उव ू शकतात .
एखाा यच े यिमव वतःच स ंघषास कारणीभ ूत ठ शकत े. उदाहरणाथ , काही
लोक न ैसिगकरया ितक ूल आिण स ंघषामक असतात , याम ुळे यांना लढा स ु
करयास व ृ केले जाते.
२. संघषाचे संरचनामक प ैलू:
संपूण संघटनामक स ंरचना आिण याया उप -घटका ंमधील समया ंमुळे यासारख े संघष
िवकिसत होतात . यात अनेक समया ंचा समाव ेश होतो .
अ] भूिमका अस ुरितता : भूिमका ही एखाा स ंथेतील िक ंवा समाजातील िविश
िथतीशी जोडल ेया काया चा सम ूह असत े, कारण ितचे काय पपण े परभािषत क ेले
जात नाही जर िविश का य चुकची परभािषत क ेली गेली असतील , तर ती करणारी
य या प तीने काय करणार नाही . जे इतरा ंनी केलेले याला हव े आहे. यातून संघष
िनमाण होईल , िवशेषत: या लोका ंमये आिण याया यना ंवर भूिमकांया
अिनितत ेमुळे अवल ंबून असल ेयांमये अनेक वैिश्यांसह अन ेक डॉटरा ंना िनय ु
करणार े णालय िक ंवा वैकय िलिनकमय े संघष होऊ शकतो .
ब] कामाया वाहाची रचना : खराब िनयोिजत समवय , गरजा आिण खराब रचना
केलेया काय -वाह स ंरचनांमुळे संघष उवतात , िवशेषत: जेहा नोकया एकम ेकांशी
जोडल ेया असतात . उदाहरणाथ , हॉिपटलमय े, डॉटर आिण प रचारका ंनी सहका य
केले पािह जे, कारण यांया भ ूिमका जवळ ून संबंिधत आह ेत. पण कामात स ुसूता
नसयाम ुळे मतभ ेद आिण ग ैरसमज िनमा ण होतात. यामाण ेच रेटॉरंटमधील व ेटर
आिण वय ंपाक आवयक ान आिण मदतीसाठी एकम ेकांवर अवल ंबून असतात .
असंब काय वाह आिण खराब स ंरिचत ियांमधून संघष आिण समया उव तात.
३. संघषाची संघटनामक कारण े:
संघटना ंमधील स ंघषाचा पिहला आिण सवा त य ोत हणज े मयािदत ोता ंवरील
संघष. कोणया ही संथेकडे असीम स ंसाधन े नसतात . वेळ, पैसा, संसाधन े, साधन े
िकंवा य या ंया वाटपाव न वाद िनमा ण होऊ शकतात . परपरावल ंबन आिण
अिधकार िक ंवा उरदाियव याबल अपता ही स ंघषाची दोन स ंघटनामक कारण े
आहेत.
१२.४ संघषाचे परणाम
यावसाियक परिथतीत हा िवरोधाभास खरोखरच ‘दुहेरी’ भाव आह े. कारण आिण
परिथतीया गतीवर अवल ंबून सकारामक आिण नकारामक दोही परणाम शय
आहेत.
munotes.in

Page 134


संघटना चे समाजशा
134 अ) संघषाचे सकारामक प ैलू:
१) संघषाला फायद ेशीर प ैलू असू शकतात . संघष वारंवार संथांमये ययय आणत
असताना अधूनमधून याच े महवप ूण फायद ेही होऊ शकतात . संघषाचा पिहला
फायदा हा आह े क, तो पूव लपवल ेले मुे सवासमोर आणतो .
२) असहमतीम ुळे वारंवार नवीन स ंकपना आिण पतचा शोध घ ेयास व ृ केले
आहे. थोडयात सा ंगायचे तर असहमती सजनशील ता आिण बदला ंना ोसाहन
देते. जेहा उघड मतभ ेद िनमा ण होतात तेहा एखादी स ंथा िक ंवा काय युिनट
"नेहमीमाण े यवसाय " पुहा स ु क शकत नाही . कठीण िनवडी , नवीन िनयम ,
महवप ूण कमचारी बदल िक ंवा अगदी नवीन अ ंतगत संरचनेची आवयकता यावर
जोर िदला जातो आिण प ुढील हे परवत नासाठी आवयक अस ू शकत े.
३) यामुळे गट िना मजब ूत होत े, कारण संघष सदया ंना अिधक काय करयास व ृ
कन गट िक ंवा युिनट्सची काय मता स ुधा शकतो . येकजण या ंया प ूवया
उकृतेया मानका ंना मागे टाकयाची इछा बाळगतो . ितपया ला माग े
टाकयासाठी आिण वतःची चा ंगली वत: ची ितमा सयािपत करयासाठी
संघष असा उपय ु ठरतो .
४) ितपया ची योजना काय आह े हे पूणपणे समज ून घेयासाठी स ंघष दोही पा ंना
एकमेकांया कामिगरीच े बारकाईन े िनरीण करयास व ृ करत े. हे कायदशन
आिण ेरणा द ेखील स ुधा शकत े.
ब) संघषाचे नकारामक प ैलू:
संघषाचा एक दोष असा आह े क याच े काही अपरहाय वाईट परणाम होऊ शकतात
यांना जात पीकरणाची आवयकता नाही .
१) मतभेद अय ंत अिय अस ू शकतात आिण यांयामुळे वारंवार ती नकारामक
भावना उव ू शकत े..
२) य, गट िक ंवा िव भाग या ंयातील स ंवाद वार ंवार स ंघषामुळे िवकळीत होतो .
यांना समवय साधया त अडथळा य ेतो.
३) महवाची स ंथामक उि े साय करयाया यनात महवाया कामा ंपासून
वेळ आिण स ंसाधन े दूर जातात . संघष या सव मागानी काय करयाया स ंथेया
मतेमये लणीयरीया अडथळा आण ू शकतो .
४) अशी समजूत आहे क, यया गटा ंमधील मतभ ेद या ंया न ेयांना सहभागी
होया ऐवजी हकूमशाही मागा ने जायासाठी वाढवतात .
५) जेहा मतभेद असतात त ेहा दोही प अपमानापद ढीवादी वादात गुंतयाची
जात व ृी अ सते. munotes.in

Page 135


संघष िनराकरण
135 ६) जेहा िववाद होतो त ेहा दोही बाज ू एक न राहता यांया स ंबंिधत गट िक ंवा
िवभागा ंवरील िना ठळकपण े दशवतात . युाया हािनकारक भावा ंवर एक नजर
टाकयास हे प जाणवत े.
एखाा स ंथेची परणामकारकता अन ेक मागा नी स ंघषामुळे वाढू शकत े. तथािप , हे
लात ठ ेवणे महवाच े आह े क ह े फायद े केवळ त ेहाच साय होतील ज ेहा स ंघष
चांगया कार े हाताळला जाईल आिण िनय ंणाबाह ेर जाणार नाही.
१२.५ संघषाचे भावी यवथापन
जर स ंघषाचा परणाम दोही फायद े आिण खच होऊ शकतो , तर याच े िनयमन करण े ही
या िय ेया स ंबंधात असल ेया क ंपयांचे मुय आहान आहे. सुदैवाने, या संदभात
िविवध माग उपय ु असयाच े दशिवले गेले आ ह े. संघष भावीपण े यवथािपत
करयाया काही पतमय े आहेत. या पती प ुढीलमाण े :
१. सौदेबाजी / वाटाघाटी :
संथामक समया ंचे िनराकरण करयासाठी आिण या ंचे यशवीरया यवथापन
करयासाठी सौद ेबाजी िक ंवा वाटाघाटी ही सवा त लोकिय पत आह े. या िय ेमये
वैयिकरया िक ंवा मयथा ंारे वादत पा ंमधील ऑफर , काउंटर ऑफर आिण
सवलतची द ेवाणघ ेवाण समा िव असत े. िया यशवी झायास दोही पा ंना माय
असल ेली तडजोड क ेली जात े आिण िववाद यशवीरया िनकाली काढला जातो .
याऐवजी वाटाघाटी अयशवी झायास एक मोठी दरी पड ू शकत े. यामुळे िववाद
वाढतो.
२. तृतीय प िक ंवा बाह ेरील हत ेप:
दोही पा ंचे सवतोपरी यन अस ूनही वाटाघाटी अध ूनमधून ठप होतात . जेहा ह े
घडते तेहा त ृतीय प , जो थ ेट वादात ग ुंतलेला नसतो तेहा वारंवार मदतीसाठी
पाचारण केला जातो . अशा त ृतीय-पाया सहभागाच े सवात लोकिय कार हणज े
मयथी आिण लवाद . मयथीमय े ितसरी य िववादकया ना सहमती करारापय त
पोहोचयास मदत करयासाठी बर ेच यन करत े. मयथ पा ंवर कराराची स क
शकत नाही , कारण या ंना तस े करयाचा व ैधािनक अिधकार नसतो .
दुसरीकड े, लवादाला कराराया अटी लादयाचा , िकंवा अगदी कमीत कमी िकंवा
जोरदा र समथ न करयाचा अिधकार आह े. बंधनकारक लवादामय े प या अटना
परपर सहमती द ेतात. दोही प व ैिछक लवादामय े सुचवलेला करार नाकारण े
िनवडू शकतात . पारंपरक लवादामय े लवाद कोणयाही अटचा स ंच तािवत
करयास वत ं असतो . पण अंितमत : केवळ पा ंनी ऑफर क ेलेया अ ंितम ऑफरप ैक
एक िनवडतो .
munotes.in

Page 136


संघटना चे समाजशा
136 ३. सवच उिा ंची ेरणा :
लोक वार ंवार जगाला ‘आही आिण त े’ अशा दोन िवरोधी गटांमये िवभािजत करतात .
वतःचा गट इतरा ंपेा कसा व ेगळा आह े यावर जोर द ेणे आिण बाह ेरील लोका ंची
बदनामी करण े या दोही अय ंत सामय वान व ृी िजतया इतर स ंदभामये चिलत
आहेत िततयाच संथांमये चिलत आह ेत. िविवध िवभाग , काय गट आिण
िवभागा ंमधील अन ेक िववादा ंमये ते महवाची भ ूिमका बजावताना िदसतात . यांचे
िनराकरण करयासाठी दोन पा ंया िहतस ंबंधांना जोडणारी सवच उि े सादर क ेली
जाऊ शकतात . या धोरणाचा म ूलभूत िसा ंत असा आह े क याार े संवाद, समवय
आिण करारातील अडथळ े कमी क ेले जाऊ शकतात . मतभेदाया सव बाजूंनी ल
कित करयासाठी आिण सामाियक उिा ंया िदश ेने काय करयासाठी या धोरणाचा
वापर केला जाऊ शकतो . यामुळे संघषाऐवजी सहकाया ची शयता वाढत े.
४. हत ेप वाढवण े:
वाढीव हत ेप तंाचे उि सयाच े संघष वाढव ून या ंचे िनराकरण करयासाठी आिण
अनेक संबंिधत उि े साय कर णे हे आहे. या युचे औिचय खालीलमाण े आ हे:
जेहा भा ंडण अिधक ती होत े तेहा काही गोी डोयात य ेतात. घषण िक ंवा
मतभेदाया म ूलभूत कारणा ंचे पीकरण यावहारक , एकित उपाय शोधयाची गरज
मोहीम बनवत े. संघष नंतर उघडपण े कट होतात आिण प ृभागाया खाली
वाढयाऐवजी सव संबंिधत पा ंया समाधानासाठी स ंबोिधत क ेले जाऊ शकतात .
परणामी उपाय शोधयासाठी ख ूप दबाव य ेतो, याचे िविवध फायद े असू शकतात .
१२.६ सारांश
संघषाची याया दोन िक ंवा अिधक लोक िक ंवा संथांमधील वाद हण ून केली जात े
यामय े एक बाज ू इतरा ंया िको नावर वतःची य ेये िकंवा िकोन प ुढे नेयाचा
यन करत े. येक य चे वेगवेगळे िकोन , मूये आिण महवाका ंा यामुळे
लोकांमये संघष अपरहाय आहे. यामुळे यवथापन क ंपनी आिण ितया सदया ंया
फायासाठी स ंघष पूणपणे काढून टाकयाप ेा िनय ंित आिण यवथािपत करया वर
अिधक क ित आह े. संघष हे जेहा मत िक ंवा वारया ंमये थेट फरक असतो त ेहा
उवू शकतात , हणून या ंना कस े हाताळायच े आिण कस े सोडवायच े? हे जाण ून घेणे
महवाच े आहे. कमचा या ंमधील स ंघष िविवध परिथतमय े कामाया िठकाणी उव ू
शकतो आिण ज ेहा त े घडत े तेहा समया िबघडयाआधी ती सोडवण े महवाच े आहे.
संघष काहीव ेळा फायद ेशीर ठ शकतो , तर कधी तो संघटन वाढीस बाधा देखील आणू
शकतो . संघष िविवध मागा नी काळजीप ूवक यवथािपत करण े आवयक आह े. यामये
संपूणपणे संघष टाळण े आिण वर नम ूद केलेया िविवध भावी त ंांचा वापर करण े
समािव आह े.
munotes.in

Page 137


संघष िनराकरण
137 १२.६
१) संघषाची संकपना िवशद कन याचे िविवध पैलू सांगा.
२) संघष िनराकरणाया िविवध पती सा ंगा.
१२.७ संदभ
● Miall Hugh , Ramsbotham Oliver , woodhouse Tom . “Contemporary
Conflict Resolution , The Prevention , Management and
Transformation of Deadly Conflicts .” Polity Press , Publication , U.K.
1999 ,
● Kataria Pooja , “Conflict Resolution , Conflict : Forms , Causes and
Methods of Resolution .” Deep -Deep Publications ,New Delhi , 2007
● Bercovitch , Jacob “ Social Conflict and third parties .” Boulder , Co:
“Wesview Press . 1990 ,
● Tide well -C. Alan “Conflict Resolved ? A Critical Assessment of
Conflict Resolution .” Continuum Publication , London ,1998 ,
● Peter , Wallensteen , Understanding Conflict Resolution , War, Peac e
and the Global System , Sage Publications , Landon 2002 ,







munotes.in