SYBA-Sociology-SEM-IV-Paper-III-Marathi-munotes

Page 1

1 १
पकारता - पकारत ेवरील ी ेप अयास
(JOURNALISM : JOURNALISM STUDIES :
AN OVERVIEW )
करणाची रचना :
१.० उिे
१.१ तावना
१.२ पकारत ेची याया
१.३ पकारत ेचे वप
१.४ पकारत ेची याी
१.५ पकारत ेचे काय
१.६ पकारत ेचे कार
१.७ भारतातील पकारत ेचा िवकास
१.८ पकारत ेचे कायद े
१.९ सारांश
१.१०
१.११ संदभ सािहय
१.० उि े (OBJECTIVE )
 पकारत ेची संकपना , याी , काय, कार , कायद े समज ून घेणे.
 भारतीय पकारत ेया िव कासावरती ी ेप टाकण े.
१.१ तावना (INTROD UCTION )
सोळाया शतकामय े जागितक तरावर ती पकारता स ुवातीचा काळ हणून
ओळखला जातो . या का ळामये जमनी मय े छपाई मिशनचा शोध लागला होता . तेहा
वृप आिण मािसक े ही साव जिनक िशण द ेयाची भ ूिमका िन भावत होती . सन
१६५५ मये थम राजकय पकाची िनिम ती करयात आली . याला Oxford
Gazette हणून वृपाचा दजा देयाची आवयकता िनमा ण झाली . यातून वृपाची
सुवातीची ओ ळख िनमा ण झाली . पकारता ह े ासंिगक घटनाची मािहतीच े उपादन
आिण िवतरण आहे. तीचा जागितक पकारता ही यवसाय हण ून उपयोगात आणला munotes.in

Page 2


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

2 आहे. तसेच नागर पकारता ही मािहतीच े संकलन आिण काशन करयात य ेऊ
लागली . या पकारता मायमामय े बातमी प (वृप) रेडीओ, दूरदशन आिण
इंटरनेट इयादचा समाव ेश करयात आला . पकारता ही बातमी आिण मािहतीच े
संकलन , िनिमती, मुयमापन आिण सादरीकरणाची क ृतीशील िया आह े हे ए क
िनिमतीम उपादन आह े. ही एक स ंवादाची िया आह े. या मायमात ून यापक
जनसम ुदायाशी स ंपक मािहतीया द ेवाण घ ेवाणीत ून करता य ेतो. यामध ून साव जिनक
ाची चचा यापक जनसम ुदायासमोर ठ ेवून यात ून जनमत जनजाग ृती आिण मनोर ंजन
इयादी गोी लोकशाही समाजात करता य ेतात. पकारता ही यापक जनसम ुदायाच े
िहत समोर ठ ेवून केली जात े. याचा ह ेतू हा य ेक नागरकाला बातमीया वपात
यांचा दैनंिदन जीवनातील घडणा या घटना या बरोबर समाज आिण या ंचे शासन या
संबंधीत मािहती सारत करयाचा असतो .
पकारता ही यापक स ंकपना आह े. ती य ेक देशात यापक साव िक तरावरती
भूिमका िनभावत े. हे सरकारया िनण यावरती अय यरया िनय ंण ठ ेवयाच े
काय करत े. ते सरकार प ेा व तंयरया काय करत असत े. ती खाजगी उोग हण ून
नफा िम ळवत असत े. हे करत असताना यापक जनमत समोर ठ ेवून लोकशाही पतीन े
काय केले जाते.
एकिवसाया शतकामय े पकारत ेचे वप अिधक यापक बनत आह े. नवीन मािहती
तंानाचा उपयोग कन पकारता अिधक भावी , सुिनयोिजत यापक तरावरती
होत आहे. यासाठी स ंगणक, इंटरनेट, सामािजक मायम े याचा वापर अ िधक माणात
होत आह े.तसेच िडजीटल मायमा ंचा वापर कन बातया ंचा सार अिधक यापक
आिण गित शील जनमायम हण ून होताना िदसत आहे.
१.२ पका रतेची याया (Definition of journalism )
पकारता ही स ंकपना यापक अथा ने प कर याचे काम अन ेक अयासका ंनी केले
आहे. पकारता या शदाला इ ंजी मय े Journalism असे हटल े आहे. हा शद
िवशेषत: वृपास ंबंधी वापरयात आला आह े. याच बरोबर रेिडओ, दूरदशन आिण
इंटरनेट इयादी वरील बातमीची सादरीकरणा संदभात केली आह े. Journalism या
शदाची उपी लॅिटन Latin शदात Daily हणज े दैनंिदन असा अथ समजून घेता
येतो. रोम मय े Acta Diurna यांनी थम याला Newspaper वृप हा शद
उपयोगात आणला . जे वृपात द ैनंिदन बातमी चे लेखन करतात या ंना बातमीदार /
पकार अस े हणतात . काही अयासका ंनी पकारत ेया याया प ुढीलमाण े
सांिगतया आह ेत.
१) लेसले टीफस (Leslie Stephens ) यांया मत े ’पकारता हणज े दैनंिदन
घटना ंया संदभात लेखनासाठी प ैसे िदले जातात ज े तुहाला मािहत नसत े.“
munotes.in

Page 3


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
3 २) वेबटर थड इंटरनॅशनल िडशनरी यांया मत े, पकारता ही स ंकपना
मयकालीन घटना ंया संबंधीया मािहतीच े संकलन आिण स ंपादन, सादरीकरण ,
काशन िक ंवा सारण स ंबंधीत आह े.
३) अमेरकन ेस इंटीटॅशन यांया मत े ’पका रता ही मािहती आिण बातमीच े
संकलन , िनिमती, सादरीकरण आिण म ुयकनच े ियाकलाप आह े. तसेच ती
उपादनशील िया आह े.“
४) जरयािलजम िडशनरी यांया मत े, ’पकारता ही यवसाय हण ून बातमीच े
लेखन, संपादन, बातमीदार , फोटोाफ िक ंवा सारना शी संबंधीत बाब हण ून
ओळखली जात े.“
५) इंनसायलोिपडीया ऑफ िटािनया यांया मत े पकारता ही बातमीच े संकलन ,
िनिमती आिण िवतरणाची िया आह े आिण याच े रेिडओ, दूरदशन, फोटोाफ
(छायांकन) िचपट याच बरोबर म ुित आिण इल ेोिनम मायम हण ून वृप,
मािसक े, पुतके, बलॅग, वेबकाट , सामािजक मायम े आिण इम ेल इयादया
मायमात ून दैनंिदन आिण भिवयकालीन घटनाच े ितिब ंब हण ून ओळखले जाते.
६) झेलीअर यांया मत े, पकारता ही आज ूबाजूया लोका ंनी वत : इन इतरासिहत
मािहतीच े सामाईक करणाची आवयकता आयोिजत क ेली जात े ितला प कारता
असे हटल े जाते.
७) बॉड एफ िस ेर यांया मत े पकारता ही साव जिनक तरावरती बातमी
पोहोचवताना बातमीची िनिम ती आिण िटपया करयाच े िविवध कार आह े, जी
सव जगभर पाहयास िम ळते. यामय े ब ह स ंय लोका ंचे िहतस ंबंध असतात
आिण ज े पकार म ुलभूत भौितक आधार े िवचार िया आिण स ंकपनाची िनिम ती
हणून केली जात े.
थोडयात पकारता ही साव िक तरावरती बातमीची िनिम ती स ंकलन , संपादन
आिण सारणाची िया हण ून ओ ळखली जात े. पकार तेचा अथ हा द ैनंिदन
जीवनात घड णाया घटना ंया मािहतीच े स ेशनाया स ंदभात आह े. यामय े मुित
ाय आिण य वपाची िनिम ती स ंपादन, सादरीकरण , सारण करयात ून
पकारत ेचे सादरीकरण क ेले जाते.
१.३ पकारत ेचे वप (NATURE OF JOURNALISM )
पका रता ही स ंकपना यापक अथा नी समजून घेयासाठी याचे वप समज ून घेणे
आवयक आह े. यामुळे या संकपन ेचे नेमके वप काय आह े यासाठी पकारत ेचे
वप प ुढील म ुाया आधार े प करता य ेईल.
munotes.in

Page 4


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

4 १) पकारता ही घटनाची व ेळेवर बातमी द ेणे (Journalism is the timely
reporting of event ) :
सावजिनक जीवनामय े अ नेक घटना ंची मािहतीच े बातमीया वपात मा ंडणी क ेली
जाते. या घटना िवषयीची मािहती सव पोहोचवयाच े काम क ेले जात े. या घटनाच े
वप अिधक वत ूिन व यििनरप े आिण अिधक तपरत ेने यापक तरावरती
सादर करतात याम ुळे या घटनाना बातमी आिण मािहती या वपात ल ेखन िनिम ती
संपादन आिण सारण इयादया सादर करतात . यामुळे अिधक िसीच े मूय व
जनमत िनिम ती याम ुळे केली जात े.
२) पकारता ही समाजाया स ंबंधात िकोन आिण बातमीच े सार आह े
(Journalism is dissemination of news and view abo ut the
society ) :
पकारता ही समाजात घडणा या घटनाच े बातमीया वपात सार करत े. समाजात
दैनंिदन जीवनात अन ेक घटना घडत असतात . यांया ल ेखन स ंपादन िनिम ती आिण
सारण करयासाठी पकारता क ेली जात े. यामुळे घटनेची मािहती साव जिनक करण
करयात य ेते.
३) पकारता ही मायम संेषण ेात काय करते (Journalism Activity
Field in Mass Communication ) :
पकारता ही मायम स ंेषणाचा म ुय किबंदू मानला जातो . मायमाया
सारणामय े पकारता म ुित, वनी आिण िचिफत आिण इ ंटरनेट या पात यावरती
कायरत असतात . यामय े रेिडओ, दूरदशन, इलेोिनक मायम , इंटरनेट सामािजक
मायम े यांयातून मायम स ंेषण ही पकारत ेचे े हण ून काय रत असयाच े िदसून
येते.
४) पकारता ही लोक िशणाच े मायम बनत े (Journalism has become
the media of m ass education ) :
पकारता ही बातमी आिण मािहतीच े सारण यापक जनसम ुदायापय त करत असत े.
दैनंिदन जीवनातील घटना ंचे मािहती आिण बातमीच े सारण ह े लोक िशण करयाच े
काय करत े. यामुळे एखाा घटन ेचे सिवतर मािहती चार होतो . याचा उपयोग
लोकांना मािह तीया वपात ान ाी होत े. यामुळे ानिनिम ती सारण िया
सोईकर आह े.
५) पकारता अिधक भावी बातमी सादरीकरण (Journalism has a it main
activity reporting of event ):
पकारता ही घटनाया स ंदभात भावी बातमीच े सादरीकरण आह े. हे करत असताना
ासंिगक घटनाच े मािहतीच े संकलनासाठी अन ेक िनमा ण केले जातात . यामय े का, munotes.in

Page 5


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
5 कुठे, काय, कसे, कोण इयादी ात ून मािहती स ंकलन स ंपादन आिण सादरीकरण क ेले
जाते. बातमी िनिम ती करयाच े ाथिमक ाची िनिम ती महवप ूण मानली जात े.
६) पका रतेमये अन ेक मायमाचा समाव ेश (Journalism exits in a
number of media ) :
पकारता ही अन ेक मायमाचा समाव ेश होतो . यामुळे याची यापकता म ुित ाय
आिण य अशा कारया मायमात ून िदसत े. या मायमामय े रेिडओ, इलेोिनक ,
इंटरनेट याया मा यमात ून अन ेक मायम सम ुह िनमा ण केले जातात . ते मािहती आिण
बातमीच े सावजिनक तरावरती पोहचयाच े काम क ेले जात े. यामुळे बातमी आिण
मािहतीच े सारण अिधक गितशील व परवत नशील वपात िवकिसत होत असयाच े
िदसून येते.
७) पकारता ही मायमा ंया यापक तरा वरती काय करत े (Journalism is a
browder sector work of mass media ) :
पकारता ही यापक तरावरती काय करत े. यासाठी िविवध मायमा ंया पात ळीवरती
काय करत असतात . सवसामाय त े गुंतागुंतीया ेामय े जाऊन य दश या
घटनेचे िनरण न दवून ती सव सामाय लोका ंपयत पोहोचवयाच े काय करत असतात .
यामुळे याची यापकता अन ेक तरापय त पोहोचवयाच े काय करत े. सवसामाय
यना या िवषयीची मािहती सहज रया उपलध कन िदली जात े.
थोडयात पकारता ही िनर ंतर चालल ेली िया आह े. जी मािहती आिण बातमीया
सारामय े, िनिमती, संपादन, काशन इयादी तरावरती काय करत े. यामुळे दैनंिदन
जीवनात घड णाया घटनाची मािहती सव सामायपय त पोहोचवयाच े काय होते.
यासाठी अन ेक कारया मायमाचा वापर कन जनबोधन करयात य ेते.
१.४ पकारतीची याी (SCOPE OF JOURNALISM )
पकारता ह े जनमायम हण ून ओ ळखल े जात े जे क दैनंिदन जीवनातील घटनाच े
वतूिन िनरीण कन याच े लेखन क ेले जाते. यामुळे ही मािहती सव सामायपय त
पोहोचयाच े काय करत े. यामुळे पकारत ेला या पक याी ा होत े. यांची याी
पुढील म ुाया आधार े प करता य ेईल.
१) पकारता ही साव िक आह े (Journalism is Universal ) :
सवसाधारणपण े संपूण जागितक तरावरती पकारत ेचे वप साव िक िदस ून येते. या
पकार तेया मायमात ून बातमी आिण मािहती या सारणासाठी िनिम ती स ंपादन
आिण काशन या ंया स ंबंधीत काय करत असत े. यामुळे दैनंिदन जीवनात घड णाया
घटनाची सिवतर मािहती ा होत े. ही मािहती सामािजक , सांकृितक, धािमक,
आिथक, राजकय आ ंतरराीय घडामोडी या ंयािवषयी ची सिवतर मािहती वाचका
समोर पोहोचवयाच े काय साविक तरावरती पोहोचवत े. यातून मािहती , मनोरंजन, munotes.in

Page 6


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

6 खेळ, आरोय , िशण , नोकरी , यवसाय , उोगध ंदा, आंतरराीय स ंबंध या िवषयीची
मािहती सारत क ेली जात े.
२) पकारता थम नागरका ंशी मािणक िना असत े (Journalism First
Loyalty is the Citizens ) :
पकारता ह े यापक मायम आह े. यामुळे बातमी आिण मािहतीची यापकता अिधक
सावजिनक तरावरती पोहोचवल े जाते. हे करत असताना नागरक हा किबंदू मानून
यांना अप ेित वत ूिन व नािवय मािहती तपास ून पाहन ती नागरकापय त पोहोचवली
जाते. यामुळे बातमी आिण मािहतीला अयन साधारण महव ा होत े. याचा परणाम
वाचकाया मत णाली वरती होतो. यावरतीच पकार तेची ामािणकता भावी काय
करत असत े.
३) पकारता थम सय ब ंधनकार नाही (Journalism’s first o bligation is
not the truth ) :
पकारता ही यापक तरावरती काय करत असताना ती थम सय ब ंधनकारक नाही .
कारण द ैनंिदन घटनाच े वप , सिधंता आिण ग ुंतागुंतीया वपात असत े. यामुळे
या घटनाची सयता पडता ळून पाहत असताना अन ेक बदल होत असतात . याया
घटना ंची पुनरावृी होण े आवयक आह े. यामुळे यामय े सातय आढ ळून येत नाही .
यामुळे सय मािहती िवषय ब ंधनकारक राह शकत नाही .
४) पकारता ही सारा ंश पडताळणीची िशत आह े (Journalism essence is
discipline of verification ) :
दैनंिदन जीवनात घडणा या घटका ंची नद प कारत ेया मायमा तून घेतली जात े. तेहा
या घटना ंची पडता ळणी सारा ंश वपात िशत ठ ेवयाच े काय केले जाते. या घटना
समजून घेताना याच े िनरीण वत ूिन आिण सयशीलपण े तपासणी करयात य ेते. हे
करत असताना या घटन ेया थळी पोहचून या स ंबंधी अनेक यशी मािहती
तपास ून पािहली जात े. यामुळे याची पडता ळणी कन याच े मािह ती आिण बातमी
मये पांतरण क ेले जाते.
५) पकारता ही बातमी कोण करत असतो यावरती अवल ंबून असत े
(Journalism must maintain an independent from those they
cover ):
पकारता मय े बातमी आिण मािहतीच े संकलन करयासाठी पकारावरती अवल ंबून
असत े. पकारत ेमये बातमीदाराची भ ूिमका महवाची असत े. जो यामय े घटना
या िठकाणी घडली आह े या िठकाणी जाऊन मािहतीच े संकलन कन बातमीया
वपात याची मा ंडणी करत असतात . तेहा प कार कशाकार े या घटन ेला पाहतो
या घटन ेचे महव आिण जनत ेवरील परणाम इयादी बाबचा िवचार कन बातमीच े munotes.in

Page 7


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
7 संकलन क ेले जाते. यामुळे पकाराची भ ूिमका ही या बातमीया अन ुशंगाने महवाची
असत े.
६) पकारता ही स ेचे वत ंपणे िनरीण करत े (Journalis m as an
independent monitor of power ) :
पकारता ही सव सामाय जनत ेया ाची मा ंडणी व ृपामय े करत असत े. यामुळे
पकारत ेचे वत ं अितव िनमा ण करयासाठी साव जिनक ितिनधीव करयाच े
काम करत े. ा समया सरकार समोर उपिथ त करत असत े. यामुळे साधारी
पाच े ल या ाकड े वेधयाच े काय करत असत े. यामुळे पकारता ह े सा
िनयंणावरती ल कीत कन ठ ेवयाची भ ूिमका िनभावत असत े.
७) पकारता ही एका म ंचावर साव जिनक िटका आिण तडजोड दान करतात .
(Journalism mus t provide a forum for public and compromise )
पकारता ही द ैनंिदन जीवनातील घटनाच े बातमी आिण मािहती सारण सव सामाय
जनतेसमोर ठ ेवले जाते. हे करत असताना जनत ेया ाच े राजकारण करयात य ेते. ते
शासन , सा, राजकारण आिण यायपािलक ेसमोर ठ ेवले जातात. तेहा
यािवषयावर साव जिनक िटका क ेली जात े. यामुळे यापक जनमत िनमा ण कन
यायाची भ ूिमका प करतात . तसेच काही ाची सोडवण ूक करयासाठी या ंयाशी
काही योय व ेगळी तडजोडीची भ ूिमका घ ेत असतात . यामुळे पकारता आपली योय
भूिमका िनभावत असत े.
८) पकारता यवसायाला या ंचा वैयिक िवव ेक वापरयाची परवानगी िदली
पािहज े (Journalism Practitioners must be allowed to expercise
their personal coscience ):
पकारता हा यवसाय आह े. यामय े य ेक पकार आपली भ ूिमका आिण काय
िनभावत असतो . हे करत अ सताना या यवसायात पकाराला याया व ैयिक िवव ेक
वापरयाची परवानगी द ेयात य ेणे आवयक आह े. यामुळे याची वत ं वत ूिन
िनरीण े, मते, लेखन पत , िवेषण आिण मनोर ंजन जािहरात इयादी स ंबंधीत
मांडणी, परखड मत े य करता य ेणे आवयक आह े. याचे वातंय महवाच े आ हे.
तरच व ैयिक िवव ेक मत य करता य ेईल.
थोडयात पकारत ेची याी यापक माणात समज ून घेता य ेते. पकारता हा
यवसाय जरी असला तरी त े लोकशाही समाजातील जनत ेचे ितिनधी हण ून काय
करत आह े. ही जनता शासन आिण राजकारण या ंयामधील द ुवा हण ून काय करत
असत े. याचबरोबर सामािजक , धािमक, सांकृितक, आिथक, राजकय , मनोरंजन
आिण जािहरात इ . ेात महवप ूण भूिमका िनभावत े. यामुळे याची याी अिधक
यापक वपात आह े.
munotes.in

Page 8


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

8 आपली गती तपासा :
१) पकारतीची याया सिव तर प करा .
२) पकारत ेचे वप प करा .
३) पकारत ेची याी सिवतर प करा .
१.५ पकारत ेचे काय (FUNCTIONS OF JOURNALISM )
पकारता ही यापक वपात जनसामायाया ािवषयी काय रत असत े. ते
सोडिवयासाठी भावी व सातयशी ल मायम हण ून यन करत असत े. याच बरोबर
बहआयामी वपाची काय समाजात करावी लागतात . यामुळे पकारता आपल े
वतं अितव िटकव ून आह े. हे पुढील म ुाया आधार े समज ून घेता येईल.
१) मािहती द ेणे (To information ) :
सयकालीन परिथती मय े घडणा या घटना संगािवषयीची मािहती सवसामाया ंन
पयत पोहोचवयाच े मुय काय पकारता करत े. येक सामािजक , सांकृितक,
धािमक, आिथक, राजकय , मनोरंजन, डा, आरोय , िशण श ेती, यापार , यवसाय ,
जािहरात आिण आ ंतरराीय स ंबंधीिवषयीची मािहती द ेयात येते. या मािहतीचा वापर
सवसामाय वाचकापय त पोहोचवयाच े काय केले जात े. दैनंिदन घटनाच े मािहती व
बातमीया वपातील िनिम ती संपादन, काशन , िसी व सारण इयादी ार े हे
काय करण े सोईकर होत े. यामुळे वृपे हे मािहतीच े महवाच े मायम हण ून पािहल े
जाते.
२) िवेषण (Interpret ) :
दैनंिदन जीवनात घडणा या घटनाच े वतूिन मािहतीच े िव ेषण पकारता काय करत
असत े. एखाा घटन ेची मािहती बरोबर या स ंबंधीत घटनाच े सिवतर िव ेषण क ेले
जाते. याया स ंबंधीत घटना या ंची िनिम ती, थळ, काळ, य याचा स ंबंध
जोडयात य ेतो. याचे य व सम ुदाय यावरती काय सकारामक आिण नकारामक
परणाम होतील या िवषयीच े सिवतर िव ेषण केले जाते.
३) मत िनिम ती (Mold Opinion ) :
समाजात घडणा या घटनािवषयी मािहतीच े िव ेषण, बातमी , अलेख, तंभ लेखन
करयात ून या िवषयाकड े ल व ेधले जाते. सवसामाय वाचकाला समाजात घडल ेया
घटनािवषयी मािहती िम ळायानंतर या घटना ंचा यि व समाजपरव े अथ वेगळा होत
असतो . असे असल े तरी वाचकाया मनाला िवचार करायला भाग पाड ेल अशा
लेखनात ून उपिथत करण े आवयक आ हे. या ात ून वाचक वत ंपणे िवचार
क लागतो . यातून या ा ंकडे पाहयाचे मत िकोन िनमा ण होते. सु वाचका ंना
या सव ाच े आकलन सहजरीया होत े तेहा मत िनिम तीची िया सहजरया होत े. munotes.in

Page 9


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
9 परणामी वाचक आपया ितिया ,मते आिण िकोन म ुपणे य करतो . ते
पकारत ेचे मुय काय हणून समजल े जाते.
४) चचची िनिम ती (Descusion making ) :
एखाा घटन ेसंबंधीची मािहती व बातमी वाचकासमोर पकारता ठ ेवत असत े. तेहा या
संबंधीची सखोल मािहती आिण िव ेषण वाचकाया समोर ठ ेवयाना . वाचकाया
िवचारामय े या घटन ेकडे पाहयास ंदभात िकोण िनमा ण होतो . यातून 'बी' या
ास ंदभात िविवध मता ंचे लोक एक य ेऊन ितिय ेया वपात आपल े म त
सावजिनक िठकाणी य करतात . यातून समान जाणीव वाचक वगा ची िनिम ती केली
जाते.
५) बोधन करणे (To Enlightenment ):
पकारता ही समाजातील य ेक यया बोधनासाठी काय करत े. समाजात
अचानकपण े िनमा ण झाल ेया न ैसिगक आपी , रोगराई , साथीच े आजार , सामािजक ,
धािमक समया , राजकय वाद इयादी अन ेक स ंगामय े वाचकाच े बोधन क ेले जाते.
यामुळे ा परिथतीमय े नेमके काय मत य कराव े या ाकड े पाहायच े यास ंबंधी
िनणय व उपाययोजना कस े कराव े याच े गांभीय ओळखून बोधनाच े काय पकारता
िनभावत असत े.
६) शासकय मािहतीचा सार (Spread of Government Information ) :
पकारता सामाय जनता आिण शासन यामधील द ुवा मयथाची भ ूिमका िनभावत
असत े. शासकय तरावरती जनत ेया िवकासकामा स ंदभात अन ेक िनण य घेयात
येतात. याचे योजनाया वपात लोका ंमये पोहोचवयाच े काम करत असतात .
जनतेला न ेमया समया काय आह े यास ंबंधी शासनान े यावरती कोणया योजना
िनमाण केया याची अ ंमलबजावणी यात ून लाभाया ची िनिम ती या िवषयीच े
मुयमापन सयता लोका ंसमोर आण ून लोका ंचे बोधन बरोबर शासनाला यािवषयी
उपिथत कन िदल े जातात . परणामी या योजनामय े जनआधारत परवत न कन
याची अ ंमलबजाव णी कड े ल व ेधले जाते याम ुळे पकारत ेचे काय महवप ूण आहे.
७) राजकय परिथतीच े िव ेषण (Analysis of Political Condition ) :
सय परिथती कात आिण रायातील राजकय घडामोडी स ंदभात िव ेषण
करयाच े काय पकारता करत े. राजकय िनवडण ूक, , चार, जािहरनाम े, नेतृव,
सा स ंपादन राजकय ऐय ब ंडखोरी सा स ंपादन इ . िवषयी चचा वाचका ंना देयाचे
काम क ेले जाते. या राजकारणाचा थािनक यवहारावरती काय परणाम होतो याच े
राजकय िहतस ंबंधी यािवषयीया घडामोडीवरती अन ेक अयासक , िवचारव ंत,
राजकय िव ेषक, याचे िवचार य करयास यासिपठ िनमा ण केले जाते. परणामी
राजकय िव ेषण करयात पकारता यशवी काय करत े. munotes.in

Page 10


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

10 ८) आंतरराीय स ंबंधाचे िव ेषण (Analysis of International Relation ):
पकारत ेया मायमात ून आंतरराीय स ंबंधाचे िव ेषण वा चकासमोर ठ ेवयाच े काय
केले जाते. यामय े आंतरराीय तरावरती न ेमया कोणया घडामोडी घडतात याचा
आपया द ेशामय े काय परणाम होईल , हा परणाम आिथ क आिण राजकय वपाच े
कसे होतील , कोणत े आंतरराीय करार झाल े, जागितक ब ँक यापार श ेती संरण
आरोय िशण , रोजगार स ुिवधा इयादी िवषयीची मािहती वाचका ंपयत पोहचवली जात े.
यामुळे अनेक बाज ूनी आ ंतरराीय स ंबंधाचे िव ेषण करयाच े काय पकारता करत
असत े.
९) खेळ आिण मनोर ंजन (Entertainment and Sports ) :
पकारत ेया इतर काया पैक ख ेळ आिण मनोर ंजन ही िततक ेच महवाच े आ ह े. या
दोही स ंबंधात महवाची बातमी आिण मािहती वाचकापय त पोहोचवयाच े काय
बातमीदार / पकारता सतत करत असतो . यामुळे आंतरराीय , राीय , राय आिण
थािनक डा कारची य दश सारण , िचण आिण लेखन करयात य ेते.
यामुळे डा वपाया बातया वाचका ंपयत पोहोचवया जातात . मुयत: िकेट,
फुटबॉल आिण अ ॅथलॅिटस ि डा कार ेकांन समोर ठ ेवला जातो . तसेच मनोर ंजना
मये सािहयल ेखन, नाटक , संगीत, गायन, नृय, िचपट , पटकथा , लघुमािलका
इयादी कारया मायमात ून वाचका ंना मािहती िदली जात े. याला िसी जािहरात
आिण समीणपर ल ेखन काय पकारत ेया मायमात ून वाचका ंना नवीन मािहती
सातयान े समोर ठ ेवली जात े.
थोडयात पकारत ेया काया चा आढावा घ ेतला असता अस े िदस ून येते क,
पकार तेचे काय वाचका ंना सातयान े नवनवीन मािहती सारत चारत करयाच े
काम करत े, वाचका ंया आवडीन ुसार याला अप ेित न ेमके काय आह े हे जाणून घेऊन
नवीन मा ंडणी करयात य ेते. यासाठी अिभय वात ंयाया अिभची , संवेदना,
जाणीव िनमा ण करयाच े काय केले जाते. यामुळे आजया स ंदभात पकारत ेचे काय
महवप ूण भूिमका िनभावत असयाच े प होत े.
आपली गती तपासा :
१) पकारत ेचे नेमके काय सिवतरपण े वणन करा .
१.६ पकारत ेचे कार (TYPES OF JOURNALISM )
एकिवसाया शतकामय े पकारता ेामये यापक माणात गितशीलता आिण
परवत नामक िवकास होत आह े. याचे व प बदलत असताना या ंचे वप समज ून
घेणे आवयक आह े. पकारत ेचे िविवध कार ह े यांया ल ेखनाच े िवषय आिण
महवावरती अवल ंबून आह े. या संबंधीचा न ेमका वाचक वग कोणया आवडीचा आह े
यानुसार ल ेखन कार सम ृ व िवकिसत क ेला जातो . याचबरोबर िविश कारच े
कौशय , गुणवा आिण आवडीवरती िवकिसत क ेला जातो . याया या आधारत munotes.in

Page 11


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
11 कारान ुसार पकारत ेचा िवकास होतो . ही पकारता िविश िवषय आधारत तपास
बातमी , िदघकाळ लेखक, मािलका बातमी , अेलख, ासंिगक ल ेखन, तंभ लेखन
इयादीया वपात पकारता कारामय े केला जातो . हे कार म ुित ाय य
आिण सामािजक मायम (इंटरनेट) इयादया वपान ुसार समज ून घेता येतो, याचा
उेश हा यि व समाजावरती िविवध मायमात ून सामािजक घटनाचा परणाम तपास ून
पािहला जातो , हे िविवध पकार तेया काराया मायमान े समाजावरील परणाम
नदवयाच े काम करत े. यामुळे वतुिन बातमी आिण मािहती वाचका ंना पोहचवयात
यश ा होत े. पकारत ेचे कार प ुढीलमाण े सांगता य ेतील.
१) शोध पकारता (Investigative Journalism ) :
शोध पकारता हा पकारत ेया कारातील महवाचा कार हण ून ओळखला जातो
क जो एक िविश िवषयास ंबंधी शोध आधारत पकारता कार आह े. यामय े
गुहेगारी, राजकय ाचार , अयाचार इयादीसारया घटनाया आधार े
शोधप कारता क ेली जात े. शोधपकारता बातमी िलिहताना अिधक कालावधी लागतो .
यायासाठी शोध काय करयास बातमीदारास अिधक व ेळ घेऊन ल ेखन काय कराव े
लागत े. ही पकारता पार ंपरक व ृपे, मािसक े आिण म ु पकारत ेचे पकार यामय े
कायरत असतात . अनेक वृपे यामय े गुंतवणूक करयास तयार नसतात . कारण ही
पकारता खिच क अिधक म आिण व ेळखाऊ वपाची आह े. यामुळे ही पकारता
संघटीत पात ळीवरती िविवध व ृपे सामुदाियक पात ळीवरती काय करतात .
२) िवकासामक पकारता (Development Journalism ) :
िवकासामक प कारता ही सार मायमा ंचे सामािजक परवत न आिण िवकासाया
तरावरील योगदान हण ून ओळखली जात े. सन १९६० मये Press Foundation
of Asia या संघटनेने िवकिसत क ेली. िफिलिपनो पकार अलान चालकल ेय (Alan
Chalkley ) आिण य ुऑन म ेरकॅडो (Juan Mercado ) यांनी सामािज क आिथ क
िवकासा स ंबंधीत पकारता िनमा ण करयास स ुवात क ेली. या पकारत ेचा उ ेश
शासकय धोरणाया जनसामायाया सामािजक आिथ क िवकासावरती न ेमका परणाम
काय झाला याची बातमी केली जात े. तसेच शासकय योजना कपाचा सामाय
तरावरती न ेमके काय परणाम हो तात या ंचे मुयमापन करयाच े काय केले जात े.
सिथतीत िवकास पकारता ही रायाया सामािजक , आिथक िवकास आिण या ंचा
िवकासामक स ुधारणा कशी होत े याया बातमी व मािहती या लेखन पकारत ेमये
करतात . तसेच सामािजक , आिथक दार ्य, बेरोजगारी , कप त व ाचार इयादी
आंतरराीय राजकय सम ुदायाच े समय ेकडे लय व ेधून घेयाचा मायम ितिनधी
हणून भूिमका िनभावत े. या समय ेकडे इतर मायम पकारत ेने दुल केले आहे अशा
समया जनसम ुदायासमोर पकारता , शेती, अनस ुरा, िशण , सारता, बेरोजगारी ,
मािहती त ंान िवकास , घरांची परिथती पया वरण िचर ंिजवी िवकास , शहरी ामीण
िवकास , िलंगभाव समानता इयादी िवषयी पकारता क ेली जात े. यामुळे नागरका ंचे munotes.in

Page 12


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

12 िवकासामक समया सोडवयासाठी आिण शासकय धोरणात लोकािभम ूख परवत न
करयास महवा चे योगदान द ेतात. यामुळे सिथतीत या पकारत ेला महव आह े.
३) िपवळी पकारता (Yellow Journalism ) :
िपवळी पकारता ही अम ेरकेतून पकारत ेची संकपना हण ून ओ ळखली जात े. ही
पकारता व ृपाया म ुया पानावरती ह ेडलाईन आिण लव ेधी वपाची असत े. ही
पकारता अन ैितक िक ंवा यवसायास का ंळीबा असणार े सादरीकरण हण ून
ओळखतात . Joseph Compbell यांनी िपव ळी पकारता याया क ेली आह े.
यांया मत े िपवळी पकारत ेचे वृप यामय े हेडलाईन या अिधक भडक ल ेखन
करतात . िविवध िवषयावरती अनो ळखी मािहती ोताया आिण वरिचत घटना
संगाचे अशी पकारता हणज े िपवळी पकारता हण ून ओळखतात . या पकारत ेचे
वैिश्ये Frank Luther Motto या सा ंिगतली आह ेत. यांया मत े एक ही पकारता
लहान बातमीच े भडक गडद िशष क हण ून केली जात े. दुसरे यामय े छायािच , िच
यांचा वापर करतात . ितसर े, या पकारत ेत खोट ्या मुलाखती िदशाभ ूल करणारी म ुय
हेडलाईन , अिशित त ं लोक हण ून याची मत े महवाची समजली जातात , चौथे
रिववार प ूण रंगीत प ुरवणी आिण Comic Strips बरोबर या ंचे लेखन क ेले जाते. पाच,
यवथ ेया समोर मान झ ुकून काम करण े ही िपव या पकारत ेची वैिश्ये आढ ळून
येते. ही संकपना सन १८९० या मयावरती Joseph Pulitzer and William
Randolph यांनी New York World आिण New York Journal यामय े वापरयात
आली . Erwin Wardman यांनी New York Press मये Yello w Journ als and
School of Yello w Kid Journalism ही वृपकारणी वापरली होती . ही पकारता
अमेरका द ेशामय े अिधक माणात आढ ळून आली .
४) मु पकारता (Freelance Journalist ) :
पकारत ेया कारामय े मु पकारता हा एक कार ओ ळखला जातो . ही
पकारता यश वत ंपणे केली जात े. यांयावरती कोणयाही कारची ब ंधने
असत नाहीत . ते मु लेखन िविवध आवडीया िवषयावरती करत असतात . यांना
वातंय, मोकळीक, अवकाश आिण ल ेखनाची सवय असत े. असे असल े तरी म ु
पकार हा कदाईक आिण प ूवअंशाने देहयवादी राह काय करत असतो . सका ळात
इंटरनेटया वापरात ून मु पकारता क ेली जात े. िविवध व ेबसाईटवरती म ु लेखन
काय मु पकाराकड ून केले जाते. यासाठी ह े सामािजक मायमात ून आपया स ंपकाचे
जाळे िनमाण करतात . तेहा त े सातयान े जनत ेशी संपक कन मािहती घ ेत असतात .
यासाठी Online Communities शी जोड ून घेयात य ेते. यातून Website ची
बांधणी क ेली जात े. यावरती िविवध कारच े लेखन क ेले जाते जे वाचकाना सहजरया
उपलध कन िदल े जात े. या ल ेखनात नवीन स ंकपना िवचार आिण यवहाराया
आधार े िव ेषण क ेले जात े. यामुळे आपया द ैिनक, मािसक आिण सामािजक
मायमाकड े वाचक वग अिधक आकिष त केला जातो .
munotes.in

Page 13


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
13 ५) सारन पकारता (Broadcaste Journalism ):
सारण पकारता ही र ेडीओ, दूरदशन मायमात ून बातमी आिण मािहतीच े सारण
केले जात े. या पकारत े मय े हवामान , वाहतुक, खेळ आिण मनोर ंजन इयादी
घटकाचा समाव ेश होतो . याचबरोबर शोध पकारता आिण मतय काराचा समाव ेश
होतो. या पकारत ेत िहिडओ मायमात ून बातमीदार बातमी आिण मािहतीच े कथन
सादरीकरण करत असतो . याचबरोबर य घटनाथ ळी पकार जाऊन याच े
िनरीण आिण स ंबंधीत घटकाशी चचा कन बातमी ल ेखन आिण सादरीकरण करत
असतो .
६) ऑनलाईन पकारता (Online Journalism ) :
ऑनलाईन पकारता ही इ ंटरनेटया मायमात ून केली जात े. यामय े िडजीटल व ृपे
तंभ िकंवा सामािजक मायम या ंचा समाव ेश केला जातो . ऑनलाईन पकारता ही
य घडणा या घटनेचे बातमी आिण मािहतीया वपात ल ेकन करता त. हे लेखन
सामािजक मायम े टॉटर, फेसबूक, इटााम , तंभ लेखन, वेबसाईटया मायमात ून
जलद गतीन े केले जाते. यामुळे संगणक, माट फोन, टॅिबलेट, िविवध अ ॅप इयादीया
मायमात ून ऑनलाईन बा तमी आिण मािहतीच े सारण क ेले जात े. हे केवळ मािहती
तंाना , ान कौशय अस णाया य व सम ुदायासाठी उपय ु पकारत ेचा कार
आहे.
७) राजकय पकारता (Political Journalism ) :
राजकय पकारतीचा म ुय ह ेतू शासन , राजकारण आिण सा राजकारण या ंयातील
घडामोडीन े बातमी आिण मािहतीच े लेखन काय केले जाते. ा पकारत ेमये िविवध
घटका ंचा समाव ेश पाहयात य ेतो जे थािनक ाद ेिशक, राीय आिण आ ंतरराीय
तरावरील राजकय घडामोडीच े िव ेषण वाचकापय त पोहोचवल े जात े. यामय े
राजकय साकारण पत , िनवडण ूक सा थापन आिण जनत ेया ाच े राजकारण
अिधक सिवतर िलिहल े जाते. या पकारत े मये राजकय त य राजकय न ेतृव
आिण जनता या ंया िविवध मताचा म ु सहभाग क ेला जातो . यामुळे वाचकाला
राजकय िथता ंतरणावरती आपल े जनमत िनमा ण करण े शय आह े.
८) गुहेगारी पकारता (Criminal Journalism ):
गुहेगारी पकारता ही द ैनंिदन जीवनात घडणा या गुाच े वप , बातमी आिण
मािहती वपात वाचकापय त पोहोचवली जात े. ितला ग ुहेगारी पकारता हटल े जाते.
गुहेगारी बातया मय े सवसामाय लोका ंची अिधक ची असत े याचा वाचक वग
अिधक असयाच े िदसून येते. यामुळे बातमी ल ेखन आिण सारण अिधक आह े. या
बातयामय े गुहेगारी स ंबंधी वप , ितता ग ुाच े कार , पोलीस य ंणा कायदा व
सुयवथा , यायालय िनण य इयादी घटका ंचा समाव ेश केला आह े. या बा तया
पोलीसा ंमाफत िमळत असतात . यामय े गुहेगार कोण , संशयीत आरोप , पोलीस क ेस
(करणाचा ) िथती यायालयाच े िनण य या स ंबंधी मािहती िम ळते. यामुळे या munotes.in

Page 14


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

14 पकारत ेचे दीघकाळ संबंध अिदक प होतात . यामुळे या पकारत ेला महव ा
झाले आहे.
९) डा पकारता (Sports Journalism ) :
डा पकारता ही ाम ुयान े डा िवषयीया बातया ंना महवाच े मानत े. डा
पकारता ही िविवध डा पधा चे लेखन करतात . यामय े डा पधा चे संघ,
खेळाडू, डा कार , डा सामयातल े िवजय , पराजय िवषयीची मािहती इयादचा
समाव ेश होतो . डा पकारता ही िविश शोध आिण मत े याचे बातमीया वपात
प करतात . याचे बातमी ल ेखन आिण ेपण पात बातमीच े सादरीकरण करतात .
१८ या शतकापास ून ही पकारता काय रत आह े. ा बातया ंना मयम आिण
तळातील वगा चे अिधक आवडीचा िवषय हण ून समोर आला . ते ESPN आिण Sports
चॅनसया मायमात ून. वतं डा पकारता समोर य ेऊ लागली . सिथती नवीन
तंान आिण सारणाची िविवध मायम े येत आह ेत. यामुळे डा बातमी ल ेखन
आिन सारणामय े अिधक पधा मक आहान े िनमाण होत आह े.
१०) यापार आिण यवसाय पकारता (Business and Trade
Journalism ):
यापार आिण यवसाय पकारता म ुय क हे यापार यवसाय आिण वािणय
ेातील ग ुंतवणूक नफा व तोटा या िवषयीया बातया आिण मािहती याच े लेखन
यामय े केले जातात . यापारी बातमी मये िविश यापार ब ँक यवहार कायद े यवहार
इयादी िवषयीची बातमी व मािहती व ृपे मािसक े आिण इ ंटरनेटया मायमात ून या
बातमीच े सादरीकरण आिण सारण क ेले जात े. यातून संपूण जागितक तरावरील
यापार व यवसायामय े अनेक िथय ंतरे कशी होतात . याचे तेजी, मंदी आिण
साठेबाजार या िवषयाशी स ंबंध समज ून घेता येतात. यामुळे यापारी व यवसाय वगा ला
पुढील ग ुंतवणूक यापार बाजार दर यािवषयीची मािहती िदली जात े. यामुळे या
पकारत ेला अिधक महव आह े.
११) जागितक पकारता (Global Jo urnalism ) :
जागितक पकारता ही जागितक ि ेप आिण राीय सीमार ेषा आिण हवामान
बदलाया समया या िवषयीची बातमी ल ेखन क ेले जाते. या बातमीदारी मय े ादेिशक,
राय आिण राीय थरावरील िविवध समया स ंदभात समया परवत न आिण
िवकास इयादी स ंदभातील बातयाच े लेखन क ेले जाते. या पकारत ेमये आंतरराीय
संबंधाचा परणाम समकालीन द ेशातील परिथती स ंदभात प क ेया जातात . याच
बरोबर जागितक सामािजक , आिथक, राजकय आिण पया वरणाया िवषय बहउ ेशीय
पातळीवरील घटनाया नदी क ेया जातात . याचा द ैनंिदन यवहारावरती काय
परणाम होतो याच े सिवतर िव ेषण केले जाते. यामुळे जागितक पकारत ेला अयन
साधारण महव ा झाल े आहे.
munotes.in

Page 15


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
15 १२) मनोरंजन पकारता (Entertainment Journalism ) :
मनोरंजन पकारता ही मनोर ंजनातील बातया स ंग आिण चचा यासंदभात ओळखली
जाते. याचबरोबर लोकिय ऑनलाईन बातया , िनिमती स ंपादन आिण सारण या
संबंधीची बाब आह े. यामय े िचपट , नाटक , संिगत, गायन, वादन, फॅशन इयादी
संबंधीया बातया कािशत करतात . याच बरोबर हॉ िलवूड, बॉिलवूड, ादेिशक
िचपट , नाटक , मनोरंजन कायम यामधील कलाकार या ंया यिगत आिण
सामुदाियक जीवनातील स ंग अिधक गडदपण े प क ेले जातात . यासंबंधी मॉ डेल,
जािहरात , फॅशन, मुलाखत , िचपट समीा नाटक , संगीत काय म इयादी बातमी
आिण ल ेखन केले जाते. वृवािहनी इल ेॉिनक आिण सामािजक मा यमाया पात
या बातया ंचे लेखन आिण सारण क ेले जाते.
थोडयात पकारता मायम ह े यापक बहआयामी वपात बातमी आिण मािहतीच े
लेखन स ंपादन आिण सारण करत असत े. यामुळे वृपे इ लेॉिनक आिण
सामािजक मायमात ून बातमीदाराच े िविवध कार कािशत होतो अस े असल े तरी
वाचकाया आवडी िनवडी आिण अिभची याचा परणाम पकारत ेया कारावर
होतो. यानुसार या बातया ंना आिण सादरीकरणाला महव ा झायाच े िदसून येते.
यामुळे सका ळी बहआयामी व कारया पकारत ेला बदलया मािहती व
तंानाया संदभात अन ेक बदल वीकाराया लागतील त े िच समोर य ेते.
आपली गती तपासा :
१) पकारत ेचे िविवध कार सिवतर वण न करा .
१.७ भारतीय पकारत ेचा िवकास (DEVELOPMENT OF INDIAN
JOURNALISM )
जागितक तरावरती पकारत ेचा िवकास मुण कलेया शोधा न ंतर अिधक िवकिसत
झाला. सन १७८७ साली Thomas Jefferson यांनी Declaration of
Independence मये िलिहतात क व ृप शासन यवथ ेया िनण यावरती ल ठ ेवून
असत े. तर शासनािशवाय व ृप अस ू शकत नाही . याचे परपर स ंबंध हे वाचकासमोर
अिधक दीघ काळ िदसून येते. यामुळे पकार तेचे वप ह े मुित इल ेॉिनक आिण
सामािजक मायमात ून िवकिसत होताना िदसत े. नव मािहती आिण त ंानाया
िवकासाचा परणाम भारतीय पकारत ेसमोर नवीन िवकासमक स ंधी आिण आहानाना
सामोर े जाव े लागत आह े. यासाठी या पकारत ेया स ुवातीया कालख ंडापास ून
आजपय तया िवकासाच े वप समज ून घेता येईल.
जागितक तरावरती व ृपाची िनिम ती ही रोम द ेशामय े झायाच े पकारतीया
िवकासाया इितहासात आढ ळून येते. या देशामय े िविश कारची बातमी िलहन सव
पसरवयात य ेत होती . यामय े daily act ही दैनंिदन हातान े िलिहणारी व ृप ह े
शासनामाफ त Roman Forum याज कड ून कािशत करयात आल े. यानंतर munotes.in

Page 16


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

16 राजकय घटना स ैिनक स ंघटन आिण दश न सामािजक सा ंकृितक स ंबंिधत घटना
इयादी स ंबंधी मािहती पकारत ेतून प होऊ लागली . चायना द ेशात शासनान े Tipao
या नावान े बातमी प तयार करयात आल े हे शासकय तरावरती Han Dynasty
आिण Tang Dynasty या मुित व ृपाची काशन करयात य ेऊ लागल े.
सन १४५० नंतर य ुरोपात मुित व ृप ेसचा वापर करयात य ेऊ लागला . सन
१४७० या का ळात इटािलयन व ृपाच े छापखान े तयार करयात आल े. याचा
लेखाजोगा ठ ेवयात आला . इ.स. १६०० ते १७०० या का ळामये मुित सािहयाचा
िनिमतीमय े अिधक िवकिसत झाल े. या मुित ल ेखात ह े पेजया एका बाज ूने िलिहयात
येऊ लागल े. हे अमेरकेतील िटीश वसाहतीमय े वाटप करयात य ेते असे. सन
१५४१ साली अम ेरकेतील भ ूकंपाचे वणन Guatemala मये Mexico मधून कािशत
करयात आल े.
इनसायलोिपडीया िटािनका या ंया मत े सन १६०९ मये जमन शहर आिण
Antwerp मये थम व ृपाच े सयशील काशन करयात आल े. सन १६२२ साली
इंलड मय े Weekly News कािशत करयात आल े. सन १७०२ साली The Daily
Courent हे थम व ृप कािशत झाल े. या वृपावरती स ेनपाटिशष मालक
अिधकार आिण ब ंधने आणयाम ुळे वृपाया काशनामय े अनेक अडथ यांना
सामोर े जावे लागत े. असे असल े तरी व ृपाचा सार हा सा रतेया माणामय े वाढ
होऊ लागली . यामुळे वृपाया िनिम तीची अिधक भकम महवप ूण बांधणी करयात
यश ा झाल े.
सतराया शतकामय े वृपाचा सार वाढीला अिधक महव ा झाल े. समकालीन
घटनाया स ंदभात मािसकाया मायमात ून िविवध िवषया ंचे लेखन करयात य ेऊ
लागल े. Tatler (१७०९ -११) आिण Spectator (१७११ -१२) या दोन मािसका
मायमात ून मािसक सारण करयात य ेईल ही महागडी आिण अिधक खचक बाब
हणून समोर आली . यामय े जािहराती काशनासाठी खच करयात आला . या
रकम ेतून मािसकाच े काशन ख च करयात य ेऊ लागल े. सन १८३० साली
मािसकाया िनिम तीत अिधक गितशीलता िनमा ण झाली . यानंतर रेडीओ, टेिलफोन
आिण द ूरदशन याया मायमात ून बातमीच े काशन आिण सारणामय े वाढ होऊ
लागली . सया ह े इंटरनेटया मायमात ून बातमीच े वप अिधक लोका ंना उपलद
करयात य ेत आह े.
भारतातील व ृपाया ऐितहािसक िवकासाया टयावरती पाहयात य ेते. हे िसंधू
नदीया काठावरील िविवध िया ंमये वृपा चा िवकास होताना िदस ून येते. यामय े
िशलाल ेख, तापट , तंभ लेख, लाकूड, अशा यायावरती व ृपाच े लेखन पाहया स
िमळते. िवशेषत: सट अशोकाया कालख ंडामय े वृलेखन िविवध नम ुने पाहयास
िमळतात. तसेच पार ंपरक राजकय साायामय े यायालय आिण दरबारा मय े
बातमीचा सार साम ुदाियक पात ळीवरती द ेयात य ेत अस े. तसेच गाव पात ळीवरती
एखादी बातमी द ेयासाठी आरो ळी देऊन बा तमीचा सार करयात य ेऊ लागल े. munotes.in

Page 17


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
17 यामुळे मौिखक आिण िलिखत वपात बातमीच े सारण करयात आयाच े िदसून
येते.
वृपाया ऐितहािसक िवकासाया टयामय े पाहयास िम ळते. ाचीन का ळामये
सयताकरणाया परिथतीमय े बातमी ही स ंवादाया वपात सा रत करयात
आले. यामुळे संपूण रायामय े शासनयवथा थापन करता आली . सुलतान का ळात
Barid -i-Mamalik हा वत ं मािहती सार अिधकार द ेयात आला . यामुळे बातमीचा
सार स ंपूण सायात करयात आला . सुलतान अलाउीन िखलजी या ंनी मािहती
सारासाठी वतं यवथा िनमा ण करयात आली होती . मुघल शासन यवथ ेत
बातमी सारणासाठी बकाई -िभतिवस , सणनीद -नवीम आिण ख ुिफया निवस या कार े
बातया सारण करयात आली . ा बातया गावात ढोल वाजव ून भारतात म ुण
(Printing ) ची Guttenberg यांनी Bible ची छपाई करया त आली . सन १५५६ जुने
गोवा रायामय े Paul’s मये िान िमशनया कडून छपाई य ंाचा वापर करयात
आला . याचा परणाम हण ून Conclusions Philosophicas काशनाची िनिम ती
करयात आली . ही Emperor of Abyssinia यांनी सव थम स ुवात करयात आली .
जी िा न िमशनरी या ंया सहायान े चालवयात आली . यामुळे भारतीय ेसया
मुित छपाईया काया ची सुवात झाली .
सतराया शतकामय े मुित छपाईया िवत ृत माणात िविवध भाषामय े कािशत
करयात य ेऊ लागल े. पािमाय द ेशाया पतीन े छपाई य ंाया प तीया वापराची
सुवात करयात आली . ििटश वसाहत का ळामये भारतात छपाई कारखायाची
िनिमती करयात आली . हे औोिगककरण , शहरीकरण आिण आध ुिनककरणाया
िय ेचा भाग हण ून छपाई य ंाची िनिम ती गितशील करयात आली . यामय े डाक
आिण तार य ंणा र ेवे वाहतूक यांचा िवकास करयात आला . टेिलाम आिण पोट
ऑिफस ट ेिलफोन या ंया मायमान े संवादाच े जाळे िवतृत माणात वाढयात आल े.
यातून वृपाची ओ ळखीची स ुवात झाली .
ििटश वसाहितक का ळात भारतात छपाई य ंणाची स ुवात ििटश यिकड ून
सुवात आली . ििटश शासन पतीन े िशण साराच े काय इंजी भाष ेतून करयात
आली . याया िलिखत सािहयात ून रावाद आिण लोकशाही यवथ ेची जाणीव
िनमाण झाली . या मध ून बोधनाच े आिण शाीय ानाचा साद भारतीय जीवन
परंपरावरती होऊ लागला . भारतीय समाज आपया था परंपरा ढी जीवनपती या
िवषयी ान आिण यवहाराया तरावरती उपिथत करणारा नविशिताच वग ,
सामािजक स ुधारणा च ळवळीची िनिम तीमय े सहभाग घ ेऊ लागला . यामुळे समाज
बोधनाच े साधन हण ून वृपाची िनिम ती करयास पोषक वातावरण िनमा ण होऊ
लागले. सामािजक स ुधारणा आिण द ेशाचे वात ंयिवषयीची च ळवळ वृपाम ुळे
गितशील झाली .
munotes.in

Page 18


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

18 सन १७५६ साली William Bolts यांनी ि िटशांया इट इ ंिडया क ंपनीमय े नोकरी
करत असताना सव थम व ृपाची िनिम ती केली. पण हा यन फार का ळ िटकू
शकला नाही . २९ जानेवारी १७८० साली James Augustus Nicky यांनी यिगत
थरावरती Bengal Gazette िकंवा Calcutta General Advertiser हे भारतातील
इंजी मायमातील पिहल े वृप अस े नदवयात आल े. यांनी याबल भ ूिमका प
केली हे वृप आठवडी राजकय आिण यावसाईक व पात ?? कािशत करयात
येईल या वरती कोणयाही राजकय भ ूव व भावाखाली न य ेता ते मु वपात
काम कर ेल. सन १७८० -१७९३ या का ळात कलकता मध ून ६, मासमध ून बॉबे मधून
वृप कािशत करत े. या वृपात शहरी आिण ामीण वाचकाना पयवहाराच े वाचन
लेखन राजकय चचा कवीसाठी ल ेखन यवथा यामय े करयात आली . तसेच ििटश
शासनयवथ े संबंधी लेखन करयात य ेत होत े. याच का ळात सामािजक थापर ंपराया
अंधा म ुय िनयम आधारत सामािजक स ंरचनेया िवरोधात स ुधारणकाचा
नविशित स ंशोधक अयासक नवतणाचा वग िनमा ण झाला . िान िमशनया चा
िशण सार परणाम हण ून नविशित वग िनमा ण झाला . यायामय े नव जाणीव
जागृत असा बोधनकारी स ुधारकानी व ृपाला सामािजक जाणीवा जाग ृती आिण
सुधारकाया भ ूिमकेतून तयार करयात आला . यातून पिम ब ंगाल रायाती ल
सामािजक स ुधारक राजाराम मोहन रॉ य यांनी वृपाची स ुवात करयात आली . सन
१८२२ साली Brahminical Magazine सुवात क ेली. याच बरोबर स ंवाद कौमोदी
आिण िमरातोल अकबर (Miratool Akbar ) याची व ृपाची स ुवात क ेली. याच
काळात Ferduuji Marzben यांनी Bombay Samac har ची मुंबई मध ून सुवात
केली. तर सन १८२२ साली ब ंगाल मध ून Chandrika Samachar सुवात क ेली.
याची राीय तरावरती िनिम ती करयात आली .
भारतातील ि िटश शासन यवथ ेया का ळात राीय आिण ाद ेिशक व ृपाची
िनिमती करयात आली . यामय े सहा व ृपे बंगाल तीन व ृपे मास आिण तीन
वृपे बॉबे हणून िस होत ग ेली. याच का ळात मु वृप स ु होती . पण न ंतर
ििटश शासन यवथ ेने वृपास ंबंधी िनब ध आणयासाठी सन १७७४ साली
Vernacular Press Act चा कायदा करयात आला . हा कायदा वृपाया
िनयंणाखाली करयात आला . याच व ेळी Bombay Times हणून Times of India
या इंजी व ृपाची ि िटश शासन यवथ ेया शोषणािव व ृपीय ल ेखनात ून
आवाज उठवला . तर Hindu Patriot या वृपानी ि िटशांना शेतकयांवर लादल ेया
िपकप तीला िवरोध दश िवला. सन १८२६ साली उदात मातड हे पिहल े िहंदी भाष ेतील
वृप कािशत करयात आल े, तसेच The Times of India, Hindustan Times,
Indian Express, The Hindu ही राीय तरावरील व ृपाची िनिम ती करयात
आली . याचे सामािजक आिथ क राजक य ेात योगदान महवाच े आहे.
भारतात ाद ेिशक व ृपाची स ुवात थािनक भाष ेया मायमात ून करयात य ेऊ
लागली . यामय े आ न ंद बझार पिका ही ब ंगाली भाष ेतून कािशत करयात आली .
संदेश आिण ही Bombay Samachar गुजराती भाष ेतुन तर Matribhum हे munotes.in

Page 19


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
19 मयालम भाषेतून कािशत करयात आल े. सन १८३६ साली उद ू भाषेतील Urdu
Akhbar हे वृप Maulawi Muhammad Bagir यांनी कािशत क ेले. सन १८३८
साली Bombay Times या वृपाच े Time of India अशी ओ ळख िनमा ण करयात
आली . Hindu Patriot या वृपान े ििटश िपक प तीया सया िवरोधात थम
जनजाग ृती केली. सन १८३२ मये Anglo Marathi वृप दप ण हे ब ाळशाी
जांभेकरांनी पुणे मधून सु केले. दपण हे मराठीतील पिहल े वृप आचाय बाळशाी
जांभेकर या ंनी सव थम स ुवात क ेली तर क ेसरी व ृपाची स ुवात लोकमाय बा ळ
गंगाधर िट ळक या ंनी स ुवात करयात आली . या ाद ेिशक व ृपानी सामािजक
सुधारणा च ळवळी बरोबर रावादाची जाणीव िनमा ण करयाचा यन क ेला. यामुळे
ही वृप अिधक माणात सारत झाली . डॉ. बाबासाह ेब आंबेडकरा ंनी समाजातील
वंिचत घटका ंना याय , हक आिण समान िम ळावा यासाठी म ुकनायक , बिहक ृत
भारत, जनता आिण ब ु भारत या व ृपाया मायमात ून सामािजक च ळवळीचे काय
करयात आल े. याच का ळात महामा गा ंधी या ंनी हरजन या व ृप व ंिचत घटकाया
जनजाग ृती करयासाठी ल ेखन काय केले. यामुळे समाजातील व ंिचत घटकामय े
वािभमान , आमसात , वावल ंबन िनमा ण करयास ोसािहत करयात आल े.
ििटश काळामये Radio या मायमात ून पकारत ेला स ुवात झाली . ििटश शासन
यवथ ेने Radio या खाजगी सारणासाठी मायता िदली . सन १९२४ साली मा स
ांतात Radio या सारणाची स ेवा खाजगी तवावरती स ुवात केली. यानंतर
कलका आिण बॉ बे या शहरामय े रेिडओ सारण स ेवा िनमा ण केली. सन १९३०
साली Indian State Broadcasting Corporation ची थापना ि िटश शासन
यवथ ेया अ ंतगत करयात आली . याचे नंतर All India Radio हे नाव द ेयात आल े.
हा िवभाग स ंापन िवभागा अ ंतगत होत े. सन १९४७ नंतर मािहती सारण म ंालय
याची स ुवात करयात आली . All India Radio चा मुय उ ेश राीय एकामता
आिण राीय जाणीव ेचे िनिम ती असा होतो . या सारणामय े सामािजक
आधुिनककरणाचा सार करयात आला . या मायमात ून मािहती , बातमी आिण
मनोरंजनाचा चार अिधक माणात िवकिसत करयात आला . याचे बातमी सार
िविश व ेळी करयात य ेते. याया आ ंतरराीय राीय ाद ेिशक थरावरती बातमीच े
वृ िनव ेदन, समालोचन क ेले जाते. यामय े शेती यापार यवसाय बालक े मिहला
कामगार यािवषयी वत ं सारण क ेले जाते.
भारतात ट ेिलिहजन स ुवात वात ंय उर का ळात झायाच े पाहयात िम ळते. सन
१९५९ साली भारतात ट ेिलिहजन सारणाची स ुवात थम िदली मय े करयात
आली . या माय मातून भारतातील सव रायामय े िवकासाची भ ूिमका घ ेऊन काय
करयात आल े. सरकारन े या मायमात ून ाय व य वपात सारण य ेयास
सुवात झाली . हे सारण िदवसातील िविश व ेळी होत असत े. ते िदवसात ून चार तास
होते. या सारण काय मात मािहती , बातया , मुलाखती , शेती, आरोय , यापार ,
मिहला , बालके, िशण , मनोरंजन यात ून सादरीकरण क ेले जात े. दूरदशन वरील
पकारता ही आ ंतरराीय , राीय , ादेिशक बातयाच े सारण करयावरती अिधक munotes.in

Page 20


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

20 किय मानल े जात े. या सादरीकरणात बातमी सोबत फोटो आिण कायमाच े छाया
विनिफत र ेकॉिडंग चे सादरीकरण करयात य ेते. याच सोबत जािहरात सारण क ेले
जाते. सन १९७६ नंतर द ूरदशन चे National Television Network माफत
यावसाियक जािहराती , िचपट , नाटक , संगीत, गायन, कायम सादरीकरण करयात
येऊ लागल े. सन १९९१ नंतर Internat ional Satellits Television मायमात ून
िविवध काय माच े सावजिनक तरावरती सारण करयात य ेऊ लागल े. भारतान े
ASIASAT -1 ची ेपण पाच च ॅनलार े करयात आली . सन १९९४ साली Zee TV
ही थम िह ंदी Satellite Channel हणून सारण करयात आल े. या स ुवातीन े
अनेक खाजगी , इंजी, िहंदी आिण ाद ेिशक वािहयाची स ुवात झाली आह े. याचे
वृिवभाग यवथापन बातमी पकार य ेात जाऊन बातमीच े Live सादरीकरण
करताना पाहयास िम ळतात.
सिथतीत पकारत ेचे वप गितशील व िवकिसत वपात पाहयास िम ळतात.
खाजगी व ृपाच े माण वाढत असल े तरी सरकारया व ृप कायाच े िनयमाच े
पालन कन काय कराव े लागत े. िटकामक आिण िवकासामक वपात शासन ,
राजकारण आिण सरकार यामय े सुलभ स ंवाद साधला जातो . राीय आकाशवाणी
आिण ाद ेिशक र ेिडओ सारणाबरोबर FM या मायमात ून बातमी आिण चाल ू
घडामोडीवरती व ृ सादरीकरण म ुलाखत मािहती आिण मनोर ंजनाच े काय म क ेले
जातात . तसेच मिलडीहास मय े फोटो िहिडयो सीडी , डीहीडी प ेनाइव यासारया
साधनाचा वापर मायमामय े होत आह े. इंटरनेटया मायमात ून इम ेल, फेसबूक,
ट्िवटर, कायप , हाटप , नेटवकया आधार े वृपकारत े मय े नवे प धारण
करयात य ेत आह े. यामुळे पकारता ेात मािहती व त ंान स ंेषण मायमात ून
अिधक यापक परवत न व िवकास होताना पाहयास िम ळतो.
आपली गती तपासा :
१) भारतीय पकारत ेया िवकासाचा सिवतर आढावा या .
१.८ पकारता कायद े (JOURNALIST LAW )
भारतातील व ृपिवषयीच े िविवध कायद े आल े. हे कायद े व द ैिनकाया , पकार ,
वृपाची भ ूिमका, राजकारण , गोपिनयता या स ंदभात प करयात आल े आ ह ेत.
आपया द ेशामय े वृपा ंना लोक शाहीचा चौथा आधारत ंभ मा ंडला जातो .
सवसामाय जनत ेया ाची बाज ू साव जिनक तरावरती म ुपणे मांडली जात े.
यामुळे यापक जनसम ुदायाच े समया सोडवयासाठी सतत काय रत असणारी
वृपाची भ ूिमका आिण यवहार समज ून येतो. असे असल े तरी व ृप प कारता
यांयावरती कायाया मायमात ून अन ेक िनब ध लादयात आल े आ ह ेत. या
कायाया मायमात ून वृपाया वात ंयाचे संरण आिण िनय ंण क ेले जाते. या
कायाना एकितपण े वृपिवषयीच े कायद े असे हटल े आहे. याची यापक कारच े
वप समजून घेणे आवयक आह े. munotes.in

Page 21


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
21 एकोिणसाया शतकामय े भारतीय व ृप व पकारता ि िटश काळामये िवकास होत
असयाच े आढ ळून येते. हे ििटश शासन यवथ ेया िवरोधात रावादाची च ळवळ
िनमाण करयावर जनमत जाग ृत करयाच े काम करत होत े. हे ििटश शासनयवथ ेला
समजयान ंतर या ंनी भारतीय व ृपे व पकार या ंयावरती िनब ध लादयास
कायाची िनिम ती करयात आली . याचव ेळी भारतातील पिहल े वृप ब गाल ग ॅझेट
(१७८० ) यावरती िनब ध घालयासाठी सन १७१२ साली या व ृपाचा छापखाना
सरकार कड ून ज करयात आला . हा कायदा सन १७९९ या का ळात Censorship
Act १७९९ अशा नावान े ओळखयात आला . हा कायदा लॉ ड वेलवीया का ळात
करयात आला . ििटशांनी हा कायदा व ृपाया मायमात ून शासन यवथ ेया
िवरोधात कोणताही मजक ूर बातमी छापता कामा नय े. यासाठी या काया ची िनिम ती
करयात आली . पण लॉ ड हािट ंगया का ळात या कायाितल िनब ध र करयात
आले.
ििटश शासन यवथ ेने वृपाया परवानगी स ंदभात कायाची िनिम ती केली. सन
Licensing Regulation 1828 या नावान े कायदा करयात आला . हा कायदा माण े
िबना परवाना व ृप स ु करण े कायान े गुहा समजयात य ेईल. याला फौजदारी ग ुहा
हणून ओ ळखयात य ेत होत े. या कायाम ुळे राजा राममोहन रॉ य यांया िमरत -उल
अखबार या व ृपाच े काशन ब ंद करयात आल े. सन १८२३ या कायान ुसार
घातल ेले िनबध या कायात काढ ून टाकल े. हा कायदा चास मेटकाफया का ळात
ेरत क ेला. यामुळे मेटकाफला व ृपाचा म ुिदाता अस े हटल े आहे. हा कायदा र
केयाने भारतीय व ृपाया स ंयेमये वाढ करयात आली . सन १८५७ मये यु
काळामये वृपावर प ुहा काही का ळ िनबध लादया त आल े.
भारतातील थािनक भाष ेतील व ृपावर िनब ध लादयासाठी ि िटश शासन यवथ ेने
नवीन कायदा िनमा ण केला. सन १८७६ साली Vernacular Press Act (1856 )
कायदा करयात आला . या कायात ंगत वृपाया स ंपादकाला आिण काशकाला या
कायान ुसार िजहा दंडािधकारी बरोबर करार करायची स या करारात सरकार
िवरोधी अस ंतोष पसरिवणार े लेखन न करयाची स करयात आली . या काया ंतगत
सरकार िवरोधी व ृपामय े लेखन क ेयास छपाईखाना ज करयात य ेईल. ा
काया ंतगत िजहा द ंडािधका याचा या बाबत िनण य अंितम. दंडािधका याचा िवरोधात
यायालयात अिपल करयावरती िनब ध घालयात आल े. ा कायावय े भारतीय
भाषेतील व ृपे व इंजी भाष ेतील व ृपामय े भेदभाव करया त आला . हा कायदा
सन १८७८ साली लॉ ड िलटनया का ळात करयात आला . या काया ंतगत भारतीय
पकारत ेचे कतय बजावत असताना व ेगाली व ृपाच े पकार स ुरनाथ ब ॅनज
(१८८३ ) यांनी शा ळीाम द ेवतेया अपमानाबलया खटयात या ंनी
यायािदशावरती िटका क ेली होती . याबल या काया ंतगत िशा भोगावी लागली तर
महाराात लोकमाय िट ळकांना या काया ंतगत १८ मिहयाची िशा भोगावी लागली
होती. यानंतरया का ळात पिहया आिण द ुसया महाय ुाया का ळात भारतीय
वृपावरती िनब ध लादयात आल े होते. munotes.in

Page 22


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

22 िबिटश राजवटीया का ळामये सन १८६७ साली The Press & Registration of
Book Act वृप आिण पुतक नदणी कायदा करयात आला . या काया ंतगत
देशातून िनघणा या वृपाची व प ुतकांची नदी एकितपण े सरकारी दरी रहावी . या
उेशाने या कायाची िनिम ती करयात य ेऊ लागली . या कायान े पुतकावर म ुकाच े
नाव, मुित थ ळ, याचमाण े काशकाच े नाव व काशनाच े थळ पपण े नदवण े
आवयक आह े. पुतकावरील तपशील द ेयामाग े यातील ल ेखन िक ंवा इतर बाब जर
कायाया भ ंग करणारी अस ेल तर अशा ब ेकायद ेशीर व द ंडणीय ल ेखनाची जबाबदारी
कोणाकोणाची आह े हे समजत े. अशा ह ेतूने या कायाची िनिम ती करयात आली आह े.
या कायाची िनिम ती करत असताना व ेळोवेळी बदल करयात आल े आहे.
ििटश शासन यवथ ेने शासकय मािहतीची ग ुता राखयाया ीन े सोईकर हाव े
यासाठी सन १९२३ साली गोपनीय मािहती िक ंवा गोपनीय कागदप कायदा करयात
आला . या कायाची याया कर यात आली नाही . यामुळे कोणती मािहती गोपनीय
ठरवायची त े सववी शासनाया आधीन असत े. अशी मािहती द ुसयास देणे व िम ळवणे
या दोही क ृती गुहा समजया जातात . यामुळे शासनाकड ून अिधक ृतरया ा न
झालेली मािहती व ृपात िस क ेयास व ृपावरया काया ंतगत कारवाई
करयात य ेऊ शकत े. या कायाम ुळे लोकशाही शासन यवथ ेत पारदश कता आणता
येऊ शकत नाही . या कायाम ुळे वृपामधील शासकय मािहतीया सारणात
अडथ ळे िनमाण होतात .
भारत वात ंय झायान ंतर पकारता कायाच े वप स ंिवधानाया कायद ेशीर
चौकटीमय े याची िनिम ती करयात आली . भारतीय स ंिवधानान े मुलभूत अिधकार ,
मागदशक तव े यांची िनिम ती केली आह े. यामय े संिवधानाया कलम १९(२) नुसार
भाषण वात ंय वाजवी ब ंधने घालता य ेतात. भारताच े सावभौमव व एकामता , राीय
सुरितता , सिदची , नैितकता , यायालयाचा अवमान , बदनामी िक ंवा गुहा करयास
ोसाहन द ेणे या स ंदभातच कायद ेमंडळाना वात ंय वाजवी ब ंधन घालता य ेते. हे
घातल ेली बंधने वाजवी आह े का अवाजवी आह े हे यायालय ठरवत े. वृपस ंथा हा
एक कारचा उोग असयान े यांया यवसाय वात ंयावरती ब ंधने घालता य ेतात.
वृपाया आ ेपाह जािहरातीचा कायदा करयात आला आह े. सन १९५४ साली
ाहक स ंरण कायदा आिण म ेदारीच कायदा करयात आला . या काया ंतगत
ाहकाया िहताया ीन े कारवाई करता य ेते. वृपाया उपादनाच े साधन आह े
असे असल े तरी कोणया जािहराती िस करावयाया व कोणया करावयाया नाहीत
याबाबत व ृप वत : िनणय घेत असतात . तसेच कायाया न ुसार जािहरातीवरती
बंधन िनमा ण करता य ेतात. तसेच फसवण ुक कर णाया कायावरती ब ंदी आणता य ेते.
एखाा गंभीर आजारावरती औषधपचार पतीया फसवण ूक जािहरातीवरती कारवाई
करता य ेते. या जािहरात द ेणाया बरोबर ती छपाई करणार े काशक या ंयावरती कारवाई
करता य ेते. एखाा आजारावरती इलाज करयासाठी म ं, ताईत, कवच, पदाथ इ.
इलाज बरा करता रोगिनदान करण े ितब ंध करणे, अहेत श आह े असे सांगून खोटी
जािहरात करयावरती कडक काय वाही या काया ंतगत दंडणीय काय वाही होत े. munotes.in

Page 23


पकारता - पकारत ेवरील ी ेप
अयास
23
वृपामय े कायरत असणा या पकारान ं साठी िवश ेष कायदा करयात आला आह े.
सन १९५६ साली िमक पकार कायदा करयात आला आह े. या काया ंतगत सन
१९५५ साली व ृपामय े काम करणा या पकारा ंया व अय कम चायाया स ेवा शत
ठरवयासाठी या कायाची िनिम ती केली आह े. या कायामय े कामाच े तास व रजा
िनित करयात आया आह ेत. वेतन िनित करयासाठी व ेतनमंडळाची थापना
करयाची तरत ुद केली आह े. या कायान े औोिगक िववाह अिधिनयम १९४७ िमक
पकारा ंना लाग ू करयात आला . तसेच औोिगक स ेवायोजन अिधिनयम १९४६ आिण
कमचारी भिवयिनवा ह िनधी अिधिनयम १९५२ हे अिधिनयम करयात आल े. िमक
पकाराना आदान द ेयाबाबतची तरत ुद करयात आली .
पका रावरती हो णाया वाढया हयाच े माण अिधक आढ ळून आयान े पकारा ंया
संरणासाठी िवश ेष कायदा करयात आयाच े नमूद करयात आल े. सन २०१९ मये
या कायाचा वापर करयात आल े. गेया पाच वषा त ३७३ पकार आिण ५२ िमिडया
होटवरती हल े झाल ेले आहेत. यापैक एकावरही कायद ेशीर काय वाही झाली नाही
असे िदसत े. या काया वपामय े मायमा ंया काया लयाची तोडफोड क ेयास
नुकसान भरपाई ावी लागणार , हला कर णाया ला तीन वष कारावास िक ंवा ५० हजार
दंड अथवा दोही . खोटी तार कर णाया पकारावरद ेखील सारखीच का रवाई, खोटी
तार असयाच े िस झायास कोणतीही शासकय लाभ िम ळणार नाही . अिधवीक ृत
र, पोलीस उपअिधक दजा या अिधकाया माफत तपास , पकारावरील हल े
दखलपा व अजामीनप अस ून आिण थम वग दंडािधकारा या ंया समोर चालवया
येणार, नुकसान भरपाई व व ैकय उपचाराला खच िदला नाही . तर ती शासकय
महसूल हण ून वस ूल करयात य ेईल. या कायातील तरत ुदीमुळे वृपस ंथा आिण
पकाराना कायद ेशीर अिधक ृत संरण िम ळवून देयाचे काय कायाया मायमात ून
केले आहे याची अ ंमलबजावणी होण े अयंत महवाच े आहे.
पकारता े अिधक परवत नशील आिण गितशील होत आह े. याचे वप व ृप,
इलेॉिनक आिण सामािजक िमडीया इयादी मायमात ून काय रत आह े. यामय े
वृसंथा आिण पकार या ंया स ंरणासाठी कीय आिण राय थरावरती िविवध
कारच े कायद ेशीर तरत ुदी आिण या ंची अ ंमलबजावणी करयाची यवथा करयात
येत आह े. यामुळे या दोही घटका ंना संरामक तरावरती अिधक िदलासा िम ळत
आहे.
१.९ सारांश (SUMMARY )
पकारत ेची याी अिदक यापक आिण ग ुंतागुंतीची बनत आह े. जागितककरण
काळात सार मायमा ंचा गतशी ल िवकास होत आह े. नवीन घडामोडीचा परवत नाशी
आिण िवकासावरती कसा परणाम होतो ह े सार मायमात ून समज ून घेता येते. हे
बातमी , वृलेख, िवशेषलेख, अलेख, पुरवणी, मनोरंजन, जािहरात , डा, इयादी munotes.in

Page 24


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

24 मायमा ंतून पकारता समज ून घेता येते. यामुळे नवीन मािहती देयाचे काम क ेले
जाते. जागितक द ेशी ा ंतीय आिण थािनक घडामोडीची मािहती िम ळते. या संदभातून
पकारत ेच संकपनामक वप काय िवकास कायद े समज ून घेणे आवयक आह े.
याचे नवे संदभ तपास ून पाहयासाठी पकारत ेवरील ी ेप समज ून घेणे आवयक
आहे तरच पकारत ेचा सव ंग साधता य ेईल.
१.१० (QUESTIONS )
१) पकारत ेची याया सा ंगून वप व व ैिश्ये सिवतर प करा .
२) पकारत ेची याी
३) भारतातील पकारत ेया वरील ी ेप प करा .
४) पकारत ेचे कायद े
१.११ संदभ ंथ (REFERENCES )
1) BILL Kovach and Tom Rosenstiel (2001) The Elements of
Journalisms, Three Rivers Press.
2) Robert Boyntion (2007) The Bew Journalism Knopf Doubleday
Publication.
3) Aggarwal V.B. and Gupta vs. 2001 Handbook of Journalism and Mass
Communication, concept Publishing C o.
4) Mehta D.S. 2014 Mass Communication and journalism in India. Allied
Publishers P.V. New Delhi.
5) Robert Trager, Susan Dante Ross, AMY Reynolds 2018. The Law of
Journalism and Mass Communication Sage Publication, New Delhi.
6) Ramela J. Creedon & Judith Crame r 2007, Women in Mass
Comminication, Sage Publications U.K.
7) Keval J. Kumar 2010, Mass Communication in India, Jaico Publishing
house, Delhi.
8) Hasan Seema 2010, Mass Communiation, Principles and Concepts,
CBS Publication & Distribution, New Delhi.

 munotes.in

Page 25

25 २
पकारता िनतीमा
ETHICS OF JOURNALISM
करणाची रचना :
२.० उिे
२.१ तावना
२.२ पकारता िनतीम ेची याया
२.३ पकारता िनतीतवाच े मुय
२.४ पकारता िनतीतवाच े घटक
२.५ पकारत ेवरील िनतीमा
२.६ पकारा ंची जबाबदारी आिण कत य
२.७ सारांश
२.८
२.९ संदभ सािहय
२.० उि े (OBJECTIVES )
 पकारता िनतीतव ही स ंकपना समज ून घेणे.
 पकारता िनतीमा तवाच े घटकाच े िवेषण करण े.
 पकार तेमधील िनतीमा सिवतर प करण े.
 पकारा ंची जबाबदारी आिण कत य सिवतर वण न करण े.
२.१ तावना (INTRODUCTION )
जागितक तरावरती पकारत ेचा िवकास अिधक गितशील िवकिसत वपात होताना
पाहयास िम ळते. या पकारत ेया िवकासास ंबंधी िवचार करत असतात . पकारत ेया
िनिततव या िवषयाची चचा जनसम ुदायामय े पाहयास िम ळते. ा चच मये
पकारत ेची िनिततव े पासून दूरलीत होताना िदसतात . यामय े यिगत पकारता
यावसाईक वपािवषयीची चचा करयात य ेते. ही पकारता व ृपे रेडीओ, टी.ही
चॅनेल आिण इ ंटरनेटया मायमात ून करयात य ेणारी पकारत ेया िनिततवाची चचा
करयात य ेते. munotes.in

Page 26


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

26 सवसाधारणपण े पकारता िनिततव आधार े करयात य ेते का? ितचे वप आिण
यवहार काय ? यािवषयीच े जनमत काय आह े? इयादी ाच े यावहारक वप
समजून घेणे आवयक आह े. पकारता िनिततव मय े सयता , पता , वतूिनता ,
िनपता , ामािणकपणा , सावजिनक योयता इयादी िनिततव यवहाराची तपासणी
बातमीया मािहतीया सयत ेसंबंधीत आिण याचा जनसम ुदायातील यान ंतरचा
सार या ंचा संबंध पकारत ेया िनिततवाशी जोडयात आला आह े.
पकारता िनिततवा शी यवथा िवत ृत वपात पाहयास िम ळते. हे तव मय े
‘Limitation of harm ’ यांचा समाव ेश करयात आला आह े. हे बातमीया सिवतर
लेखनात ून समज ून घेता य ेते. या मािहतीम ुळे समाजात हानीकारक परिथती
उवणार नाही यामय े गुहेगारी बातया मधील मािहतीया स ंदभात िनिततवाचा वापर
करणे महवाच े समजल े जाते. या िनिततवाया स ंबधीत य ुरोिपयन द ेशातील पकारता
िनतीतव याचा यवहारात वापर क ेला जातो . यामय े वंश, धम, लिगकता , शारीरक
आिण मानिसक अप ंगव इयादीिवषयी भ ेदभाव करणा री बातमीला आधार द ेता कामा
नये. यासंबंधी पकारता िनतीत वाचे पालन करण े आवयक आह े. The
Parliamentary Assembly of the Council of Europe यांनी सन १९९३ साली
१००३ कलमाच े पकारता िनिततव मायता िदली आह े क, यामय े पकारत ेचा
समान , आिण िनरागसपणाची कपना ही उपयाय या ंया अ ंतगत यांचा समाव ेश
करयात आला आह े. यामुळे पकारत ेया िनिततवात अिधक महव ा झाल े आहे.
२.२ पकारता िनतीतव याया (DEFINATION OF ETHICS OF
JOURNALISM )
पकारता िनतीतवाची याया पुढीलमाण े सांगता य ेईल.
१) इनयालोिपिडया (Encyclopedia ) यांया मत े ’पकारता िनतीतव “
समाजातील पकारत ेया भ ूिमका आिण बातमी स ंघटनाया यवहाराच े सुम
तरावरती वण न आिण िटकामक िव ेषणाची पती हणज े पकारता िनतीतव
असे हणतात .
२) अमेरकन सोसायटी ऑफ य ुज इिडटर (२०१५ ) यांया मत े पकारत ेयासाठी
नैितकता आिण योय चा ंगला यवहार तवाच े समाव ेश करण े हणज े पकारता
िनिततव अस े हणतात .
थोडयात पकारता िनिततवाचा अथ असा क ही बातमीदार माग दशक असणारी
सामाय म ुय हण ून ओळखले जाते. ही तव पकार स ंपादक आिण व ृपास ंबंधी
काम करणा या येक कम चारी काय वाहक आिण स ंथा या ंया काया ची जबाबदारीची
अपेा आिण जाणीव कन द ेणारी तव े ह णून पकारता िनतीतव हण ून समजल े
जाते. लोकशाही धान द ेशामय े पकारता िन िततवाची भ ूिमका ही सव सामाय
जनतेया मय े बातमी आिण मािहतीया वपात सार करण े तसेच शासन munotes.in

Page 27


पकारता िनतीमा
27 यवथ ेया धोरणाचा परणाम जनत ेया ाची सोडवण ूक करयासाठी कसा होतो
यावरती कटा स ुम ल द ेयाबाबत भ ूिमका िनभावतात .
आपली गती तपासा :
१) पका रता िनिततवाची याया सा ंगा.
२.३ पकारता िनिततव म ुय (VALUES OF ETHICS OF
JOURNALISM )
पकारता िनिततव ही पकारतातील यवहारातील बातमी , मािहती िवसिनयता
खाी द ेयासाठी िनमा ण करयात आली . यासंबंधीचे यवहाराया वपाचा िवकार
आिण ा परिथतीमय े िनमाण झाल ेले अडथ ळे दूर करयाया उ ेशाने पकारता
िनिततवाची िनिम ती करयात आली . या परिथतीत स ंघष टाळून यामय े अिधक
िवसनीय मािहती बातमीया वपात प क ेली जात े. याचबरोबर बातमीया
संदभातील मािहतीच े पूवाह दरतता आिण आ ेपाह िलखाण कािशत न करता
वृपाया अिभय वात ंयाचे मुय जपयाया ीकोनात ून यन करण े
आवयक आह े. पकारता िनिततव म ुये पुढील म ुाया आधार े प करता य ेतील.
१) ामािणकपणा (Honesty ) :
पकारत ेचे थम महवप ूण मुय हण ून ामािणकपणा ओ ळखले जाते. ही सयत ेसाठी
संबंधीत आह े. बातमीया ल ेखनासाठी ामािणकता ही वातवाया घटन ेया वपाशी
संबंधीत आह े. सामािजक वातवाच े वप बातमीया वपात नदवण े आवयक
आहे. असे केले नाहीतर बातमीया सतय ेया ामािणकत ेचे उपिथत क ेले जातील
यासाठी पकारत ेची िनिततव ामािणक असण े आवयक आह े.
२) वात ंय आिण वत ूिनता (Independence and Objectivity ) :
पकारत ेया ेात काय करत असताना बातमीदारमी मय े वात ंय आिण
वतुिनता मुयाची जपण ूक करण े आवयक आह े. पकारा ंनी बातमी ल ेखन करत
असताना आपया वत :चे हेतू ि कंवा आिथ क यवहाराला ब ळी न पडता आपल े
बातमीदारीच े वात ंय अितव िटकवयासाठी यन क ेले जातात . तसेच बातमी
लेखन मय े वत ुिना म ुयाची जपण ूक करयात ून सामािज क घटनाची सयता
पडता ळून पाहण े आवयक आह े. बातमी ल ेखनात वातिवक घटनािवषयीच े पूवाह
दूिषत न ठ ेवता करण े आवयक आह े. यासाठी पकारा ंनी यिगत लाभ िवश ेषत:
आिथक लाभासाठी फायद े या पास ून मु राहण े आवयक आह े. तेहा पकारता
िनिततव म ुयाचे यवहा रात उपयोजन करता य ेईल.

munotes.in

Page 28


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

28 ३) भयमु (Fairness ) :
पकार हा वातव घटना ंची नद करताना भयम ु राहन बातमी ल ेखन करण े आवयक
आहे. पकारा ंनी घटन ेचे लेखन करताना बा आिण अ ंतगत घटका ंचा परणामामक
दबावाला ब ळी न पडता भयम ुपणे यांया बातमीदारी स ंपादकय आिण िवतरण
यवथ ेत करताना या म ुयाची जपण ूक करण े आवयक आह े.
४) यास ंग (Diligence ) :
पकारत ेया यवसायामय े अिधक माणात यास ंगाला महव ा झाल े आ ह े.
पकारा ंना सामािजक वातिवक घटन ेया आधार े बातमीया ल ेखनाच े यास ंग असण े
आवयक आह े. यामुळे वातवाच े ितिनिधव करणार े लेखन क ेले जाते. यामुळे योय
घटनेचे सादरीकरण करयात य ेते. यातून पकारत ेचे यास ंग जपयात यत े.
५) उरदाियव (Accountability ):
पकारत ेमये उरदाियवाया म ुयाला महव आह े ही काया या स ंबंधीत
उरदािय वाशी स ंबंधीत आह े. पकारत ेमये जाणीवप ूवक आिण िचिकसामकत ेचा
वीकार क ेला जातो . यामुळे पकारत ेला जबाबदार िशतब आिण स ुयविथतपण े
काय करता य ेतात.
थोडयात पकारता यवसाय हण ून वीकारत असताना याया म ुयांचे यवहारात
अंमलबजावणी क रणे महवाच े असत े. तेहाच पकारत ेला नैितकत ेचा दजा ा होईल .
२.४ पकारता िनिततवाच े घटक (ELEMENTS OF JOURNALIS
ETHICS )
सामायत : पकारता िनिततवाच े ाथिमक तरावरील सव सामाय घटक प ुढीलमाण े
प करता य ेतील.
१) वातिवक बातमीसाठी अ चुकता आिण मानक े (Accuracy and Standards
for Factual Reporting ) :
बातमीदारी मय े िवसनीय मािहतीया उपलधत ेचा अवकाश आिण प ूवतयारी व ेळेवर
करयाबरोबर अच ूकतेची शयता अिधक असत े. यासाठी अप ेित अच ूकता बातमीया
संदभात पता असण े आवयक मानल े जात े. बातमीदारी मय े यात घडणाया
घटना ंचे साीदार असण े आवयक आह े. यामुळे वातिवक घटन ेचे अ चूक लेखन
बातमीया वपात नद क ेली जात े. बातमीदारीमय े वत ं वातवातील तयाची
तपासणी कन न ंतरच याच े काशन क ेले जाते. बातमीया काशन व ेळी याचे योय
संपादन करण े याम ुळे बातमीत आढ ळून येणाया चूकांचे िनरसन व द ुया करता
येतात. यामुळे बातमीचा जनमानसात नकारामक परणाम िदस ून येयास कमी होतो .
याचबरोबर अहवाल , सवण आिण सा ंियकय मािहती यातील अच ूकता ही munotes.in

Page 29


पकारता िनतीमा
29 संकपनामक िनकष प करता येणे आवयक आह े. यासाठी वातिवक बातमीया
लेखनामय े अचुकता आिण मानकाच वापर करता य ेतो.
२) िनंदा आिण अपराधी िवचार (Slander and Libel Consideration ) :
बातमी मधील सयता ही अपराधी होऊ शकत नाही . यासाठी अच ूकता िनमा ण करण े
आवयक आह े. यिगत खाजगी मािहती ही सावजिनक िहतस ंबंधापेा व ेगया
वपात असत े. यामुळे यांचा समतोल करण े महवाच े असत े. खाजगी मािहतीचा
वतं अिधकाराचा भाग मानला जातो . जर बातमी ही नागरी करणासाठी ितकारक
असेल तर बातमी ेष मु वपाची होईल ह े वातिवक घटणाया आधार े अिध क
समजून घेता येते. काशकान े कायद ेशीर आधार े बातमीच े जोमान े समथ न केले तर
अपराी वपाची शाती िनमा ण होऊ शकत नाही .
३) तव हानी मया दा (Harm Limitation Principle ) :
बातमीया सादरीकरणामय े सवसामायपण े बातमीची मािहती स ंकलनासाठी म ुलाखत
िनयोजन पा भूमी तपासण े. फोटो घ ेणे, िहिडयो र ेकॉिडग करण े याचा वापर यायिकक
तपासणीसाठी क ेला जातो . यामुळे बातमीया पत ेमये तव हानीला मया दा िनमा ण
होते. याम ुळे सवसामायता बातमी वाचनात ून वातिवक परिथती समज ून घेता येते.
या तवाम ुळे नकाराम क परणामाची स ंपूण चचा यवहारामय े नैितकत ेची कोडी
संबंधीचा यवहाराची िनिम ती होऊ शकत े.
थोडयात बातमीदाराची िनिततव अयासत असताना वरील सव घटकाचा िवचार
करणे आवयक आह े. बातमीदारीतील न ैितकत ेचे सव सामाय घटक ह े सामािजक
वातवातील तयाच े बातमी या सादरीकरणामय े महवप ूण भूिमका बजावत असयाच े
पाहयास िम ळते.
२.५ पकारत ेतील तव (ETHICS IN JOURNALISM )
पकारत ेमये तवाना अिधक महव आह े कारण ती पकारत ेला माग दशक हण ून
मदत करत असतात . सामािजक वातिवक घटनाच े सादरीकरण ह े बातमीया वपात
केली जात े. याला भौितक वपातील सयत ेचा आधाराच े साधनाया मायमात ून
प क ेले जात े. यासाठी पकारत ेचे िनतीतव ह े यायाया समत ेया आिण
वातवाया म ुयाया आधार े अिधक सम करण े आवयक आह े. याची िनिततव
पुढील म ुाया आधार े प करता य ेतील.
१) सय आिण अच ुकता (Truth and Accuracy ) :
पकारत ेमये सय आिण अच ुकता या िनिततवात अिधक महव ा झाल े आ हे.
कारण बातमीची भौितक तयाया आधार े लेखन क ेले जाते. तेच बातमीच े सय असत े
ते िनमा ण केले जात नाही . यामुळे बातमीया सय तेला महवाच े मानल े जात े.
याचबरोबर बातमीची अच ूकता तपास ून पाहण े आवयक आह े. दैनंिदन जीवनात अन ेक munotes.in

Page 30


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

30 वातिवक स ंगाची िनिम ती होत असत े. या स ंग, घटना आिण मािहतीची अच ूकता
तपासण े आवयक आह े तरच ती बातमी जनत ेया िवासास पा होईल . यासाठी
िवसनीय ोता कडून याची योय तपासणी कन याची बातमी मय े समाव ेश करावा
लागेल. तेहा बातमीदारीमय े सयता आिण अच ूकता या िनतीतवाचा अवल ंब होऊ
शकेल.
२) वात ंय (Independence ) :
पकारता ही अिभय वात ंयावरती आधारत आह े. दैनंिदन जीवनात घडणाया
घटना ंची नद बातमीया वपात प क ेले जाते. तेहा याची वातिवकता सयता
आिण अच ुकतेची नद ठ ेवयात य ेते. यासाठी वातवधरणाच े वप प करयाच े
वातंय पकारत ेमये महवाच े िनिततव हण ून समजल े जाते. हे वात ंय िनिततव
यवहारात उपयोगात आणताना स ंकृती, परंपरा, ढी, था, ा इयादना ब ळी न
पडता वात ंय िटकव ून ठेवले जात े. याचबरोबर था िनक राजकारण शासन सा
आिण भा ंडवली यवथ ेबरोबर आपल े िहतस ंबंध न ठ ेवता आपली सामाय जनत ेया
ासी असणारी बा ंिधलक आिण जाणीव ही वात ंयाया िनिततवामय े जपयाच े
काय पकारत ेया मायमात ुन करता य ेते.
३) िनपता आिण िनपपातीपणा (Fairne ss and Impartiality ) :
पकारत ेमये दैनंिदन जीवनात घडणाया घटना ंचे बातमी ल ेखन करत असताना
िनपता आिण िनपपातीपणा िनिततवाच े पालन करण े आवयक मानल े जात े.
यासाठी वातिवक घटनाया दोही बाज ू तपास ून पाहण े महवाच े ठरते. तेहा वातवाच े
वप बा तमीमय े प नदवता य ेते. यासाठी बातमीदार हा स ंबंधीत घटन ेबाबत
पूवाह दूषीत असता कामा नय े. तरच या घटन ेचा िनपपातीपण े तटथ राहन बातमी
लेखन करता य ेऊ शकत े. याचबरोबर बातमीया िवसनीयत ेची आिण आमिवासाया
आधार े िनपपातीपणाच े बातमीच े िनितत व जपता य ेते.
४) मानवता (Humanity ) :
पकारता म ुलतव ह े मानवत ेया आधारावरती िनमा ण करयात आल े आहे. याम ुळे
समाजाला कोणयाही कारया समय ेला सामोर े जाव े लागणार नाही . बातमीया
लेखन स ंपादन आिण सादरीकरणाया मायमात ून वातव घटनाच े मानवतावादी
िनिततवाया आधार े बांधणी करण े आवयक आह े. यासाठी स ंबंधीत घटना ंचे बातमी
लेखन करत असताना स ंवेदनशील , सृजनशील आिण परणामकारक ल ेखनात ून योय
शद, भाषा आिण फोटो या ंचा वापर करण े आवयक होईल . यातून समाजामय े
वातंय, समता , बंधुता, समान आिण यायाया म ुयाया आधार े मानवत ेचे िनिततव
पकारत ेमये यावहारक तरावरती उपयोग करयात यावा .

munotes.in

Page 31


पकारता िनतीमा
31 ५) उरदाियव (Accountability ):
पकारता ही समाजाया उरदाियवाची जबाबदारप ूण भूिमका िनभावत असत े.
यासाठी पकारत ेमये यावसाियक आिण जबाबदारप ूण वतन य वहार पाता ही
उरदाियव िनिततव िनमा ण करयास कारणीभ ूत ठरत असत े. पकारत ेमये
सामािजक घटनाशी बा ंिधलक जाणीवप ूण िनभावण े महवाच े आहे. यासाठी आपया
वृपाया वाचका ंची अिभची आवडी आिण मत े यांया नदी घ ेणे आवयक आह े.
तेहा आपया वाचका ला योय , अचूक, वतूिन मािहती पोहचवत े ही बातमीदाराच े
उतदाियवाच े िनिततव जपयाच े आिण अ ंमलबजावणी करण े आवयक आह े.
थोडयात बातमीदाराच े िनिततव ही योय वत न व यवहाराच े मापद ंड हण ून उपयोगी
पडते. या तवाचा समाजाया िवकासासाठी करता य ेऊ शकतो . या तवाचा समाजात
वातंय, समता , बंधुता, समान आिण यायाया तवान ुसार भ ूिमका िनभावण े
आवयक आह े. तरच पकारत ेचे िनिततवाना यवहाराचा आधार ा होईल .
आपली गती तपासा :
१) पकारत ेचे िनिततव सिवतर िलहा .
२.६ पकारा ंची जबाबदारी आिण कत य (DUTIES AND
RESPONSIBILITY OF JOURNALISTS )
पकाराची जबाबदारी आिण कत ये ही लोकशाही शासन यवथ ेत महवाची भ ूिमका
हणून समजल े जाते. या यवथ ेत पकार आपल े वात ंय ितिनधी हण ून काय करत
असतो . सवसामाय जनत ेया ाची मा ंडणी करया ची भूिमका िनभावत असत े. या
ाची सोडवण ूक करयासाठी िविवध तरावरती यन करत असतो . याच सोबत
मािहती ल ेखन स ंपादन आिण सादरीकरण करत असताना कत यपर, िना, िनपपाती ,
तटथता , वतुिन व ैािनक म ुयाया आधार े भूिमका िनभवावी लागतात . हे सव
दैनंिदन जीवनात घडणा या घटना ंचे ितिब ंब बातमी ल ेखन स ंपादकय ास ंिगक ल ेखन
मनोरंजन जािहरात इयादी वपात िविवध िवषयाची मा ंडणी करत असतात . तेहा
आपली कत ये आिण जबाबदारीच े पालन करण े आवयक आह े. पकारा ंची कत ये
आिण जबाबदारीच े काही म ुे पुढील माणे सांगता य ेतील.
१) सयपणाार े सयाच े समथ न (Uploading the Truth through
verification ) :
बातमीदार बातमी ल ेखन करत असताना सयाया आधार े मािहतीया आधार े लेखनाच े
कतय कराव े लागत े. हे लेखन करत असताना वातिवक तयाना अिधक महव द ेणे
आवयक असत े. दैनंिदन जीवनात घडणाया घटना ंचे वतूिन व िनपपाती व प ूवाह
दूिषतपण े िनरीण करण े आवयक आह े. यामधील ग ुंतागुंतीचे वप पाहत असताना munotes.in

Page 32


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

32 सयाच े समथ न कन बातमीच े सादरीकरण स ंपादन आिण ल ेखन करयाच े कतय
िनभवाव े लागत े.
२) बातमील ेखन प ूवाहदूषीत (Unbiased Reporting ) :
पकारा ंनी बातमील ेखन करताना प ूवाहदूषीत चा भाव पडता कामा नय े. बातमी
लेखन ह े वातिवक परिथतीच े िनरीणावरती आधारत असत े. यांया योय नदी व
तपशील याची नद ठ ेवणे आवयक असत े. हे करत असताना धम , जात, िलंग, वग,
सामािज क, राजकय दबाव , भाविनकता इयादी गोीचा भाव बातमील ेखनाया
पूवहदूीतेवरती परणाम होऊ द ेऊ नय े. तसेच कोणयाही पद िता आिथ क
लाभाया अप ेेला समथ न न करता िनपपाती आिण िनवाथ कत यिन
जबाबदारीच े पालन करण े हेच आपल े कतय समज ून बातमी ल ेखनाच े कतयाचे पालन
करावे.
३) लोका ंची सेवा लप ूवक करण े (Serving the Public as a Watchdog ) :
पकारता ही जनस ेवा हण ून केली जात े. ती भा ंडवली शासन यवथ ेचे काय करत
नाही. पकारता ही जनस ेवेचे मायम हण ून काय करत असताना याम ुळे लोकशा ही
यवथ ेचा चौथा खा ंब हण ून ओ ळखले जात े. या मायमात ून जनत ेया िहतासाठी
सतयन ेककत य तपर हण ून भूिमका िनभवावी लागत े. जनतेचे सव सरकार
शासन आिण रायकत याया समोर सातयान े मांडून या ा ंना याय िम ळवून
देयासाठी काय कराव े लागत े. सवसामाय जनत ेसाठी शासन यवथा िविवध
योजनाचा िनिम अ ंमलबजावणी आिण परणामकारकता याचा लप ूवक बातमील ेखन
करयासाठी भ ूिमका िनभावत असतात . थािनक नागरका ंना अप ेा गरजा प ूण
करयासाठी शासन यवथ ेला योजना ब यावहारक अ ंमलबजावणी करयास भाग
पाडण े यासाठी बातमी ल ेखन क ेले जाते. पकार ह े थािनक नागरक आिण शासनाया
कायावरती लप ूवक काय करत असतात .
४) सावजिनक िटपणीसाठी म ंच (Forum For Public Comments ) :
पकारता ही साव जिनक िटपणी करयासाठी म ंच उपलध कन द ेते. या मायमात ून
थािनक शासन राजकारण आिण याययवथ ेया धोरणाचा जनसामायाया
जीवनावरती सकारामक आिण नकरामक परणामाची म ु चचा या मायमात ून केली
जाते. पकारानी जनमताया आधार े बातमील ेखन स ंपादन आिण ास ंिगक ल ेखन क ेले
जाते. या जनमताया आधार े सावजिनक योजना व लाभाथ याची िचिकसक मा ंडणी ही
वातव आिण अन ुभवाया कटीकरण क ेले जाते. याचा परणाम नागरका ंना याया
ाची सोडवण ूक करयात पकारा ंनी कत य व जबाबदारी िनभवावी लागत े.
५) बातमीच े वेळेवर ल ेखन (Complete Reporting ):
पकारा ंना दैनंिदन जीवनात घडणा या घटकावरती ल कित कराव े लागत े. या
घटनाया आधार े बातमीच े लेखन तपरत ेने वेळेत पूण करण े आवयक आह े. या munotes.in

Page 33


पकारता िनतीमा
33 घटनेचे महव िकती आह े याया आधार े बातमीच े लेखन क ेले जाते. यांचे संशोधकय
महव ओ ळखून नागरीका ंना मािहती द ेयात य ेते. या बातमीचा िविश उ ि िनित
कन ल ेखन क ेले जात े. यामुळे मुय समय ेकडे ल कित करतात . याचे
जाणीवप ूवक करमण ूकमय े पा ंतरण क ेले जात नाही . यासाठी व ृप स ंथा ा
िविवध बातयाया स ंकलनासाठी अन ेक िवभागात पकाराची न ेमणूक केली जात े.
यामुळे बातमीच े वपान ुसार या ंची वत ं लेखन तपरत ेने करतात .
६) बातमीमय े अिधक आवड िनमा ण करण े (Making Interest in News ) :
बातमीया ल ेखनामय े सुयविथपणा असण े आवयक आह े. यामुळे जनतेमये
बातमीची अिधक आवड िनमा ण करयाचा यन स ंपादकय िवभाग करत असतो .
बातमीलेखनात महवाची समया पपण े मांडयाच े काम करतात . या ािवषयी
वाचकामय े उस ुकता, कुतुहल आिण जाणीव िनमा ण करयासाठी यन क ेला जातो .
बातमीचा भाव वाचकावरती अिधक परणामकारक मत िवचार आिण अिभयया
सादरीकरणावरती आयािशवाय राहत नाही . बातमीया ल ेखनात ून िवयापक स ंदभ
घेऊन याया वाचक वगा समोर ठ ेवला जातो . यामुळे यापक सम ुदयात स ंदेश
पोहचवयाच े काम क ेले जात े. परणामी बातमीमय े अिधक आवड िनमा णामुळे
वाचकवगा मये अिधक आकष ण िनमा ण केले जाते.
७) बातमी मधील यिगत तव (Personal Principle in Reporting ) :
बातमीदारी मय े यिगत तव ह े जबाबदारपण े नदवण े गरजेचे आहे. वृपाची स ंथा
ही बातमीया वपावन िविवध मताची िनिम ती केली जात े. बातमी ल ेखन करत
असताना यिगत आवाज स ंपादकय काया लयामय े नदवयाच े काम करत असतात .
यामय े आपली यिगत तवाची जपवण ूक करत असतात . बातमीया ल ेखनामध ून
कोणताही पपात यिगत िहतस ंबंध पूवाह द ूिषतता , ाचार इयादी ग ैर मागा चा
अवल ंब न करता आपल े वतं अितव िटकव ून आपल े हक आिण जबाबदारीच े योय
अंमलबजावणी करावी तरच पकारता वत ं अितव िटकव ून ठेवयाचा यन क ेले
जातात .
थोडयात पकाराची कत य आिण जबाबदारी ही बातमीच े लेखनात महवप ूण भूिमका
िनभावत े. आपया वाचक वगा पयत वातिवक मािहती पोहचवयासाठी अिधक तपरता
िना अच ुकता पता वत ूिनता इयादी तवाचा वापर कन आपली बातमी ल ेखन
संपादन आिण सादरीकरणाया पात ळीवन बातमीदारा ंनी आपली कत ये आिण
जबाबदारीच े योय पालन करण े आवयक आह े. यामुळे पकारत ेया ेात बहमोल
असे योगदान िनमा ण करता य ेईल.
आपली गती तपासा :
१) पकारा ंची जबाबदारी आिण कत ये सिवतर चचा करा.
munotes.in

Page 34


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

34 २.७ सारांश (SUMMARY )
जागितक तरावरती पकारत ेची ओ ळख ही ितया िनतीतवाया आधार े केली जात े.
पकारता हा जरी यवसाय असला तरी याला मानवी िनतीम ुयाची जोड द ेयात
आली आह े. यामुळे हा यवसाय िटक ून ठेवला आह े. या यवसायात मानवी स ंबंधाची
यवथा जोडयाच े यापक जा ळे आहे. जे परपरा ंमये संबंधाची रचना करताना
िदसत े. असे जरी असल े तरी पकारत ेया ेात िनिततवाची काही माणात घसरण
होत चालली आह े. हे आजया पध या य ुगामय े आपल े मायम अिधक गितशील व
गत कस े राहील याचा िवचार कन काय करत आह े. पण ह े करताना पकारत ेचा
िनतीतवाचा िवसर पड ून चालणार नाही . तरच पकारत ेचे अितव जनमानसात
िटकूण रािहल े. यासाठी अप ेित असणाया भूिमका आिण कत ये यांना नीतवाची जोड
देणे आवयक आह े. तरच पकारता अितव अिधक प याियक आिण
मानवतावादी म ुयाया आधार े प होईल .
२.८ (QUESTIONS )
१) पकारत ेतील िनतीमा ही स ंकपना सा ंगून या ंचे वप प करा .
२) पकारत ेतील िनतीम ुय िवषय सिवतर िलहा .
३) पकारत ेतील नीतीतवाच े घटका ंचे िवेषण करा.
४) पकारत ेची िनतीतवाच े सिवतर वण न करा .
५) पकारत ेतील पकाराची जबाबदारी आिण कत ये सिवतर प करा .
२.९ संदभ ंथ (REFERENCE )
1) Sanders Karen 2005 Ethics and Journalism Sage Publication
London.
2) Kelly Mcbride & Tom Rosentiel 2014 The Ne w Ethic of Journalism
Sage Publication London.
3) Harcup Tony 2007 – The Ethical Journalist, Sage Publication,
London.
4) Keeble Richard 1948 Ethics for Journalism. Routlege Book
Publication, U.K.
5) Frost Chris 2016, Journalism Ethics and Regulation Routledge
book Publication, U.K.
 munotes.in

Page 35

35 २अ
पकारतामधील ीया
WOMEN IN JOURNALISM

करणाची रचना :
२ अ.० उिे
२ अ.१ तावना
२ अ.२ पकारत ेतील ीची याया
२ अ.३ पकारत ेतील ीया ंचे वप
२ अ.४ पकारत ेतील ीया ंचा पूव इितहास
२ अ.५ पकारत ेतील ीया ंया समया
२ अ.६ पकारत ेतील ीया ंया समय ेवरील उपाययोजना
२ अ.७ सारांश
२ अ.८
२ अ.९ संदभ पुतका ंची यादी
२अ.० उि े (OBJECTIVES )
 पकारत ेतील ीया ंिवषयीची स ंकपनामक वप समज ून घेणे.
 पकारत ेतील ीया ंचा पूव इितहास सिवतर प करण े.
 पकारत ेतील ीया ंया समया व उपाययोजना या ंचे सिवतर िव ेषण करण े.
२अ.१ तावना (INTRODUCTION )
पकारत ेया ेामय े यापक माणात परवत न होत आह े. या परवत नाचा परणाम
समाज जनमतावरती परणामकारक व िनणा यक मतावरती होत े. हे पाहत असताना
बातमी ल ेखनाया िय ेमये ी-पुषांची बातमीदाराचा भ ूिमकेतून जबाबदारप ूवक
सादरीकरण करयामय े सहभाग नदवला आह े. िवशेषत: पकारत ेया यवसायामय े
ी पकारा ंचा सहभाग महवाचा हण ून पािहल े जाते. या यवसायाचा शोध पकारता ,
गुहेगारी, पकारता , मानव अिधकार , ाचार आिण समाजातील इतर समय ेवरती
काय करत असतात . याचबरोबर सहकरी प ुष पकाराकड ून हेतूपुरकर िवरोध ,
कमीपणाची वागण ूक, भौितक शारीरक अयाचार , समया सारया समया ंना सामोर े munotes.in

Page 36


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

36 जावे लागत े. ी पकारा ंना िल ंगभेदभाव आधारत शोषणा ला अिधक माणात
अयाचारा ंना बळी पडावे लागत े. यामय े मानिसक , शारीरक आिण ल िगक अयाचाराच े
माण अिधक आढ ळून येतात.
ी पकारता स ंबंधी Women Media Foundation (IWMF) यांनी िविवध
ास ंबंधी अयास क ेला आह े. यांया मत े ी पकार ा अडचणीया ास ंबंधी
प बोल ू शकत नाही . जे कामाया स ंदभात पता दश वत असतात . यामधील समया
प करणारा अयास यात ून दाखव ून देयात आला . या संथेने ९५५ ी पकारा ंना
सव करयात आला . यांनी कामाया िठकाणी ी पकाराचा द ुपयोग करयात
आला हे प िदस ून आल े. यामय े यिगत जबाबदारीया आधार े अयाचार करण े,
लिगक आिण शारीरक अयाचाराच े माण अिधक माणात या सव णात ून पाहयास
िमळाले. या सव ण ी पकारा ंना िल ंगभाव आधारत द ुयमत , भूव, वचव,
अपमानापद वागण ूक आिण अयाचाराया माणात वाढ होताना पाहयास िम ळते.
जागितक तरावरती ी पकारता स ंदभात ARTICLE १९ यांनी ी पकारा ंया
अयाचाया या घटना ंचे साीप ुरावे आिण प ुरावे याच े संकलन क ेले. या सव णात
मेकको , बांलादेश, झील , हॉडरेस आिण रिश या इयादी द ेशाचा समाव ेश यामय े
करयात आला . या देशामय े पकारा ंना कोणया कारची वागण ूक िदली जात े याचा
अयास क ेला. ी-पुष पकारीत ेमधील दजा आिण भ ूिमकािवषयीच े नदवयात
आले. यामय े ी पकारा ंचा ेष करयाच े माण प ुष पकारा त अिधक िदस ून आल े.
ी पकारा ंवरती शारीरक हल े, खून करण े, अपमानकारक भाषा आिण ल िगक
अयाचार माण अिधक पाहयास िम ळाले. हे ी पकारा ंचा अन ुभव कथनामध ून
नदवयात आल े.
२अ.२ पकारत ेतील ीची याया (DEFINITION OF WOMEN IN
JOURNALSM )
िविकपी डीया या ंया मत े, ’पकारत ेतील ीया ही यिगत बाब आह े. या पकारता
यवसायामय े वत :हन सहभागी होतात . ते यवसाय हण ून काय करतात .
यांयावरती था ंचे िनबध असतात आिण यवसायामय े शोषणाला सामार े जात असता
पकारत ेतील ीया या पकार संपादक आिण व ृिव ेषक हण ून भूिमका िनभावतात .
यांना पकारत ेतील ीया अस े हटल े जाते.“
१) पॅिका होलाड (Patrica Holland ) यांया मत े ’पकारत ेतील ीया यावरती
ीयांची मया दा लादयात आली आह े. बातमीदारी मय े िविश वपाच े मेहनतीच े
काम करावे लागत े. या स ंबंधीया समय ेिवषयी ी हका िवषयीया मागणीची
सावजिनक तरावरती यायाया भ ूिमकेतून ितिनधी करतात . यांना
पकारत ेतील ी हण ून हटल े जाते.“
munotes.in

Page 37


पकारतामधील ीया

37 थोडयात पकारत ेतील ी ही यावसाियक भ ूिमकेतून िविवध तरावरती काय करत े.
या ेामय े आपल े वत ंय अितव िनमा ण करत असत े. ती समत ीया ंया
हका ंचे ितिनिधव करयाचा यन करत े. ी पकार ा ीया ंया िविवध ा ंचे
सादरीकरण करयात य ेते. यामुळे ीयांचे वातव अन ुभव आिण जाणीवान ेणीचेया
तकशाा आधारत िचिकस ेचे उपिथत करतात . याला पया यी यवथ ेचे
अितव िनमा ण करणान े िवकासामक स ंरचनामक राजकारण थािपत करत
असतात . या आपया ावरती सातयान े संघषामक ितरोधाची भ ूिमका नदवयाच े
काम पकारता यवसायामय े करत े. या शासकय यायालयीन आिण
जनआ ंदोलनात ून अयाय भ ेदभाव आिण शोषणाया ितिवरोधी काय हक आधारत
काय करत असतात .
२अ.३ पकारत ेतील ीया ंचे वप (NATURE OF WOMENS IN
JOURNALISM )
१) पकारत ेतील ी ही यावसाियक तरावरील वत ं अितव िनमा ण करतात .
२) पकारत ेतील ीया आपया वत ं यिमवाची नद यामय े करयात य ेते.
३) पकारत ेतील ीया या यवसायात िविवध तरावरती बातमीदारी , संपादन,
जािहरात , वृ िनव ेदन, लेखन आिण सादरीकरण या तरावरती काय करतात .
४) पकारत ेतील ीया या प ुष पकारा ंपेा आपली कामाची वत ं भूिमका घ ेतात
तेहा या प ुषी वच वाला नकार द ेतात.
५) पकारत ेतील ी आपया वत ं िकोनात ून वातिवक घटना ंया सहस ंबंधाचे
िवेषण करत असतात .
६) पकारत ेतील ीया या ीया ंया िविवध समय े िवषयीच े वतं िवचारम ंच
उपिथत करतात . यामय े ीया ंया समया , , अनुभव, इछा, आका ंा,
वातिवक जीवन इयादीिवषयी म ु चचा करतात .
७) पकारत ेतील ी ही ी ाच े ितिनधीव करताना ी -पुष समानता याय
हक आिण समान या म ुयांचा जपण ूक यवहाराया तरावरती करत असत े.
८) पकारत ेतील ीया या पकारता करत असताना कामाया िठकाणच े पुषी
वचव भ ेदभाव , शोषण आिण अमानवी वत न यवहाराया िवरोधी काय करत
असत े.
थोडयात , पकारत ेतील ीया या यवसायात आपल े अितवाच े ितिनिधव करत
असत े. तेहा अ ंतगत आिण बिहग त यवथ ेतून िनमा ण केलेया अन ेक ा ंना सामोर े
जावे लागत े. यासाठी स ंघषामक भ ूिमका िनभावत असत े. यामुळे पकारत ेतील ीया
आपल े वतं अितव िटकव ून आह ेत. munotes.in

Page 38


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

38 आपली गती तपासा :
१) पकारत ेतील ीची याया सांगा.
२) पकारत ेतील ीच े वप थोडयात प करा .
२अ.४ पकारत ेतील ीचा प ूण इितहास (PRE HISTORY OF
WOMEN IN JOURNALISM )
एकोिणसाया शतकामय े पकारत ेतील ीया या ंची वत ं ओळख होताना पाहयास
िमळते. िटन आिण य ुनायटेड ट ेट या द ेशातील िशित ीया पकारत ेया
यवसायामय े याबल Edwin Shuman या पकारा ंनी िलिहल े आ ह े क बातमी
संकपना ंया हा िनयम आह े ती ीया ंया कामाचा भाग बनला आह े. पण थािनक
वातिवक घटनाची बातमीदारी प ुष वगा च अिधक माणात करत होता . यामय े
ीयांना फारशी स ंधी िदली जात नस े. एकोिणसाया शतकाया श ेवटया का ळात
ीयांना घराबाह ेर जाऊन काम करयाची स ंधी आिण मागणी माण वाढत होत े.
पकारता ेामय े ीया ंना बातमीदाराच े काम उपलद कन द ेयात य ेऊ लागल े. या
काळामये पुष बातमीदारासोबत राहन बातमी संकलनाया काया मये नविशित
मयमवगय क ुटुंबातून आल ेया ीया या ेात सहभाग नदव ू लागया .
पकारत ेतील ीया ंचा स ंबंध हा काशमान करणावरती फॅशन, कला, कौटुंिबक
समया या ावरती ल ेखन करयात य ेतो. तर प ुष बातमीदार आिथ क आिण
राजकय उच ास ंदभात गंभीर िवषयास ंबंधीचे लेखन करत होत े. या सोबत ी
पकार ा ही सामािजक राजकय िवषयी चचा मक ल ेखन करत . ी पकार ा
वाचकाया भाविनक म ुाशी स ंबंधीत ल ेखन करत याचबरोबर िसीया तरावरील
बातया ंचे लेखन करत होत े. हे पकारत ेचे काय करत असताना प ुषांना िम ळणाया
मानधनाप ेा ीया ंना कमी मानधन िम ळत होत े. यामुळे या ेात अनाथ , िवधवा ,
घटफोिटत ीया ंचे काम करयाच े माण अिधक होत े. याचबरोबर याच े पित कमी
वेतनावरती काम करतात . अशा क ुटुंबातील ीया या पका रतेया ेात काय करत
होया.
एकोिणसाया शतकाया मयावरती िटनमय े पकारत ेया मायमात ून परवत नाची
िया स ु झाली . या का ळात १८५३ साली पकारत ेया व ृपावरील कर र
करयात आला . या का ळात लोकशाही िवचारसरणीचा भाव अिधक असया ने The
Common Man सामाय मानव या आधार े ी-पुष भ ेदभाव न करता समानत ेची व
समानानाची वागण ूक िम ळावी यासाठी यन करयात आला . याच बरोबर
नवतंानाचा वापर कन व ृपाचा सार चार आिण िवतरण पतीत िवकास
करयात आल े.
munotes.in

Page 39


पकारतामधील ीया

39 िटन मय े Mid Victor ian Britain या वृपाया मायमात ून राजकारण , यापार ,
वािणय , ीव या िवषयाच े गंभीर ल ेखन करयात आल े. या मुय उ ेश हा अिधक
माणातील कामगार वगा तील वाचक वगा साठी ल ेखन क ेले जाई. सन १९५० साली
िटीश Daily Telegraphy या व ृपामध ून मयम वग य वाचका ंसाठी ल ेखन
करयात य ेई. या वृपात आिथ क घडामोडी व िववाहा िवषयीया जािहरातच े
काशन करयात य ेते. या का ळातील व ृपे ही सव सामाय वाचक वगा ला मािहतीचा
पुरवठा करणार े साधन हण ून या ंचा उपयोग करयात आल े. या का ळात राजकय
घडामोडीया वाताकनाला अिधक महव ा होत ग ेले.
िटन मय े सन १८८४ ते १८९६ या कालावधीमय े ीया ंचा पकारता ेामय े
अिधक सहभाग पाहयास िम ळतो. या ी पकारणी द ैनंिदन जीवनात घडणाया
घडामोडच े बातमी ल ेखनामय े करयात य ेऊ लागल े. सन १८७० या का ळात िशण
कायदा करयात आला . यामुळे नविशिता ंचा वग िवशेषत: ीयांया िशणामय े
सुधारणा होऊ लागली . यामुळे बातमीवाचन ल ेखन स ंपादन आिण सादरीकरणाया
तरावरती ीया ंचा या ेामय े सहभाग नदवयात य ेऊ लागला . याचे
उचिशणाचा तर उ ंचावत आला . आपया ाची यापक जाणीव यवहाराया
तरावरती वाढताना पाहयास िम ळाली.
ी पकारत ेया ेात थम मागा रेट फुलेर अम ेरका आिण हर ेइट मरटीन ेयु िटन या
दोही नविशित ीया ंचे योगदान महवाच े आहे. यांनी या ंया म ैिणीच े संघटन कन
अमेरीकेतील ग ुलामगीरीया िवरोधात जनच ळवळ उभारयाच े काय केले. यांना
घरया ंकडून या काया साठी ोसाहन द ेयात आल े. यामुळे गुलामगीरीया िवरोधात
संघषामक भ ूिमका घ ेऊन च ळवळ उभारयात आली . सन १८४४ साली मागा रेट फुलेर
यांनी New York Tribune वृपाचे सवथम अम ेरकन ी हण ून संपादकाच े काय
केले. तसेच बातमीदारीया ेात िविवध िवषया ंवरती सातयान े लेखन करयाच े काय
केले. िटन मधील Martineau Harriet या मयमवगय िशित क ुटुंबातील ी
पकारता हण ून ओ ळखयात य ेते. यांनी Daily News या वृपामय े ीया ंया
िविवध ा ंची चचा केली. यांनी िटन मधील ग ुलामगीरी लादणाया कायाया
िवरोधात स ंघषामक भ ूिमका िवकारली . यांनी व ृप ल ेखनामय े ीवाद ,
अथकारण , राजकारण या िवषया ंना अिधक महव द ेऊन िव ेषण केले.
सन १८९० या का ळात अम ेरकेत ी पकार हण ून वृपाया ेात काय क
लागया . The Times (लंडन) या वृप काया लयामय े ी काराची थम िनय ु
पूणवेळ करयात आली . या ीया बातमीका मय े काय करत , पण या ंया कपना ंना
फारस े महव द ेयात य ेत नस े. Edward Bok यांनी Home Journal या थम ी
संपादक हण ून काय केले. यांनी ीया ंया िविवध ास ंबंधात व ृपामय े लेखन
केले. यांनी वृपाया ेात िविवध तरावरती बातमीदारीची भ ूिमका िनभावयात
यासाठी पकारता ेात ीया ंचा सहभाग वाढीसाठी यन क ेले. यांनी या प ुतकात
यांनी ी -पुष समान िशणाचा म ुा उपिथत क ेला आह े. यामुळे सुिशित ीया
पकारत ेया यवसाय ेात स ंधी उपलध कन द ेता येईल. munotes.in

Page 40


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

40 एकोिणसाया शतकाया श ेवटया कालावधीत ीया ंनी पकारता ेामय े अिधक
माणात सहभाग नदवला आह े. ी पकारत ेने सामािजक राजकय समय ेया
संदभात लेखन करयाचा यन क ेला. ीयांना िविवध तरावरती य ेणाया समया ंचे
िनमूलन करयासाठी व यापक जनमत जाग ृत करयासाठी पयन करयात आल े.
याचबरोबर अन ेक मािसकामध ून सामािजक आिण राजकय ा स ंदभात उपाय
योजनामक ल ेखन करयात य ेऊ लागल े. ी पकारता ही स ंभाषणामक उकट ,
भाविनक आिण ओरडण े या वपामय े भूिमका यवहारात अ ंमलबजावणी करयात
आली . कारण ी पकाराच े िलखा ण हे ी वाचका ंसाठी महवाच े माणयात आल े. या
काळामये ी सारत ेचे माण वाढ ू लागल े. यामुळे ी पकारा ंना ीया ंिवषयी
लेखनाला जाग ृत ी वाचकवग उपलध होऊ लागला . याचबरोबर औोिगककरण ,
शहरीकरण , आधुिनककरण या सामािजक परवत नाची िया या चा भाव ी
जीवनावरती झायाच े िदसून येते.
सन १८९४ साली ीया ंसाठी वत ं मािसक िनमा ण करयात आल े. युयाक मये या
मािसका मध ून ीया ंया स ंबंधी ल ेखन करयात आल े. या मािसका मध ून ी
पकारणासाठी यवसायाया स ंधी उपलध कन द ेणे आिण ी वा चक वगा चे माण
वाढवण े यासाठी यन करया त आल े. याचबरोबर ीया ंया रॉ मेस िवषयीची िवश ेष
लेखन Marie Manning यायाकड ून करयात आल े. एकोिणसाया शतकामय े ी
मािसका ंचे माण वाढ ू लागल े. यामय े ी िशण आिथ क गुंतवणूक आिण फॅशन
मािसक िनिम ती करयात आली . यामुळे या का ळात ीया ंया िविवध िवषयाच े लेखन
करयात आल े.
िवसाया शतकात ी पकाराचा अिधक माण सहभाग नदवयात आल े. यांनी
मािसकाया मायमात ून ीया आिण बालक े यांया साव जिनक आरोय स ेवा िवषयी ,
िवषयीची चचा केली. याचबरोबर िशण , जीवन जगयाचा दजा आिण बालमज ूर
इयादी समय े िवषयीच े लेखन करयात आल े. याचा उपिवषय मय े घरिवरहीत म ुले,
कामगार , दवाखाना , ण याया ािवषयीची चचा केली आह े. शहरी जीवनमान
पतीिवषयी भौितक आिण भाविनक ािवषयी चचा करयात आली . ी पकारा ंना
टोपण नाव धारण कन ल ेखन क ेले. Nellie Bly या नावाची Elizabeth Cochrane
याची ओ ळख आह े. यांनी औोिगक कामगारा ंया ास ंदभात वृपात ल ेखन क ेले.
तसेच ीया ंना काराग ृहात िदल ेली वागण ूक, वृापका ळात वृआम मय े िमळणारी
वागणूक, अनाथ आम परिथती , वेड्याया इिपत ळातील परिथती इयादी िवषयी
लेखन करयात आल े.
ीयांया पकारीत ेतील सहभाग स ंदभात अन ेक नदी करयात आया आह ेत.
वृपाया म ुय पानावरती Front Page Girls हणून नवीन ओ ळख िनमा ण केली
आहे. िवशेषत: गुहेगारी बातमीया स ंदभातील ल ेखन करणारी ी पकार साहसी काय
करत असतील . सन १९०० ते १९३० या कालावधीत ी पकाराचा सहभाग २०००
पासून ते १५,००० इतया माणात नदवयात आला . यामुळे ीयांचा पकारत े
मधील वाढता सहभाग आढ ळून येतो. सन १९३० ते १९४० या का ळात Eleanor munotes.in

Page 41


पकारतामधील ीया

41 Roosevelt यांनी आध ुिनक यवसाय हण ून ी पकारत ेमये सहभाग नदवला . या
काळात ी बातया ंचे माण अिधक माणात िदस ून येते.
दुसया महायुाया कालावधीत ी पकारा ंनी बातमी ल ेखनाची म ुय भ ूिमका
िनभावली . या दुसया महायुाया का ळात १२५ मिहला पकारा ंनी सहभाग घ ेऊन
बातया ंचे सादरीकरणात सहभाग नदवयात आला . Anne O. Hare यांनी दुसया
महायुात िहटलर मोसोिलन , टालीन आिण चिच ल यांया म ुलाखती घ ेयाचा यन
केला. Marry Marvin Bechinvide यांनी सव थम र ेिडओवरती Broadcaste
करयाचे काम क ेले. या युजन परिथतीच े िवेषण ी पकार हण ून अिधक स ंयम
िचिकसक व वत ुिन पतीन े नदवयाच े काय केले आहे.
दुसया महायुानंतर आकाशवाणी सारणामय े वाढ होऊ लागली . या का ळात पुष
पकारा ंना पकारका ेात कमी करया त आल े. यािठकाणी ीया ंचे माण वाढत
असयाच े पाहयास िम ळते. या परिथती हव ेया मायमात ून सॅटीलाइट उपहाया
मायमात ून ेपण काय होऊ लागल े. या मायमात ून मनोर ंजनाच े कायम अिधक
माणात ीया ंया सादरीकरणात ून होऊ लागल े. सन १९७० या का ळामये
पुषाया व ृ्िनव ेदनापेा ी व ृिनव ेिदकाची मागणी ोया ंकडून करयात य ेऊ
लागली . यामुळे या सारण कारात ी पकारा ंचा सहभाग महवप ूण रािहला . या
ेात Marguerite Higgins, Pauline Frederic and Marlene Sanders या
तीन ी पकारा ंनी यामय े सहभाग नदवयात आला .
सन १९६० ते ७० या दशकामय े नागरी हक आिण सामािजक द ुरवाचा िवषय
समोर य ेऊ लागला . आिका, अमेरका द ेशातील ी पकारा ंनी वंश भेदाया िवरोधात
वृपामध ून लेखन करयास स ु केली. तेहा नागरी हकाची च ळवळ उभारयात
येऊ लागली . ही चळवळ सामािजक िवषमत ेया, शोषणाया आिण अलगीकरणाया
िवरोधामय े काय करत होती . आिकन, अमेरकन ेस मय े अनेक ी पकार हण ून
काय करत होया . यांनी गो या लोकांकडून का या लोका ंना िम ळणाया वागणूक
िवरोधात ल ेखन क ेले. काया लोकांवरील अयासाया िव जनजाग ृती व
सुधारणामक भ ूिमका घ ेऊन काय केले. या नागरी हकाया ावरती Marvel
Cooke आिण Charlayne Hunter या ी पकारा ंनी योगदान िदल े आहे.
ीवादी िवचाराचा भाव ी पकारावरती अिधक माणात पाहयास िम ळतो. या
भावात ून ी मािसक े वतंपणे लेखन स ंपादन आिण काशन करयात य ेऊ लागल े.
या मायमात ून ीया ंचे िविवध क ुटुंब िववाह , लिगकता , फॅशन जीवनमानाचा दजा ,
सामािजक , धािमक, सांकृितक, आिथक, राजकय िवषयावरती सखोल चचा होऊ
लागली . ी-पुष समान ता, बंधुता, याय आिण समान इयादी म ुयाची जपण ूक
करणारी ी पकारता समोर य ेऊ लागली . याबरोबरच दार , बालके, िनररता , ी
चळवळ इयादी िवषयी चचा करयात य ेते. यामय े Eliza Holbrook Nicholson
आिण Eleanor Cissy Patterson या ी पकारत ेने यामय े योगदान िदल े आहे. ी
पकारत ेमधील सहभागान े ीवादी च ळवळीत वाढ करयात आली . या ीया ंना munotes.in

Page 42


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

42 पकारत ेचा साव जिनक तरावरती वापर कन यवथा परवत नाचे सामुदाियक काय
केले.
सन १९९० या न ंतरया का ळात ीया ंनी पकारत ेया ेात न ेतृवाची भ ूिमका
िनभावली . सन १९९३ साली Barbara Walters यांनी पुष पकारा ंना िम ळणाचे
कामाया व ेतना इतक ेच समान व ेतन ी पकारा ंना िम ळावे. यासाठी वत ं मागणी
केली. यानुसार ी पकारा ंना समान व ेतनाचा अिधकार िम ळवून देयात आला . यांनी
ी पकारा ंया िविवध ा ंना याय िम ळवून देयाचा यन क ेला.
सय का ळामये ी पकार आपल े यावसाियक ेात वत ं अितव िनमा ण
करयाचा यन करत आह े. ी पकारा ंना िविवध मायमात ून यवसायाया स ंधी
उपलध कन द ेयात आया आह ेत. या माय मातून टी.ही. मायमावरती ी पकार
अिधक माणात पकारता करत आह ेत. िवकिसत द ेशात ी पकारता ३०… ते
४०… टके इतया माणात अस े जरी असत े तरी मायमामय े पुष पकारा ंचे
माण अिदक भ ूवशाली आह े. यामुळे ी पकारत ेला अप ेित स ंधी ा होत नाही .
परणामी ी प ुष समानत ेचे मुय जपता य ेत नाही . ी पकारता ही ख ेळाया
पकारत ेत अिधक सहभाग होतात . यासोबत परद ेशी पकारत ेमये काय करयाच े
आहान वीकारला आह े. अनेक ेात ीया आपल े वत ं अितव िनमा ण करत
आहेत.
ी पकारत ेया िवकासाचा आल ेख हा अिधक िवकिसत होताना पाहयास िम ळतो.
ीयांना या ेामय े आपया कौशय आिण यिमवाच े सादरीकरण करयात
येताना िदस ून येते. नव त ंानाचा िवकास होताना ीया ंना कामाया स ंधी उपलध
होत आह े. इंटरनेटया माय मातून ीया बातमीच े सादरीकरण करयामय े अिधक
सहभाग नदवयात य ेतो. िडजीटल मायमा ंचा अिधक माणात वापर होत आह े.
यामुळे ी पकारतीच े वप बदलत आह े.
आपली गती तपासा :
१) ी पकारत ेया वरती ि ेप िलहा .
२अ.५ पकारता ेातील ी यांया समया (PROBLEMS OF
WOMEN IN JOURNALISM)
तावना (Introduction ) :
आधुिनक सारमायमाया का ळामये ीया ंचा पकारत ेया यावसाियक भ ूिमका
अिधक माणात आढ ळून येतात. यामुळे ीयांचे पकारत ेया ेात िविवध
तरावरती आपल े थान िनमाण केले आहे. यामुळे ीयांना पुष पकाराया सोबत
काम करताना पाहयास िम ळते. या ेात बातमीदारी , मुलाखत , संपादकय , जािहरात
आिण मनोर ंजन इयादी िविवध ेात काम करतात . असे जरी असल े तरी या ेात munotes.in

Page 43


पकारतामधील ीया

43 ीयां काम करत असताना िल ंगभाव आिण प ुषसा भा ंडवली राजकय साकारण
यांयाकड ून य अय रया िविवध शारीरक , मानिसक , लिगक आिण कामाया
िठकाणया परिथतीन ुसार होणाया अयाचारा ंना बळी पडयाचा माण उघडकस य ेत
आहे.
International Women’s Media Foundation (IWMF ) आंतरराीय ी मायम
संघटना या ंनी ी पकाराया िविवध समय ेिवषयी आवाज उठवला आह े. ी
पकारान ंवरती होणा या अयायाबाबत या ेातील ीया पपण े बोलयास
िभतीपोटी घाबन जातात . कारण या ेामय े पुषाया वच वाला ब ळी पडयाच े
माण अिधक आह े. या ेात ी पकार काय करत असताना िल ंगभाव आधारत
दुयमव वच व आिण शोषणाला कामाया िठकाणी जाव े लागत े. वर स ंपादक
बातमीदार काया लयीन यवथापक या कड ून अयाय अपमानापद वागण ूक या सारख े
अनेक अितस ंगाला सामोर े जावे लागत े. या सव णा म धून वरील ी पकाराया
समया ंना सामार े जाताना पाहयास िम ळाले.
ी पकाराया िविवध समया :
ी पकारतीया िविवध समय ेिवषयी अन ेक स ंशोधक पकार स ंघटना आिण
अयासक या ंया सव णामध ून िविवध म ुे यासंबधी नदवयात आल े आहेत. ते पुढील
माणे प करता य ेतील.
१) िलंगभाव (Gender ) :
जागितक आिण थािनक तरावरती ी पकारा ंची ओ ळख िल ंगभावाया आधारत
केली जात े. या िल ंगभावाचा अथ ी-पुष भ ेदभाव असा आह े. िलंगाया आधार े ी-
पुषाच े व चव भ ेदभाव आिण शोषणाच े वप िनधा रत होत े. यामुळे समाजात
असमानता ह े शोषणाच े कारण हण ून समोर य ेते. ते पकारत ेया यावसाियक ेात
पाहयास िम ळते. या ेात ी पकारा ंना िल ंगभाव आधारत ितरकार , मान-अपमान
आिण हल े यांसारया अयाचाराना सामोर े जावे लागत े. यांया स ुरित समया
अिधक माणात आह े. यामुळे अिभय वात ंय आिण मानवी हकाया ा ंशी
संघष कराव े लागत े. या पकाराया अिधक माणात हया झायाच े िदसून आल े.
िवशेषत कलम १९ माण े ी पकाराना अिधकार ा होत नाही . यामुळे ी
पकारा ंचे मत िवचार क ृती आिण िनय ंणा स ंबंधीचे अिधकार , ितिनिधव नाकारयात
येतात. तसेच कामाया िठकाणी होणार े अयाचार अिधक माणात िदस ून येतात. हे सव
अयाचार ी पकाराना क ेवळ िलंगभावाया आधार े अिधक प होतात .
२) सामािजक समया (Social Enequality ) :
ी पकारा ंना सामािजक असमानत ेया पा भूिमवर अन ेक वपाया असमानत ेला
सामोर े जावे लागत े. ी पकारीत ेया यवसायात काम करत असताना ती कोणया
पाभूमीतून आली आह े याचा परणाम ितयातील ग ुणवा काय मता आिण
यवथापन या ंयाशी स ंबंधीत आह े. या ीया ंया पाभूमीत िल ंग, भाव, वंश, रंग, जात, munotes.in

Page 44


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

44 परिथती इयादी अन ेक गोी स ंबंधीत आह ेत. या सव घटकाचा परणाम या ीया ंना
िमळणारा दजा , भूिमका, समान , मान-अपमान , ितरकार , अयाचार आिण जीवघ ेणे
हले यांयाशी स ंबंधीत आह े. या पा भूमीवर या ीया अन ेक समया ंना सामोर े जात
आहे.
३) ी पकारा ंया स ुरितता (Security of Women Journalist ) :
यावसाियक पकारत ेमये कायरत असणाया ी पकारत ेया स ुरितत ेची समया
अिधक ग ंभीर बनत जात आह े. Article १९ माण े ी पकारा ंना सुरितता द ेयात
आली आहे. तरी ी पकारा ंना सुरितत ेया समया ंना सामोर े जावे लागत े. Article
19 माण े ी पकारा ंना स ुरितता , समान स ंधी, कामाया िठकाणी स ुरितता ,
अिभय , वातंय, संघटनामक समया इयादी िवषयीची स ुरितता द ेयात
कायालयीन कामाया िठकाणी वत ं अवकाश आिण स ंधीची स ुरितत ेला अिधक
महव आह े. कारण ी पकारा ंना बातमी िनिम ती करताना वराच े वचव, दबाव,
िनयंणला सामोर े जावे लागत े. तेहा अिभयि वात ंयाया स ुरितत ेचा िनमा ण
होतो. ी पकाराया सोबत का य करताना प ुष पकाराच े व चव अिधक असत े.
तसेच काया लया बाह ेरील राजकय भा ंडवली , गुंडशाही च े हल े अिधक होतात . यांना
अपहरण , अमानवी , अील , शीवीगा ळ, वागणूक, ितरकार , बलकार , हले इयादी
मुळे ी पकारा ंया स ुरितत ेचा उपिथत झाला आ हे.
४) िलंगभाव िकोणाकड े दुल (Neglected Gender Sensitive
Approach ) :
ी पकारा ंना िल ंगभावाया आधार े किन व प ुषी वच व आिण भा ंडवली शोषणाला
सामोर े जावे लागत े. ी पकारा ंना अन ेक समया ंना बळी पडत असताना िल ंगभाव
जाणीव ीकोनाकड े दुल करयात आल े आ हे. या ेातील ीया ंना समान स ंधी
आिण समानाची आवयकता आह े, पण ती यामय े यवहारक तरावरती वत न
यवहारात ून िदस ून येत नाही . यामुळे याया स ुरितत ेया स ंदभातील ा ंची गुंतागुंत
अिधक वाढताना िदसत े. यामुळे यांयातील ग ुण, कौशय , धाडस , आमिवास या ंचे
खचीकरण करयात आयाच े िदसून येते.
५) मानव अिधकाराच े उलंघन (Decling Human Rights ) :
येक यला ितया मानवी अिधकाराच े संरण करयाचा अिधकार आह े.
तसेच ी पकारा ंना मानवी अिधकाराच े अ पेित स ंरण ा कन द ेणे आवयक
आहे. पण यात मा यवहारात होत नाही . यामुळे ी पकारा ंना मानवी
अिधकाराच े संरण िम ळत नाही . ी पकार य े काया वरती काम करत
असताना अन ेक समय ेला सामोर े जावे लागत े.

munotes.in

Page 45


पकारतामधील ीया

45 ६) कामाया िठकाणची परिथती (Condition of Work Place ) :
ी पकारा ंना िविवध तरावरती काय करावी लागतात . यामय े काया लयीन काय
य ेामय े शासकय तरावर जाव ून काय करावी लागतात . ी पकारा ंना
बातमीच े संकलन , संपादन आिण सादरीकरण इयादी वपाची काम े करावी लागतात .
तेहा या ंचे ब रे वाईट अन ुभव य ेत असतात . ी पकारा ंना कामाया िठकाणी वर
अिधकाया कडून अन ेक कारया समया िनमा ण होताना िदसतात . या ेात वर
संपादक , बातमीदार , यवथापक सोबत काम करत असताना शारीरक , मानिसक
आिण ल िगक समय ेना सामोर े जावे लागत े. कामाया िठकाणी ी पकारा ंना लिगक,
शािदक अयाचार , लिगक इशार े, नको वाटणारा पश , अिल चा ळे, बलकार इयादी
सारया समया ंना सामोर े जावे लागत े.
७) बढती कमी व ेतन (Promotion and low wages ) :
ी पकारा ंना पकारत ेया ेात का म करताना योय बढ़ती आिण पगार िम ळणे
आवयक आह े पण क ेवळ ी आह े हणून पुष पकाराप ेा बढती आिण व ेतनामय े
तफावत करयात य ेते. यामुळे ी पकाराना द ुयमतवाची वागण ू िमळताना िदस ून
येते. ी पकार प ुष पकाराया बरोबरीन े काय करतात . यापेा अिधक धाडसाच े
सहसी , यैयाने आिण कौशयान े काम कन ही ी पकारा ंना दुयमवाची वागण ूक
पुषी अिधकाया कडून केले जाते याम ुळे ी पकारा ंना बढती आिण कमी व ेतनाया
समया ंना सामोर े जावे लागत े.
८) ी पकारावरील हल े (Attacks on Women’s Jou rnalists ) :
ी पकारा ंची ाम ुयान े यांयावरती होणार े हयाया समया ंना सामोर े जाव े
लागत े. ी पकार हण ून काम करत असताना सामािजक सय आिण यायाया
भूिमकेतून काय करत असताना प ुषी राजकय भा ंडवली वच वाया आधार े ी
पकारा ंवरती हले केले जातात . यामय े ी पकाराच े अपहरण करण े शारीरक इजा
करणे, जीवघ ेणा हला स ंगी मृयूला सामोर े जावे लागत े. यामुळे ी पकाराया
सुरेबाबतची समया अिधक प िदसत े. सन २०१७ साली Committee to
Protect Journalists याया सव णान ुसार ४२ पकारा ंना हयामय े मृयूला
सामोर े जाव े लागल े. सन २०१६ या UNESCO’S यांया सव णान ुसार ३८
ीयांया ख ून करयात आला . या वन ी पकारा ंवरील होणा या हयाच े माण
समजुन येते.
९) इंटरनेट मायमात ून छळ (Online Harassment ) :
नवीन माय मांचा पकारत ेया ेामय े अिधक माणात वापर होत आह े. यामुळे
पकारता अिधक िवकिसत आिण गतीशील होत आह े असे असल े तरी ी पकारा ंना
इंटरनेटया मायमा ंचा वापर कन छ ळाला सामोर े जावे लागत े असे अनेक सव णात ून
िदसून आल े. Pew Research Center यांया सव णान ुसार य ुनायटेड ट ेट मधील
तण म ुलांनी इंटरनेटचा वापर कन ीया ंचा अमानवी वपात ल िगक छ ळ केयाचे munotes.in

Page 46


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

46 आढळून आल े. ी पकारा ंमये २ लाख ीया ंना या इ ंटरनेटया मायमात ून लिगक
छळाला सामोर े जाव े लागल े. यामय े ी पकारा ंना अिधक माणात Dismissire
Trolling करयात आयाच े आढळून आल े. यासंबंधी International Federation of
Journalists and South Asia Media Solidarity Network या स ंघटनाया
मायमात ून ी पकारा ंना Online Harassment िवषय Byte Bact ही मोहीम
उभारयात आली . तसेच Organi zation for security and cooperation in
Europe (OSCE) या स ंघटनेने ी पकारा ंया Online Harssment ांवरती
चचा आयोजन कन ी पकारा ंया या ावरती काया मक जनजाग ृती करयात
आली .
ी पकारा ंना पकारत ेया यवसायात अन ेक समया ंना सामोर े जावे लागत आह े. ी
पकारा ंवरती होणार े हल े, अयाचार , छळ, अपहरण , बलकार , लिगक अयाचार ,
कामाया िठकाणी होणार े अयाचार अशा अन ेक समया ंना सामोर े जाताना पाहयास
िमळते. नवीनच Me to या करणाला ी पकारा ंना समया हण ून सामोर े जावे
लागत आह े. यासंबंधी योय पतीन े समया सोडवयासाठी िविवध तरावरती यन
करणे आवयक आह े.
आपली गती तपासा :
१) ी पकारा ंया िविवध समय ेवरती सिवतर िव ेषण करा .
२अ.६ ी पकारा ंया समया ंवरील उपाययोजना (SOLUTION ON
WOMEN JOURNALIST IS SUES )
पकारकता ेात ी पकारत ेया वाढया समय े संबंधी िवचार क ेला असता या
िदवस िदवस वाढत असयाच े िदसून येते. ी पकारा ंना या ा ंवरती वत ं काम
करणे आवयक आह े. असे यास ंबंधी िविवध अहवाल सव ण स ंशोधन मध ून िदस ून
आले आह े. यािवषयी उपाययोजना करण े आवयक आह ेत या प ुढीलमाण े सांगता
येतील.
१) िलंग भेदभाव नकार (Regecting Gender ) :
ी हण ून पकारता यवसायाया ेात करत असताना या ंना िल ंगभाव आधार े
वागणूक िदली जात े. हणून ी पकारा ंचे थान ह े पुष पकारा ंपेा दुयम कमी
महवाच े दजा कमी अप ेाचा माण जबाबदारी कमी अशाकार े िलंग भाग क ेला जातो .
या कारची ी पकारा ंना िम ळणारी वागण ूक ही अमानवी आह े. ती नाकान ी प ुष
समानता वात ं आिण समान म ूयाची जपण ूक करता यावी असा यवहार अप ेित
आहे. तरच ी पकारा ंना िल ंगभाव समया सोडवता य ेईल.
munotes.in

Page 47


पकारतामधील ीया

47 २) ी पकारा ंकडे पाहयाचा ीकोनात बदल (Changing Prespective of
Womens Journalist ) :
ी पकारा ंकडे पाहयाचा ीकोणाची समया प ुषी वच व जात कौट ुंिबक पा भूमी,
जात, वंश, रंग, िशण व यवसाय इयादी आधारत पािहल े जाते. यामुळे ी पकारा ंना
दुयमव , असबळ, िनय अवल ंबी या ही ीन े पाहयात य ेते. तेहा या
ीकोनामय े परवत न होण े आवयक आह े. याीन े काय केले पािहज े.
३) कामाया िठकाणच े चांगले वातावरण (Good Environ ment in Work
Place ) :
ी पकार कामाया िठकाणी योय परिथती अस ेल तरच काय क शकतात . ी
पकारा ंना कामाया िठकाणी समानाची वागण ूक िमळणे गरजेचे आहे. कायालयात काम
करत असताना वर अिधका यांकडून होणा या अयाचार िविश आवाज उठिवण े
आवयक आ हे. तसेच कामाया िठकाणी प ुष पकारा ंना ी पकारा ंना समानप ूवक
वागणूक देयासाठी िल ंगभाव जाणीव जाग ृती करण े आवयक आह े. तसेच उपमाची
अंमलबजावणी करयात यावी .
४) बढती आिण व ेतन वाढ करण े (Promotion and Increasing Payment ) :
ी पकार ही वत : पकारत ेया ेात काम करत असत े. तेहा ितया कौशय
ामािणकता कत यिना जबाबदारी इयादया आधार े बढती आिण व ेतन वाढ करण े
आवयक आह े. ी पकारा ंना पुष पकारा ं इतक ेच समान कामाच े समान व ेतन
पदोनती स ुरा स ुिवधा दान करण े आवयक आह े तरी ी पकारा ंना आपली गती
करता य ेईल.
५) कायाची अम ंलबजावणी (Implimenting Law ):
ी पकारा ंयावरील वाढया अयाचाराया परिथती िनय ंीत आणयासाठी
कायाची योय अ ंमलबजावणी करण े आवयक आह े. ी पकारा ंवरती होणार े िविवध
वपाच े अयाचार रोखयासाठी पोलीस शासन कायदा स ुयवथा आिण
यायालयीन य ंणेया मायमात ून कायाची अ ंमलबजावणी करण े आवयक आह े. ी
पकारा ंवरती होणाया अयाचाराच े वप समज ून घेऊन पोलीस शासनामाफ त
गुहेगारावरती योय काय वाही करयात यावी तस ेच कायद े मंडळा माफत यायालयीन
िनवाड े िनकालात काढ ून यायाची अ ंमलबजावणी करावी लाग ेल.
६) शासकय स ेवा पुरवठा (Providing Government Service ) :
ी पकारा ंना शासकय स ेवांचा पुरवठा करण े आवयक आह े, यांना वास िनवास
दैनंिदन स ुिवधांया वपात शासकय स ेवांचा पुरवठा करणे आवयक आह े.
munotes.in

Page 48


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

48 वरील सव उपाययोजना ंची थािनक तरावरती अ ंमलबजावणी करण े आवयक आह े.
आपली गती तपासा :
१) ी पकाराया समया द ूर करयासाठी उपाययोजना स ूचवा.
२अ.७ सारांश (SUMMARY )
आधुिनक का ळामये पकारत ेचे वप िवकिसत आिण गितशील होताना पाहया स
िमळते. िवशेषत: ी पकारा ंचा या ेामय े वाढता सहभाग ही अय ंत महवाची बाब
आहे. या ेामय े ीया पकार हण ून गुणवा कौशय आिण यवथािपक यि
महवाचा वप आपल े वतं थान आिण अितव िनमा ण करत आह ेत. यामुळे या
ीया प ुष पकाराया बरोबरीन े आपया भ ूिमका िनभावत आह ेत. यामुळे नया
आहानाना सामोर े जात आह ेत. ी पकारा ंना पुषी स ेया िकोनात ून पाहयाच े
वचवाया वपात पािहल े जात े. यामुळे िलंगभावाच े वप अिधक यावहारक
वपात समया हणून समोर य ेते. यामुळे ी पकाराया मानवी अिधकाराचा
हणून सुरितत ेया स ंदभात पाहयास िम ळतो. यासंबंधी अन ेक अयासक स ंशोधक
आिण स ंशोधन स ंथांया सव णामध ून आढ ळून आल े आहे तसेच आध ुिनक त ंान
इंटरनेट यांचा चुकया वपात वापर केयामुळे ी पकाराया नया ामय े वाढ
होत आह े. या ास ंबंधी सिवतर चचा होणे आवयक आह े.
२अ.८ (QUESTIONS )
१) ी पकारत ेची संकपना सा ंगून वप प करा .
२) ी पकारत ेयावरती ी ेप सिवतर िलहा .
३) ी पकारत ेया समया आिण उपायािवषयी सिवतर िलहा .
२अ.९ संदभ ंथ (REFERENCES )
1) Marion Marzolf, 1977, Up from the rootnote : A History of women
journalist, Hastings House.
2) Madelon Golden Schilpp : Murphy S.M. 1983, Great Women of the
Press, Souther Illionis Univer sity Press.
3) Kathleen A Cairns, 2003, Front Page Women Journalist 1920 -
1950. University of Nebraska Press.
4) D.W. Deborah Chambers. Linda Steiner Carola Flems. 2004
Women and Journalism, Routledge Publication.

 munotes.in

Page 49

49 ३
उोजकत ेचा अथ भूिमका कौशया
Entreprene urship Meaning

अयासाच े घटक
३.० अयासाच े उेय
३.१ तावना
३.२ उोजकाचा अथ संकपना
३.३ उोजकाया भ ूिमका व काय
३.४ उोजका ंसमोरील आहान े
३.५ उोजका ंचे गुण व कौशय े
३.६ सारांश
३.७ अयासाच े
३.८ संदभंथ सुची
३.० अयासाच े उेश
 उोजकाचा अथ व संकपना ंची ओ ळख कन द ेणे.
 उोजका ंया उोगास ंबंधी काय आिण भ ूिमकांचा आढावा सा ंगणे.
 उोजका ंया समोरील िविवध आहाना ंचे िवेषण करण े.
 उोजकाया ग ुण-कौशय प क रणे.
 निवन उोजका ंची िनिम ती होण े.
३.१ तावना
उोग व यवसाय ही स ंकपना तशी ज ुनी आह े. पण जगातील औोिगक ा ंती नंतर
वप प ूणपणे बदलत े आहे. पूव कुटुंबातच कारागीरी पतीन े उपादन क ेले जात होत े.
यांचे माण नगय वपाच े होते. काळाया ओघात यापारी णाली ह ळूहळू िवकसीत
होत होती . याचा परणाम उपादन े िय ेवर होत होत े. .जगात औोिगक ा ंती नंतर
जगात यापारी ेात अिधक िवकास झाला . या द ेशाचे उोग िवकसीत झाल े ने देश munotes.in

Page 50


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

50 िवकसीत द ेश हण ून उदयास आल े आहेत हण ून देशाचा िविवध व पाया उोगाचा
िवकास महवाचा असतो .
असे िविवध उोगा ंया िनिम तीत महवाची भ ूिमका बनवणारी य हणज े उोजक
होय. कारण उोजकािशवाय उोगाची थापना होत नाही . जोपय त यया मनात
उोग थापन ेचा िवचार िनमा ण होत नाही तोपय त उो ग िनमा ण िया स ु होत
नाही. हणून या वपाच े पोषक वातावरण पण असयािशवाय य उोग
थापन ेकडे िवचार करत नाही .
भारतीय समाजात निवन उोजक िनमा ण होण े आवयक आह े. यासाठी निवन यन े
पुढे येणे गरज ेचे अशा यासाठी मागणार े इछाश िनमा ण करयाया उ ेशाने हा पाठ
अयासाला िदला आह े. समाजाया य ेक घटकात ून उोजक िनमा णासाठी लागणाया
गोीची ओ ळख त ुत पाठात क ेली आह े.
३.२ उोजकाचा अथ संकपना
समाजाला आवयक असणा या गरजा प ुण करयासाठी एखादी य िविश वपाची
िया करत े. शमाजातील अशी य जी धोका पकन व अिनितता िवकान
आपया मनातील य ेये व वन परप ूण करयासाठी ज े यन करण े होय.
मानवी समाजाला चाल ू गरजा आिण भिवयातील गरजा ंचा िवचार कन याप ैक एखादी
गरज प ुण करयाकरीता िनयोजन पतीन े िया करण े, उोजका ंना नेतृव कौशय
आिण स ंघटन कौशयाया आधार े आपल े उी ्ये पूण करयाचा यन करावा लागतो .
असे यन करणारी य हणज े उोजक होय . अशा उोजक िक ंवा संयोजक या
संबंधी काही िवचारव ंतानी िदल ेया महवाया याया प ुढीलमाण े आहेत.
१) माशल या ंया मत े ’जबाबदारी िवकान जोखीम पकारणारी य उपादन ,
िनयोजन , पयवेण अशी स ंघटने संबंधीची सव कामे पार पाडणारी य हणज े
उोजक होय .“
२) पीटर कर या ंया मत े, ’संयोजक हणज े अशी य जी सतत होणाया बदला ंचा
शोध घ ेऊन या ंचा पाठप ुरावा करत े. हणज ेच स ंयोजकासमोर आल ेया
यावसाियक स ंधीचा उपयोग कन घ ेताना यासाठी िविवध यावसाियक स ंधीचा
उपयोग कन घ ेतात. यासाठी व ेगवेगया यावसाियक ार ंभ करतात .“
३) जे. बी. से यांया मत े, ’संयोजक हा एक तसा समाजाचा ितिनधी अस तो. जो
यवसाय उोगध ंाला लागणाया सव संसाधना ंची उज ळणी करतो . व िविवध
उपादन घटक वापन मा ंचा आिण भा ंडवला ंचा योय तो उपयोग कन वत ूचे
उपादन व स ेवांची पुतता करयास सकारामक क ृती करतो .“
munotes.in

Page 51


उोजकत ेचा अथ भूिमका कौशया

51 ४) ा. सजराव बोराड े यांया मत े, ’िविश वत ू-सेवांया गरज प ुतीया उ ेशाने
थापन क ेलेया औोिगक स ंघटनेया िनयोजन समयोजन माग दशन संयोजन
आिण न ेतृव करणाया यला उोजक िक ंवा संयोजक अस े हणतात .
उोजकता स ंकपना
एखादी य नव े आिथ क साधन े हाती घ ेयासाठी एखादा उपम यास इ ंजीमय े
Enterprise शदयोग क ेला जातो . अशा उोगाची िनिम ती करयासाठी योजनाब
काय करतो अशा यसाठी उोजकता (Entrepreneur ) असे हणतात . जॉन काओ
यांनी उोजकत ेची स ंकपनामक मा ंडणी क ेली आह े. उोजकत े मय े जोखीम
पकारयाची मता , संघटना ंची कौशय आिण उोगास िविवध िनमा ण करण े व
नविनिम ती करयाची ब ळ इछा असण े गरज ेचे असत े. कर या ंया मत े उोजकता
केवळ मोठे उोग िक ंवा आिथ क संथा पय तच मया दीत नसत े तर ती लघ ुउोग िक ंवा
इतर आिथ कतर स ंथामय े पण िततकच महवाच े असत े. यांनी उोजकताच े एक
ाप सा ंिगतल े आहेत. य , कृती पया वरण आिण स ंघटन या ंचा िविश स ंबंधातून
उोजक उदयास य ेतो.
J³ekeÌleer


mebIeìve ke=Àleer



He³ee&JejCe
यामय े उोजका ंना जोडणाया य क ृती, पयावरण आिण स ंघटन यांचे संबंध पण एक
दुसयाशी असतात पण या सवा ना जबाबदार उोजक असतो .
उोजक हा ग ुंतवणूक आिण उपादन स ंबंधीची स ंधीया शोधात असतो . उोग
यवसायात नवनवीन उपादन िया घडव ून आणयासाठी उपादन स ंघटन करण े,
भांडवली उभारणी करण े, कामगारा ंया िनय ुया करण े, कया मालाया प ुरवठ्यांची
योय सोय करण े. उोगासाठी जागाच े शोध घ ेणे. नवीन य ं व त ंानाचा वापर कन
उपादन करण े, कया माला करीता नवीन स ंसाधन े मािहती करण े. उोग यवसायात
दैनंिदन यवथाप न करयासाठी उच ग ुणवेया यवथापका ंची िनय ु कन या
सव बाबीच े समवय साधण े या सव जबाबदारी प ूण यला उोजक हण ून ओळखले
जाते.
उोग व उोजक यातील फरक
अनेकदा उोग व उोजक यामय े सारख े पण िदसत असल े तरी यात िविश पतीच े
कारचे फरक आह े याचा थोडयात आढावा प ुढीलमाण े घेता येईल.
GoîeespekeÀleeGoîeespekeÀleemunotes.in

Page 52


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

52 अ) वप
सवसाधारणपण े उोग , कारखान े, यवसाय , कंपनी ा स ंथा आह ेत. या िविश
इमारत िक ंवा थानावर वसल ेया असतात . मा उोजक िक ंवा संयोजक ही एका
य मय े असणारी मानिसक िया आह े. उोगातील वत ू साधना माण े िनणय व
धोरणे ठरिवण े या बाबी साधन वपात िदसत नसया तरी या स ंयोजकाया क ृती
मधून िदसत असतात . सामायपण े उोजक ही एक य असत े. जी उोजकाला प ुण
कायािवत करत असत े.
१) याी
िविवध वपाया वत ू व सेवा िनिमतीसाठी उोगा ंची थापना होत असत े. उोगाचा
मुय उ ेश वत ू व स ेवांची िनिम ती कन नफा कमवण े हाच असतो . उोग िविवध
वपाच े असल े तरीही उपादन काय करण े एवढी याी मया दीत असत े. परंतु
उोजकता या घटका ंची याी यापक असत े. यवसाियक स ंधी या घटका ंची मया दीत
नाही. उोजका ंया मनात िविवध भावना असतात या ंची ते पुतता करयाची यापक
तरावर काय रत असतो .
२) कार
उोगा ंचे अनेक कार असतात . कुटीर उोग , लघु उोग , मोठे उोग साख ळी उोग
एकाच कारच े अ नेक उाग े असतात . उदा. तांिक, परंपरागत , आिथक िथती ,
िशण , ी-पुष वग ैरे कार उोग असतात .
३) उेश
उोगात कारखान े व या ंिककरण या ंचे येय, िविश वत ूची िनिम ती करयाच े
असतात . यवथापकान े ती उपादन उि े ठरव ून िदल ेली असतात . ती साधन े
करयासाठी औो िगक स ंथा काय करत े. परंतु उोजका ंची य ेय वतःसाठी व
समाजासाठी रोजगार िनमा ण करण े व वत ू सेवांचा प ुरवठा करण े या िशवाय
आधुिनककरण कन उोगाचा िवतार करण े हा उ ेश असतो .
३.३ उोजका ंया भ ूिमका व काय
उोजक हा उोगाचा सव सवा असतो . हणून उोगात उपादन वाढ कन उोगाचा
सवाग िवकासाया िन े महवाया तीन भ ुिमका पार पाडाया लागतात . या प ुढील
माण े आहेत.
१) नव िनिम तीची भ ूिमका
उोजक नवनया स ंधीचा शोध घ ेयास आिण या िम ळवून या ंचा जातीत जात
उकृ पतीन े उपयोग कन उोजका ंची सव कौशय दाखवयाची भ ूिमका
साकारावी लागत े. उोगध ंात यवथापका ंची सव काय समािव असतात . परंतु या munotes.in

Page 53


उोजकत ेचा अथ भूिमका कौशया

53 िशवाय याया यिमवाचा ठसा उमटल ेला असतो . ते सवा त महवाच े असत े.
नवनवीन कपना सतत मनात िनमा ण होत असतात . ाहकांया गरजा कोणया आह ेत
हे ओळखयाची मता असत े. हणून तो या ाहका ंचे समाधान क शकतो . अशाच
वतूचे उपादन करतो . िनमाण होणाया वतू येक कोळी निवन वपाया असतील
असे नाही. पण वत ू उपादनाकरीता वापरल ेला माल , िनिमती पती यामय े नािवय
असत े. वतू िवतरण पती नवीन असत े. िवन ंतर देणाया सेवामय े नािवय असत े.
अशा पतीन े निवन वपाची िनिम ती कन ाहक राजाला आकिष त करयाची
भूिमका उोजकाला पार पाडावी लागत े.
२) धोका पकरयाच े धाडस
उोजका ंना उोगात अिधक माणात धो का पकरयाच े धाडस कराव े लागत े. या
धाडसा बरोबर प ुढील परणामा ंची कपना असत े. तरी ही होणाया परणामाची पवा न
करता वतःला झोक ून ाव े लागत े. कोणताही उोग स ु करण े हे पण मोठ े धाडस
असत े. कारण अशा िनावन उोगाला सतत अपयश य ेयाची शयता असत े.
यवसाया साठी गुंतवणूक केलेले भांडवल हणज े एक ब ुडवणूक िकंवा जुगार असतो .
कारण उोगात ून फायदा होईल याची खाी नसत े. परंतु भांडवलाबरोबरच वतःच े
आयुय, करअर व ैय िवकास वग ैरे बाबीत धोका िवकारावा लागतो .
निवन उोगात व ैयिक मता व कौशयाचा उपयोग िकती हो ईल याची खाी नसत े.
वतःया फायदा तोट ्याचे मुयांकन न करता उोग िनिम तीकड े ल द ेतो. भिवयाया
अिनितत ेचा िवचार न करता धाडस करण े गरज ेचे असत े. पुढे उोग िवकासन ंतर ही
सरकारी धोरण े बदलण े, महामंदीचे िनमाण होण े, अितर उपादन होण े, जागितक य ु,
साथीची रोगराई वग ैरे सारया समया िनमा ण झायास न घाबरता याचा सामना
करयाच े धाडस कराव े लागत े. जे उोजक धोका पकरयाच े धाडस करतात त ेच
भिवयात मोठ े उोजक हण ून उदयास य ेतात.
३) उपादन घटका ंचे संघटन व यवथापन
येक उोजका ंना संघटक व संयोजका ंया भ ूिमका साकार कराया लागतात . उपादन
घटका ंचे योग मान े एकित कन याला उपादना ंची िया प ूण करावी लागत े.
हणून यवथापका ंची पण िविवध काय करावी लागतात . यवसायाच े वप
िनितीपास ून य उपादतीत वत ू ि कंवा सेवा बाजा रपेठेत िव होईपय तची सव
कायाची जबाबदारी यावी लागत े. उोजक आपया यवसायासाठी योय ठर ेल अशी
संघटना िनमा ण कन योय या िय ेसाठी माग दशन कन स ुचना िक ंवा आद ेश देत
असतो . उोजकासमोर िनमा ण होणाया समया सोडव ून उपादन काय णाली सतत
चालू रािहल याची का ळजी घेतो. उोजकाला आिथ क िहशोब आिण भा ंडवलास ंबंधीची
काय करावी लागतात . बाजारप ेठेतील उोगाची िता िनमा ण कन यात सातय
राखयाची भ ुिमका पार पाडावी लागत असत े.
munotes.in

Page 54


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

54 उोजका ंना यवथापकय कामाची भ ूिमका पार पाडत असताना आपल े मुय उ ेश
साय करयासाठी योय पतीत उपाय राबवल े जातात िक ंवा नाही याची पाहणी करत
असतो . उोजक एक उम यवथापक असावा तसाच तो सवम स ंघटक ही असण े
गरजेचा असतो . संघटका ंया नायान े याचा सतत पया वरणाशी स ंपक साध ून राहाव े
लागत े. सामािजक पयावरण, राजकय पया वरण, राजकय िथती आिण आिथ क दजा
यांचा बाबतीत उोजका ंना सतक राहाव े लागत े. भांडवला ंचे पयावरण ह े सतत बदलत
असत े. या बदलया पया वरणामय े िटकयासाठी उोगातील काही णालीत स ुधारणा
कराया लागतील . रोजया यवहारातील काम े उोजकांना काम े पण करावी लागतात
तसेच यवसायातील सव कामािवषयी स ुचना व आद ेश ाया लागतात .
भिवयका ळातील बाजारप ेठेत आपया मालाला िकती मागणी अस ू शकेल याला अ ंदाज
करयाच े काम याला कराव े लागत े. उोगासाठी लागणाया आिथ क मानवी मालाया
साधना ंचे समवय िनमाण कराव े लागत े. तसेच या ंया काय णालीत माग दशने कराव े
लागत े. उोगध ंाला गतीपथावर घ ेऊन जायासाठी ल ाव े लागत े. कामावरील
देखरेख आिण िनय ंण या ंतून याया काया ची कपना य ेत यशवी होयासाठी
उोजकाला यावसाियका ंची व यवथा पकांचे परणामकारक काम े करावी लागतात .
उोजका ंची काय
वरल माण े भुिमका िशवाय उोजकाला महवा चे काय करावी लागत असतात . ऑथर
कोल या ंनी उोजका ंना महवाया पाच वपाची काय करावी लागत असतात .
यांया िवचारान ुसार उोजका ंना कराया लाग णाया काया चा आढावा प ुढील माण े
घेता येईल.
१. उि ्ये िनिती
उोजका ंना या ंया यवथापका ंची उि ्ये िनित करावी लागत असतात . उि्ये
िनधारण ह े आजया परिथतीशी तडजोड करणारी असावी लागतात . यािशवाय
यामय े परिथतीमाण े बदल क रयाची मता असावी लागत असत े.
२. संघटन िनिम ती
उोजका ंना िवकसीत करणार े संघटन िनमा ण कराव े लागत े. उोगातील सवम
सहकाया चा सम ूह तयार कन या ंयाकड ून संघटीत सहकाय िमळवयाची जबाबदारी
उोजका ंची असत े.
३. तांिक परप ूणता
आपया उोगाला तांिक ्या परप ूण कराव े. बदलया मागणीमाण े तांिक बदल
कन नवनवीन य ं तंाची मदत घ ेऊन उोगाला गती पथावर घ ेऊन जायासाठी
निवन य ं तं साधना करीत लागणारा अथ पुरवठा करयाच े ही काम े करावी लागत े.
munotes.in

Page 55


उोजकत ेचा अथ भूिमका कौशया

55 ४. भांडवल उभारणी
कोणतीही काम े करता ंना पुरेसे भांडवल हणज े आिथ क गरज असत े. जर अस े भांडवल
आपयाकड े उपलध नस ेल तर भा ंडवला ंची उभारणी करावी लागत असत े. यासाठी
शेअसची िव , कजरोख िक ंवा बँकाकड ून कज आिण सरकारी आिथ क मदत वग ैरे माग
पैक योय मागा या मदतीनी उोगाया िविवध कामासाठी पतपुरवठा करण े ही
जबाबदारी प ूण करावी लागत े. यासाठी सवा त महवाची बाब हणज े अशा आिथ क
संथांशी उम स ंबंध िनमा ण कन या ंयाकड ून आिथ क गरज प ूण करयाची काम े
उोजका ंना करावी लागत असतात .
५. ाहका ंची आवड िनवडीची माहीती -
बाजारप ेठेत ाहक राजा असतो . तो याया आवड - िनवड आिण परवड ेल अशाच वत ू
खरेदी करत असतो . हणून ाहका ंया योय पतीन े सेवा देऊ शकतील अशाच
नवनवीन वत ूचे उपादन कन बाजारात मा ंडावे लागत े. हणज ेच आपया उपादना ंचे
खरेदीदार ाहक वाढवयाचा सतत यन करावा लागतो . यािशवाय उम वपाचा
लोकस ंपक िनमाण करण े पण उोजका ंसाठी अितशय महवाच े असत े.
अशा िविवध पतीया भ ूिमका आिण काया मक योगदान उोजका ंना कराव े लागत
असत े.
३.४ उोजका ंसमोरील आहान े
उोग ेात िविवध वपाच े िनयोजनामक भ ूिमका व काय पार पाड ून बदलया
परिथतीचा परणाम हण ून िविवध वपाया आहाना ंना सामोर े जायाची तयारी
उोजका ंची असत े. काल एच. हेपर या ंनी उोगातील अडथ याया स ंदभा सिवतर
चचा केली आह े. याची थोडयात मािहती प ुढील माण े आहे.
सामािजक परिथतीत समाजा मये िविवध वपाची म ुय व मापद ंड असतात .
देशातील औोिगक तर सामािजक परिथतीवर अवल ंबून असतो . याच सामािजक
घटका ंकडून वत ू व स ेवांची मागणी वर उोग आधारीत असतो पण समाज हा
परवत नशील आह े. लोकस ंया िवचारधारा आवडी -िनवडी फॅड फॅशन यामय े बदल
होत असतात . अशा िविवध िथतीचा िवचार कन आपया उपादनाची तयारी करावी
लागत े.



munotes.in

Page 56


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

56 उोजका ंया समोरील अडथ यांचा ता
परिथतीम ुळे जमेची बाज ू अडथळा िक ंवा नुकसानीची बाज ू
१) बाजारप ेठेशी संबंध १) अितवात द ेऊ शकणा या वतू
सेवांची कमतरता
२) थािनक स ंथा - कंपया २) बाजारपेठेची ओळख नसत े.
३) सम थािनक मन ुय बळ ३) तांिक कौशया ंची उणीव
४) तांिक िशणाची मदत ४) भांडवलाची कमतरता
५) पुरवठादारा ंची मदत आिण
पुरवठादारा ंकडून उदारी ५) यवसायाबल मािहतीचा अभाव
६) थािनक पत प ुरवठा मदत ६) इछा शचा अभाव
७. बँकामाफ त पतप ुरवठा सहका य ७. सामािजक समया
८. थािनक तरावर योय सलागार ८. नोकरी हणज े पैशाची सहायता
९. योय उोजकय िशण ९. ताणतणाव व थकवा याकड े िवशेष ल
देणे.
१०. यशवी आदश १०. कायद ेशीर अडचणी व लाल िफती
कारभार
११. िनकोप पधा ११. पेटंटिवषयी श ंका

अ) सामािजक आहान े
समाज आिण उोजक या ंचे जवळच े आिण कायमच े संबंधी असतात . समाजात िविवध
कारच े गट असतात . पण क ुटुंब हा यापक असतात . कारण तो उपभोा गट आह े.
वतू व स ेवांची कायम मागणी क ुटुंबाकड ून होत असत े. कुटुंबाया मागणीचा प ुरवठा
करयाची जबाबदारी असत े. अशा प ुरवटा स ंबंधामुळे िविवध वपाची आहान े िनमाण
होतात . यापैक काही महवाची आहान े पुढील आह ेत.
१. सुरा
समाजात िविवध कारणाम ुळे आंदोलन े, संप मोच व बंद कन अशा ंतता िनमा ण केले
जाते. अशा व ेळी उोजका ंना सहकाय कराव े लागत े. अयथा समाजाचा रोष पकरावा
लागत असतो . यामुळे उोगाचा मालमा व मन ुयबळाची हानी होऊ शकत े अशा व ेळी
िमळाल ेली मागणी योय व ेळी प ूण करयाच े मोठे आहान असत े. याचा द ुपरणाम
उोगावर होयाची शयता असत े. munotes.in

Page 57


उोजकत ेचा अथ भूिमका कौशया

57 २. शासकय िदर ंगाई
देशातील िविवध काया लये पण समा जाचे घटक आह ेत. अशा काया लयीन काय पती
एक आहान े असतात . यास लाल िफतीचा कारभार हण ून ओळखतात . केवळ फाईली
टेबलावरच पड ून राहतात . यामुळे उोजका ंना यावसाियक िनण य घेणे आहानामक
होते. यािशवाय सहारी काय मातील ाचार हा िशाचार होऊन बसयाम ुळे
उोजका ंना अथ भुदड पण सोसावा लागतो .
३. सहकाय अभाव
समाजातील सव घटका ंकडून यावसाियकास सहकाया ची अप ेा असतात . यिगत
ाहक वग आिण शासकय कच ेयात यांना जेहा उधारीवर माल िवकला जातो . तेहा
यांना वत ूचे पैसे वेळेवर देयाचे सहकाया या अप ेा असतात . पण ाहका ंना सरकारी
कायालयात सहकाया ची वस ुलीची मोठी समया असत े. यामुळे उोगाया आिथ क
समया िनमा ण होतात . सामािजक सहकाय िमळवणे ही उोगाया यावसाियक ्या
खूप मोठी समया असत े.
४. जनस ंपकाचा अभाव
यवसायाची बाजारप ेठेतील िसी िशवाय िवकास होण े अशय असत े. तसेच जुया
ाहकवगा ला कायम ठ ेवयासाठी बाजारातील इतर उपादनामाण े आपली ही जािहरात
गरजेचे असत े. या िशवाय य िक ंवा अय मागा ने संपक वाढिवयासाठी मोठ ्या
माणात खच करावा लागत असतो . ाहका ंया मागणी माण े यांया अप ेा पूण करण े
उोजका ंया समोर ख ूप मोठ े आहान असत े.
५. मशच े पाठबळ
समाजात अस ंय वपाच े कामगार श मोठ ्या माणात आह े. पण ामािणक , गुणी,
कतयद व उोगाशी एकिन कम चायाचा पुरवठा िमळवण े मोठे आहान असत े. कारण
मश िशवाय एकटा उोजक उपादन क शकत नाही . सवात महवाची बाब
हणज े कुशल कामगारा ंचा अभाव असयाम ुळे उोजका ंना ख ूप मोठ े यन कन
चांगले कामगार िमळवाव े लागतात .
ब) जागितककरण व उदारीकरणाच े आहान
आधुिनक का ळात जागितककरण , खाजगीकरण व उदारीकरण या निवन स ंकपना
उोग ेाया ीन े महवाया आह ेत. जगातील उोग व अथ यवथ ेला म ु
बाजाराची स ंकपना जगातील तरावर िनमा ण झाली आह े. जागितक यापारी स ंघटना
'गट करारा ' नुसार निवन धोरण े पुढे आली आह े. यापाराला पारदश क मु यापार व
गुंतवणूक बहराीय क ंपयांची िनिम ती सरकारी उोगाची िनर ग ुंतवणूककरण व िवद ेशी
भांडवल ग ुंतवणुकला िनब धाना िशिथलता असत े ही नवीन माण े आह े. थोडयात munotes.in

Page 58


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

58 देशातील उोगाबरोबरच िवद ेश कंपया आिण खाजगी उोजका ंशी प धचे मोठे
आहान आह े. अशा या यवथ ेमुळे िनमाण होणाया समया प ुढीलमाण े आहेत.
१) िवकसनशील द ेशातील बाजारप ेठेत िवद ेशी उपादन े आिण स ेवा आयाम ुळे पधा
ती बनली आह े. उदा. चीनया वत वत ूने भारतीय बाजारप ेठेत रेलचेल केली
आहे.
२) आज जगात अम ेरीका ही महासा आह े. यामुळे जगातील िविवध द ेशांवर या ंचा
भाव
३) आहे. यापाराबरोबरच द ेशातील आिथ क धोरणावर महास ेचा भाव िदस ून येतो.
४) जागितक म ंदीया लाट ेया समया उघ ुउोगा ंना अिधक भािवत करणाया आहेत.
जगात उपभोग व ृी िनमा ण झायान े व कज वत झायाम ुळे वतूची मागणी
वाढते. चलन वाढीला व ेग येतो. जीवनावयक वत ू व चैनीया वत ूया िक ंमती
झपाट्याने वाढतात . परदेशातील वत ू िनया तीमध ून अिधक आिथ क कमाई
करयाया व ृीने खाजगीकरणान े पुहा भर घातली आह े.
५) देशातील उपादका ंपुढे पधत िटकयासाठी उपादन खच कमी करयाच े आहान
िनमाण झाल े आहे.
६) जागितक अथ यवथ ेचे उदारीकरण झायाम ुळे निवन समया िनमा ण झाया
आहेत. जगातील म ंदीया लाट ेने अमेरका, इंलंड यांयासह या ंयावर आधारीत
असणा या राांची आिथ क परिथती कोलमडली आहे. भारतासारया
िवकसनशील द ेशात मािहती त ंानाच े उोगा ंत कामगार कपातीच े धोरण राबवल े
गेले होते. जर रोजगार कपातीचा िनमा ण होणार अस ेल तर अस े धोरण नको
हणयाची व ेळ आली आह े. कांही का ळाआधी भा ंडवली बाजारातही िनद शांक
घसरण हा िच ंतेचा िनमा ण झाला आह े.
क) सांकृितक िविवधत ेची आहान े
उोजका ंना योय धोरण िनमा ण कन यावसाियक आराखडा तयार करता ंना िविवध
सांकृितक परिथतीया यया मागयाचा िवचार कन आ ंतरराीय उोजक
िनमाण होतात . याकरता पर ंपरा त ंान , आिथक, राजकय भा षा वग ैरे सांकृितक
फरक लात घ ेऊन आपल े उपादन िनमा ण कराव े लागत े. देशातील छोट ्या उोगा ंनाही
थािनक सा ंकृितक भ ेदांना लात घ ेणे आवयक असत े.
१. सांकृितक भ ेद
ाहका ंया आवडी -िनवडी स ंकृतीवर आधारीत असतात . िवदेशी यावसाियक धोरण
ठरवता ंना या द ेशातील समाजाची सा ंकृितक व ैिश्ये मािहती कन घ ेणे आवयक
असत े. उदा. भारतात िदवाळीला फटाक े फोडण े, मकर स ंांतीला पत ंग तर गाईया munotes.in

Page 59


उोजकत ेचा अथ भूिमका कौशया

59 मांस िववर ब ंदी आह े. यांचा िवचार कनच उपादन िनमा ण कन िव करण े
आवयक आह े.
२. भाषा
उोगात िविवध भािषक कामगार असता त. यांयाशी स ंवाद साधण े एक समया असत े.
िवदेशी यवसाय करताना इ ंजी भाष ेचा वापर करावा तस ेच जािहराती करता ंना िविवध
देशातील थािनक भाषा ंचा वापर करावा याचा िवचार काळजीप ूवक करावा लागतो .
भारतासारया द ेशात िविवध लोक िविवध भाषा बोलणार े असतील तर छोट ्या िक ंवा
थािनक उोजका ंना पण थािनक भाषा िविवधत ेया समया िनमा ण होत असतात .
३. तंान
उोजका ंने उपादन आिण िव यातील स ंधीचा िवचार त ंान िवकास आिण स ुिवधा
यातील फरक लात घ ेऊन करायला हवा . जे तंान उपलध नाही त ेथे याया
वतूची िव क शकत नाही . उदा. पाचया जनर ेशनचे (5G) नेटवक उपलध
नसतात . पाचया जनर ेशनचे मोबाईल िव करण े चुकचे असत े. समाजातील लोका ंना
ाथिमक मािहतीसाठी न ेट हवे आहे. पण त ुही इंटरनेटवर त ुमया उपादनाया िविवध
जािहराती कन फायदा होणार नाही . उदा. शेतकया साठी इ ंटरनेटवर खत े, बी-
िबयाणा ंया जाहीराती करण े.
४. यावसाियक िकोन
िवदेशी बाजारात यवसाय करता ंना या या द ेशातील लोका ंया आवडी -िनवडी या ंचा
िकोन आिण वत न पती या ंची मािहती उोजका ंना असण े महवाच े असत े.
यवसायाया ीन े तेथील वाता वरण अन ुकूल आह े क नाही याचा उोगावर काय
परणाम होऊ शक ेल याच े अनुमान उोजका ंना घेता याव े. िवदेशी कंपयांशी थािनक
बाजारात पधा करता ंना छोट ्या उोजका ंना पण अशी मािहती महवाची असत े.
ड) भारतीय उोजका ंसमोरील आहान े
भारत हा िवकसनशील द ेश आह े. यामुळे िवकिसत द ेशातील उोजक आिण इतर
उोजका ंया बरोबर यावसाियक पधा करण े आवयक आह े पण याप ुव भारतीय
थािनक समया ंचे आहान आह े.
१. िशण
उोग ेाचा िवकास करयासाठी योय ता ंिक िशण िम ळणे गरजेचे असत े. याबरोबर
िविश यवसायाच े िशण घ ेणे गरजेचे असत े. असे िशण योय दरात िम ळणे गरजेचे
असत े. िशवाय िशण - िशण ह े आंतरराीय दजा चे असण े गरज ेचे असत े. ािमण
ेात म ुलभूत िशणा ंयाच समया आह ेत तर औोिगक िशण िम ळणे किठण बाब
आहे. या सव परिथतीवर मात कन जगातील उोजका ंना सामना करण े मोठे
आहान आह े. munotes.in

Page 60


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

60 २. शासकय मायता
भारतात कोणताही िनयम स ु करयाप ुव या स ंबंधीया िविवध परवानया आिण
माणप िमळिवण े आवयक असत े. यासाठी िविहत नम ुयाचा अज सरकारी
कायालयांना करावा लागतो . यासाठी सरकारया संबंधीत िविवध खाया ंचे सहकाय
िनमाण कराव े लागत े. अशा परिथतीत उोग व ेळेवर स ु होईलच याची खाी नसत े.
िशवाय सरकारी काया लयातील ाचार एक समया आह े. कांही तणा ंना तर इछा
असुनही परवानगी िमळत नाही हण ून उोग स ु करण े शय होत नाही .
३. मुलभूत साधना ंया समया
केवळ उोग स ु करयाची इछा अस ून चालत नाही तर उोगासाठी लागणाया
पायाभ ूत सुिवधा पण योय माणात उपलध असण े गरज ेचे असत े. औोिगक
वसाहतीत (MIDC ) मये माफक दरान े जागा उपलध असण े पाणी , वीज, वाहतूक
कामगार प ुरवठा, कचा मालाची उपलधता , योय माणात उपलध हयात . िशवाय
इंधन, दूरवनी वग ैरे सेवा माफक दरात हयात पण भारतीय महागाईचा िवचार क ेयास
हा ख ूप किठण आह े.
४. भांडवल प ुरवठा
उोगाया थापन ेपासून ते उोग भरभराटीपय त महवाचा घटक हणज े भांडवल
उपलधता होय . भारतीय िवीय स ंथांकडून भांडवल िमळिवयाया िविवध िया
पती मुळे अनेक अडचणी िनमा ण होतात . क व राय सरकारया िविवध योजना
अनेक योजना क ेवळ कागदावर आह ेत. येक नव उोजका ंना तर याचा फायदा होत
नाही. सुलभ पतीन े िवीय प ुरवठा होऊन नवीन उ ोग स ु होऊन िवकसीत होतील
अशा योजना नसयाम ुळे अनेक उोग ब ंद होताना िदसतात .
५. उोग स ंरण धोरण
लघु उोग व मयम उोगध ंांना अितव िटकिवयासाठी सम होईपय त शासनान े
संरणामक धोरणामक काय म राबवण े गरज ेचे आह े. सव उोगाया िन कोप
िवकासाची का ळजी घेतली पािहज े. देशात उोजका ंचा िवकास ही का ळाची आवयकता
आहे. वाढती लोकस ंया असणाया चीन , भारतासारया द ेशात रोजगार स ंधीमय े
वाढीची गटनी ख ूपच म ंद असत े. अशा रोजगाराच े समाजातील सव तरात समान होत
नाही. हणून नया िपढीला सार -िनरर तणा ंना वतःया पायावर उभ े करण े गरजेचे
असत े. उोजक िवकासाला पया य नसतो . यासाठी शासनान े िनमाण होणाया समया
सोडिवयाची तयारी सतत ठ ेवणे गरज ेचे असत े. हणज े उोजका ंची वाट सोपी क ेली
पािहज े. जर उोजका ंना संरण िम ळाले तर भारत लवकरच आिथ क महासा हण ून
नाव पाला आल ेली िदस ेल.
munotes.in

Page 61


उोजकत ेचा अथ भूिमका कौशया

61 उोजक हा उोग ेातील सव बाबना जबाबदार असतो . तसेच समाजातील सव
घटका ंचा समवय साध ून उोगाया िवकासाबरोबर राीय गती व सामािजक
परवत नाची जबाबदारी पण प ूण करावी लागत असत े. असा उोजक हा सव गुणसंपन
असण े गरजेचे आहे. उोजका ंया अ ंगी कोणत े गुण कौशय असाव ेत याची मािहती पाह .
३.५ उोजका ंची गुण कौशय
उोगाची िनिम ती करयासाठी जिमन , भांडवल, पाणी यवथापक व कामगार या
घटका ंची िनता ंत गरज असत े पण या सव साधनाची उपलध कन समवय साध ुन
य उपादन कन घ ेणारी सवा त महवाची य हणज े उोजक होय . असा हा
महवाचा सव गुणसंपन असण े आवयक असत े. जर औोिगक ेात एक भावी
उोगपती हण ून नावलौिकक िम ळवयासाठी आवयक असणाया गुण व कौशया ंची
ओळख महवाची आह े.
अ) उोजकांचे आवयक ग ुण
१) ानस ंपनता
उोजकाला उोग ेाबरोबरच जगातील िविवध ेाचे ान असण े आवयक असत े.
हणून उोजक हा उच -पदवीधर असावा हणज े यायाकड े जगातील िविवध
परिथतीबरोबर समवय साधयासाठी परप ूण ान अस ू शकेल. थोडयात उो जक
एक ानी य असावी .
२) बाजारप ेठेचे आकलन
उोजकाला उोगात ून जे उपादन करावयाच े असत े याला बाजारात चा ंगली मागणी
असण े गरज ेचे असत े. हणून बाजारातील मागणी प ुरवठा, तेजीमंदी आिण इतर चढ -
उतारास ंबंधीचे आकलन असणारी यच ाहका ंया गरजा प ूण कन अिधक नफा
कमवून यशवी होऊन भावी उोगपती हण ून उदयास य ेत असत े हणून बाजारातील
येक हालचालीच े संपूण मािहती असण े गरजेचे असत े.
३) िवकसीत यमव
उोजक हा थम एक 'मानव' असतो याम ुळे मानवी समाजाया िनती -िनयमामाण े
िविवध भ ूिमका यास पार पा डाया लागत असतात . अशा भ ूिमका साकारता ंना यचा
वभाव , गुणधम, आचार -िवचार या ंचा परणाम हा यया वत नावर होत असतो .
हणून उोजका ंया स ुणी यमवाचा िवकास कन सामािजक स ंबंध सुधारयाची
गरज असत े. हणज े उोगात स ंघषजय परिथती िनमाण झायास याचा उपयोग
होत असतो .

munotes.in

Page 62


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

62 ४) यवथापकय िशण
उोजक हा उोगाचा मालक असला तरीही आपला उोगा स ुिनयोिजत
चालवयासाठी िविश पतीया यवथापकय िशण - िशणाची िनता ंत गरज
असत े. कारण उोगास ंबंधीचा कोणताही िनण य घेतांना सा रासार िवचार कन
िनयोजनब िनण य घेऊन व ेळ व पैशाची बचत होत असलत े. येक बाब इतरा ंया
सयावर आधारीत न राहता काही ठोस िनण यासाठी अशा िशणाची गरज असत े.
५. आिथ क ान
उोग ेातील य ेक यवहार हा आिथर ्◌्◌ाक द ेवाण-घेवाणी िशवाय करण े शय
नसते. नफा-तोटा, खरेदी-िव, मागणी प ुरवठा, कजरोखे, शेअर बाजार , बँकांचे
यवहार , तधोरण , आिथक पतप ुरवठा करणाया िविवध स ंया, सरकारच े आिथ क
िनयम-कायद े-धोरण या स ंबंधी सव कार े मािहती व आकलन उोजकाला असण े
गरजेचे आहे. कारण आिथ क उलाढाल ही उोगाचा महवाचा िवभाग असतो .
ब) उोजका ंची कौशय
१. संघटन कौशय
उोजका ंना आपया उोग स ंघटनेचा भावी स ंघटका ंची भ ूिमका साकार करावी
लागत े. उोगात म करणार े कामगार , यवथापक , बाजारप ेठ, ाहक , पतसंथा या ंत
उम कार े समवय िनमा ण करयासाठी कौ शयप ुण संघटक होण े गरजेचे असत े. एक
कणखर न ेतृवामाण े औोिगक स ंघटन चालवयाची मता उोजका ंया अ ंगी असण े
गरजेचे आहे.
२. यवथापन कौशय
उोग एक मोठी यवथा असत े. िविवध िवभाग व शाखा ंचा समाव ेश असतो . अशा
िविवध घटका ंना स ुिनयोिजत करयासाठी य वथापकय कौशय महवाच े असत े.
हणून उोजका ंनी यवथापकय कौशय स ंपनत ेसाठी उम कार े िशण घ ेणे
गरजेचे असत े.
३. समया िनम ुलन कौशय
उोगात अन ेक घटका ंचा सहभाग असतो याम ुळे चांगया बाबी बरोबर का ंही समया
पण िनमा ण होत असतात . यामुळे उपादन िय ेवर वाईट परणाम होयाची शयता
असत े. हणून उोजका ंया अ ंगी अशा समया सोडिवयाची पाता असण े गरज ेचे
असत े. तांिक िबघाड , संघष, आिथक मंदी, अितर उपादन , महागाई न ैसिगक
आपी , जुनी उपादन णाली यासारया समया सोडिवयाच े कौशय अवगत असण े
गरजेचे असत े.
munotes.in

Page 63


उोजकत ेचा अथ भूिमका कौशया

63 ४. मानवी स ंबंध संवधन कौशय
उोग स ंघटनेत मानवी हक व य ंिक घटक या ंया मदतीन े उपादन क ेले जाते. यं हा
िनजव घटक असतो तर कामगार हा िजव ंत मानवी ाणी असतो . िनसग िनयमान ुसार
यास तहान , भूक, आळस, थकवा , ेम यासारया सहज क ृती असतात . हे ओळखून
औोिगक ेाचा िवकासात मानवी स ंबंध िवकसीत करयासाठी िविवध काय म
राबिवण े गरज ेचे असत े. याम ुळे मानवी िहत स ंबंधाची जतन करयाच े कौशय
आमसात असाव े.
५. तांिक कौशय
आधुिनक का ळात उोगाया सवा गीण िवकासासाठी ब दलया परिथती माण े नवीन
यंतंाचा उपयोग करण े गरज ेचे आहे. परंतु अशा नवीन णाली बल उोजकाकड े
कौशय असण े गरजेचे आहे. संगणकय िहशोबा ंची टॅली पती इ -मेल, फॅस, इंटरनेट
या िशवाय धोयाया िठकाणी वय ंचिलत य ं आिण य ंमानव (रोबो) यांया िवषयीच े
कौशय असण े गरजेचे आहे.
६. नेतृव कौशय
उोजक हा आपया यवसायाचा न ेता असतो . कारण यान ेच िनमा ण केलेली ती
यवथा असत े. यासाठी योय -अयोय या स ंबंधीची जािणव क ेवळ अिधक मत ेने
उोजकालाच असत े. हणून तो एका भावी न ेतृवामाण े संकटसमयी आपली स ंघटना
समपण े पुढे घेऊन जाऊ शकतो . हणून संघटना चा ंगया पतीन े गती क शकत े
यासाठी उोजका ंनी संकटाची जबाबदारी आिण गतीचा आन ंद घेऊन चालणारा न ेता
असावा .
अशा पतीन े उोजक हा उोगासाठी अितशय महवाची य असत े.
३.६ सारांश
औोिगक समाजशा िक ंवा माच े समाजशा या िकोनात ून उोजक ही
संकपना अितशय महवाची आह े. औोिगक ा ंती न ंतर जगातील यावसाियक
वपात मोठा बदल झाला . कारागीरी पती हा स पाहन कारखानदारी उोग िवकसीत
झाली. परंतु यामय े केवळ िविश घ टकातील उोजक िनमा ण होण े समाजाया िन े
िहताच े नाही . हणून समाजातील कोणयाही यला एक उम उोजक होयाया
िने हा पाठ अितशय महवाचा आह े. भारतीय समाजाया िन े ी वगा ला वषा नुवष
पुषांची दासी हण ून गुलामीच े जीवन जगाय ला लागत होत े. हणून ी समाजालाही
आिथक वावल ंबन होयासाठी िविवध ेात स ंधी आह ेत यास उोग े पण अपवाद
नाही. जगात अन ेक देशात ी उोजक नावापाला आया आह ेत. तशा भारतात पण
काही बोटावर मोजयाइतया ी उोजक आह ेत. परंतु या प ेाही अन ेक िया ंनी या
ेात आपला ठसा उमटवण े गरजेचे आहे हणून हा पाठ अितशय महवाचा आह े. munotes.in

Page 64


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

64 समाजातील कोणयाही यला उोजक होयासाठी या पती िशण िशण व
संसाधनाची गरज आह े. याबल सिवतर चचा केलेली आह े. याम ुळे कोणतीही य
जर उोजक होऊ इिछत अस ेल तर ितला िविवध ग ुण कौशयाच े ान आमसात
करणे गरजेचे आहे.
उोग ेाचा िवकास हणज े देशाचा आिण पया याने समाजाचा िवकास असतो . हणून
देशातील बहस ंय य जर उोग िय ेत सहभागी असतील तर या द ेशातील
आिथक िथती स ुधारत असत े. हणून वैयिक िवकासा बरोबर सामािजक
िवकासासाठी जातीत जात िवकास गती पथावर जाण े गरजेचे असत े पण उोगाला
िवकसीत करयासाठी सव गुणसंपन उोजक उदयाला य ेणे महवाच े असत े.
३.७ अयासाच े
१) उोजकाचा अथ व संकपना प कन उो ग व उोजक यातील फरक सा ंगा.
२) उोजका ंया महवाया काया संबंधीया िविवध भ ूिमका प करा .
३) उोजका ंया समोरील आहान े सांगून या ंया ग ुण-कौशया ंचा सिवतर आढावा
या.
४) एखाा तणाला उोजक बनयासाठी आवयक या मािहतीवर िनब ंध िलहा .
िटपा िल हा
१) उोजकाची स ंकपना
२) उोजकाची भ ूिमका
३) उोजकाची कौशय े
३.८ संदभ ंथ
१) डॉ. सुधा का ळदाते औोिगक समाजशा
२) ा. सुहास िनग ुण म आिण यावसायाच े समाजशा
३) सजराव बोराड े, डॉ. दीप गा ंगुड, िशपा जाधव , समाजशाातील उदयोम ुख ेे,
िनराली काशन , पुणे - २०१८ .


munotes.in

Page 65

65 ४
मिहला उोिजका
घटक रचना
४.० उीे
४.१ परचय
४.२ उोजकत ेची वाढती गरज
४.३ मिहला उोजक
४.४ भारतातील मिहला उोजक
४.५ मिहला उोजकता आहान े
४.६ मिहला उोजका ंचे योगदान
४.७ आहाना ंवर मात करयासाठी स ूचना
४.८ िनकष
४.९ सारांश
४.१०
४.११ संदभ
४.० उी े
 उोजकत ेत मिहला ंची भूिमका समज ून घेणे
 उोजकत ेमये मिहला ंनी घेतलेली आहान े जाणून घेणे
 असे बदल स ुचिवण े याम ुळे मिहला ंना आहाना ंवर मात करयास मदत होईल
४.१ परचय
पुरातन काळापास ून उोजकव न ेहमीच प ुषधान ेात रािहल े असे हणयाची गरज
नाही तथािप , परिथतीत मिहला ंना नािवयप ूण आिण ेरणादायी उोजक बनिवयामय े
बदल झाल े आहेत. मिहला ंनी आिथ क्या वावल ंबी होयाचा आह धरला
िशणाया साराम ुळे मिहला ंना उोजकत ेत व ेश िमळाला . पूव लोक या ंया घराया
बाहेर काम करणा या िया ंकडे िविचपण े पाहत असत . पण आज परिथती बदलली
आहे आिण जवळपास य ेक कारया उोगात मिहला उोजक आपयाला िदसतात .
आिथक िवकासात मिहला ंया भ ूिमकेकडे कोणी द ुल क शकत नाही , तर या ंचे योगदान
महवप ूण आहे. तरीही मिहला उोजकत ेया िवकासामय े खूप वाव आह े. मिहला कौशय munotes.in

Page 66


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

66 आिण व ैिश्ये आमसात करयासाठी मिहला उोजका ंना योय िशण िदल े पािहज े
जेणेकन बदलया जागितक परिथतीतील आहाना ंना सामोर े जावे लागेल.
४.२ उोजकत ेची वाढती गरज
मिहला उोजकता ही अलीकडील घटना आह े जी १९७० मये अितवात आली . परंतु
नवीन औोिगक धोरण अितवात आयान ंतर ही स ंकपना १९९१ मये यात
झाली. या धोरणाम ुळे जागितककरण , उदारीकरण आिण खाजगीकरणाला ोसाहन
िमळाल े याम ुळे पुष आिण िया ंसाठी जातीत जात वय ंरोजगाराया स ंधी िनमा ण
झाया . सरकारन े देऊ केलेया योजना व ोसाहन मिहला उोजका ंया िवकासात
महवप ूण भूिमका बजावतात , या यादीची यादी भारतात फार ला ंब आह े. या मिहला ंनी
उोजकत ेत व ेश केलेली कारण े िभन अस ू शकतात . काहनी आपया कुटुंबाचे समथ न
करयासाठी िक ंवा कौट ुंिबक यवसाय िवकिसत करयासाठी िक ंवा आिथ क वत ंपणे
वेश केला अस ेल. समया काहीही असो , मिहला उोजक काय म जोिखम असणारी
नविनमा ते आिण आयोजक हण ून ओळखया जातात . वेगवान गतीमान जागितक
परिथतीन े आपया अ थयवथ ेत मोठ े बदल घडव ून आणल े आह ेत. वातावरणातील
पधा रोजगाराया स ंधना मया िदत करत े याम ुळे वय ंरोजगाराची गरज िनमा ण होत े.
वयंरोजगार आिण उोजकता िवकासाया स ंधी कोणयाही िल ंगभेदािशवाय प ुष आिण
मिहला दोघा ंनाही ाया लागतील . अशा कार े बेरोजगारीया समया ंशी लढयासाठी
उोजकता िवकास ह े एक शिशाली साधन अस ेल. उोजकता ह े देशाया िवकासास
हातभार लावणार े मुख घटक आह े. लोकांचा उोजक आमा आिथ क उनती करतो
िवकास .
४.३ मिहला उोजक
एक मिहला उोजक ही एक मिहला िक ंवा मिहला ंचा एक गट आ हे जो आर ंभ, आयोजन
आिण ऑपर ेट करतो व ैयिक फायासाठी यवसाय उपम . मिहला उोजक स ंकपना
संबंिधत आह े मिहला सबलीकरण आिण म ु यासारया स ंकपना मिहला सापडतात
पूवया िदवसा ंया त ुलनेत वेगवेगया ेे जेथे मिहला ंचे ियाकलाप होत े फ घरग ुती
कामापुरती मया िदत नाहीत . आज आपयाला क ेवळ पापड , लोणच े आिण पावडर
यवसायातच नह े तर उपादन , यापार आिण स ेवा ेातही मिहला आढळतात . यात व ेग
नकच कमी आह े यात श ंका नाही , परंतु मिहला उोजक ेात व ेश करीत आह ेत
आिण िनितच त े यांचा भाव िनमा ण करीत आह ेत.
आपली गती तपासा
१. उोजकता आिथ क वाढीस कशी मदत करत े?
२. आपण मिहला उोजका ंचा अथ प क शकाल का ?


munotes.in

Page 67


मिहला उोिजका
67 ४.४ भारतातील मिहला उोजक
७० आिण ९० या दशकात िया िविवध स ंधकड े आकिष त झाया अयापन नोकरी ,
बँिकंग े. रोजगारमय े अशा ि या देखील होया या क ृषीसारया कमी उपादक
कायात सापडया . ते गृहपाठकार हण ून समजल े गेले आिण ी उोजकय ियाकलाप
घेऊ शकत े ही कपना एक िवनोद मानली ग ेली. नवीन औोिगक धोरण स ु झायान ंतर
मिहला ंनी बदला ंना ितसाद द ेणे सु केले आिण उो जकांया बाजारात व ेश करयास
सुरवात क ेली. मिहला ंनी पापड , लोणची इयादनी घरग ुती उपादना ंपासून सुवात क ेली
परंतु नंतर उपादन , यापार आिण स ेवा स ंबंिधत ेाशी स ंबंिधत मयम उोगा ंया
उोजक काया कडे ल क ित क ेले गेले. िनयोजन आयोगान े आिण भारत सरकारन ेही
यांची गरज ओळखली मिहला ंनी आिथ क िवकासाया म ुय वाहात भाग यावा . भारत
सरकार िविवध धोरण आिण काय मांया मायमात ून भारतीय मिहला ंना पुढे येयास
ोसािहत करीत आह े. उदाहरणाथ . रल य ूथ फॉर स ेफ एलॉयम ट
(टीआरवायएसईएम ), पंतधान रोजगार योजना (पीएमआरवाय ), ामीण भागात मिहला
आिण म ुलांचा िवकास (डीडय ूआरसीए ), एकािमक ामीण िवकास काय म
(आयआरडीपी ). मिहला उोजका ंना अन ुदान, कर माफ योजना आिण सवलती द ेखील
सरकारन े वाढिवया आह ेत. शासनान े देऊ केलेया काही योजना खालीलमाण े.
१. राीय लघ ु उोग महाम ंडळ (एनएसआयसी ) ारे पुरवलेली एकािमक समथ न योजना
२. पंतधाना ंचा रोजगार िनिम ती काय म (केहीआयसी ) आिण कॉयर बोड
३. बँक ऑफ इ ंिडया ार े ियदिश नी योजना
४. िया ंसाठी यापार स ंबंिधत उोजकता सहाय आिण िवका स (TREAD) योजना , जी
सूम, लघु व मयम उोग म ंालयान े पुरिवली आह े.
५. मायो व मॉल ए ंटराइज ेज लटर ड ेहलपम ट ोाम (एमएसई - सीडीपी )
६. मिहला ंसाठी िशण आिण रोजगार काय मांना सहाय (एसटीईपी )
७. िबगर श ेती िवकास (एआरडय ूएनडी) योजनांमये ामीण मिहला ंना सहाय
८ . मिहला व बालिवकास म ंालयाया योजना ंनुसार वय ंिस िस
९ . ेिडट ग ॅरंटी फंड योजना
१०. मिहला ंसाठी िसडबी िवपणन िनधी
११. यवथापन िवकास काय म
१२. मिहला सिमती योजना
१३. इंिदरा मिहला योजना
१४. कृषी व ामीण िव कास योजना ंसाठी राीय ब ँका munotes.in

Page 68


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

68 १५. एसबीआयची ी श योजना
१६. वयंसेवी संथा ेिडट योजना
१७. मायो ेिडट योजना
१८. एकािमक ामीण िवकास काय म (आयआरडीपी )
१९. मिहला िवकास महाम ंडळ (डय ूडीसी)
२०. ामीण मिहला ंया श ेती नसल ेया उपादना ंचे िवपणन (मािहमा )
भारत सरकार , बँका, वयंसेवी संथा आिण इतर िविवध स ंघटना ंया यना ंनी मिहला ंना
वतःच े उोग स ु करयास ोसािहत क ेले. मिहला ंनी या ेात दीघ वास क ेला
असला तरी , भिवय कठीण आिण अय ंत आवयक आह े.
४.५ मिहला उोजकता आहा ने
यामाण े एखाा ीला ितया द ैनंिदन जीवनात आहाना ंचा सामना करावा लागतो
तसाच ती ज ेहा आिथ क बाजारात व ेश करत े तेहा ितयासाठी परिथती म ुळीच व ेगळी
नसते. यात कोणयाही उोजकय काया त व ेश करताना आिण त े आपया
यवसायात स ु असताना आहान े येक टयावर वाढतात . यात काही श ंका नाही क
पुष उोजका ंनादेखील आहाना ंचा सामना करावा लागतो पर ंतु केवळ एक मिहला 'िकंवा
ीव ' अशी अन ेक आहान े िनमाण केली जातात जी मिहलाप ुरते मयािदत आह ेत.
घरगुती आिण उोजक ितबता दरया न संघष : एखाा मिहल ेला सवा त मोठ े
आहान हणज े उोिजक काया सह घरग ुती काम कस े यवथािपत कराव े. एक ी
ामुयान े घरगुती कामाची काळजी घ ेते. ितचे कौटुंिबक जबाबदाया ितया उोजकय
िया करयासाठी बहत ेक वेळा अडथळ े असतात . ितची म ुले व वृ सदय आिण स ंपूण
कुटुंबाती असल ेली ितया जबाबदा ्यांमुळे ितला कोणयाही यवसायात यत राहयास
खूप कमी व ेळ िमळाला . यांयातील बहत ेक लोक या ंया घरग ुती कामाशी तडजोड क
शकत नाहीत हण ून या ंया आिथ क काया सह तडजोड क शकता .
िशणामय े लिगक अ ंतर : भारतातील ब या च कुटुंबांमये मुली / िया ंकडे जाणे टाळल े
जाते िविवध कारणा ंमुळे शाळा आिण महािवालय े. कुटुंबातील सदय य ेथे यांचे िशण
थांबवतात पदवीप ूव िविवध तर , अशा कार े उच िशणाचा य ेणार नाही िच .
िशण , यावसा ियक अयासम आिण इतर अयासमा ंया स ंयोजनाचा अभाव आह े
कोणयाही उोजकय ियाकलाप करयासाठी आवयक .
गंभीरपण े घेतले जात नाही : या िया कोणताही यवसाय करतात या ंना गा ंभीयाने
घेतले जात नाही . ितया आसपासया लोका ंना अस े वाटत े क ितचा छ ंद आहे िकंवा
ितया कौट ुंिबक कत यांकरता कोणताही साइड ोज ेट आह े. मिहला ंचे मते आिण सल े
नेहमीच माणसाया मताशी त ुलना करता त हण ून पािहली जात नाहीत . (डॉ.
िवजयक ुमार ए . आिण जयिचा एस ). बहतेक वेळा या ंया कपना ंचा उपहास द ेखील क ेला munotes.in

Page 69


मिहला उोिजका
69 जातो, कारण ती ी हण ून जमाला आली आह े. यामुळे ेरणा होत े .या िल ंगभेद ी
उोजकासाठी मोठा अडथळा ठरतो .
सवाना संतु क इिछत : पुषधान समाजात , येकाया मागया प ूण करयासाठी
आिण या ंना आन ंदी ठेवयासाठी मिहला न ेहमीच समाजीक ृत केया जातात . ते तडजोड
करतात आिण वतःला आपया समाजाया मागणीन ुसार समायोिजत करतात .
यांयातील बहत ेक मिहला या ंया कौशया ंचा, वना ंचा याग करतात .
पुषधान समाज : आजही िया प ुष अह ंकाराला बळी पडतात . बहतेक वेळेस ते
मुाम या ंया घरात ठ ेवले जातात आिण या ंना यवसायात भाग घ ेयाची परवानगी नसत े.
अशा सोसायट ्यांमये एखादी ी उोजकता वीकारण े अयंत कठीण आह े. केवळ ीची
वनेच नह े तर या ंयातील कलाग ुणांचा नाश करयासाठीही प ुषधान स ंथा
जबाबदार आह ेत.
४.६ मिहला उोजका ंचे योगदान
रााया आिथ क िवकासामय े मिहला ंया भ ूिमकेकडे दुल करता य ेणार नाही . खरं तर
यांना कोणयाही यवसायात सिय सहभाग घ ेयासाठी ोसािहत आिण ेरत क ेले
जावे. भारतातील अनौपचारक अथ यवथ ेमये आिण स ूम आिण लघ ु उोग ेातही
मिहला ंचा मोठा वाटा आह े. आिथक िवकासाया गतीसाठी मिहला उोजका ंचा वाढीव
पुरवठा आवयक आह े (शाह, २०१२ ) मिहला उोजक क ेवळ क ुटुंबातच नह े तर
समाजातही बदल घडवणारी भ ूिमका िन भावतात आिण समाजातील इतर सदया ंना अस े
उपम राबिवयास ेरत करतात . मिहला उोजक ही द ेशाची मालमा असतात कारण
ते काही उपादक कामात यत असतात आिण इतरा ंना रोजगाराया स ंधी िनमा ण
करतात . यामुळे गरबी कमी होत े आिण ब ेरोजगारीची समया कमी होत े. यांया
योगदानाच े सारांश खालीलमाण े आहेत :
भांडवल रचना : िनिय बचत काही उपादक कामा ंमये गुंतिवली तर अथ यवथा
वेगाने वाढत े. उोगात ग ुंतवलेला िनिय िनधी आिण अशा कार े राीय ोता ंचा इतम
उपयोग क ेला जातो . भांडवलाया िनिम तीची ही घटना आिथक वाढीस व ेगवान करत े.
दरडोई उपनात स ुधारणा : जमीन , कामगार आिण भा ंडवल अशा िनिय
संसाधना ंमये पांतरत करयाया स ंधचे शोषण वत ू आिण स ेवांया वपात राीय
उपन आिण स ंपीमय े वेश करण े हा एक परणाम आह े उोजक ियाकलाप
वाढिव णे. दरडोई उपन आिण िनवळ राीय उपादन होईल वाढिवल े जाऊ .
रोजगार िनिम ती : उोजकय िया रोजगाराया स ंधना जम द ेतात. मिहला उोजक
नोकया बनवतात नोकया शोधत नाही . रोजगारिनिम ती कन आिथ क िवकासाला गती
िमळत े.
संतुिलत ाद ेिशक िवकास : देशाचा ाद ेिशक िवकास स ंतुिलत आह े कारण िया बहत ेक
यवसाय स ु करतात ामीण आिण अिवकिसत द ेशातील िया सरकार द ेखील munotes.in

Page 70


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

70 ोसािहत करत े उोजका ंनी या ेात िविवध योजना आिण अन ुदानाार े यवसाय स ु
केले.
राहणीमानात स ुधारणा : िया या ंया छो ट्या छोट ्या यवसायात िविवध उपादन े तयार
करतात लोका ंना वाजवी दरात द ेऊ केले. नवीन उपादन े सादर क ेली जातात आिण ट ंचाई
जीवनावयक वत ू काढया जातात . यामुळे जीवनमान स ुधारयाची सोय होत े. जसे
आपण वर पािहल े आहे क ए ंटराइझम ुळे वेगवेगया कोनात ून आिथ क वाढी स वेग येते.
मिहला उोजक यवसाय िवकासाबरोबरच क ुटुंबे व समाज बदलत आह ेत. िया द ेखील
यांचा नफा वाचिवयाची आिण प ुहा ग ुंतवणूकची शयता जात असतात . या सव
योगदाना अस ूनही मिहला उोजका ंची संया ख ूपच कमी आह े. जरी मिहला कमी व ेगाने
उपम ेात वेश करत असया तरी आहाला ब या च मिहला िदसतात या ंचे यवसाय
थािनक बाजारात आिण आ ंतरराीय दोहीमय े यशवीरया चालिवत आह ेत
बाजारप ेठा. िकरण म ुजुमदार शॉ , शहनाज हस ेन, एकता कप ूर, योती नाईक , रजनी ब ैटर
(ििमका )
आपली गती तपासा
१. मिहल ेला उो जकता घ ेयासाठी िदया ग ेलेया काही सरकारी योजना ंचा उल ेख
करता य ेईल का ?
२. मिहला उोजका ंसमोर असल ेया काही आहाना ंचा उल ेख करा ? वर उल ेख
केलेयांपेा आणखी काहचा उल ेख करता य ेईल का ?
४.७ आहाना ंवर मात करयासाठी स ूचना
आपण आधीच आहाना ंवर नजर टाक ली आह े. याचा अथ असा आह े क मिहला ंनी उपम
राबवू नये? आपण काही उपाया ंकडे पाहया याम ुळे मािहला ंना आहाना ंवर मात करयास
मदत होईल .
यांया वर िवास ठ ेवणे: मिहला ंना यवसाय बाजारात य ेयास मदत करयासाठी ही
सवात मोठी पायरी आह े. जेहा ती एखादी कप ना घेऊन आली , ितची च ेा करयाऐवजी
जर समाज ितला पािठ ंबा देऊ लागला तर मिहला ंचे भिवतय व ेगळे असेल.
िव प ेशी: िव प ेशी स ु केया पािहज ेत जेणेकन मिहला उोजका ंना अथ सहाय
िमळू शकेल या ंना उपलध असल ेया आिथ क योजना ंबाबत योय माग दशन.
िशण आिण जागकता : िविवध जागकता काय म आयोिजत कन आिण
मिहला ंना आिण मिहला ंना उोजकय काया त गुंतलेया फळा ंिवषयी समाजात िशित
कन समाजाची नकारामक सामािजक ीकोन बदलली जाऊ शकत े. मिहला ंना
िशणाच े महव , िविवध यावसाियक अयासम याची जाणीव कन िदली पािहज े
जेणेकन त े उम स ु करयासाठी आपल े मन तयार क शकतील .
िशण स ुिवधा : यवथापकय कौशय े, दळणवळणाची कौशय े, भाषेया समया
इयादीसारया िया ंमये िभन कौशया ंचा अभाव असतो . िविवध िशण काय म munotes.in

Page 71


मिहला उोिजका
71 िवकिसत क ेले जाऊ शकता त जेणेकन िया प ूण फायदा घ ेतील आिण आमिवासान े
कोणयाही यवसाियक काया त वत : ला गुंतवू शकतात .
योजना : योय िनयोजन क ेयािशवाय मिहला ंनी कधीही कोणयाही यवसायात व ेश क
नये. यांना तयार कराव े लागेल योय रणनीती . हाती घ ेतया जाणा या उपमांचे लू िंट
तयार क ेले जावे जे उपादन / सेवा, लियत ाहक , िवप ुरवठा आिण िनिद करत े
माग दररोज यवसाय हाती घ ेतला जाईल . हे मिहला उोजका ंना ितया जबाबदाया आिण
ितया वचनबत ेची योय कपना द ेईल.
कायसंघ इमारत : मिहला उोजकाला ही गो िवसरली पािहज े क ती एकम ेव ती य
करेल जी िविश काय उम कार े पारपड ेल. ितयाकड े एक टीम असावी , याया
सदया ंची कौशय े वेगळी आह ेत आिण सामय आिण मिहला ंनी स ंघाशी समवय
साधयास सम असाव े आिण अशा कार े ते बाहेर येऊ शकतील यवसा याया यशासाठी
सदया ंमधील सव श आिण कौशय े.
कमचायाशी जवळ जाण े टाळण े: िया न ैसिगकरया कौट ुंिबक असतात . ती ितया
कमचा या ंया अगदी जवळ जात े याम ुळे यांयाशी यावसाियक स ंबंध राखण े ब या च
वेळा कठीण होत े. अशा कार े िया न ेहमीच यावसाियक आिण यावहारक आिण काही
वेळा अनौपचारक राहयास सम असायात .
४.८ िनकष
आिथक वाढ , दार ्य कमी आिण मिहला या ंयात थ ेट संबंध आह े. आपल े पिहल े पंतधान
पंिडत जवाहरलाल या ंनी ते बरोबर सा ंिगतल े आहे. पंिडत जवाहरलाल न ेह हणतात क
जेहा मिह ला पुढे जातात , कुटुंब चालत े, गाव हलत े आिण प ुढे रा चाल . वरील चच तून
असे िदसून आल े आह े क जरी मिहला उोजक अलीकड ेच िसी िमळिवत आह ेत,
तरीही या ंना अज ून खूप पला गाठायचा आह े. गृिहणीपास ून ी उोजकाकड े संमण
इतके सोपे नाही आिण याच का रे ीला आपया यवसायात यशवी होण े आिण
िटकवण े देखील अवघड आह े. ितला ितया अन ुभवांमधून िशकाव े लाग ेल, वत: ला
जुळवून याव े लागेल आिण ितया ेातील आहाना ंवर मात करावी लाग ेल. धमया द ूर
करयासाठी आिण ितयातील द ुबलता कमी करयासाठी सव संधचा ितला उपयोग कन
घेणे आवयक आह े. आिण म ुय हणज े ितचा उपहास करणा या समाजाशी ितला परत
लढाव े लागेल. ितया यवसायात यशवीरया िवकास होण े आिण वाढवण े हा ितयासाठी
नकच एक म ं अस ेल.
४.९ सारांश
उदारीकरण , खासगीकरण आिण जागितककरणाया आगमनान े मिहला ंनी वत : ची
रोजगाराची कौशय े िवकिसत कन बाजारात व ेश करयास स ुरवात क ेली. मिहला
उोजका ंया सोयीसाठी आिण ोसािहत करयासाठी भारत सरकारन े अन ेक
उपाययोजना क ेया आह ेत. रााया अथ यवथ ेया गतीत मिहला ंचा मोठा वाटा munotes.in

Page 72


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

72 असतो . तथािप , मिहला उो जकता घ ेताना अन ेक आहाना ंना तड द ेतात. ब याच वेळा
समाज वतःच बाई बनतो . परंतु वत ं राहयासाठी आिण आपया क ुटुंबासाठी प ैसे
कमावयासाठी एखाा मिहल ेला सव कारया स ंघषासह स ंघष करावा लागतो आिण
नोकरी िक ंवा उोजक हण ून यवसाय ियाकलाप वी कारावा लागतो .
४.१०
१. अथयवथ ेया िवकासामय े मिहला ंची भ ूिमका प करा . मिहला ंना उोजकय
ियाकलाप िवकिसत करयासाठी स ुिवधा द ेयासाठी सरकारन े घेतलेया प ुढाकारा ंचे
पीकरण ा .
२. मिहला उोजका ंचे योगदान आिण मिहला ंना उोजकय उप मांया िवकासासाठी
सुिवधा द ेयासाठी सरकारन े घेतलेया प ुढाकारा ंचे पीकरण .
३. मिहला उोजका ंसमोर कोणती आहान े आहेत? यावर मात करयासाठी उपाय स ुचवा.
४. अथयवथ ेया िवकासासाठी मिहला उोजका ंची भूिमका प करा .
४.११ संदभ
 https://www.economicshelp.org/blog/143207/economics/the -
importance -and-role-of-an-entrepreneur/
 https://smallbusinessbc.ca/article/5 -key-attributes -successful -
entrepreneurs -possess/
 https://docs.google.com/document/d/1o7GV1jmpii -
R2ncBcrHWztKZSJUcoXun39AoDiZJOQE/edit #


munotes.in

Page 73

73 ५
माट िसटीजची योजना आिण वाढ - ििटक केस टडी
(कोची) केरळ, (जयपूर) राजथान
घटक रचना
५.0 उिे
५.१ परचय
५.२ माट िसटी योजना भारतातील शहरांनी वीकारली
५.३ माट िसटी संकपना
५.४ माट िसटीची वैिश्ये
५.५ माट शहरांची गरज
५.६ माट शहरांचे आधारत ंभ
५.७ पुढील आहान े
५.८ कोची आिण जयपूर शहरांची केस टडी
५.९ सारांश
५.१०
५.११ संदभ
५.0 उि े
 माट िसटीची संकपना समजून घेणे.
 माट िसटीची गरज ओळखण े.
 कोची आिण जयपूर या माट िसटीवर टीका करणे.
५.१ परचय
भारताची शहरी लोकस ंया 1901 मये 26 दशल वन 2011 मये 377 दशल
झाली आहे आिण 2030 पयत ती 590 दशला ंपयत पोहोचयाची अपेा आहे. शहरी
लोकस ंयेया वाढीतील हा मोठा बदल उपेित गटांसाठी कमी वागताह आहे. याणी ,
भारतातील महानगर े सीमवर फुटत आहेत, परणामी पायाभ ूत सुिवधा कोलमडया आहेत
आिण दूषण, गरबी, घरांची कमतरता , पाणी टंचाई, शहरी संघष यासारया शहरी
समया ंचा उदय होत आहे आिण यादी पुढे जात आहे. या शहरी समया ंमुळे शहर
यवथापक आिण धोरणकया समोरही एक आहान आहे. munotes.in

Page 74


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

74 जलद शहरीकरण िटकव ून ठेवयासाठी , भारत सरकारन े 2015 मये 'माट िसटीज
िमशन ' सु केले, याच े उि नागरक -कित, शात आिण सवसमाव ेशक वाढ आिण
शहरांया िवकासाार े शहरवासीया ंचे जीवनमान सुधारणे आहे.
गुा आिण हॉल (2017) या मते, माट िसटी िमशनच े तीन घटक खालील माणे आहेत:
• े-आधारत िवकासाम ुळे झोपडप ्यांसह िवमान देशाचे पुनिवकास आिण
पुनिवकासाार े िनयोिजत ेांमये पांतर होईल, शहर राहयायोय होईल.
• शहराया वाढया लोकस ंयेला सामाव ून घेयासाठी शहरामय े नवीन े िवकिसत
करयाच े उि असल ेले हरत े कप .
• पॅन-िसटी डेहलपम ट, जे िवमान शहर-यापी पायाभ ूत सुिवधांया समया ंसाठी
माट उपाया ंया वापराची कपना करते.
भारत सरकारया माट िसटी िमशनच े उि शहरी पायाभ ूत सुिवधांमये सुधारणा करणे
आिण देशातील इतर शहरांसाठी माट िसटी मॉडेसना ोसाहन देणे आहे. पाच वषाया
कालावधीत अशी १०० शहरे बांधयाचा सरकारचा मानस आहे.
५.२ माट िसटी योजना भारतातील शहरा ंनी वीकारली
मोझेस आिण इलँगो (2017) यांनी भारतीय शहरांनी दक घेतलेया खालील माट िसटी
योजन ेचे तपशीलवार वणन केले आहे:
1. पुनिवकास: झोपडप ्यांचा पुनिवकास, जुया शहरातील बस थांयांचे अपेडेशन
आिण लाइट रेल ािझट िसटमचा िवकास .
2. रेोिफिट ंग: माट ओपन पेसचे यवथापन , वॉटर ंटचे पुनसचयनआिण िवकास ,
सीबीडी आिण बाजारप ेठेचा िवकास , समुिकनार े सुशोभीकरण , िकनायाचा जीणार ,
खाड्यांचा िवकास , हेरटेज ेांचे संवधन आिण जतन, खुया जागांची सुधारत
परपर संपक, उान े, जलमाग आिण सावजिनक लाझा , लॉिजिटक हब, आपी
यवथापन , इंटरमॉडल हबचा िवतार इ.
3. मोठ्या माणाव र कप : नवीन आंतरराीय अिधव ेशन क आिण टेिडयम बांधणे.
4. एक-कारच े कप : GIS वापन , उमायन के, संहालय े, भाड्याने घरे आिण
मालमा यांसारख े एक-एक कारच े कप तयार करणे.
माट पािकग िसटीम , पेमट आिण ऑपर ेशससाठी एक कॉमन काड, ॅिफक मािहतीसाठी
मोबाईल अॅप, एरया -आधारत ॅिफक कंोल, गळती ओळखयाची यंणा, सीसीटीही
पाळत ठेवणे आिण इंटरनेट कनेिटिहटी हे पॅन िसटी योजन ेत समािव असल ेया
कपा ंपैक आहेत. यासोबतच घनकचरा यवथापन , सांडपाणी यवथापन आिण
वछ तेचे िनरीण , रेनवॉटर हाविटंग, जीपीएस ॅिकंग, माट ीट लाइट्स, munotes.in

Page 75


माट िसटीजची योजना आिण वाढ -
ििटक केस टडी (कोची) केरळ, (जयपूर) राजथान
75 आपकालीन ितसाद णाली आिण सीवरेज ीटमट लांटसाठी मोबाइल अँप यांचा िह
समाव ेश यातआह े.
५.३ माट िसटी संकपना
राठी इयादया मते. (2015), " माट ोथ" ची संकपना थम 1992 मये िदसली
याम ुळे शहरी िवतार , खंिडत घरे आिण ऑटोमोबाईसवर अवल ंबून राहयासाठी पयायी
ितमान सुचले. हे ामुयान े िनयोजक , कायकत, वातुिवशारद आिण ऐितहािसक
संरका ंनी चालवल े होते. या संकपन ेचा संदभ िमित जिमनीचा वापर आिण संकुिचत
शहराची वाढ, चालयाची मता आिण िनणय घेयात समुदायाचा सहभाग आहे. यावेळी,
शहरी िनयोजन िडझाइनची संकपना उदयास आली आिण वरीत लोकियता ा झाली.
तथािप , ही संकपना हळूहळू कमी होत गेली आिण एक नवीन संकपना , "बुिमान शहरे"
उदयास आली . या पाभूमीवर माट िसटी संकपना पुढे आली . आय बी एम आिण
िसको सारया माट उोगा ंनी माट शहरांया वादात योगदान िदले आहे आिण
मायोसॉट आिण िहताची सारया तंान ेातील कंपयांनी देखील माट तंान
शहरांची संकपना मांडली आहे. या चचला एमआयटी योगशाळा ंनीही मदत केली होती.
तथािप , 2008 या आिथक संकटाम ुळे माट शहरांया चचला जोर आला . परौतीस ,
बेनेट, आिण हेराकल ेऊस (2014) या मते, या कालावधीत शहरी आिथक आिण
सामािजक कयाणामय े कपात झाली, याम ुळे सावजिनक शहरी सेवा दान करयासाठी
खाजगी ेाची मदत आवयक होती. यामुळे माट िसटी मॉडेल उदयास आले. आय बी
एम ने 2011 मये "माटर शहरे" ेडमाकची अिधक ृतपणे नदणी केली. हॉलंड्स (2008)
नुसार माट शहरे ही एक िवकसनशील संकपना आहे याचा अथ वेगवेगया लोकांसाठी
वेगवेगया गोी आहेत. परणामी , "माट िसटी" या शदाची एकच याया नाही.
बरअण ुइवो इट अल या मते (2012), एक माट शहर असे आहे जे एकािमक ,
राहयायोय आिण शात शहरी के तयार करयासाठी सव उपलध तंान आिण
संसाधन े बुिमान आिण समिव त पतीन े वापरत े.
2014 मये, भारत सरकारन े माट शहरे अशी शहरे हणून परभािषत केली जी आिथक
वाढ, रोजगार िनिमती आिण यांया नागरका ंया िवतृत िवभागासाठी , यांया कौशय ,
िशण िकंवा उपनाची पवा न करता उपन िनिमतीया ीने िटकाऊ आहेत.
माशल लाचुन इट अल या मते, तेथे बरेच माट शहर उपम आहेत. शहरे अिधक
कायमतेने चालवयासाठी , िवमान पायाभ ूत सुिवधांचा सवम वापर करयासाठी ,
िविवध यवसाया ंमधील सहकाया ला ोसाहन देयासाठी आिण खाजगी आिण सावजिनक
दोही ेांमये नवीन यवसाय मॉडेसना ोसाहन देयासाठी हे उपम डेटा आिण
मािहती तंानाचा वापर करतात .
माट िसटी बनवणाया काही गोी हणज े पुरेसे पाणी, पुरेशी वीज, सुयविथत कचरा ,
सुिनयोिजत शहरी गितशीलता आिण सावजिनक वाहतूक, येकासाठी घरे, मजबूत
आयटी कनेिटिहटी आिण िडिजटलायझ ेशन, ई-गहनस आिण नागरका ंचा सहभाग , munotes.in

Page 76


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

76 शातत ेवर भर. िवकास आिण आरोय आिण िशण , नागरका ंसाठी, िवशेषतः वृ, मुले
आिण मिहला ंसाठी सुरा.
५.४ माट िसटीची वैिश्ये
• े-आधारत िवकासामय े िम-वापराया िवकासास ोसाहन देणे. ते एकमेकांना
लागून असल ेया समप ियाकलाप आिण जिमनीया वापरा ंची साखळी थापन
कन अिनयोिजत देशांसाठी योजना बनवयाचा यन करते, यामुळे जमीन
वापराची कायमता वाढवत े. राये बदलास अनुकूल अशी धोरणे लागू कन जमीन
वापराया लविचकत ेला ोसाहन देतील.
• घरे अिधक सुलभ करयासाठी . माट िसटीचा उेश महवाचा आहे कारण तो
सवासाठी घरांया संधचा िवतार करयाचा यन करतो .
• शहराची गद कमी करणे, थािनक अथयवथ ेत सुधारणा करणे, वायू दूषण आिण
संसाधना ंया हासाचा सामना करणे, संपक वाढवण े आिण सुरा दान करणे माट
िसटीचा उेश चालता येयाजोगा परसर िवकिसत करणे हा आहे. पायी चालणाया ंना
आिण दुचाकसाठी उपयु असे रते जाळे तयार केले जातील .
• नागरका ंचे जीवनमान सुधारयासाठी डांगणे, उान े आिण मनोरंजन ेे
यांसारया खुया जागांचे संवधन आिण िवकास करणे.
• वाहतुकया िविवध पतचा चार करणे.
• िकफायतशीर आिण नागरका ंसाठी अनुकूल सरकारच े वप िवकिसत करणे.
उरदाियव आिण पारदश कता दान करयासाठी ऑनलाइन सेवांवर अवल ंबून
राहणे, जसे क फडब ॅकसाठी ई-समूह, सेवा खच कमी करयासाठी मोबाइल वापरण े
आिण कायमांचे ऑनलाइन िनरीण इ.
• शहराला इतर गोबरोबरच ितची संकृती, िशण आिण खेळ यांया आधार े एक
वेगळे चर दान करणे.
• शहरे अिधक राहयायोय बनवयासाठी े-आधारत िवकासाार े पायाभ ूत सुिवधा
आिण सेवा यासारया शहरी समया ंवर बुिमान उपाय लागू करणे.
तुमची गती तपासा
१. माट िसटी हणज े काय?
२. माट िसटीच े घटक प करा.
३. माट िसटीची महवाची वैिश्ये कोणती ?
munotes.in

Page 77


माट िसटीजची योजना आिण वाढ -
ििटक केस टडी (कोची) केरळ, (जयपूर) राजथान
77 ५.५ माट शहरा ंची गरज
इसवी सनाया ितसया शतकापास ून भारतात शहरे अितवात आहेत. यात धािमक,
यावसाियक आिण उपादन ेांसह िविवध शहरांची ेणी आहे. तथािप , जसजशी
लोकस ंया वाढत गेली, आिण पतशीर िनयोजन आिण ीचा अभाव , तसेच
वसाहतवादाम ुळे, रिहवाशा ंया गरजा िकंवा पयावरणाया िचंतेशी जोडल ेले नसून, नागरी
िवकास अयविथतपण े झाला. थािनक पातळीवर उपलध असल ेया संसाधना ंचा
भावीपण े वापर करयासाठी आिण यांना थािनक गरजांशी जोडयासाठी भारत
सरकारन े माट िसटी िमशन हा संपूण भारत उपम हणून सु केला. रायाची भूिमका
ही सुिवधा देणार्याची आहे, लोकांना अप आिण दीघकालीन कपा ंचा पाठपुरावा
करयासाठी आिण योय तंानाची िनवड करयात मदत करणे. सु-परभािषत माटनेस
मेिसचा वापर कन देखरेख करता येईल अशी दीघकालीन वाढही रायाला साधायची
होती. माट शहरे यांया रिहवाशा ंना उम िनयोजन आिण िवकास , ई-गहनस,
थािनक आिथक िवकास , वाढीव उपादकता आिण पुनवापर, पुनवापर आिण कमी
करयाया तवावर आधारत कचरा यवथापन णालीार े लाभदायक ठरतील . यामय े
माट िसटी वॉटर इाचर देखील असेल, यामय े माट मीटर, गळती शोधण े आिण
ितबंध करणे समािव आहे. हरत बांधकाम , माट पािकग, बुिमान वाहतूक यवथापन
आिण एकािमक मटीमोडल वाहतूक ही काही उदाहरण े आहेत.
सव नागरका ंचे कयाण , तसेच जोडणी , समानता , कायमता आिण दूरी या माट
शहरांया िवकासामागील ेरक श असतील .
५.६ माट शहरा ंचे आधारत ंभ
• माट गहन स: वीस वषाया कालावधीत , माट शहरांना माट गहनससाठी
सुमारे $1.2 ििलयनची आवयकता असेल. हे पूण करयासाठी सरकारन े
एफडीआयच े िनयम कमी केले. सरकारन े िडिजटलायझ ेशनसाठी सुमारे $83 दशल
ठेवले आहेत. 500 शहरी कांया पायाभ ूत सुिवधांमये सुधारणा करयासाठी
सावजिनक -खाजगी भागीदारी धोरण तयार करयात आले. शहरी िवकास मंालयाचा
रायाया २९ राया ंमये येक दोन माट शहरे बांधयाचा मानस आहे.
• शहरी िवकास मंालयान े भारतातील 29 राया ंपैक येक दोन शहरे थापन
करयाची कपना केली.
• माट ीड: माट ऊजा णालीचा एक महवाचा घटक हणज े िवजेचा साविक
वेश, तसेच माट ीड चाचणी बेड आिण नॉलेज सटरचे बांधकाम , तसेच आठ माट
िड कपा ंची अंमलबजावणी . यािशवाय , 2012 ते 2017 दरयान 88,000 मेगावॅट
नवीन उपादन मता जोडली जाईल . 2021 पयत सुमारे 130 माट मीटर बसवल े
जातील .
• माट वातावरण : शात िवकास सुिनित करयासाठी अकराया पंचवािष क
योजन ेत 30,000 मेगावॅट जोडयाचा नवीन आिण नवीकरणीय ऊजा मंालयाचा munotes.in

Page 78


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

78 मानस आहे. याचमाण े, भारताच े जल संसाधन मंालय पाणी आिण सांडपायाच े
यवथापन करयाया उेशाने जल ेात गुंतवणूक करयाचा मानस आहे. भारत
सरकारन े, जागितक बँकेया सहकाया ने, आसाम , उर देश, झारख ंड आिण
िबहारसह अनेक राया ंमये ामीण पाणीप ुरवठा आिण वछता कप सु केले
आहेत.
• माट वाहत ूक: देशाया सतत वाढणाया शहरी लोकस ंयेला मदत करयासाठी
भारत सरकार एक माट वाहतूक यवथा थापन करयाचा मानस आहे. हे पूण
करयासाठी , सरकारन े 2020 पयत इलेिक आिण हायीड वाहनांया िनिमतीला
गती देयाची आिण 2027 पयत सव राय आिण राीय महामागा वर चािजग टेशस
थािपत करयाची योजना अिधक ृत केली आहे. यायितर , सरकार भुयारी माग,
मोनोर ेल, आिण हाय-पीड ेन या िवकासामय े गुंतवणूक करयाचा मानस आहे.
• माट आयसीटी : कीय मंालयाचा सुरित शहर कप मुंबई, िदली , चेनई
आिण अहमदाबादसह सात भारतीय शहरांमये तंानाया वाढीवर ल कित
करयाचा यन करतो .
• माट इमारती : माट इमारतया िवकासाम ुळे पायाचा वापर जवळपास तीस टके
कमी होईल, ऊजा वापरात चाळीस टके कपात होईल आिण इमारत देखभाल खचात
दहा ते तीस टके कपात होईल.
• माट आरोय : सरकारन े 2014 -15 मये आरोय बजेटमय े 27% वाढ केली आहे,
येकासाठी वत आरोय सेवा सुिनित करयाया उिान े. तसेच देशभरात बारा
सरकारी वैकय महािवालय े आिण सहा एस-शैलीया संथा थापन करयाची
योजना आखली . तेथील रिहवाशा ंना सुलभ, वत आिण भावी आरोय सेवा दान
करणे हे सरकारच े येय आहे.
• माट िशण : परदेशी सरकार आिण गैर-सरकारी संथा माट िसटी उपमा ंवर
भारत सरकारसोबत भागीदारी करत आहेत. भारत सरकारन े िशण उोगात 100
टके एफडीआयला परवानगी िदली आहे. औोिगक आिण सेवा ेातील गरजा पूण
करयासाठी कामगारा ंना िशण देयाया उेशाने 1,000 खाजगी संथांची िनिमती
करयाचा मानव संसाधन िवकास मंालया चा मानस आहे.
५.७ पुढील आहान े
गद, अपुरीआिण िनकृ पायाभ ूत सुिवधा, दूषण आिण िबघडत चालल ेले राहणीमान
यासारया िविवध कारणा ंमुळे भारताया माट िसटी संकपन ेसाठी शहरी शातता ही
एक महवाची अडचण आहे. यामुळे सयाया शहरांची पुनरचना करयात आिण नवीन
माट शहरे िवकिसत करयात अडचणी िनमाण होतात . यायितर , भारतातील महानगर
पािलका सरकारा ंकडे संसाधन िवकासासाठी मयािदत आिथक वायता आिण मता
आहेत. ते आिथक्या अवल ंबून आहेत. अशा कार े, जिटल संथामक संरचना आिण
आछािदत याियक जबाबदाया कायमांया कायम अंमलबजावणीमय े आिण munotes.in

Page 79


माट िसटीजची योजना आिण वाढ -
ििटक केस टडी (कोची) केरळ, (जयपूर) राजथान
79 रिहवाशा ंना सेवांया तरतूदीमय े अडथळा आणतात . यायितर , िवमान मालम ेची
अपुरी देखभाल आिण ऑपर ेशनमुळे महानगर देशांया अडचणी वाढया आहेत.
या अडचणी दूर करयासाठी सरकारन े माट िसटी उपम सु करयासाठी पुनरचना
करणे आवयक आहे. माट शहरांया वाढीसाठी आिण िनयोजनासाठी सरकारचा
िकोन अिधक समाव ेशक असायला हवा. हे करयासाठी , शहरी थािनक सरकार े
आिथक्या सम असयासाठी आिण भावी थािनक उपाय शोधयासाठी सम
असण े आवयक आहे. सरकारी अिधकाया ंनी परिथतीला वरीत ितसाद देयासाठी ,
नागरका ंया मागया पूण करयासाठी अनुकूल आिण कपक असयासाठी तयार आिण
सुसज असल े पािहज े.
दुसरी समया हणज े भारताची गुंतागुंतीची सामािजक रचना, यात िविवध सामािजक -
धािमक आिण आिथक पाभूमी असल ेया लोकांचा समाव ेश आहे. यायितर , भारतात ,
यातील बहतेक रिहवासी झोपडप ्यांमये राहतात . माट शहरांनी यांया गोपनीयत ेचे
रण करताना आिण यांची सुरा राखताना या िविवध गटांना सेवा िदली पािहज े. याच
बरोबर , माट शहरांया सेवा आिण पायाभ ूत सुिवधा समाजातील सव घटका ंपयत
पोहोचया पािहज ेत.
तुमची गती तपासा
१. माट िसटीची गरज का आहे?
२. माट िसटीच े आधारत ंभ प करा.
३. भारतातील माट शहरे िवकिसत करयासाठी कोणती आहान े आहेत?
५.८ कोची आिण जयपूर शहरा ंची केस टडी
कोची हे भारताया केरळ रायाया पिम िकनार ्याजवळ िथत आहे. हे केरळची
यावसाियक , औोिगक , पयटन आिण शैिणक राजधानी आहे, तसेच रायाया मुख
बंदर शहरांपैक एक आहे. युरोिपयन वसाहत ते ादेिशक शहरी कापयत, शहर िवकिसत
झाले आहे. कोचीची अथयवथा नारळापास ून िमळणारी उपादन े, काजू, रबर आिण मासे
यांया िनयातीवर आधारत आहे. यात पंचावन कृषी आिण अन-उपादक उोग , तसेच
रसायन े, कापड , लेटेस उपादन े, इलेॉिनक हाडवेअर आिण सॉटव ेअर, जैवतंान
आिण अिभया ंिकसह सवािधक औोिगक कीकरण आहे. कोचीया अलीकडया मुख
िवकास उपमा ंमये मेो रेवे, एलएनजी , जागितक दजाचे कंटेनर ास-िशपम ट हब
इयादचा समाव ेश आहे. तथािप , शहराला वाहतूक आिण पायाभ ूत सुिवधांसारया
आहाना ंचा सामना करावा लागला , याम ुळे संसाधना ंचा अपयय , वाहतूक कडी आिण
दूषण होते.
समया ंचे िनराकरण करयासाठी केरळ सरकार आिण दुबईया TECOM ने माट िसटी
कोची PP उपमात सहकाय केले. माट िसटी िमशनचा भाग हणून 100 माट शहरे
िवकिसत करयासाठी भारत सरकारन े िनवडल ेया 20 शहरांपैक हे एक आहे. हा कप munotes.in

Page 80


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

80 एकल सेझ हणून िनयु करयात आला आहे आिण तो 246 एकर जिमनीवर पसरल ेला
आहे; अंदाजे 90,000 लोकांना रोजगार िमळयाची अपेा आहे. हा कप दुबई इंटरनेट
िसटी आिण दुबई नॉलेज िसटी यांया संयु िवमान े िवकिसत केला जात आहे. 2015
पयत पूण करयाच े उि ठेवून माट िसटी योजना 2011 मये सु करयात आली
होती. पूण झायान ंतर, शहर लोकांना आधुिनक यावसाियक आिण िनवासी जागा, तसेच
शैिणक संथा आिण आदराितय उोगा ंया पात मजबूत आधारभ ूत पायाभ ूत सुिवधा
दान करेल. हा कप सेझ हणून िवकिस त केयामुळे, यावसाियक ेाला सेझ
ोसाहना ंचा फायदा होईल.
या कपा ंचे महवाच े घटक पुढीलमाण े आहेत.
१. उच बँडिवड्थ आिण सुरित रमोट कनेशनमय े सहज वेश
२. िनवासी आिण यावसाियक युिनट्ससाठी हाय पीड इंटरनेट.
३. वनपती आिण जीवज ंतूंचे जतन, कामावर चालण े, सायकल ॅकचे बांधकाम , सायकल
डॉिकंग टेशनची थापना , आधुिनक फूटपाथ रेन वॉटर हाविटंग िसटीम ,
िडिजटलीक ृत दूरसंचार नेटवक इयादीार े पयावरणाची शातता .
४. सौरऊज वर चालणार े िदवे, नैसिगक वायुवीजन आिण ीन िबिड ंगचा वापर कन
ऊजची बचत करणे.
तथािप , माट शहरे आहाना ंिशवाय नाहीत . CSML ने हाती घेतलेले अनेक कप वादात
अडकल ेले आहेत. थािनक लोकही या कपाला िवरोध करत आहेत (सुशील कुमार,
2020).
जयपूर
भारतातील गुलाबी शहर, जयपूर हे राजथानची राजधानी आहे. या शहराची थापना
महाराजा वाई जयिस ंग ितीय यांनी केली होती. शहरामय े हवा महल, अंबर िकला आिण
िसटी पॅलेस सारया भय इमारती आिण िचथरारक वातुकला आहे आिण ते गंगौर
महोसवासारया मुख पयटन थळा ंचे आयोजन देखील करते. 2011 या
जनगणन ेनुसार, शहराची लोकस ंया 484.64 चौरस िकलोमीटरमय े 6,663971
लोकस ंया आहे. हे शहर केवळ पयटकांया आकष णासाठीच िस नाही, तर आयटी
ेातील वाढीलाही जोर िमळत आहे. यवसाय करणे सुलभ करणे, गुंतवणूक आकिष त
करणे आिण लोकांना उम नोकरीया संधी उपलध कन देणे यासाठी ते भारता त
सहाया मांकावर आहे. यामय े ितित शैिणक आिण िशण संथा देखील आहेत.
हे कापड उोग , रन आिण खिनज उोग आिण जगातील सवात मोठे IT SEZ आहे.
शहराया सुधारत पायाभ ूत सुिवधा, यामय े आंतरराीय िवमानतळ , इंटरिसटी बसेस
आिण मेो ेनचा समाव ेश आहे, मानसरोवर आिण िववेक िवहार सारया ेातील रअल
इटेट माकटला चालना देईल. munotes.in

Page 81


माट िसटीजची योजना आिण वाढ -
ििटक केस टडी (कोची) केरळ, (जयपूर) राजथान
81 जयपूर शहराची िनवड माट िसटी िमशनचा भाग हणून े आधारत िवकासासाठी
करयात आली. हे परंपरा आिण आधुिनकत ेचे संेषण असून, जागितक दजाचे माट
हेरटेज शहर तसेच पयटकांचा अनुभव वाढिवयासाठी माट आिण िटकाऊ पायाभ ूत
सुिवधा िनमाण करयाच े उि आहे. यािशवाय , चांगया पायाभ ूत सुिवधा आिण सेवा
दान करयासाठी , तसेच नागरक , पयटक आिण समाजातील वंिचत घटका ंना सेवा देऊन
सामािजक ्या सवसमाव ेशक करयासा ठी ICT चा वापर कन नािवयप ूण बनयाच े
उि आहे. अशाकार े, शहराची गद कमी करयासाठी मटीमोडल मोिबिलटीला चालना
देणे आिण शहरात चांगली वछता आिण वछता दान केयाने लोकांचे जीवनमान
सुधारेल.
या कपाच े मुख घटक खालीलमाण े आहेत.
१. दशनी भाग सुधारणा आिण सुशोभीकरण
२. राजथान कूल ऑफ आट्ससह िकशनप ूर बाजारातील हेरटेज इमारतच े संवधन
आिण जीणार .
३. बुिमान आिण िटकाऊ पायाभ ूत सुिवधा, जसे क एकािमक वाहतूक यवथापन
णाली असल ेले माट रते, CCTV, WIFI, सुरित पादचारी हालचाल , चािजग
पॉईंट्स, बुिमान िदवे आिण पािकग यवथा , चालयायोयता , सावजिनक बाइक
शेअरंगला ोसाहन देणे, इ.
४. कायम घनकचरा यवथापन
वीस शहरांया पिहया यादीसाठी िनवडयात आलेले जयपूर शहराया काही भागांचे
सुशोभीकरण आिण पुनसचियत करयापलीकड े जायात कमी पडले आहे. जेएससीएल
आिथक संकटात सापडयान े आिण यानंतरया सरकारकड ून कोणत ेही समथन
नसयाम ुळे, या कपाचा शुभारंभ झाला आहे. जीवनाया गुणवेया बाबतीत जयपूर
शहरातील रिहवाशा ंचे जीवन बदलल ेले नाही (TNN, 2019).
तुमची गती तपासा
१. माट िसटी ‘कोची’ वर एक टीप िलहा.
२. ‘माट िसटी जयपूर परंपरा आिण आधुिनकत ेचे िमण ’. िटपणी िलहा.
५.९ सारांश
भारतातील शहरे गद, बेरोजगारी , दूषण आिण ढासळत चालल ेया पायाभ ूत
सुिवधांसारया समया ंनी ासल ेली आहेत. या अडचणवर उपाय हणज े मानव-कित
शहरी रचना, तंानावर आधारत शहरी िनयोजन नाही. खरंच, तंानाम ुळे शहरी
गरबा ंसाठी फायद ेशीर परवत न झाले पािहज े. munotes.in

Page 82


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

82 भारतातील माट िसटी उपमा ंया चौकटीत , भौितक , सामािजक , आिथक आिण
संथामक पायाभ ूत सुिवधा वाढवयाची िया सवागीण िवकास दान करयाया
उेशाने आहे. हे शहरी रेोिफिट ंग, पायाभ ूत सुिवधांचा िवकास आिण सेवा िवतरणावर ल
कित करते. माट िसटी योजना ंचा एक उेश गुंतवणुकला आकिष त कन आिण
रोजगाराया संधी िनमाण कन लोकांचे जीवनमान सुधारणे, यामुळे वाढ आिण आिथक
िवकासाला चालना देणे हे होते. तथािप , सयाया वपात माट िसटी योजन ेची
अंमलबजावणी करयासाठी सामािजक खच आहे.
दास (2019) असा िवास करतात क भारतातील 100 माट शहरांचा उपम शहरांना
वतूंमये पांतरत करतो आिण शहरांचे सुधारत जीवन मान आिण शातता हे शहरी
खाजगीकरणाला हातभार लावणाया संकुिचत आिथक ीकोनासाठी केवळ एक
मोसन आहे. दीघकाळात , ही रणनीती लोकशाही पतीन े िनवडून आलेया
सरकारा ंना खोडून काढेल, परणामी शहरी गरबा ंना दुलित करताना मोठ्या माणात
ीमंतांना फायदा होणारी खंिडत वाढ होईल.
शहरांचे जगयाच े संकेतक जसे िवकिसत केले जातात याच पतीन े मानवी हक िनदशक
तयार करयाची गरज आहे. सवसमाव ेशक मानवी हक िनदशांकाचा िवकास सुिनित
करयासाठी सरकारन े त, नागरी समाज संथा, नागरक आिण गैर-सरकारी संथांचा
समाव ेश केला पािहज े. माट िसटी योजन ेत एससी , एसटी, मिहला , मुले, ये नागरक ,
रयावरील मुले, बेघर, थला ंतरत आिण धािमक अपस ंयाक यांसारया
अपस ंयाका ंया गरजांना ाधाय िदले पािहज े.
५.१०
१. माट िसटी हणज े काय? भारतातील माट शहरांची वैिश्ये आिण गरज यावर चचा
करा.
२. कोची आिण जयपूर या माट शहरांवर छोट्या नोट्स िलहा
३. माट िसटी योजना आिण भारतातील वाढीच े समीणामक िवेषण करा.
५.११ संदभ
1. Albino. V, Berardi. U and Dangelico. R, 2015, Smart Cities: Defi nitions,
Dimensions, Performance, and Initiatives, Journal of Urban
Technology 22(1).
2. Barrionuevo J.M, Berrone P., and Ricart J.E., 2012, ‘Smart Cities,
Sustainable Progress, IESE.
3. Bhattacharya. S and Rathi. S, 2015, ‘Reconceptualising Smart Cities:
A Reference Framework for India, CSTEP -Report. munotes.in

Page 83


माट िसटीजची योजना आिण वाढ -
ििटक केस टडी (कोची) केरळ, (जयपूर) राजथान
83 4. Das. D. 2019, ‘In Pursuit of being Smart? A critical analysis of India’s
Smart cities endeavour, Urban Geography.
5. Dr.Moses and Dr.Elango, 2017, ‘A critical analysis of Smart Cities
Approaches in India, IJARIIE, Vol.3, Issue 4.
6. Exploratory Research on Smart Cities, 2015, cidco -smartcity.niua.org
7. Gupta. K and Hall. R, 2017, ‘The Indian Perspective of Smart Cities’,
https://www.researchgate.net/pubication/318410262
8. Hollands. R, 2008, ‘Will the rea l smart city please stand up? Intelligent,
Progressive or Entrepreneurial?’ City, Vol.12, Issue 3.
9. India’s Smart Cities Mission: Smart for Whom? Cities for Whom?,
2018, Housing and Land Rights Network, New Delhi
10. Kunkulol, M.K and Waghware. A, 2016, ‘Smart City Development and
Progress Indian Scenario’, Vol.8, Issue 7.
11. M.L M,arshal Llacuna, J. Colomer Llima’s and J. Mele’ndez -Frigola,
2014, ‘Lessons in Urban monitoring taken from sustainable and
livable cities to better address the smart cities in itiative: Need for
Intelligent Indexes’, Technological forecasting and social change.
12. Ministry of Housing and Urban Affairs, Govt. of India.
13. Ministry of Urban Development, Government of India, 2015, Smart
Cities Mission Statement and Guidelines.
14. M.K Sushil Kumar, 2020, ‘Smart City projects face uncertain future’.
15. Paroutis.S, Bennett. M and Heracleous. L, 2014, ‘A strategic view on
Smart City Technology: The Case of IBM smarter cities during a
recession’, in press at Technological forecastin g and social change,
special issue upgrading a city via Technology.
16. Rumi. A, 2016, ‘Challenge of Making Smart Cities in India’, Asie
Vissions, Vol.87, ifri.
17. TNN, 2019, ‘Jaipur: No ‘smart work’, projects fail to pep up city life’.

munotes.in

Page 84

84 ६
खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव , रयावरील िकरकोळ
िवेते आिण फ ेरीवाल े, रयावरील िकरकोळ
िवेता कायदा २०१४
घटक रचना
६.० उिय े
६.१ ातािवक
६.१ १ खुया जागा ंची ऐितहािसक पा भूमी
६.२ खुया जागा ंचे वगकरण
६.३ शहरांमधील ख ुया जागांची भूिमका
६.४ खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव
६.५ रयावरील िकरकोळ िव ेते आिण फ ेरीवाल े यांचा जाग ेसाठीचा लढा
६.६ भारतातील रयावरील िकरकोळ िव
६.७ िकरकोळ िव ेता कायदा २०१४
६.८ कायाचा मागोवा
६.९ सारांश
६.१० पारभािषक शद , शदाथ
६.११ सरावासाठी वायाय
६.१२ अिधक वाचनासाठी प ुतके
६.० उिय े
या घटकाया अयासान ंतर आपयाला –
खुया जागा आिण रयावरील िकरकोळ िव या स ंकपन ेचे आकलन होईल .
रयावरील िकरकोळ िव ेयांया समया ंचा शोध घ ेणे शय होईल .
रया वरील िकरकोळ िव कायदा २०१४ मूयमापन करण े.
६.१ ातािवक
खुया जागा ा नागरी यवथ ेचा महवाचा भाग आह ेत. या िवश ेष कारच े काय
करीत असतात . नागरी जीवनाया ग ुणवेसाठी नागरी भागात ख ुया जागा ंची munotes.in

Page 85


खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव ,
रयावरील िकरकोळ िव ेते आिण
फेरीवाल े, रयावरील िकरकोळ
िवेता कायदा २०१४
85 आवयकता असत े. नागरी लोका ंया िविवध गरजा खुया जागा भागवत असतात .
खुया जागा नागरी लोका ंयाजीवनमानाचा दजा उंचवट असतात . खुया जागा ंचे
योगदान ह े केवळ परिथतीकय नाही तर नागरी लोका ंचे सामािजक -मानिसक समाधान
करयामय ेही आह े. या शहरी आह े. या शहरी जीवनास जगयायोय बनिवतात .
खुया जागा शहरा या सा ंकृितक िविवधत ेला साजरा करयाच े िठकाण आह े आिण
नागरी रहीवाशा ंना नैसिगक िया ंमये सहभागी होयास या ंया म ृती जगिवयास
ा ख ुया जागा जण ू परवानगीच द ेतात. पण ख ुली जागा सहज उपलध होत नाही . ितचे
िवतरण आिण स ंपादन ा शहरा ंसाठी म ुख समया आह ेत.
िवकिसत न झाल ेला जिमनीचा भाग अशी ख ुया जाग ेची याया करता य ेईल. ितथे
कसयाही कारच े ब ांधकाम िक ंवा इमारती नाहीत . खुया जागा ंचा अथ हा उान े
आिण न ैसिगक े यांयापुरता मया िदत नाही तर अन ैसिगक साव जिनक जागा , डा
संकुले, रते, शाळांची मैदाने, दफनभ ूमी, डांगणे, रकाम े लॉट , बसयाया जागा
आिण साव जिनक जागा असा याचा िवतार करता य ेईल. यामय े गावात ,
झाडाझ ुडपांनी आछादल ेली हरत जागा आिण उान े साम ुदाियक बगीच े यांचाही
समाव ेश होतो . खुया जागा समाजाया सदयासाठी ख ुया आिण या योय िनयोजन
आिण आराखड ्यावर आधारल ेया असतात . काही िवान असा िवचार करतात क ,
िनवासथान े, वािणय आिण दळणवळणाया जागा या ंया त ुलनेने शहरवािसया ंया
सांकृितक, मनोरंजनामक आिण न ैसिगक गरजा भागिवयाया हण ून खुया जागा ंकडे
दुल केले जाते.
६.१.१ खुया जागा ंची ऐितहािसक पा भूमी
अयासका ख ुया जागा ंया ऐितहािसक िवकासावर काश टाकतात . यांया मत े,
खुया जागा ंया इितहासाची स ुवात ाचीन काळापास ून होत े. उदा. इिजिशयन , रोम,
ीक या ंया ाचीन स ंकृतीमधील ीक होली गाड न आिण इतर या ंचा जाणीवप ूवक
वापर होत होता . वसाहतीसाठी िक ंवा वसितथानासाठी ख ुया जागा ंचे महव ह े
तकालीन सामािजक िनयमान े आिण लोका ंया गरजा यावर आधारत सयता ंया
िवकसनाबरोबर सातयान े िवकिसत होत रािहल े. भारतातस ुा वैिदक ोत ख ुया
जागांया अित वाला अधोर ेिखत करतात या जागा खाजगी आिण सामाय आवार
असत . इलाम शहरा ंमये सुा मिजदी आिण मदरश े यांयासाठी ख ुया जागा ंची
संकपना अितवात होती . आधुिनक काळात नागरी थापय ख ुया जागा ंया
िवकासाार े शहराया िविश भागा ंना उंचावयाचा आिण सुंदर करयाचा यन करत े.
जे नागरी न ुतनीकरण काय माच े सामाय व ैिशय आह े. याची स ुवात उान े आिण
हरीतप े, रते य ांया न ुतनीकरण आिण उभारणीन े होत े. अलीकडया काळात
शासकय ेािशवाय खाजगी े स ुा ख ुया जागा ंया यवथापन आिण
िवकासा मये महवाची भ ूिमका बजावत आह े.

munotes.in

Page 86


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

86 ६.२ खुया जागा ंचे वगकरण
खुया जागा ंचे पारंपारक आिण आध ुिनक अस े वगकरण करता य ेऊ शकत े ते
खालीलमाण े :
अ) पारंपारक :
१) िनवासी पातळी : खुया जागा या िनवासी ेामय े िवकिसत क ेया जातात . या
खुया जागा ंकडे थािन क शासन शहराया िनित ख ुया जाग ेया भ ूभागाचा एक
भाग हण ून पाहत े. उदा. डांगणे
२) शेजारील डा ंगणे : अशी डा ंगणे बालका ंना आिण ौढा ंसाठी सीईस ुिवधा
पुरिवतात . उदा. यायामाची साधन े, झोके, सी-सॉ आिण घसरग ुंडी इ.
३) सावजिनक जागा : शहरामधील क वत असणाया अशा जागा ंचा िवकास आिण
यांचे यवथापन थािनक शासनाकड ून केला जातो . उाना ंया त ुलनेने अशा
कारया जागा ंचा आकार मोठा असतो .
४) रतायाकड ेचे मॉस : अशा कारच े मॉस म ुय रया जवळ वसल ेले
असतात . शहरातील या जागा सामािजक , मनोरंजनाम क आिण शासकय
हेतूंसाठी कामी य ेतात.
ब) िनमाण केलेया ख ुया जागा :
आजकाल जातीत जात शहरवासीय सम ुदायाबरोबर स ंबंध ठेवू इिछतात . ते आपया
नया कपना ंना घेऊन या जागा ंसाठी य ेतात. यामय े खालील जागा ंचा समाव ेश होतो .
अ) सामुदाियक ख ुया जागा : या जा गा िनमा ण केया जातात . या थािनक
रिहवाया ंया वत :या मालकया असतात िक ंवा या ंयाकड ूनयाच े यवथापन
केले जाते. उदा. डांगणे, सामुदाियक बगीच े इ. हे खाजगी जिमनीवर िवकिसत
केले जातात हण ून यांयाकड े सहकाराया ख ुया जागा ंचा भाग हण ून पिह ले जात
नाही.
आ) शेतकरी बाजार : शेतकरी बाजार ह े सृजनशील ख ुया जागा ंया यवथ ेचा भाग
असतात . हे बाजार िविवध कारया जागा ंमये आढळतात . उदा. रकाम े भूखंड,
रयाया कड ेला, उान े आिण रत े इ. शेतकरी बाजारामय े शेतकरी या ंची कृषी
उपादन े िवकतात . काही वेळा या जागा उपहारग ृहे आिण िकराणा द ुकानासाठी
वापरया जातात .
इ) रते : रते हे शहरात सहज उपलध होणाया ख ुया जागा आह ेत. हे रते मुय
आिथक िया , सामािजक अवकाश आिण शासकय जागा हण ून उदयाला य ेतात. munotes.in

Page 87


खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव ,
रयावरील िकरकोळ िव ेते आिण
फेरीवाल े, रयावरील िकरकोळ
िवेता कायदा २०१४
87 ई) संमण मॉस : संमण मॉस ह े रयाया क डेया मॉसप ेा वेगळे आहेत. या
जागा साव जिनक परवहनासाठी राखीव असतात . उदा. रेवे, बसेस इ .
दळणवळणाच े यवथापन करण े, चांगली साव जिनक वाहत ूक यवथा उभी करण े,
पादचाया ंना संरण द ेणे हे या जागा ंचे उेश असतात .
उ) जलाशय : शहरांमधील ना , नाले आिण तला व यासारख े जलाशय ह े सामािजक
कायमासाठी , मनोरंजनासाठी आिण आन ंद घेयासाठीची िठकाण े हण ून
िवकिसत करयाची जाणीव वाढल ेली आह े. यामुळे शहरवािसया ंचे जीवन
सामािजक , आिथक आिण सा ंकृितक ्या उंचावत े.
ऊ) सापडल ेया जागा : सापडल ेया जागा या नागरी ेातील अनौपचारक ख ुया
जागा आह ेत, यामय े रया ंचे कोपर े, बस था ंबे, पाठ रत े इ. चा समाव ेश होतो .
आपली गती तपास ूया :
१) खुया जागा हणज े काय?
२) शहरातील ख ुया जागा ंचे कार प करा ?
६.३ शहरा ंमधील ख ुया जागा ंची भूिमका
शहरांया सामािजक , सांकृितक, परिथ तीकय आिण आिथ क कया याार े शहरा ंचा
िवकास शय आह े. असा शात िवकास स ंपादन करयासाठी या ख ुया जागा िनणा यक
भूिमका बजावतात .
परिथतीकय :
जिमनीच े शोषण कन िवकिसत झाल े आ ह ेत. नागरीकरणाया अितव ेगाने नैसिगक
भूभाग आिण परस ंथा बदलत आह ेत. याचा परणाम परस ंथेया इतर घटकाया
इतर घटकावर उदा . तलाव , ना, िमठागर े, जंगले, झाडे आिण ाणी यावर होत आह े.
िवकासाया मानवक ी िकोनाम ुळे मानवान े अिवचारीपण े पयावरणाचा हास क ेला
आहे. यामध ून हव ेचे दूषण, जल द ूषण, पायाची ट ंचाई, भुसखल न, नैसिगक
आिदवासचा हास , जातच े न होण े, महापूर आिण इतर यासारया घटना घड ून
येतात. दूषण हे एक आजया शहरा ंना सामोर े जावे लागणार े मुख आहान आह े. उदा.
िदली आिण म ुंबई ही शहर े याच े आवयक ितिब ंब आपण जिमनया उपयोगाच े कसे
यवथापन क रत आहोत आिण आपया शहराला आकार द ेत आहोत यावर पडत े.
खुया जागा ंचे चांगले यवथापन क ेले तर या जागा शहराया पया वरणीय प ैलूंचे
यवथापन करयात महवाची भ ूिमका बजाव ू शकतात . गवतान े आछादल ेया ख ुया
जागा शहरवािसया ंया जीवन शावत आिण जगयायोय बनिव यासाठी फायद ेशीर
आहेत. या ख ुया जागा जागितक तापमान वाढीची िभ ंती कमी करतात , सावली आिण
थंडावा द ेतात, हवेची गुणवा उ ंचावतात , वनी द ूषण कमी करतात . इ. munotes.in

Page 88


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

88 सामािजक मानसशाीय भ ूिमका :
वाढया शहरीकरणान े शहरवािसया ंची खुया जाग ेसंबंधीची यतता आिण स ंपादन कमी
केले आ ह े. शहरवािसया ंया कयाणासाठी आिण शहरास जोवानायोय बनिवयात
खुया जागा िनणा यक भ ूिमका बजावतात . शहरी जीवन अन ेक आहाना ंनी बनल ेले आहे.
याचा परणाम हण ून शहरवासीय ह े नैराय, मानिसक आिण तणाव आिण िच ंतेने
ासल ेले असतात . उान े, डांगणे यासारया ख ुया जागा लोका ंना मनोरानाजन
आिण िवर ंगुळा प ुरवीत असतात . खुया जागा क ेवळ शारीरक आिण मानिसक
सुढतेसाठीच फायद ेशीर असतात अस े नाही तर सम ुदाय आिण शहरिवकासाचा या
महवाचा भाग असतात . या सामािजक अडथळ े कमी करतात . िविवध सामािजक ,
आिथक पा भूमीमध ून आल ेले लोक आिण या िठकाणी एकम ेकांशी आ ंतरिया करतात .
सांकृितक भ ूिमका :
खुया जागा या बहसा ंकृितक आिण बहजाितक असणाया शहरा ंना अवकाश द ेतात.
िविवध सा ंकृितक समार ंभाचे आयोजन करयासाठी स ुिवधा प ुरिवतात . शहरातील
खुया जागा या ेावर खाा न महोसव , सांकृितक महोसव , फन फ ेअर यासारख े
समारंभ आयोिजत करयाची स ंधी देतात. उदा. अंधेरीमधील कोळी समाजाया वतीन े
आयोिजत क ेला जाणारा सी फ ूड महोसव आिण कालाघोडा य ेथील कालाघोडा
फेिटवल इ .
३.४ खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव
भारतीय शहर े आिण नागरी िवभाग ग ुंतवणुककड े आकिष त झाल े आह ेत, यांया
परणामी िवकास आिण उोग ेात वाढ झाली आह े आिण थला ंतरामुळे
लोकस ंयेची वाढ झाली आह े. शहरातील ही वाढती लोकस ंया आिण शहरा ंया
सीमांया पलीकडील ेाचा बा ंधकाम िवतार याचा नकारामक भाव शहरातील
खुया जागा ंया उपलधत ेवर होत आह े. उदा. ना, तलाव , खाड्या हरत प े,
पाणथळ जागा , डगर खारफ ुटी, डांगणे समुिकनार े इ. काळाया ओघात भारताया
सव मुख शहरातील ख ुया जागा ंचा संकोच होत आह े. उदा. मुंबई हे २५ दशलप ेा
जात लोकस ंया असणार े शहर याम ुळे ते अित गदच े आिण दाटवतीच े शहर झाल े
आहेत. मुंबईमय े केवळ ६ टके खुया जागा आह ेत याप ैक ४० टके िवकिसत
आिण वापरयाजोया आह ेत. मुंबईत ितय क ेवळ ०.88 चौरस मीटरची ख ुया
जागेची मागणी आह े तर ब गलोर आिण िदली सारया शहरा ंची अन ुमे ६०४ चौरस
मीटर आिण १५ चौरस मीटरची मागणी आह े. महापािलक ेचे आय ु ी अजोय म ेहता
Transforming Urban Livability यावरील परषद ेमये हणाल े क शहर एका म ुख
आहानाला सामोर े जात आह े ते आहान हणज े खुया जाग ेचा अभाव ह े होय.
मुंबईतील बहत ेक ख ुया जागा वापरयाजोया नाहीत िक ंवा अ ंशत: वापरयाजोया
आहेत आिण अितमण झाल ेया आह ेत. खुया जाग ेचे महव िविवध नागरी सम ूहांना munotes.in

Page 89


खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव ,
रयावरील िकरकोळ िव ेते आिण
फेरीवाल े, रयावरील िकरकोळ
िवेता कायदा २०१४
89 लात आयाम ुळे ते यािवषयी आवाज उठवीत आह ेत. उदा. Save Open Space
आिण City Space इयादी .
पी. के. दास सारख े कायकत आिण वात ूिवशारद या ंनी मुंबईतील ख ुया जाग ेची यापक
पाहणी हाती घ ेतली. यालाच Open Mumbai या नावान े ओळखल े जाते. यांया या
कायाचे दश न भरिवल े गेले याच े फिलत हणज े राय आिण नागरी शासनाया
अिधकाया ंचे याकड े ल ग ेले. Juhu Vision Plan हा Mumbai कपा मये
योिजल ेला होता . नंतर मुंबई महानगरपािलक ेने याला मायता िदली . यामय े जुहमधील
सावजिनक जागा ंचा िवचार , जुह िकनायाच े संरण आिण सामािजक स ुिवधा आिण
संपकयवथा यामय े सुधारणा इ .चा समाव ेश होता .
६.५ रयावरील िकरकोळ िव ेते आिण फेरीवाल े यांचा जाग ेसाठीचा
लढा
रता हा बहत ेक साव जिनक असतो . तो ितसादम , संपादनम , वैिवयप ूण,
लोकशाहीवपी आिण बहपयोगी असतो . वतमान काळात सामािजक आिण राजकय
चळवळीम ुळे रता हा पधा मक अवकाश बनला आह े. या चळवळी नागरी पायाभ ूत
संरचनेवर दबाव आणतात . िलफे िसमा ंितक नागरी गरबा ंकडून होणाया जागा ंया
िनिमतीया मागा चा शोध घ ेतात. रया ंचे हे पधा मक वप नागरी बिहकरण करत े.
उदा. यापारी हमाल , फेरीवाल े आिण मागा चा शोध घ ेतात. रया ंचे हे पधा मक
वप नागरी गरबा ंचे यापास ून बिहका रान करत े. उदा. यापारी , हमाल , फेरीवाल े
आिण रयावरील िकरकोळ िव ेते यांचा यामय े समाव ेश होतो . बिहकरणाची ही
िया शासनमाय आिण शासन ेरीत असत े. नागरी अनौपचारक अथ यवथ ेतील
सामािजक आिण आिथ क्या वंिचत घटक हण ून रयावरील िकरकोळ िव ेते
मोठ्या माणात द ुलित आह ेत. िया आिण बालक े मोठ्या स ंयेने रयावरील
िकरकोळ िव ेते आहेत. सावजिनक जागा ंया वापरास ंबंधीया समया ंना ते तड द ेत
आहेत. ते यांया म ुलभूत अिधकारापास ून वंिचत आह ेत. उदा. जगयाचा अिधकार ,
सावजिनक जागा ंया वापराचा अिधकार , वािभमानान े जगयाचा अिधकार इ . ते मोठ्या
कठीण परिथतीत काम करतात . यामुळे ते वेगवेगया आजारा ंनी त असतात . ते
िवरोधी , अिनित आिण अस ुरित वातावरणात काम करतात . यापैक बहत ेकांकडे
यापार करयासाठी ओळखप आिण परवाना नाही याम ुळे थािनक अिधकारी आिण
पोलीस या ंयाकड ूनच या ंचा छळ होतो . हसकाव ून लावयाची भीती , खंडणी,
मानख ंडना, माल ज करण े यासारया घटना ंना या ंना सामोर े जावे लागत े.
६.६ भारतातील रयावरील िकरकोळ िव
रयावरील िकरकोळ िव ह े नागरी घटीत आह े. ती जागा ब ंिदत आिण गितशील
वपाची आह े. रयावरील िकरकोळ िव ेते ामुयान े यांचा यवसाय रयाया
कडेला, ढकलगाडी , फुटपाथ आिण प ूल, रेवे टेशनया बाज ूला, रकाया ख ुया
जागेवर खाजगी मालकया द ुकानाया बाज ूला करीत असतात . ते िविवध कारया munotes.in

Page 90


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

90 वतू िवकतात . उदा. कपडे, चामड्याया वत ू, लािटकया वत ू आिण इतर फ ॅसी
वतू इ. या िकरकोळ िव ेयाने िवकत घ ेतलेया बहत ेक वत ू उोग आिण ग ृह
उोगात ून तयार झाल ेया असतात . अशा कार े या वत ू या उोगात ून उपािदत
होतात त े उोग अन ेकांना रोजगाराया स ंधी पुरवीत असतात . ते उोग कमी उपन
असणाया सम ूहांना अन प ुरवून, नागरी गरबा ंसाठी अनाची अस ुरितता कमी करीत
असतात . मयम उपन असणाया सम ूहांसाठी वत ू व सेवांचा पुरवठा करीत असतात .
यािशवाय साव जिनक जागा ंना ते सुरित बनवीत असतात . शासनान े िनमाण केलेया
नोकरया स ंधीवर त े अवल ंबून नाही त े वयंरोजगार करणार े आहेत. इतर गरीबा ंमाण े
ते िभा मागणार े, लुबाडणार े आिण चोरी करणार े नाहीत . अव-आदर आिण वािभमानान े
ते आपल े जीवन यतीत करतात . सामायत : ते िदवसात ून दहा त े बारा तास हसकाव ून
लावया िभ ंतीखाली , थािनक अिधकारी आिण ख ंडणीखोरा ंचा ास सहन करत काम
करीत असतात . अशासर े रयावरील िकरकोळ िव ही ज े अनौपचारक ेात
सामावल े नाहीत अशा अन ेकांना रोजगाराया स ंधी पुरवीत असत े. हा एक कारचा कर
िनिमतीचा ोतही आह े. भारताया शहरातील लोकस ंखेया ६ टके माण या
रयावरील िकरकोळ िव ेयांचे आहे. सावजिनक जागा ंचे संपादन, सावजिनक खर ेदी
आिण साव जिनक स ेवा या या ंया उपिजिवक ेसाठी महवाया आह ेत. अनेकांनी या ंचे
योगदान माय क ेले असल े तरी उोगपती , िनवासी आिण राजकारयाया ीन े नागरी
सावजिनक जागा ंवरील धोका , अितमण आिण उपव अस े यांना वाटत े. शहरांमये
सावजिनक जागा ह े एक द ुिमळ संसाधन आह े. जे खाजगीकरण , यापारीकरण आिण
संरणीकरणाया दबावान े कमी झाल े आहे. सहा दशकापास ून भारतात रयावरील
िकरकोळ िव ही ब ेकायद ेशीर मानली जात होती . रयावरील िव ेता कायदा २०१४
या अ ंमलबजावणीन े ती आता कायद ेशीर झाली आह े.
६.७ िकरकोळ िव ेता (उपजीिवका स ंरण आिण रयावरील िकरकोळ
िव िनयमन ) कायदा , २०१४
पाभूमी :
१९८९ या शोधािस ंग करणान े िकरकोळ िव ेते, फेरीवाया ंया समया ऐरणीवर
आया . सवच यायालयान े या करणी स ंिवधानातील कलम १९(१) हणज े यापार
यवसाय करयाया म ुलभूत अिधकारास अधोर ेिखत क ेले. रयावरील िकरकोळ
िवेयामुळे सावजिनक यवथा िबघडत े या ीककोनात यायालयाया िनण याने
बदल घडिवला एवढ ेच नाही तर लोका ंना वत ू व स ेवा पुरिवणारा अथ यवथ ेला
योगदान द ेणारा हण ून याचा वीकार क ेला.
रयावरील िकरकोळ िव ेता (उपजीिवका स ंरण आिण रयावरील िकरकोळ िव
िनयमन ) िवधेयक २०१३ हे ६ सटे. २०१३ रोजी लोकसभ ेत आिण १९ फेु. २०१४
रोजी रायसभ ेत मंजूर झाल े. नागरी गरबा ंया ब ेरोजगारी आिण आिथ क िवथापना
िवरोधी जागितक धोरणातील म ैलाचा दगड हण ून या िवध ेयकाकड े पाहील े जाते. पोलीस
आिण नागरी स ंथांकडून होणाया अपमानापद वागण ुकपास ून हे िवधेयक रयावरील munotes.in

Page 91


खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव ,
रयावरील िकरकोळ िव ेते आिण
फेरीवाल े, रयावरील िकरकोळ
िवेता कायदा २०१४
91 िकरकोळ िव ेयाचे संरण करत े. या िवध ेयकाच े ४ माच २०१४ रोजी कायात
पांतर झाल े आिण हा कायदा १ मे २०१४ पासून काया िवत झाला .
Town Vending Commitee :
या कायात Town Vending Commitee ही महवप ूण सिमती आह े. या सिमतीचा
अय हा महानगरपािलक ेचा आय ु असतो . या सिमतीमय े ४०% ितिनिधव
िकरकोळ िव ेते आिण फ ेरीवाया ंचे असत े. नागरी समाज , अशासकय , संघटना ंचे
ितिनधी १०% टके असतात , तर ५०% उवरत ितिनिधव पोलीस , वाहतूक,
वैकय अिधकारी या शासकय ितिनधच े असत े.
Town Vending Commitee या जबाबदाया
१) रयावरील िकरकोळ िव ेयाया नदीच े दर अयावत करण े, यांची सनद
कािशत करण े. यांया या काया चे सामािजक Audit करणे.
२) पाच वषा तून एकदा सव िकरकोळ िव ेयाचे सवण करण े.
(free vending zones, n o vending zones and restricted zones
ठरिवण े.)
३) सव िवेयांना ओळखप व िवसाठीच े माणप द ेणे.
४) एखाा ेात फ ेरीवाया ंची स ंया मत ेपेा जात झाली तर या ंची लॉटरी
काढून जागा िदली जाईल . यांना जागा िमळाली नाही या ंना नजीकया ेात
जागा िदली जाईल .
कायाची ठळक व ैिशय े :
१) रयावरील िव ेयाची याया : असा कोणताही य जो रयावर रयाया
कडेला फ ुटपाथवर साव जिनक उानात िक ंवा इतर साव जिनक जाग ेवर िक ंवा
खाजगी जाग ेवर, वतू व स ेवांची िव करयामय े सहभागी आह े. यामय े
फेरीवाया ंचाही समाव ेश होतो .
२) वय : १४ वषापेा जात वय असणारी य िजला रयावरील िव ेता हण ून
Town Vending Commitee कडे नदणी करावी लागत े.
३) दुसया जाग ेवर : नैसिगक बाजारापास ून जेथे हे िवेते मागील 50 वषापासून
यवसाय करीत आह े यांना दुसया िठकाणी हलिवता य ेणार नाही .
४) उपव : जर रयावरील िकरकोळ िव ेयाने सावजिनक उपव क ेला अस ेल तर
थािनक ािधकारी या िव ेयास द ुसया िठकाणी हलव ू शकतात आिण या
ािधकाया ंना याचा माल ज करयाच े अिधकार आह ेत munotes.in

Page 92


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

92 ५) पयवेण : रया वरील िव ेता योजन ेचे पयवेण करण े आिण भावी
अंमलबजावणी करयासाठी िनण य घेणे ही थािनक ािधकायाची भ ूिमका आह े.
६) कज, िवमा आिण कयाणकारी योजना : राय सरकारकड ून रयावरील
िवेयांसाठी कज , िवमा आिण कयाणकारी योजना प ुरिवयाची तरत ूद या
कायात करयात आली आह े.
७) तार िनवारण : यासाठी वत ं तार िनवारण य ंणेची तरत ूद करयात आली
आहे. िनवृ यायालय अिधकायाची यासाठी न ेमणूक केली आह े. ज क ेलेला माल
वेळेवर परत द ेयासाठीया तरत ूदी आिण नाशव ंत वत ू यासाठी न ेमणूक केली
आहे. ज केलेला माल व ेळेवर परत द ेयासाठीया तरत ुदी आिण नाशव ंत वत ू
याच िदवशी परत द ेयाया तरत ूदी देयात आया आह ेत.
८) संरण : पोलीस आिण इतर ािधकाया ंकडून होणाया शोषणापास ून रयावरील
िकरकोळ िव ेयांचे संरण करयािवषयीया तरत ूदी स ुा या काया मये
करयात आया आह ेत.
९) कतय : या कायान ुसार रयावरील िव ेयाने वछ राहण े आिण साव जिनक
वछता राखण े, िव भागातील नागरी स ुिवधांची काळजी घ ेणे आिण िव भागात
पुरिवलेया नागरी नागरी स ुिवधांसाठी प ैसे देणे इयादी कत य पार पाडण े आवयक
आहे.
१०) दंड : या कायामधील िनयमा ंचे उल ंघन क ेयास रयावरील िव ेयास
२००० पये दंडाची तरत ूद केलेली आह े.
इतर तरत ूदी :
अ) िकरकोळ िव माणपासाठीया अटी :
१) या यस रयावर िव करयाच े माणप िदली जाईल , याला वत :ला
आिण या या क ुटुंब सदयाला फ ेरीचा अिधकार आह े, परंतू याच े वय िकमान १४
वषापेा कमी नसाव े.
२) फेरीवाला होयािशवाय यायाकड े जगयाच े साधन उपलध नसाव े. याला
िकरकोळ िव ेता हण ून माणप िमळाल े आहे, तो ते माणप इतरा ंना देवू शकत
नाही, जर तो िव ेता आजारी पडला , अपंग झाला तर याला आपया म ुलाला
िकंवा पनीला सोपिवयाचा अिधकार आह े.
आ) योय कारणासाठी हटिवण े : जर कोणत ेच पया य िशलक नािहत अशा व ेळीच
फेरीवाया ंची जागा खाली क ेली जाईल . जर फ ेरीवाया ंना योय कारणासाठी
हटिवल े गेले तर या ंना इतर जागा ा वी. फेरीवाला ितकड े गेला नाही तर िविश
कालावधीया आता या िठकाणी जायासाठी नोटीस यावी . तरीही नाही ग ेला तर munotes.in

Page 93


खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव ,
रयावरील िकरकोळ िव ेते आिण
फेरीवाल े, रयावरील िकरकोळ
िवेता कायदा २०१४
93 थािनक अिधकारी २५० ितिदवस द ंड लाव ू शकतात . शेवटी नाही ऐकल े तर
अिधकारी जबरदतीन े हटवू शकतात .
इ) माल ज करण े : असे असल े तरी जाग ेवन हटिवण े, माल ज करण े या िवषयी
प िनयम बनिवल े आहेत. जर ज क ेलेला माल नाशव ंत अस ेल तर फ ेरीवाया ंना
तो माल याच िदवशी परत क ेला जाईल . नाशव ंत नस ेल तर जातीत जात दोन
िदवसा ंनी परत क ेला जाईल . थािनक अिधकारी द ंड लाव ू शकतात . परंतु मी
रकम ज क ेलेया मालाया रकम ेपेा जात अस ू नये.
ई) जर माणप असणारा फ ेरीवाला िविश ेात फ ेरी लावत अस ेल तर पोलीस
कमचारी याला अडिवणार नाहीत .
उ) या कायान े यािवषयीशी स ंबंिधत प ूवचे सव कायद े, िनयम समा होतील .
ऊ) या कायान ुसार सरकारन े मता बा ंधणी काय माची आखणी करयाच ं िनदश
िदले आहेत, याम ुळे फेरीवाया ंना आपया अिधकार व कत यांचे ान होईल .
Town Vending Commitee ने गलीमय े होणाया यापारिवषयी स ंशोधन क ेले
पािहज े. देशाया अथ यवथ ेया या अनौपचारक ेामय े िशण काय माच े
आयोजन केले पािहज े.
कायास ंबंधी समया :
१) हा कायदा रयावरील िव आराखडा िवकास करण े, िव भाग िनित करण े
आिण िव भागान ुसार िव ेयांची परवाना द ेयासाठीची िव ेयांची परवाना
देयासाठीची िव ेयांची संया िनित करण े, यािवषयी काय करयासाठी िनित
तवे पुरिवली नाहीत .
२) अनेक राया ंनी हा कायदा खया अथा ने ेरणेने वीकारला नाही .
३) हा कायदा र ेवे कायदा १९८९ या अवय े रेवेया मालकया आिण िनय ंित
ेािवषयी िकरकोळ िवस ंबंधी मौन बाळगतो .
४) या कायात साव जिनक उपव याची या या क ेली नाही . परणामी , पोलीस
सावजिनक उपव क ेला हण ून रयावरील िव ेयांना हसकाव ून लावतात .
५) तार िनवारयासाठी जायाच े योय ोत नाही .
उपाययोजना :
१) िवेयाला िवच े माणप द ेयासाठी कालमया देची तरत ूद असावी ज ेणेकन
ािधकाया ंकडून या ंचा छळ होणार नाही . munotes.in

Page 94


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

94 २) हसकाव ून लावयासाठी आिण याया वत ू ज करयासाठी रयावरील
िवेयाला िकमान एक मिहना अगोदर नोटीस द ेयात यावी . हसकाव ून लावयाचा
िनणय हा TVS या सिमतीया सयान ेच घेतला पािहज े.
३) Town Vending Commitee चा कालाव धी ५ वषासाठी िनित असला पािहज े.
४) रयावरील िव ेयांची िनितच स ंया िमळयासाठी राया ंनी सव ण हाती
घेतले पािहज े याम ुळे माणप द ेणे शय होईल .
मूयमापन
या िवध ेयकात र ेवे सारया ेाला बाह ेर ठेवले आहे. माणपधारक फ ेरीवाल े रेवेत
िव करायच े बहतेक रेवे टेशनवर चहा , भेळ िवकणाया ंना हटव ून मोठ ्या कंपयांना
आणल े जात आह े. याया वत ूंची िकंमत फ ेरीवाया ंया वत ूंया िकमतीया त ुलनेने
जात असत े. मयमवगय वाया ंना ते खिचक असत े.
फेरीवाला मिहला ंसाठी शौचालय नाहीत , परणामी ती आजारी पडत े. यासंबंधी
िवधेयकामय े तरतुदी आवयक होया . पायाची स ुिवधा नसयान े मिहला पाणी कमी
िपतात , परणामी म ूिवकार जडतात , हे संशोधनान े पूढे आल े आहे.
आपली गती तपास ूया.
१) शहरातील ख ुया जाग ेचे महव यावर टीप िलहा ?
२) शहरातील ख ुया जागेया िथतीची चचा करा?
६.९ सारांश
शहराला शात करयामय े खुया जागा महवाची भ ूिमका बजावतात . याचे नैसिगक
आिण अन ैसिगक अस े दोन घटक आह ेत. या शहराला जगयायोय बनिवतात आिण
नगराया सभोवतालातील अलगीकरणाया नकारामक परणामा ंना कमी करतात . याचे
ितिब ंब शहराया शहराया व ैिवयप ूण संकृतीतून िदस ून य ेते. याम ुळे
शहरवािसया ंया स ुंदर आठवणी िनमा ण होतात . रते हे सावजिनक ख ुया जागा ,
आिथक वृीचे इंिजन, सामािजक आिण सा ंकृितक क े आिण नागरी सभागासाठीच े
यासपीठ हण ून उदयास य ेत आहे. िविभन सामािजक -सांकृितक आिण जाितक
पाभूमी असल ेया लोका ंना ते एकाच यासपीठावर आणतात आिण समाजामय े
एकतेची उभारणी करतात .
रयावरील िव ही क ेवळ भारतामय ेच नाही तर जगभर या ंना औपचारक ेांमये
संधी िमळत नाही अशा लाखो लोका ंना रोजगा राची स ंधी पुरिवते. २०१४ मये भारत
सरकारन े रयावरील िव ेयांया अिधकारा ंचे संरण करणारा कायदा क ेला. हणून
नागरी िनयोजनकारा ंनी अनौपचारक अथ यवथ ेतील रयावरील िवच े योगदान munotes.in

Page 95


खुया जागा ंया उपलधत ेचा अभाव ,
रयावरील िकरकोळ िव ेते आिण
फेरीवाल े, रयावरील िकरकोळ
िवेता कायदा २०१४
95 माय क ेले पािहज े, यांया मता ओळखया पािहज ेत. जागेया या यासाठी नागरी
गरीबांचा लढा समज ून घेतला पािहज े.
६.१० पारभािषक शद , शदाथ
Lack of Availability : उपलधत ेचा अभाव
Ecological : परिथतीकय
Multicultural : बहसा ंकृितक
Street Vendors : रयावरील िकरकोळ िव ेते
Hawkers : फेरीवाल े
६.११ अयासासा ठी वायाय
१) शहरातील ख ुया जाग ेया उपलधत ेया अभावाया भावाची उदाहरणासह चचा
करा.
२) रयावरील िकरकोळ िव ेता (उपजीिवका स ंरण आिण रयावरील िकरकोळ
िव िनयमन ) कायदा २०१४ चे परण करा .
३) खुया जाग ेचे कार यावर टीप िलहा .
४) मुंबईतील ख ुया जागेया समय ेची थोडयात चचा करा.
६.१२ अिधक वाचनासाठी प ुतके
१) Breman Jan, The Informal Sector, Das Veena (Edt) Handbook of
Indian sociology Oxford, University Press 2004.
२) भौिमक शरत , फेरीवाल को कान ूनी मायता , योजना , मािसक , िडसबर २०१३ ,
पृ कर. ३९-४१.
३) अनौपचारक े, योजना मािसक , ऑटोबर २०१४
४) रतोगी ित , इनफॉ मल एलॉ यमट टॅटीटीस सम इय ुज, फेुवारी ७, २००५
खंड एल मा ंक ६.
५) देशपांडे पभ ूषण, फेरावाया ंची अवथा अस ून अडचण अन ---, सकाळ – २६
ऑटोबर २०१३ .

munotes.in

Page 96

96 ७
जेरयािक क ेअर: वृवाची घटना , वृाम , ये नागरक
संघ, डे केअर स टर
घटक रचना
७.१ परचय
७.२ जेरयािस आिण ज ेरॉटोलॉजी
७.३ वृवाची स ंकपना
७.३.१ वृवाची याया आिण परमाण े
७.३.२ वृांचे सामािजक -जनसा ंियकय ोफाइ ल
७.३.३ वृांशी संबंिधत समया
७.४ सूचना आिण िशफारसी
७.५ वृांसाठी सहाय स ेवा
७.५.१ वृाम
७.५.२ ये नागरक स ंघटना
७.५.३ डे केअर स टर
७.६ िनकष
७.१ परचय
वृव ही एक साव िक घटना आह े. एकिवसाया शतकात जगाला भ ेडसावणाया सवा त
गंभीर समया ंपैक एक हणज े जागितक लोकस ंयेचे वृव. य बालपण जगतात , ौढ
होतात आिण सव समाजात स ंभायत ेया व ेगवेगया माणात मरतात . भारत द ेखील
लोकस ंयेया स ंमणात ून जात आह े.
भारत सरकार व ृ लोकस ंयेचा देशाया स ंसाधना ंवर होणाया पर णामाबल िच ंितत
आहे. वृ लोकस ंया ही एक व ैकय आिण समाजशाीय समया आह े. संसगजय
रोगांमुळे भारतातील व ृांना उच दराचा आजार आिण म ृयूचा सामना करावा लागतो .
संशोधनान ुसार, वेगवेगया राया ंमये असमानता आिण ग ुंतागुंत आह े. हे सामािजक -
आिथक िव कास, सांकृितक िनयम आिण राजकय परिथतीमधील फरका ंमुळे अ सू
शकते. जेरयािक क ेअरला स ंबोिधत करताना , धोरणकया नी वरील सव िनधा रक लात
ठेवले पािहज ेत.
munotes.in

Page 97


जेरयािक क ेअर: वृवाची घटना ,
वृाम , ये नागरक स ंघ, डे केअर
सटर
97 ७.२ जेरयािस आिण ज ेरॉटोलॉजी
जेरोटोलॉजी ही िवानाची एक शाखा आह े जी व ृवाची ि या आिण य ेांना
वयानुसार य ेणाया अडचणचा अयास करत े. जेरोटोलॉिजट वय , वृव आिण व ृ
यांचा अयास करतात . जीरोटोलॉजीच े िवान काला ंतराने िवकिसत झाल े आहे कारण
आयुमान वाढल े आह े. या ेाची याी िवत ृत आह े, यात शरीरिवान , सामािजक
िवान , मानसशा , सावजिनक आरोय आिण धोरण या ंचा समाव ेश आह े. जेरोटोलॉजी ह े
एक बहिवाशाखीय े आह े जे शारीरक , मानिसक आिण सामािजक प ैलू आिण
वृवाया परणामा ंचा अयास करत े. जेरयािस ही व ैकय खािसयत आह े जी
वृांची काळजी आिण उपचार यावर ल क ित करत े. जेरयािसच े े समाजाया
अनुषंगाने िवकिसत झाल े आह े. जेरयािसया ेामय े, वैकय , शयिचिकसा
इयादीसारया अन ेक उप -िवषय िक ंवा उप -िवशेषता उदयास आया आह ेत. जरी
गेरोटोलॉजी आिण ज ेरयािसच े क वेगळे असले तरी, ते दोघेही वृव समज ून
घेयासाठी वचनब आह ेत जेणेकन लोक या ंचे काय जातीत जात क शकतील
आिण वयान ुसार उच दजा चे जीवन ा क शकतील .
जेरयािस , जेरयािक औषध हण ूनही ओळखल े जाते, ही एक व ैकय िवश ेषता आह े
जी वृांया आरो यावर ल क ित करत े. रोग आिण अप ंगव टाळयासाठी आिण उपचार
कन व ृ ौढा ंमये आरोयास ोसाहन द ेणे हे य ा च े येय आह े. वृारोगत ,
जेरयािक िफिजिशयन हण ूनही ओळखल े जात े, हा एक डॉटर असतो जो व ृांची
काळजी घ ेयात त असतो . यूयॉक शहरातील माउ ंट िसनाई हॉिपटलया बाण
िवभागातील िलिनकच े माजी म ुख डॉ . इनाट ्झ िलओ न ॅशर या ंनी 1909 मये
"जेरयािस " हा शद तयार क ेला. यांना युनायटेड ट ेट्समय े जेरयािसच े "फादर"
हणून संबोधल े जाते.
जेरयािस ही नवीन कपना ना ही. याचा उल ेख आय ुवदातही आढळतो . आयुवदाया
शोधापय त जेरयािसचा शोध घ ेतला जाऊ शकतो . आयुवदाया आठ शाखा ंमये
जेरयािसच े वगकरण 'जारा/रासायन (जेरयािस )' हणून केले जाते. एिहस ेना या ंनी
1025 मये 'कॅनन ऑफ म ेिडिसन ' िलिहल े आिण वृांची काळजी कशी यावी यािवषयी
सूचना द ेणारे हे पिहल े पुतक मानल े जाते.
वृांया गरजा इतर गटा ंपेा वेगया असतात . जेरयािस ह े असे े आह े जे वृांया
िवशेष गरजा ंवर ल क ित करत े. वृांना पॉलीफाम सीया अधीन क ेले जाते, याचा अथ
यांना एकाच व ेळी अन ेक औषध े िलहन िदली जातात . हे यांया िविवध व ैकय
समया ंमुळे आह े. वृ लोक वत :-ििशन िक ंवा नॉन -ििशन औषध े घेयाची
अिधक शयता असत े, याम ुळे दीघकालीन औषध ितिया होऊ शकतात . वृांया
वैकय गरजा आिण अडचणीया ेात व ृांया मदतीला ज ेरयािक काळजी य ेते.
जेरयािस याया न ैितक आिण कायद ेशीर परणामा ंया ीन े देखील समज ून घेतले
पािहज े. वृापकाळाम ुळे अनेक वैकय समया य ेतात, यात अिथरता , अिथरता ,
असंयम आिण कमी ब ुी िक ंवा मर णश या ंचा समाव ेश होतो . परणामी , वृ असहाय munotes.in

Page 98


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

98 आिण परावल ंबी बनल े आहेत. ही परिथती टाळयासाठी , वृ लोका ंनी या ंया काळजी
आिण आरोयासाठी तस ेच आिथ क आिण मालम ेया बाबसाठी पॉवर ऑफ अ ॅटन िक ंवा
आगाऊ िनद श तयार क ेले पािहज ेत.
जेरयाििशयसनी हे सुिनित क ेले पािहज े क त े यांया णा ंया गोपनीयत ेचा आदर
करतात आिण आवयक असल ेया स ेवा देतात. तय समज ून घेयाची आिण िनण य
घेयाची कायद ेशीर जबाबदारी आिण मता णाकड े आहे क नाही ह े यांनी िनित क ेले
पािहज े.
वयोवृांना वार ंवार व ेगवेगया वपात मोठ ्या अयाचाराला बळी पडतात . या टयावर ,
पुरेसे िशण , समथन आिण स ेवा वृांया शोषणाची शयता कमी क शकत े आिण
योय ल द ेऊन त े वारंवार शोधल े जाऊ शकत े. जेरयाििशयस वतःची काळजी
घेयास असमथ असल ेया व ृ लोका ंसाठी कायद ेशीर पालकव िक ंवा स ंरकवाची
िशफारस करयासाठी द ेखील जबाबदार असतात .
• समकालीन समाजात ज ेरयािस आिण ज ेरोटोलॉजीया गरज ेिवषयी चचा करा?
७.३ वृवाची स ंकपना
वृव हा जीवनचाचा एक जिटल भाग आह े याची याया व ृवाची िया हण ून
केली जाऊ शकत े. ही एक बहआयामी िया आह े जी मानवी जीवनाया जवळजवळ
येक पैलूवर परणाम करत े. 'पोयुलेशन एिज ंग' हा एक ड आह े यान े िवसाया शतकात
औोिगक समाजाच े वैिश्य िदल े आह े परंतु अलीकड े ती एक जागितक घटना बनली
आहे.
लोकस ंयाशाीय स ंमण िय ेचा सवा त लणीय परणाम हणज े लोकस ंया व ृ
होणे. लोकस ंयाशाीय स ंमणाच े दोन ग ंभीर परमाण आह ेत:
अ) जननमत ेत घट , याम ुळे एकूण लोकस ंयेतील तण लोका ंचे माण कमी होत े. ब)
मृयुदरात घट , याम ुळे दीघायुय वाढत े.
लोकस ंयाशाी य संमणाची घटना साव िक असली तरी ती व ेगवेगया द ेशांमये
वेगवेगया व ेळी घडत े.
७.३.१ वृवाची याया आिण परमाण े
बेकर (1959) हे वृवाची याया 'यमय े होणार े बदल , जे काला ंतराने होतात ' असे
करतात . यांया मत े, हे शारीरक , शारीरक, मानिसक आिण सामािजक आिण आिथ क
देखील अस ू शकतात .
वृवाची चार परमाण े आहेत, उदा: कालमान ुसार, जैिवक, मानिसक आिण सामािजक
वृव. munotes.in

Page 99


जेरयािक क ेअर: वृवाची घटना ,
वृाम , ये नागरक स ंघ, डे केअर
सटर
99 i) कालमान ुसार व ृव: एखााचा जम झायापास ून िकती वष झाली याचा स ंदभ देते.
हे एखाा यकड ून भूिमका आिण नात ेसंबंध, वतन आिण अप ेा िनधा रत करत े.
ii) जैिवक व ृव: याला व ृव (वयवृीमुळे पेशी िक ंवा जीव कमी होण े) असेही हणतात
आिण काहीव ेळा याला काया मक व ृव हणतात . हे जैिवक घटना ंचा संदभ देते याम ुळे
शारीरक णाली िबघडत े याम ुळे ते मृयूला संवेदनाम बनत े.
iii) मानसशाीय व ृव: ौढवादरयान यया यिमवात होणार े बदल , मानिसक
काय (मृती, िशकण े आिण ब ुिमा ) आिण स ंवेदनामक आिण ान ियांया िया ंशी
संबंिधत आह े.
iv) सामािजक व ृव: समाजाच े सदय हण ून यना य ेणाया बदलया अन ुभवांचा
संदभ आहे.
वय हा क ेवळ वष जगल ेया िक ंवा शरीरातील शारीरक बदला ंचा ज ैिवक परणाम नाही .
जीवनाया य ेक टयातील सामािजक िनयम आिण अप ेा यात योगदान द ेतात.
अनुभव आपण कोण आहोत आिण आपल े वय त े य करत े. वैकय शोधा ंमुळे मानवी
आयुमान वाढल े आहे, वृापकाळान े एक नवीन सामािजक महव ा क ेले आहे. बहतेक
लोकांना या ंया वयाचा या ंया जीवनाया ग ुणवेवर िकती परणाम होतो ह े समजत
नाही.
'वृ होण े' या शदाच े िविवध अथ आिण याया आह ेत. पािमाय जगात १८ वषापेा
जात वयाया यला ौढ मानल े जाते. वृांना समज ून घेयासाठी अिधक िविश
िवघटन आिण गटबता आवयक आह े. वृ ौढ लोकस ंयेला या ंया जीवनाया
अवथ ेनुसार तीन उपसम ूहांमये िवभागल े जाऊ शकत े:
i) तण-वृ (60 आिण 69 वयोगटातील ), ii) मयम -वृ (70 आिण 75 वषाया
दरयान ), iii) वृ-वृ (75 वषापेा जात ) आिण iv) खूप वृ (80 पेा जात )
िविवध घटका ंवर अवल ंबून, वय-संबंिधत बदल य ेकाला व ेगवेगया कार े भािवत
करतात . ाथिमक व ृव ह े आिवक आिण स ेयुलर बदला ंसारया ज ैिवक घटका ंमुळे
होते, तर दुयम व ृव ह े शारीरक हालचालचा अभाव , खराब आहार िक ंवा आरोयाकड े
दुल यासारया िनय ंणीय घटका ंमुळे होते.
वृवाबल समाजाया प ूण आकलनातील अडथळ े हणज े वृापकाळापय त लोका ंना ते
विचतच समज ते. परणामी , वृांबलया समज आिण ग ृिहतका ंचा उदय होतो . अनेक
वांिशक, िलंग, आिण सामािजक वग िटरयोटाइप िनिव वाद आह ेत. येक संकृतीया
वृवाबलया वतःया अप ेा आिण ग ृिहतका ंचा स ंच असतो , जे सव आपया
समाजीकरणात योगदान द ेतात.
वृांचे अनेक मायम िचण व ृवाबल नकारामक सा ंकृितक ीकोन दश वतात.
पााय समाजात तणाईला गौरव आिण सदय आिण ल िगकत ेशी जोडल े जात े.
उदासपणा िक ंवा श ुव हे वारंवार व ृांशी स ंबंिधत असतात . दुसरीकड े, पूवकडील जग munotes.in

Page 100


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

100 वृवाला महव द ेते. वृांची बुी आिण ान ख ूप मोलाच े आहे. हे दोही समाजातील
मूय णालमधील असमानता दश वते.
७.३.२ वृांचे सामािजक -जनसा ंियकय ोफाइल
भारतात 80 दशलाहन अिधक लोक व ृ आह ेत. आकड ेवारीन ुसार, वृ लोकस ंया
1901 मये 12 दशल वन 2001 मये 77 दशल झाली आह े. 2021 पयत ती 137
दशला ंपयत वाढयाची अप ेा आह े. चीनन ंतर द ुसया मा ंकावर आह े. वयोवृ िल ंग
गुणोर ज े 2001 मये 1,029 होते ते 2016 पयत 1,031 पयत वाढ ेल असा अ ंदाज आह े.
पुषांया त ुलनेत वृ िवधवा ंचे माण 51% आहे. (15 टके). शहरी भागाया त ुलनेत,
ामीण भागात व ृांचे माण जात आह े, तीन चत ुथाश लोक त ेथे राहतात . अंदाजान ुसार,
60 आिण याहन अिधक वयोगटातील भारतीया ंचे माण 2010 मधील 7.5 टके (सात
दशल पाच टक े) वन 2025 मये 11.1 टया ंपयत वाढ ेल. 2010 मये भारतात
91.6 दशल व ृ लोक होत े आिण व ृ लोका ंची स ंया भारतात होती . 2025 पयत
158.8 दशला ंपयत पोहोचण े अप ेित आह े. 2050 पयत या गटान े मुलांया
लोकस ंयेला माग े टाकल े असेल.
७.३.३ वृांशी स ंबंिधत समया
अ) वैकय समया : आरोय आ िण समायोजन या ंयात द ुवा आह े. कौटुंिबक, सामािजक ,
आिथक आिण भाविनक घटका ंसह िविवध घटक िनव ृीनंतर व ृ य िकती ज ुळवून
घेतात यावर परणाम करतात . फुरसतीया ियाकलापा ंमये सहभाग , चांगले आरोय
आिण सामािजक समथ न हे सव समायोजनाच े मजब ूत संकेतक मानल े जातात .
वृांना स ुरित िपयाच े पाणी आिण वछता या ंसारया आरोय -सेवा सुिवधा दान
करणे महवाच े आह े. णालयातील उपचार , वाहतूक, मोबाईल ज ेरयािक य ुिनट्स,
विधत कौट ुंिबक आधार , उम पोषण आिण चमा , चालयाया काठ ्या, इयादमय े
सकारामक ब दल व ृांचे आरोय स ुधारतील . ामीण भागातील व ैकय िशिबर े,
मनोरंजनाया स ंधी आिण व ैकय आिण निस ग शाळा ंमधील ज ेरयािक अयासम या
सव समया सोडवयात मदत करतील .
वृांना समाजात सामायतः अन ुपादक आिण िनपयोगी हण ून पािहल े जाते, याम ुळे
कमी आमसमान आिण तणावाची समया उव ू शकत े. वृ पुष आिण िया ंमये
तणाव िविवध कारणा ंमुळे होऊ शकतो . यवसाय , शारीरक आिण मानिसक घटक आिण
कौटुंिबक स ंबंध हे सव महवाच े योगदान द ेऊ शकतात . या यना भकम सामािजक
आधार आह े यांना कमी िच ंता आिण यामुळे तणाव कमी असयाच े िदसून येते.
b) सामािजक -आिथक घटक : वृांना आिथ क, सामािजक आिण व ैयिक ेात
समायोजन समया ंचा सामना करावा लागतो . समायोजनावर परणाम करणार े काही घटक
हणज े कडकपणा /लविचकता , वैवािहक समाधान , सेवािनव ृीया समया , आरोय ,
कौटुंिबक स ंरचना आिण नात ेसंबंध. िशण , शहरीकरण आिण औोिगककरणाया
परणामी स ंयु क ुटुंब पतीया हासाम ुळे वृांया समया वाढया आह ेत.
जागितककरण आिण उदारीकरणाम ुळे पारंपारक कयाणकारी स ंथा आिण म ूयांचा munotes.in

Page 101


जेरयािक क ेअर: वृवाची घटना ,
वृाम , ये नागरक स ंघ, डे केअर
सटर
101 हास झाला आह े. तण आिण व ृ यांयातील नात ेसंबंधांवर याचा नकारामक परणाम
झाला आह े.
तण अिधक यिवादी आिण भौितकवादी होत आह ेत, याम ुळे यांया क ुटुंबातील
वृांबलया या ंया व ृीवर परणाम होतो . वयोवृांची भूिमका आिण गरजा तणा ंया
भूिमकेशी तीपण े िभन आह ेत. वृांना नवीन कपना वीकारण े कठीण आह े. शारीरक
आिण मानिसक ासाया सवा त सामाय कारणा ंपैक एक हणज े वैयिक अिधकार
गमावयाची भीती . या सवा मुळे कुटुंबात स ंरचनामक अस ंतुलन होऊ शकत े. तणा ंया
शािदक ग ैरवतनामुळे वृांमये असंतोष आिण िनराश ेची भावना िनमा ण होऊ शकत े.
वृांया एक ूण आरोयावरही या ंया कौट ुंिबक परिथतीचा भाव पडतो . वृांमये
गैरवतन सामाय आह े, मग या ंया घरात िक ंवा संथांमये. शारीरक अयाचार (वेदना
िकंवा दुखापत करण े), मानिसक िक ंवा भाविनक अयाचार (मानिसक छळ आिण शोषण )
आिण ल िगक अयाचार ही सव अयाचाराची उदाहरण े आहेत. गैरवतनाचा सवा त सामाय
कार हणज े दीघकालीन शािदक ग ैरवतन, यानंतर आिथ क शोषण , शारीरक शोषण
आिण द ुल. पुषांया त ुलनेत मिहला ंवर मोठ ्या माणात अयाचार झाल े. ौढ म ुले,
सुना, पती/पनी आिण जावई या ंना वृांवरील िह ंसाचाराच े सामाय ग ुहेगार हण ून
ओळखल े जाते.
c) मानिसक समया : वृवाची स ुवात ही मनोव ैािनक समया ंारे दशिवली जात े. 50
वषानंतर, तकशमय े सामायतः घट होत े; िबघडल ेली मरणश , कमी होणारा
उसाह आिण झोप ेचे नमुने सुवातीया टयात िदसतात आिण न ंतरया टयात ती
होतात . आनंदाची पातळी िविवध घटका ंारे िनधा रत क ेली जात े, यामय े
ियाकला पांमधील सहभागाची पातळी , आरोय िथती , आिथक िथती आिण सामािजक
समथन समािव आह े. धािमक काया त भाग घ ेणे आिण समान वयाया िमा ंशी स ंपक
साधण े वृांना चा ंगले जुळवून घेयास मदत क शकत े. हे संथामक काळजी
णालीमधील यया मानिसक आरोया या अगदी िव आह े. वृांना िविवध
कारया मानिसक समया ंचा सामना करावा लाग ू शकतो , परंतु संशोधनात अस े िदसून
आले आहे क आिथ क अस ुरितता आिण कौट ुंिबक स ंकटांचा थेट परणाम न ैरायावर
होतो. दुसया शदा ंत, या व ृांना पुरेसा आिथ क सहाय िमळतो या ंना तणाव िक ंवा
नैराय य ेयाची शयता कमी असत े.
ड) कौटुंिबक रचना बदलण े: पारंपारक स ंयु कुटुंब पतीन े वृांचे सामािजक आिण
आिथक कयाण स ुिनित करयात महवाची भ ूिमका बजावली आह े. पारंपारक मानक
आिण म ूय णालीन े वृांचा आदर करण े आिण या ंची काळजी घ ेणे यावर जोर िदला .
तथािप , संयु कुटुंब पतीच े िवघटन होत असयान े येया काही वषा त वृांवर भाविनक ,
शारीरक आिण आिथ क अयाचार होयाची शयता अिधक आह े.
e) पायाभ ूत सुिवधांचा अभाव : वृ लोकस ंया वयोव ृ होत असताना आिण द ुबल
आजारा ंनी त असयान े, यांना य ेया काही वषा त भौितक पायाभ ूत सुिवधांमये
सुधारत व ेशाची आवयकता अस ेल. वृांसाठी अन ुकूल पायाभ ूत सुिवधांचा अभाव हा
वृांना आराम द ेयामय े एक महवप ूण अडथळा आह े. अनेक वृ लोका ंना या ंया घरात munotes.in

Page 102


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

102 आिण साव जिनक िठकाणी भौितक पायाभ ूत सुिवधांमये सुधारत व ेश आवयक असतो .
केवळ काही कमी िकमतीया आरोय -सेवा सुिवधा आह ेत या प ूणपणे वृांया गरजा ंसाठी
समिपत आह ेत. िशवाय , सावजिनक आरोय य ंणेला मन ुयबळाचा अभाव , िनकृ दजा ची
काळजी आिण स ुिवधांची जात गद या ंचा सामना करावा लागतो .
f) आरोय -सेवा उपलधता , वेशयोयता आिण परवडणारीता : जसजशी क ुटुंबे अिधक
िवभ होत जातात , वृांची काळजी घ ेणे अिधक कठीण होत े. वृांसाठी घरग ुती काळजी
यवथािपत करण े हे एक मोठ े आहान आह े कारण निस ग होम , िफिजओथ ेरिपट आिण
वैकय प ुरवठादार या ंसारख े अनेक सेवा दात े लहान , असंघिटत ख ेळाडू आहेत जे केवळ
सवात मूलभूत तरावरील काळजी दान करतात . देशात व ृवाची स ंकपना ह े
वैकशााच े दुलित े रािहल े आहे. जेरयािस कोस समय े खूप कमी िवाथ व ेश
घेतात यावन याचा प ुरावा िमळतो . डे केअर स टस, वृाम िनवासी ग ृहे, समुपदेशन
आिण मनोर ंजन स ुिवधा यासारया बहता ंश सरकारी स ुिवधा शहरा ंमये आहेत.
g) अपुरे सामािजक सहाय : भारतातील व ृांची परिथती ग ंभीर आह े कारण सरकार
सामािजक स ुरेवर ख ूप कमी खच करत े. वाढया गधळल ेया आिण गदया शहरात , वृ
लोक या ंया म ूलभूत गरजा प ूण करयासाठी आिण द ैनंिदन काम े पूण करयासाठी
भाड्याने घेतलेया घरग ुती मदतीवर अवल ंबून असतात . भारतात , वैकय िवमा
ामुयान े णालयात दाखल करयाप ुरता मया िदत आह े. भारतात , वृ-संवेदनशील िवमा
अरशः अितवात नाही . िशवाय , आधीपास ून अितवात असल ेले आजार सामायत :
कहर क ेले जात नाहीत , याम ुळे वृांसाठी िवमा पॉिलसी अयवहाय बनतात . िनवृीवेतन
आिण सामािजक स ुरा द ेखील क ेवळ साव जिनक िक ंवा उोगाया स ंघिटत ेात काम
केलेयांनाच उपलध आह े.
७.४ िशफारशी आिण स ूचना
अ. सरकारन े येांना आरोय िवमा उपलध कन ावा .
ब. वयोमानान ुसार पायाभ ूत सुिवधा िनमा ण केया पािहज ेत.
क. जेरयािक आरोय स ुिवधा या सव वृ लोका ंसाठी उपलध , उपलध आिण
परवडणाया आह ेत.
ड. ामीण भाग , मिहला , गरीब आिण अप ंग यांयाकड े िवशेष ल िदल े पािहज े.
ई. येक वैकय शाळ ेत वृ णा ंया दीघ कालीन /टिमनल क ेअरसाठी समिप त वॉड
असावा .
फ. जेरयािस आिण ज ेरोटोलॉजीमधील यावसाियक िशणाला ोसाहन िदल े
पािहज े.
• वृवाची याया आिण परमाण या ंया स ंबंधात व ृवाया घटन ेचे परीण करा .
• वृवाया समय ेया याीची चचा करा.
• वृांना कोणया अडचणी य ेतात याच े आकलन करा .
• वृांया समया हाताळयासाठी स ूचना आिण िशफारसवर चचा करा. munotes.in

Page 103


जेरयािक क ेअर: वृवाची घटना ,
वृाम , ये नागरक स ंघ, डे केअर
सटर
103 ७.५ वृांसाठी स हायक स ेवा
७.५.१ वृाम
गरीबी, घरांची कमतरता आिण िपढीतील अ ंतर अशा व ृांया समया ंवर उपाय हण ून
वृाम तािवत आह ेत. महाराातील एकोणीस स ंथांमये कैांवर क ेलेया
अयासात ून अस े िदसून आल े आहे क क ैांया आिथ क िथतीचा या ंया समाधानाया
पातळीवर दीघ काळ भाव पडतो . उच उपन गटातील व ृांना चा ंगया स ेवा परवडत
असयान े, यांनी अिधक व ैयिक ल द ेयाची मागणी क ेली.
वृ लोका ंची काळजी घ ेणाया स ंघिटत स ंथांची स ुवात आिण िवकास 1901 पासून
शोधला जाऊ शकतो . भारतात अ ंदाजे 1018 वृाम आह ेत. यापैक 427 मोफत
उपलध आह ेत, 153 िडमांड पेमट आिण 146 मये दोही स ुिवधा आह ेत. दुसया शदा ंत,
हे सशुक तस ेच िवनाम ूय आह ेत. मा, सिवतर मािहतीची कमतरता असयान े २९२
घरांची िथती कळ ू शकत नाही . आजारी यसाठी ३७१ घरे असून ११८ मिहला ंसाठी
राखीव आह ेत. केरळ, िदली , महारा आिण पिम ब ंगाल या राया ंनी आपया व ृ
लोकस ंयेला चा ंगया दजा ची घर े उपलध कन द ेयाची जबाबदारी घ ेतली आह े.
वृांचे वृामात जायाची अन ेक कारण े आहेत. कुटुंबाची काळजी नसण े, घरांची अप ुरी
यवथा, आिथक अडचणी आिण स ंयु कुटुंबाची स ंरचनामक िवघटन ह े एक कारण
आहे. अनेक वृ मुलांकडून होणाया ग ैरवतनाची तार करतात . इतर काहनी समायोजन
समया आिण एकाकपणाचा कारणीभ ूत घटक हण ून उल ेख केला आह े. काही
सुिथतीतील व ृ लोका ंना वत ं जीवन ज गायला आवड ेल आिण हण ून या ंना
वृामात जाव े लागेल.
वृाम कोणयाही गटाच े असल े तरीही गरज ूंना आय द ेतात आिण याम ुळे ते
धमिनरपे अस ू शकतात . तथािप , काही सम ुदाय या स ुिवधा क ेवळ या ंया सदया ंसाठी
मयािदत क शकतात . उदाहरणाथ , एफ.एस. महाराा तील पार ेख धम शाळा पारससाठी ,
मयद ेशातील अिवास आिदवाससाठी आिण तिमळनाड ूया वय ंसेवी आरोय िशण
आिण ामीण िवकास स ंथेचा वृाम ाणा ंसाठी राखीव आह े. वृाम ह े िनवास ,
िनवास , मनोरंजन आिण व ैकय स ुिवधांनी सुसज आह ेत.
तथािप , वृामात व ृांना तड ाव े लागणा या मोठ्या समया अस ू शकतात . वृामा ंना
‘घरापास ून दूर घर ’ असे हटल े जात असल े तरी, विडलधाया ंना इतर क ैांसोबत
समायोजनाया महवप ूण समया य ेऊ शकतात . वृामातील व ृांनाही िविवध शारीरक
आिण मानिसक िव कार होयाची शयता असत े. ही घर े कुटुंबातील ेम आिण
िजहायाची जागा कधीच अस ू शकत नाहीत . कधीकधी व ृ संथामक घरा ंया कठोर
िनयमा ंबल नाराजी दश वतात.
७.५.२ ये नागरक स ंथा
वृांया गरजा प ूण करयासाठी भारत आिण इतर द ेशांमये अनेक य े नागरक स ंघटना
थापन करयात आया आह ेत. munotes.in

Page 104


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

104 अ) पुणे हे महाराातील य े नागरक उपमा ंचे क आह े. पुयात 52 ये नागरका ंचे
लब आह ेत, जे असोिसएशन ऑफ सीिनयर िसटीझस ऑग नायझ ेशन ऑफ प ुणे
(ASCOP) मये आयोिजत क ेले जातात . 1991 मये थापन झाल ेली ही स ंथा
FESCOM ( फेडरेशन ऑफ सीिनयर िसटीझस ऑग नायझ ेशन ऑफ महारा ) चे सदय
आहे. िविवध य े नागरका ंमये एकता वाढवण े हे याच े एक उि आह े. ASCOP ने
िशण , िशण आिण स ंशोधनातील उपम आिण काय म राबिवयासाठी य े
नागरका ंची अकाद मी तयार क ेली आह े. ASCOP चे ीदवाय आह े "वाय , अिधक
शांततापूण आिण वत ं जीवनासाठी व ृांना सम बनवण े."
ASCOP चे उि े खालीलमाण े आहेत:
अ) समाजाया सव तरावरील व ृ लोका ंमये जागकता िनमा ण करण े आिण या ंना
समाननीय , िनरोगी आिण समाधानी जीवन जगयासाठी सम बनिवयात मदत करण े.
ब) वृांना सा ंकृितक फरक आिण मागया ंबल िशित करयाची गरज ओळख ून,
कॅनबेरा (ऑ ेिलया) या भारतीय य े नागरक स ंघ (ISCA) ने भारतीय व ंशाया
लोकांया सामािजक , कयाणकारी आिण सा ंकृितक गरजा प ूण करयाच े उि ठ ेवले
आहे. याची थापना 1995 मये झाली .
संघटना ंची उि े खालीलमाण े आहेत.
• वृांना कयाणकारी आिण सामािजक स ेवा दान करण े सोपे करयासाठी .
• वृांया वतीन े वे हणून काय करा; आिण
• येांसाठी सा ंकृितक आिण मनोर ंजक उपमा ंची योजना करा .
ISCA सदय िनयिमतपण े पािक फ ेरफटका आिण वादिववादासाठी एक य ेतात. आरोय
िशण आिण व ृव ता ंया द ेखरेखीखाली चचा सामािजक अलगावचा सामना कसा
करावा याबल सला द ेतात.
७.५.३ डे केअर स टस
डे केअर स टर हे वृ आिण या ंया क ुटुंबांसाठी, िवशेषत: शहरांमये एक द ेवदान आह े.
पैशाची समया नसयास , निसग होमप ेा हा एक चा ंगला पया य आह े. मुलांनी वेगवेगया
शहरात काम करायला िक ंवा िशकायला स ुवात क ेयावर पालका ंना वतःचा उदरिनवा ह
चालतो . कुटुंबासाठी िडझाइन क ेलेया घरात एक टे राहयाच े वतःच े तोट े आह ेत.
दीघकालीन एकाकपणाचा व ृ ौढा ंया मरणशवर , शारीरक वायावर , मानिसक
आरोयावर आिण आय ुमानावर परणाम होत असयाच े अयासात िदस ून आल े आहे.
वृ डे केअर स टसया वाढीम ुळे, काळजीवाह आिण क ुटुंबातील सदया ंना हे जाण ून
आरामाचा ास घ ेता येईल क या ंया व ृ िय यची घरी िक ंवा डे केअर स टरमय े
वयंसेवकाार े काळजी घ ेतली जात आह े. वृांना घराबाह ेर पडयाची , समाजात
िमसळयाची आिण िविवध उपमा ंमये सहभागी होयाची स ंधी असत े. munotes.in

Page 105


जेरयािक क ेअर: वृवाची घटना ,
वृाम , ये नागरक स ंघ, डे केअर
सटर
105 2013 मये, BMC धोरणाया मसुात म ुंबईतील य ेक महानगरपािलक ेया भागात
येांसाठी एक िदवसाच े क, शहर आिण उपनगरात पसरल ेया एक ूण 227 कांसाठी
तािवत क ेले होते. मा, या धोरणाची अ ंमलबजावणी करयासाठी कोणतीही काय वाही
झालेली नाही . मुंबई क ांनुसार, ये नागरका ंना स ंवेदनशीलपण े हाताळ ू शकणार े
िशित सामािजक काय कत शोधण े हे सवात कठीण आहान आह े. रअल इट ेटया
गगनाला िभडणाया िकमतसाठी िस असल ेया शहरात क ांया द ैनंिदन
कामकाजासाठी जागा शोधण े हे दुसरे आहान आह े.
:
१. ामीण आिण शहरी भागातील व ृांसाठी उपलध असल ेया सहायक णालीची चचा
करा.
७.६ िनकष
वृ लोकस ंयेया वाढीम ुळे, भारतासमोर व ृांशी संबंिधत समया हाताळयाच े आहान
आहे. पारंपारक भारतीय क ुटुंबाया रचन ेवर बदला ंचा परणाम होत असयान े सामािजक
सुरा योजना ंारे वृांया समया द ूर करण े ही सरकारची जबाबदारी बनत े. वृांना या ंचे
जीवन समानान े जगता याव े यासाठी सरकार आिण ना -नफा स ंथांनी एक य ेऊन मदत
केली पािहज े.
७.७ सारांश
वृव ही व ैिक सामािजक घटना आह े. वृवाची लोकस ंया ही एक व ैकय आिण
समाजशाीय समया आह े.जेरोटोलॉिजट वय , वृव आिण व ृ या ंचा अयास
करतात . जेरयािस ही व ैकय खािसयत आह े जी व ृांची काळजी आिण उपचार यावर
ल क ित करत े.
वृ होण े या िय ेला व ृव अस े हणतात . वृवाला चार आयाम आह ेत:
कालमान ुसार, जैिवक, मानिसक आिण सामािजक . वैकय , आिथक, सामािजक ,
मानिसक आिण आिथ क समया ंसह व ृ लोकस ंयेला अन ेक आहान े भेडसावत आह ेत.
सामािजक स ुरा उपाया ंचा अभाव , पायाभ ूत स ुिवधा आिण बदलया कौट ुंिबक
गितशीलत ेमुळे यांया समया वाढया आह ेत.
वृांसाठी िविवध सहाय स ेवा उपलध आह ेत, यात व ृाम , डे केअर स टर आिण य े
नागरक स ंघटना या ंचा समाव ेश आह े, या सवा चा उ ेश वृांना समान आिण वात ंय
पुनसचियत करण े आहे


munotes.in

Page 106

106 ८
वृापकाळातील श ुूषा : भारतातील शासकय
आिण अशासकय प ुढाकार
घटक रचना
८.० उिय े
८.१ ातािवक
८.२ भारतातील शासकय प ुढाकार
८.३ जेांसाठीच े कयाण काय म
८.४ अशासकय प ुढाकार
८.५ सारांश
८.६ पारभािषक शद , शदाथ
८.७ सरावासाठी वायाय
८.८ अिधक वाचनासाठी प ुतके
८.० उिय े
या करणाया अयासान ंतर आपणास –
 जे लोका ंसाठी भारत सरकारन े आरंभीलेली काही धोरण े आिण काय म या ंची
ओळख होईल .
 जेांया समया ंया िनराकरणातील अशासकय स ंघटना ंया भ ूिमकेचे आकलन
होयास मदत होईल.
८.१ ातािवक
लोकस ंया वयोवध न हे भारतातील उदयोम ुख घटीत आह े. यासाठी सम बह -ेीय
धोरण आिण काय माची गरज आह े. यामुळे भिवयातील िपढ ्यांना फायदा िमळ ेल
आिण त े आन ंदी सुरित िदघा युषी होतील . जननातील घट , वैकय स ुिवधा आिण
आरोय िन वारणातील स ुधारणा याम ुळे िदघा युयात वाढ होईल याम ुळे इतर स ंबंिधत
समया उदयास य ेतील. पुढील काही दशकातील ज ेांया लोकस ंयेतील ेिपत वाढ
ही िवकास िवषयक समया आह े. याकड े ताकाळ ल द ेयाची आवयकता आह े.
हणून आपली आिथ क सामािजक धोरण ज े नागरक न ेही बनिवण े आवयक आह े. munotes.in

Page 107


वृापकाळातील श ुूषा : भारतातील
शासकय
आिण अशासकय प ुढाकार

107 भारतातील ज ेांया वात ंय, कयाण आिण आरोय या ंना ेरणा द ेयासाठी सरकारन े
िविवध योजना आिण धोरण े आखली आह ेत.
८.२ भारतातील शासकय प ुढाकार
१) जे नागरका ंसाठी एकािमक योजना :
जे नागरका ंसाठी एकािमक योजना १९९२ पासून राबिवयात य ेत नाही . जे
नागरका ंचा जीवनतर उ ंचावयासाठी या ंना िनवारा , अन आिण व ैकय मदत तस ेच
करमण ुकया स ंधी िमळाया ह े या योजन ेचे उि आह े. याचबरोबर या ंना उपािदत
आिण ियाशील होयासाठी ेरणा द ेणे हेही या योजन ेचे उि आह े. पंचायतराज
संथा, थािनक स ंथा आिण सम ुदाय मा ंडले यासारया शासकय आिण अशासकय
संघटनाकड ून मता बा ंधणीच े यन क ेले गेले.
वृांसाठीच े राीय धोरण (१९९९ )
जानेवारी १९९९ या धोरणाची घोषणा करयात आली . यामय े अनेक ेांचा समाव ेश
होतो. उदा. िवीय स ुरितता , आरोय िनवारण आिण पोषण , िनवारा आिण मालम ेचे
संरण इ . हे धोरण िवकासातील समाज सहभाग शोषण आिण व ृापमान यािवरोधी
संरण या ंचे जीवनमान उ ंचावयासाठी स ुिवधांची उपलधता यावरही भर द ेते.
या धोरणाबरोबरच , या धोरणाया अ ंमलबजावणीच े मूयमापन करयासाठी अमािजक
याय आिण समीकरण म ंालयाया अयत ेखाली व ृ यसाठी राीय परषद ेचे
गठण करयात आल े. जेांसाठीच े धोरण े आिण काय माया अ ंमलबजावणी आिण
सुसूीकरणाशी स ंबंिधत सव मुद्ांिवषयी शासनाला सला द ेणारी ही सव च परषद
आहे.
२००५ मये परषद ेचे पुनगठन कन क आिण राय शासनाच े ितिनधी ,
अशासकय स ंघटना ंचे ितिनधी नागरका ंचे समूह, िनवृ य स ंघटना आिण कायदा ,
औषध आिण सामािजक कयाण या ेातील ितिनध चा समाव ेश करयात आला .
३) जे नागरका ंसाठीचे राीय धोरण (२०११ )
क शासनान े १९११ साली ज े नागरका ंसाठी राीय धोरण जाहीत क ेले. हे दोरान
िवशेषत: ामीण आिण नागरी भागामय े राहणाया ज े नागरका ंशी संबंिधत समया ंचे
िनराकरण करत े. उपचाराप ेा ितिब ंब हा या धोरणाचा म ुय उ ेश आह े आिण हण ून
िवशेषत: िया ंमये जे नागरका ंया स ंघटना थापन करण े हे ता धोरणाच े येय आह े.
हे धोरण “Ageing in Place’ or ‘Ageing in own home’ या संकपना ंना सुा
ेरत करत े. अशाचकार े हे धोरण िनवारा , िवमा, सुरितता आिण ग ृह सेवा सुिवधा,
वृ िनवृी वेतन या स ंकपना ंना चालना द ेते. जे नागरका ंचा आदर शात राखण े हे
या दोरानाच े येय आह े. भारतान े Madrid Plan चा एक सदय हण ून हे धोरण जात
सवसमाव ेशक, अडथळाम ु आिण वयोन ेही समाज िनमा ण करयासाठी काय करत े. munotes.in

Page 108


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

108 ४) राीय सामािजक सहाय कायम :
ही भारत सरकारची ायोिजक योजना आह े. जे, िवधवा आिण अप ंग यना
सामािजक िनव ृी वेतनाया पात िवीय सहाय प ुरिवणे हे या योजन ेचे उि आह े.
या योजन ेचे पाच घटक आह ेत.
अ) इंिदरा गा ंधी राीय व ृापकाळात िनव ृी वेतन योजना : साठ वषापेा जात वय
असणार े आिण दार ्य रेषेखाली जीवन जगणार े नागरक या योजन ेसाठी प
आहेत.
आ) इंिदरा गा ंधी राीय िवधवा िनव ृी वेतन योजना : या योजन ेत चाळीस वषा पेा
जात वय असणाया आिण दार ्य रेषेत राहणाया िवधवा मिहला ंचा लाभाथ
हणून समाव ेश होतो .
इ) इंिदरा गा ंधी राीय अप ंग िनव ृी वेतन योजना : या योजन ेमये अठरा वष वयाची
य आिण जी ८० टके अपंग अस ून दार ्य रेषेतसुा जीवन जगात आह े अशा
यचा समाव ेश होतो .
ई) राीय क ुटुंब कयाण योजना : ही योजना म ुयतः वयोव ृ नसणाया लोकांसाठी
लागू आहे.
उ) अनप ुणा योजना : IGNOAPS मये समािव नसल ेया पर ंतु, प असल ेया ज े
नागरका ंया आवयकता प ूण करयासाठी अन स ुरितता प ुरिवणे हे या योजन ेचे
उिष आह े. अनप ूणा योजन ेअंतगत य ेक लाभाया स दहा िकलो ता ंदुळ मोफत
िदला जातो .
५) वृांया आरोय िनवारणाचा राीय काय म
हा काय म आरोय आिण क ुटुंब कयाण म ंालयाया प ुढाकारान े सु झाला आह े. जे
नागरका ंया गरजा ंसाठी प ूणपणे समिप त अशी आरोय िनवारणाची यापक यवथा
करणे हे या काय माच े येय आह े. हा काय म सरकारया आ ंतरराीय आिण राीय
उरदायीवा ंचे फिलत आह े. हा काय म स ंयु रास ंघाया करारनायाया अ ंतगत
आिण पालक आिण ज े नागरका ंचा सा ंभाळ आिण कयाण अिधिनयम २००७ या
अंतगत परकिपत असा आह े. हा कायदा ज े नागरका ंया व ैकय िनवारण आिण
तरतुदना िनिद करतो . वृांया आरोय िनवारण काय माच े चार उिय े आहेत :
अ) जे नागरका ंना सहज उपलध , माफक , उच ग ुणवाप ूण, िदघकालीन , यापक
आिण समिप त िनवारणस ेवा पुरिवणे.
आ) वयोवाध नासाठी नया थापयाची िनिम ती करण े.
इ) सव वयासाठी समाज यासाठी सम पया वरण तयार करील अशा धोरणामक
आराखड ्याची िनिम ती करण े.
ई) सय आिण िनरोगी वयोवध नाया कपन ेस चालना द ेणे. munotes.in

Page 109


वृापकाळातील श ुूषा : भारतातील
शासकय
आिण अशासकय प ुढाकार

109 ६) वृामाया बा ंधकामाकरीता सहाय :
वृाकरीता व ृाम / बहसेवा स ुिवधा क ाया बा ंधकामाकरता प ंचायतराज स ंथा/
वयंसेवी स ंघटना / वयंसहायता गटा ंना िबगर िनयोिजत योजन तगत अथ सहाय
करयास १९९६ -९७ साली स ुवात झाली . या योजन ेअंतगत कमाल १५ लाख िक ंवा
बांधकाम खचा या 50 टके अ न ुदािनत रकम िदली जात अस ेल. तथािप
अंमलबजावणी करणाया य ंणांना ही योजना फारशी आकष क न वाटयान े ती १० या
पंचवािष क योजन ेया श ेवटी (२००६ -०७) बंड करयात आली .
७) आंतरराीय व ृ य िदन :
आंतरराीय व ृ य िदन हा १ ऑटोबर ा िदवशी साजरा क ेला जातो . १
ऑटोबर २००९ रोजी सामािजक याय आिण स मीकरण म ंयांनी आ ंतरिपढीय ब ंध
मजबूत होयासाठी इ ंिडया ग ेट, राजपथाजवळ वॉकथॉ म या काय मासाठी झ डा
दशिवला. िदली परसरात ून ३००० पेा जात ज े नागरक , वृांया समया या
ेात काम करणाया अशासकय स ंघटना आिण शाळ ेतील म ुलांनी यामय े सहभाग
घेतला. हेप एज इ ंिडया या स ंघटनेचे या काय माया आयोजनामय े भूिमका
बजावली .
भारत सरकारन े आखल ेया काही योजना या खालीलमाण े :
 जे नागरका ंसाठीचा एकािमक काय म
 पंचायातीराज स ंथांना सहाय योजना
 क सरकार आरोय योजना
 राीय मानिसक आरोय काय म
८.३ वृांसाठीच े कयाणकारी काय म
कयाण म ंालयाया मत े, वृ यया स ंयेया वाढीबरोबर या ंया िविश गरजा
असतात . याचे ितिब ंब वृांसाठीया िविवध कयाणकारी उपाया ंमये पडल ेले िदसत े.
The Volunteer Inter -faith Care -givers Programme हा काय म वत :या
घरामय े राहणाया व ृ यया गरजा ंचे िनराकरण करयासाठी आिण या ंची सुुषा
करणाया ंना मदत करयावर भर द ेतो.
पंचायतराज स ंथास ुा संथामक आिण अस ंथामक स ेवा पुरवून मदत करतात . वृ
य सा मािजक आिण उपन स ंरण योजना ही अस ंघटीत कामगारा ंना सुरेची हमी
देयाचा यन करत े. जागितक आरोय स ंघटनेचे सुा िनव ृी व ेतन योजना ंना
यासंदभात अधोर ेिखत क ेले आहे.
munotes.in

Page 110


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

110 ८.४ भारतातील अशासकय प ुढाकार
एककड े वृांया लोकस ंयेत लणीय वाढ होत आह े. भारतासारया िवकसनशील
देशात व ृायया समया आिण गरजा ंचे िनराकरण करण े कठीण िदसत आह े.
मागील काही दशकात वृ यया मदत आिण कयाणकारी शासनान े िविवध
कायम आिण धोरण े आखली आह ेत. याच व ेळी अन ेक अशासकय स ंघटना व ृांया
शासना ंसाठी आवाज उठिवयात महवाची भ ूिमका बजावत आह ेत. वृांया
सामािजक -आिथक आिण आरोयिवषयक समया ंवर या अशासकय स ंघटना ंनी
सातयान े ल व ेधयाचा यन क ेला आह े.
अ) अशासकय स ंघटना :
मागील काही वषा पासून भारतात अशासकय स ंघटना महवाची बनली आह े.
गासाकय योजना असली तरीही लोकस ंयेचा बराचसा भाग याया स ंपादनापास ून
दूर राहतो . यांना सुरा कवच िमळत नाही . सेवेमधील ह े अंतर अशासकय स ंघटना ंनी
भन काढल े आहेत. साया भाष ेत अशासकय स ंघटना हणज े कसलाही नफाज नाचा
हेतू न ठ ेवता वत ंपणे िकंवा शासनाया बरोबरीन े काम करणारी आिण समाजाला
धोकादायक वाटणाया कोणयाही सामािजक , आिथक, पयावरणीय आिण राजकय
समया ंचे िनराकरण ह े मुय उि असणारी स ंघटना होय .
ब) वृांसाठीया अशासकय स ंघटना ंची उिय े
 जे नागरका ंचा दजा उंचावण े :
 सामािजक जाणीवजाग ृतीचा सार करण े आिण व ृ यती कत यद आिण
आदराितय असणारा समाज िनमा ण करण े.
 िपढ्यानिपढ ्या सामािजक िकोणाच े पांतर करण े आिण ज े नागरका ंसाठी
सुरित, आदरणीय व समाननीय वातावरण िनमा ण करण े.
 वंिचत व ृ यना समानप ूवक आिण परप ूण जीवनासाठी सहाय करण े.
क) वृापकालीन श ुुषेतील अशासकय स ंघटना ंचे महव
वृ यना आवयक स ुिवधा आिण प ुरेशी मदत करयास अशासकय स ंघटना
महवाची भ ूिमका बजावतात . या िविवध कारया स ेवा देतात. उदा. योय िनवारण ,
आिथक तरत ुदी, वैकय उपचार , मालमा िववादासाठी कायद ेशीर सहाय आिण इतर
अशासकय स ंघटना ंमये बहत ेक य या वय ंसेवक असतात . समाजाया अशा
समया ंसंदभात या ंचे मोठे आकलन असत े. वृ यची काळजी घ ेयामय े आिण
यांनी या ंया आय ुयात ज े गमावल े आहे ते यांना पुरिवयात ह े वय ंसेवक चा ंगले
िशित असतात . हे वय ंसेवक आरोय िनवारण , उपन िनिम तीया स ंधी आिण
उपिजिवक ेसाठी िशण स ुा येतात. munotes.in

Page 111


वृापकाळातील श ुूषा : भारतातील
शासकय
आिण अशासकय प ुढाकार

111 याचबरोबर अशासकय स ंघटना व ृ यसाठी अशा उपमा ंमये सयरया
सहभागी असतात क ज े उपम िवश ेषत: समाजातील द ुबल घटका ंया स ुधारणा
कयाणासाठी असतात . यावेळी शासनावर स ंसाधन आिण अन ुदानाची मया दा येते
यावेळी अशाकय अशासकय स ंघटना घेतात. काही व ेळी वैयिक तर काही व ेळी
शासनस ंथांबरोबर या स ंघटना घ ेतात. काही व ेळी व ैयिक तर काही व ेळी
शासनस ंथांबरोबर या स ंघटना व ृांया समया ंया िनराकरणासाठी काय म
िवकिसत करीत असतात .
ड) भारतातील व ृांसाठीयाअशासकय स ंघटना :
१) हेप एज इ ंिडया : वृ यसाठी ही एक िस अशासकय स ंघटना आह े.
सोसायटी नदणी कायदा १९६० अंतगत या स ंघटनेची नदणी झाली आह े. हेप एज
इंिडया ही स ंघटना १९७८ मये सु करयात आली . चार दशकापास ून जात काळ ही
संथा नाचीत व ृांसाठी काय करीत आह ेत. तेवीस ादेिशक काया लयासह ती
देशातील सवा त वय ंसेवी स ंघटना आह े. वृांचे दुल, दार ्य आिण अलगता
यािवरोधी काम करण े ही या स ंघटनेची उि ्ये आहेत. सहयोगी स ंथांबरोबर स ंघटन
कन ही स ंथा द ेशभरात मोठ ्या पातळीवर आपल े कायम काय म राबिवत े. या
संघटनेकडून हाती घ ेतलेले कायम खालीलमाण े आहेत.
I. ििवषयक काळजी
II. िफरता दवाखाना
III. उपन िनिम ती
IV. िदनके
V. वृांसाठी अन ुदानाचा िवकार
संघटनेया या उक ृ कामाबल या ंची संयु रास ंघाने तुित केली आह े.
२) िडिनटी फाउ ंडेशन : या समाजात ज े आमिवास आिण आदरान े राहण े शय
होईल असा जाग ृत समाज समाज िनमा ण करण े हे या अशासकय स ंघटनेचे येय आह े.
एकटेपणा, अलगपणा या ंयाशी स ंबंिधत वयान ुसार असणाया नकारामक भावन ेतून
जे नागरका ंची सुटका करण े हेही या स ंथेचे येय आह े.
समानता , सकारामक िवचार , िचकाटी , आम-िवास आिण साध ेपणा ह े िनरोगी
समाजाच े तंभ आह ेत अस े िडिनटी फाउ ंडेशन मानत े.
३) द इंटरनॅशनल ला ँगहीटी स टर-इंिडया : ही वृ य आिण द ुबल घटका ंया
िशण आिण िशणाया ेात समिप त भावन ेने यन करणारी न फा ह े उि
नसणारी अशी ही स ंघटना आह े. सव तरावरील व ृ लोका ंचे संशोधन सला आिण
आकलन करण े ही या स ंघटनेची म ुख भूिमका आह े.
munotes.in

Page 112


meceepeMeem$eeleerue Go³eesvcegKe #es$es

112 ४) एज क ेअर इ ंिडया : भारतातील व ृ यया कयाणास चालना द ेयासाठी
१९८० मये एज क ेअर इ ंिडया या स ंघटनेची थापना झाली , ही संघटना अराजकय ,
नफाज न न करणारी , धमिनरपे, धमादायी, शैिणक सा ंकृितक आिण सामािजक
कयाण या ेात काम करत े. साथा नदणी कायदा १९६० अंतगत ितची नदणी
झालेली आह े. जात, वण, पंथ यािशवाय ही स ंघटना व ृ यया आन ंदी आदरय ु
जगया या अिधकारा ंसाठी काम करत े. मोफत आरोय तपासणी आिण दवाखायाची
यवथा त े करतात . या स ंघटना िदनक े चालिवतात . आिण िनरोगी स ेवािनव ृ
यसाठी रोजगाराया स ंधी पुरिवतात . जात, पंथ आिण िल ंग भेदभावािशवाय २१ वष
पूण झाल ेया सव शारीरक ्या तंदुत यना या ऐिछक स ंघटनेचे सभासदव
खुले आह े. सया या स ंघटनेचे १५०० वयंसेवक आह ेत. यांया अन ेक काय म
आिण कपा ंसाठी शासनाकड ून अन ुदान िमळत आह े.
५) अिखल भारतीय ज े नागरका ंचा स ंघ All India Senior Citizens
Confoderation AISCCON : हे जे नागरका ंसाठी च े मोठे राीय स ंघाथान आह े.
जे नागरीका ंसंबंधीया समया ंचे संशोधन करण े, मािहती द ेणे आिण सला द ेणे आिण
समाजातील या घटका ंचा िवकास करण े यायाशी ह े संघटन बा ंधील आह े.
वर उल ेिखलेया अशासकय स ंघटनािशवाय काही इतर स ंघटना खालीलमाण े :
 अनुह इंिडया
 एज वेळ फाउ ंडेशन
 िसवर इिन ंग फाउ ंडेशन
 हामनी
 ॲशन फॉर सोिशअल ह ेप अिसट ंट (ASHA )
 फॅिमली व ेफेअर एजसी
 डेहलपम ट वेफेअर अ ँड रसच फाउंडेशन (DWARF )
वृांया स ुुषेया ेात या अशासकय स ंघटना ंनी उल ेखनीय काय केले आहे. यांनी
काही सामािजक आिथ क मुद्ांचा शोध घ ेऊन याया िनराकरणासाठी प ुढाकार घ ेतला
आहे.
८.५ सारांश
वयोवधा नाया समया ंया िनराकारा ंसाठी मजब ूत बह ेीय धोरण आिण काय माची
आवयकता आह े. याम ुलेद पुढील िपढ ्यांना फायदा िमळ ून या स ुरित, आनंदी आिण
िदघायुषी होतील . भारतातील व ृ लोका ंया वात ंय, कयाण आिण आरोय या ंना
चालना द ेयासाठी सरकारन े िविवध योजना आिण धोरणा ंची आखणी क ेली आह े. munotes.in

Page 113


वृापकाळातील श ुूषा : भारतातील
शासकय
आिण अशासकय प ुढाकार

113 वृांना शासनावर स ंसाधन े आिण अन ुदाने यांसंदभात मया दा पडतात आिण याव ेळी
अशासकय स ंघटना प ुढे येतात. काही व ेळी व ैयिक व ृांया समया ंसंबंधी
जाणीवजाग ृती करण े आिण समाजाचा ीकोन बदलण े यासाठी य ु पातळीवर काय
करयाची गरज आह े.
८.६ पारभािषक शद , शदाथ
 Human Ageing : मानवी वयोवध न
 Non- Government Organization (NGO): अशासकय स ंघटना
 Integrated Prpgramme For Old Person (IPOP): जे नागरकासाठी
एकािमक योजना
 National Policy for Old Person (NPOP) : वृांसाठीच े राीय धोरण
 National Council for Old Persons (NCOP) : वृांसाठी राीय परषद
 National Policy on Senior citizens : जे नागरीकासाठी राीय धोरण
८.७ सरावासाठी वायाय
१) भारतातील अशासकय स ंघटना ंचे वप आिण महव या ंची चचा करा.
२) वृ यया समया िनराकारणातील अशासकय स ंघटना ंया योगदानाच े
परण करा .
३) भारतातील व ृांया कयाणासाठीया शासकय प ुधाकारा ंचे परण करा .
८.८ अिधक वाचनासाठी प ुतके
१) गोडबोल े अरिव ंद, “वृ व या ंचे ”, पॉयुलर काशन , मुंबई, १९७४ .
२) बंबावाल े उषा, “ोईंग ओड इन य ंग इंिडया”, नेहवधन पिलिश ंग हाउस , पुणे,
१९९३ .
३) खौरणार िदलीप , “वृांया समया :िचंता आिण िच ंतन”, िचमय काशन ,
औरंगाबाद , २००७ .
४) Dey S. Nambiar D, Lakshmi JK. Et al (2012) : Health of the Elderly in
India: Challenges Research and Affordability In: National Research
Council (US) Panel on Policy Research and Data Needs to Meet the
Chellenge of Aging in As ia Available from :
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK109208/
५) National Policy for the Aged in India
https://www.gktoday.in/gk/government -policy -for-senior -citizens -
in-india/
 munotes.in