MA-SEM-IV-Industrial-Economics-Marathi-Version-munotes

Page 1

1 मॉड्युल १

उोगस ंथांचे िसा ंत - १
घटक रचना :
१.१ उिे
१.२ तावना
१.३ उोगस ंथा पधा आिण कामिगरी : मेदारी शच े परणाम
१.४ मेदारी शच े परणाम
१.५ उोगस ंथा स ंरचनेचे िनधारक
१.६ िवलीनीकरण
१.७ बाजार रचना

१.८ सारांश

१.९
१.१० संदभ
१.१ उि े
१. पूण पधतील फम ची कामिगरी समज ून घेणे.
२. मेदारी शचा बाजारावरील परणामा ंचा अयास करण े.
३. यवसाय एकीकरणाया भ ूिमकेचे मूयांकन करण े.
४. यवसाय एकीकरणाया कारा ंचा अयास करण े.
५. बाजार स ंरचनेचे नमुने समज ून घेणे.
६. बाजार स ंरचनेचे िनधारक आणण े.
१.२ तावना
औोिगक अथ शा ही अथ शााची एक शाखा आह े. हे उोगस ंथा, बाजार आिण
उोगा ंया िव ेषणासाठी स ूम आिथ क िसा ंताचे िव ेषण करत े. हे दुिमळ संसाधन े munotes.in

Page 2


औोिगक अथ शा
2 वापरया जाणा या परणामका रकतेचे पीकरण आिण िनकष काढत े आिण
परिथती मये सुधारणा क शकणारी धोरण े दशिवते. औोिगक अथ शा ाम ुयान े
सुम पातळी , े िकंवा उोग पातळी आिण उोग पातळी या दोही िठकाणी व ेळेत
िया हण ून उोगाया उा ंतीशी स ंबंिधत आह े.
औोिगक अथ शाामधील म ुख ेांपैक एक हणज े संरचना आिण याचा
उोगाया कामिगरीवर होणारा परणाम समज ून घ ेणे. औोिगक अथ शा
उोगस ंथांचे वतन समज ून घ ेयासाठी िविवध स ैांितक ितमान े वापरत े.
सुवातीला , बाजाराची रचना समज ून घेणे आिण उोगस ंथांया स ंरचनेशी स ंबंिधत
उोगस ंथांया कामिगरीच े िनरीण करण े यावर ल क ित क ेले गेले. परंतु गेया
काही वषा तील ीकोन बदलला आह े आिण आता व ैयिक क ंपयांया काय मतेला
महव िदल े जात आह े.
१.३ उोगस ंथा पधा आिण कामिगरी : मेदारी शच े परणाम
१.३.१ रचना आचरण आिण कामिगरी :
उोगस ंथा स ंरचना आचार आिण कामिगरी िसा ंत हा औोिगक अथ शााचा
अिवभाय भाग आह े. हे पूणपणे सनातनवादी िसा ंतावर आधारत आह े. हा िसा ंत
एडवड चबरिलन आिण जोन रॉिबसन या ंनी १९३३ मये कािशत क ेला होता .
१९३९ मये मेसनने या त ंाला अिधक औपचारकता िदली होती . यानंतर ज े. एस.
बेन यांनी १९५१ मये या िसा ंतात बदल क ेला होता . िसांतानुसार, बाजाराची रचना
उोगस ंथांची वत वणूक ठरवत े. जे पुढे उोगस ंथांची कामिगरी िनधा रत
करते.उोगस ंथांची वत णूक आिण उोगस ंथांची कामिगरी या ंयातील स ंरचनेचा
संबंध औोिगक स ंथांचा अयास करयासाठी वापरला जातो . हा स ंबंध खाली
दशिवला आह े.
आकृती १.१: संरचना , वतणूक आिण कामिगरी

आकृतीमय े दशिवयामाण े, उोग स ंथांची संरचना, उोग स ंथांची वत णूक
िनधारत करत े आिण उोग स ंथांची वत णूक कामिगरी िनधा रत करत े.
ही संरचना अथ यवथ ेतील बाजार आिण उोगा ंची वैिश्ये प करत े. सूम तरावर ,
ही उोगस ंथांची वैिश्ये आहेत, जसे क या ंनी उपािदत क ेलेया वत ूंचे वप
आिण या ंचे वगकरण क ेलेले काय, उोगातील पध कांची संया, सहज व ेश आिण munotes.in

Page 3


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
3 बाहेर पडण े. वतू आिण स ेवांया पध ची पदवीआिण वप यावर आधारत बाजाराची
रचना िनित क ेली जात े.
आचरण हणज े उोगस ंथेने केलेया क ृती िकंवा उो गसंथेचे वतन िकंवा ितसाद .
उोगस ंथेया आचरण िक ंवा कृतीमय े उपादन िभनता , उपादनाची िक ंमत,
संगनमत आिण बाजार शच े शोषण समािव आह े.
उोगस ंथांची कामिगरी मोजयासाठी अन ेक िनद शक लाग ू केले जातात . पारंपारकपण े
असे मानल े जात होत े क , उोगसंथांची कामिगरी मोजयासाठी नफा हा एकम ेव
िनकष आह े, परंतु आध ुिनक काळात उपादक काय मता , वाटप काय मता
इयादीसारया अन ेक िनद शकांारे मोजल े जाते.
उोगस ंथांची स ंरचना आचरण आिण कामिगरीमय े अनेक गुणधम आह ेत. अशा
गुणधमा मुळे संरचना, वतणूक आिण कामिगरी या ंयातील स ंबंध अिधक जिटल बनतात .
जे. एस. बेन यांनी उोगा ंया आडवा छ ेद (ॉस-सेश) वतनाचा अयास क ेला. याने
दोन परिथती प क ेया –
१. एकाता उच पातळी :
एकात ेचा अथ अथयवथ ेतील सवा त मोठ ्या कंपनीने आिथ क उपमा ंवर केलेया
िनयंणाची पदवी आह े. जर उच पातळीवरील एकाता अस ेल तर पधा कमी माणात
असेल. िकंमती जात असतील आिण नफा द ेखील जात अस ेल. अशा कार े, जेहा
उच एकाता अस ेल तेहा त े जात नफा िमळव ून देईल. संरचना (उच एकाता )
आचरण (उच िकमती ) िनधारत कर ेल, जे कामिगरी (उच नफा ) िनित कर ेल. या
करणात , संरचना - वतणूक - कामिगरी या ंचा थेट संबंध आह े, जो संरचनेपासून, आचार
आिण आचरण त े कामिगरीपय त चालतो .
२. अथयवथा आिण एकाता माण :
असे नमूद केले आहे क एकाता व ेशाया अडथया ंारे िनधा रत क ेली जात े. जर
काही उोगा ंमये अथयवथा माण कमी अस ेल, तर अशा उोगा ंमये एकाता
जात असत े. जात एकात ेमुळे जात नफा होतो .
बाउमोल या ंनी स ंरचनेचे आचरण आिण कामिगरी िकोनाच े मूयांकन क ेले गेले.
यांया मत े, बाजाराया रच नेपेा उपादन खच नफा ठरवतो . िशकागो शाळ ेतील
डेमसेट्झनेही अस ेच मत य क ेले होते. यांनी सुचवले क, जात नफा ह े बाजारातील
शच े नहे, तर काय मतेचे लण अस ू शकत े. कोणयाही बाजारप ेठेत, सवात कमी
खच असल ेया उोगस ंथांचा आकार आिण बाजाराती ल िहसा वाढयाची शयता
असत े, सव कंपयांवर काय म होयासाठी दबाव अस ेल. कामिगरी ही क ंपनीची उि े
साय करयासाठी उपलध स ंसाधना ंचा काय मतेने वापर करयाच े कौशय आिण
मता मानली ग ेली. munotes.in

Page 4


औोिगक अथ शा
4 १.३.२ पधा आिण कामिगरी :
संरचनामक कामिगरी ी कोन प ूण पधा आिण म ेदारीया िसा ंतांारे ा क ेले
जाऊ शकत े.
ता १.१: पूण पधा आिण म ेदारी मधील रचना , वतणूक आिण कामिगरी
बाजार रचना वतणूक
पूण पधा • असंय उोगस ंथा
• उोगामय े मु व ेश
• सरकारचा कोणताही
हत ेप नाही • िकंमत बाजाराार े िनधारत क ेली
जाते.
• िकंमत = सरासरी ाी = सीमांत
ाी
• दीघकाळात - िकंमत = सीमांत
ाी
मेदारी • एकच उोगस ंथा
• वेशासाठी अिधक अडथळ े • िकंमत उोगस ंथाार े िनित
केली जात े.
• िकंमत ही सीमा ंत खचा पेा अिधक
असत े.

ता १ मये, दशिवयामाण े पूण पध या स ंरचनेमुळे उोगस ंथांचे आचरण िक ंवा
वतन अशा कार े होते क, सव कंपयांची िक ंमत िकरकोळ िकमतीएवढी असत े.
परणामी , उोगातील उोगस ंथा सामाय नफा कमावतात . परंतु मेदारी बाजाराची
रचना अशी आह े क, उोगस ंथा िकरकोळ िकमतीप ेा जात िक ंमत ठरवत े. परणामी
उोगस ंथा सामाय नफा िमळतो .
ही दोन ितमान े टोकाची आह ेत, िजथे उोगस ंथांची संया अन ंत िव एक आिण
िवनाम ूय व ेश िव म ु व ेश आह े. उोगस ंथा िक ंवा औोिगक य ुिनट्स या दोन
टोकांया दरयानया आचरणाच े पालन करतात . कोणयाही उोगाची िथती या दोन
टोकांया दरयान शोधता य ेते. कंपयांची संया, वेश सुलभता इयादया ीन े या
उोगाया स ंरचनेचे िनरीण कन , यांची कामिगरी , या उोगाचा अ ंदाज बा ंधता
येतो. अनेक उोगस ंथा असल ेया उोगा ंमधून केवळ काही उोगस ंथा िक ंवा फ
एकच उोगस ंथा असल ेया उोगाकड े जाताना नफा वाढ ेल. अनेक कंपयांया
नयाया सामाय पातळीपास ून ते मेदारीमधील नयाया अित -सामाय तरापय त
वाढेल. हे सूिचत करत े क, पूण पधा संरचनेत उोगस ंथांची कामिगरी अशी असत े
क, अशी रचना असल ेया उोगा ंमधील सव उोगस ंथा सामाय नफा िमळवतात .
munotes.in

Page 5


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
5 १.३.३ बाजार रचना आिण म ेदारी श :
मेदारी बाजाराची रचना अशी आह े क, बाजारात एकच िव ेता आह े. केवळ िव ेता
हणून, मेदाराच े बाजारावर िनय ंण असत े. सीमांत खचा पेा जात िक ंमत
आकारयाची िव ेता िकंवा उपादकाची मता हण ून म ेदारी शची याया क ेली
जाते. िकरकोळ िकमतीप ेा जात िक ंमत वाढवयात म ेदार िकतपत यशवी होईल ,
हे मेदारी शया माणात ठरव ले जाते. सव मेदारीया बाबतीत म ेदारी शच े
माण सारख े नसत े. हे अनेक घटका ंारे िनित क ेले जाते.
मेदारी श अन ेक घटका ंारे िनधा रत क ेली जात े. अबा. पी. लनर यांया मत े,
मेदारी शची िडी प ूण पध मये 0 आहे. पूण पध त, P=MC. पण म ेदारी
बाजारात , P > MC िकंमत आिण िकरकोळ िक ंमत यातील फरक म ेदारी बाजारामय े
सकारामक असतो . िकंमत आिण िकरकोळ िक ंमत या ंयातील फरक िजतका जात
असेल िततक म ेदारी शची िडी जात अस ेल. ही कपना खाली िदल ेया
सूाार े प क रता य ेते, मेदारी शचा लन रचा िनद शांक = − जेथे P-
िकंमत, MC - सीमांत खच
१. वेशातील अडथळ े -
जे .एस. बेनया मत े बाजाराची रचना व ेशातील अडथळया ंया आधार े ठरवली जात े
िकंवा वेगळी क ेली जात े. वेशातील अडथया ंची याी म ेदारीची श ठरवत े.
वेशासाठी अडथळ े हे घटक आह ेत जे नवीन उोगस ंथांना उोगात व ेश करयास
ितबंध करतात .बेनया मत े वेशातील अडथळ े हणज े "उोगात थािपत
िवेयांचा संभाय व ेश िव ेयांपेा एक फायदा आह े, जो थािपत िव ेते उोगात
वेश करयासाठी नवीन िव ेयांना आकिष त न करता या ंया िकमती पधा मक
पातळीप ेा िकती माणात वाढव ू शकतात यावन िदस ून येते." जॉज जे. िटगलर
यांनी, "उपादनाचा खच जो उोगात व ेश क इिछणा या कंपनीने उचलला पािहज े,
परंतु तो उोगात आधी च असल ेया उोगस ंथांनी उचलला नाही " अशी याया
केली आह े. वेशासाठी एक मोठा अडथळा खचा चा आह े, या नवीन उोगस ंथा
बाजारात व ेश क इिछतात , यांना खचा या बाबतीत आधीच थािपत क ंपयांशी
पधा करता य ेत नाही . वेशातील इतर अडथळ े हणज े संसाधना ंची मालक ,
माणाया बचती इ . वेशाचा अडथळा िजतका जात िततक म ेदारीची श जात
असत े.

२. उोगस ंथांची संया –
बाजारातील उोगस ंथांचीसंया ही म ेदारी शचा आणखी एक िनधा रक आह े. पूण
पधमये, उोगात मोठ ्या स ंयेने उोगस ंथां आ ह ेत हण ून पूणपणे पधा मक
बाजारप ेठेत म ेदारीची श 0 आहे. परंतु उोगस ंथांची स ंया कमी झायाम ुळे
मेदारी श स ुधारते. बाजारात काही उोगस ंथा असल ेया उोगस ंथा िकरकोळ
िकमतीप ेा जात िक ंमती आका शकतील , अशी शयता जात आहे. मेदारी munotes.in

Page 6


औोिगक अथ शा
6 असल ेया बाजारप ेठेत, मेदार िकरकोळ खचा पेा जात िक ंमत आकारयाया
िथतीत असतो .

३. उपादन िभनता –
उपादन िभनता उोगस ंथांची म ेदारी वाढवत े. एकसमान उपादना ंया बाबतीत ,
ितपध क ंपयांया िकमतीप ेा िभन िक ंमती आका रया जाऊ शकत नाहीत .
परणामी , एकसंध उपादना ंशी पूण पधत जात िकमती आकारयाची उोगस ंथांची
श कमक ुवत आह े. उपादनाया िभनत ेची पातळी जसजशी वाढत जात े, तसतशी
मेदारीची श अिधक होत े.

मेदारी शच े ोत -
आधी सा ंिगतयामाण े, मेदारी श मोजयाच े सू ए.पी. लनर यांनी मा ंडले आहे.
याला लन स िनदशांक (इंडेस) असे हणतात . सू आह े मेदारी श = −
परंतु ते 1आहे. दुसया शदा ंत, ते मागणीया लविचकत ेशी परपर आह े. मागणीची
लविचकता िजतक लहान , िततक म ेदारी श मोठी असत े. मागणीची लविचकता हा
मेदारी शचा एक महवाचा ोत आह े. मेदाराला खालील ोता ंारे बाजारावर
िनयंण ठेवयाची श िमळत े.
१. बाजारातील मागणीची लविचकता -
मेदारी असल ेया बाजारात , उपादनाची िनिम ती करणारी एकच उोग संथा असत े.
परणामी , उोगस ंथांया मागणीची लविचकता आिण बाजारातील मागणीची
लविचकता यात फरक नाही . हणून, या करणात , उोगस ंथांची म ेदारी शची
पातळी य बाजाराया मागणीया लविचकत ेारे िनधा रत क ेली जात े. परंतु
कोणयाही बाजारप ेठेत जेथे जवळच े पयाय उपलध आह ेत, मागणीची लविचकता
उपादकान े आकारल ेली िक ंमत ठरवत े. जवळया पया यांसह बाजारात , मागणीची
लविचकता जात असत े, जर कोणयाही उोगस ंथेने जात िक ंमत आकारली , तर
मागणी क ेलेया माणामय े मोठी घट होईल . अशा परिथतीत िकमतीवर पर णाम
करयाची उोगस ंथेकडे फारच कमी श असत े.

२. माणाया बचती -
माणाया बचती उोगस ंथांची िकंमत स ंरचना िनधा रत करत े. उोगस ंथा एखाा
वतूया अिधक स ंचाचे (युिनट्स) उपादन करत े, हणून िनित िक ंमत उपादनावर
िवतरीत क ेली जात े. परंतु माण आिण कमी िनित खचा चे फायद े िमळिवयासाठी
बाजारात उोगस ंथांची स ंया कमी असण े आवयक आह े. जर बाजारात
उोगस ंथांची स ंया मोठी अस ेल तर , उपादन वाढ ेल पर ंतु ख च कमी होणार
नाही.माणाया बचती फायदा घ ेयासाठी म ेदारी इतर उोगस ंथांना बाजारात य ेऊ
देऊ शकत नाही .


munotes.in

Page 7


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
7 ३. संसाधना ंवर िनय ंण -
फार कमी करणा ंमये मेदारी शचा ोत उपादनासाठी आवयक असल ेया
आदाना ंची (Inputs) मालक आह े. जर एखाा िविश उोगस ंथांकडे िविश वत ू
िकंवा सेवा तयार करयासाठी आवयक असल ेया सव आदाना ंची (Inputs) मालक
असेल, तर ती या चा ंगया िक ंवा सेवेची एकम ेव उपादक हण ून उदयास य ेऊ शकत े
आिण ती एकािधकार श िनमा ण क शकत े.

४. बुडीत खच –
बुडीत खच हे ख च आहेत, जे व सूल केले जाऊ शकत नाहीत .बुडीत खच मेदारी
शच े ोत असू शकतात .उोगातील नवीन उोगस ंथांना उोगात वतःला
थािपत करयासाठी खच करावा लागतो . जर उोगात व ेश करण े कठीण अस ेल, तर
यवसाय थािपत करयासाठी खच जात अस ेल. यवसाय थापन करयासाठी
लागणारा खच वसूल होयाची शयता नसयास , यवसाय था पन करता य ेणार नाही .
अशा उोगस ंथांना बाजारात ून बाह ेर पडण े कठीण जात े. यांची बाह ेर पडण े महागात
पडते.महागड ्या िनग मनांमुळे उोगस ंथांना उोगात व ेश करण े अिधक कठीण होत े.
अशा व ेळी म ेदारीची ताकद जात असत े.

५.सरकारी िनब ध
काहीव ेळा सरकार काही यावसाियक उोगस ंथांना काही िवश ेष फायद े देते. असे
फायद े मेदारी शच े ोत बनतात . राय आिण थािनक सरकारा ंनी सामायतः
िविश बाजारप ेठेत यवसाय करयासाठी िवश ेष परवानगी िक ंवा अिधकार िनय ु केले
आहेत. असे अिधकार िक ंवा िवश ेष परवानया म ेदारी श िनमा ण क शकतात .
सरकार परवाना आिण माणन आवयकता ंारे उोग िक ंवा यवसायात व ेशाचे
िनयमन द ेखील क शकत े. नवोम ेषाला ोसाहन द ेयासाठी नवीन उपादन े िकंवा
उपादन पतया शोधकया ना सरकार प ेटंट संरण द ेखील दान करत े; हे पेटंट
यांया धारका ंना काही माणात एकािधकार श द ेऊ शकतात .
१.४ मेदारी शच े परणाम
संरचना - वतणूक - कामिगरी ीकोन पपण े प करतो क , मेदारी खराब
कामिगरीकड े नेत आह े आिण आिथ क कयाणासाठी हािनकारक आह े. १९५४ म ये
बाजार शच ् या वापराम ुळे होणा या क या णाम य े घट मोजणार े हाबजर हे पिहल े होते.
यांनी उोग त रावरील मािहतीचा (Data) अयास क ेला आिण प ट केले क,
१९२० या दशकात य ूएसए या उपादन ेांया उपमा ंमुळे GNP या ०.१
टके या समत ु य क या णाची घट झाली .ाटझमन (१९६० ), बेल (१९६८ ), वसटर
(१९७३ ), आिण िसगाइडआिणटायमन (१९७४ ), कौिलंग आिण य ुलर
(१९७८ )सारया अथ तांनी देखील म ेदारी शम ुळे कयाणाया न ुकसानाचा
अंदाज लावला . मेदारी शच े परणाम खालीलमाण े आहेत.
munotes.in

Page 8


औोिगक अथ शा
8 १. ाहका ंवर पर णाम
मेदारी शचा ाहका ंया कयाणावर परणाम होतो . हे ाहका ंसाठी म ृत वजन कमी
करते. उच म ेदारी असल ेली म ेदारी दाना ंना (Output ) िनयंित कन उच
िकंमत आका शकत े. यामुळे मागणी आिण प ुरवठा या ंयात िवस ंगती िनमा ण होत े.
आकृती १.२: ाहकांचे संतोषािधय

आकृती १.१ मये पधया बाबतीत , िकंमत सरासरी ाी (AR) आिण सीमा ंत ाी
(MR) या समान आह े. तुलनेने कमी िकमतीचा फायदा ाहका ंना िमळतो . आकृती १.१
मये दशिवयामाण े APE हा ाहका ंचा स ंतोषािधय आह े आिण OPE हा
उपादका ंचा संतोषािधय आह े. समतोल िक ंमत OP िबंदू E वर मागणी आिण प ुरवठा
समतोल आणत े. परंतु जेहा बाजारात म ेदारी असत े तेहा समतोल परिथती व ेगळी
असत े.
आकृती १.३ : मृत वजन (Deadweight loss )

परंतु आ कृती १.२ मये द शिवयामाण े CEK हणज े मृत वजन कमी होण े. यामुळे
ाहका ंचे संतोषािधय कमी होतात . अशा कार े, मेदारी शम ुळे उवल ेया म ृत
वजन (Deadweight loss )डेडवेट तोट ्यामुळे ाहका ंचे कयाण भािवत होत े.
munotes.in

Page 9


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
9 २. बाजारातील अपयश
बाजारातील अपयश ही अशी परिथती आह े, िजथे संसाधना ंचे सदोष वाटप होत े.
मेदारी स ेया अितवाम ुळे बाजारप ेठेत अपयश य ेते. जात म ेदारी असल ेला
मेदार जात िक ंमती स ेट करयाया िथतीत अस ेल. हे दाना ंना (Output) मयािदत
करते. असे मया िदत उपादन ाहका ंचे संतोषािधय काढ ून घेते. बाजारातील
मागणीप ेा कमी उपादनाम ुळे अकाय मता िनमा ण होत े.याम ुळे बाजार अपयशी ठरतो .
यामुळे एकूण कयाण कमी होत े.
३ िकंमत भ ेदभाव –
मेदारी शम ुळे िकंमतीमय े भेदभाव होतो . केवळ म ेदारच जात िक ंमत
आकारयाया िथतीत नसतो , तर तो व ेगवेगया ाहका ंकडून या ंया अदा
करयाया मतेनुसार व ेगवेगया िक ंमती आकान िविवध ाहका ंचे उपभोया ंचे
संतोषािधय कमी क शकतो . उच दजा ची म ेदारी असल ेली म ेदारी स ंपूण
ाहका ंचे संतोषािधय काढयाया िथतीत असत े. मेदारी श समाजासाठी घातक
असली तरी , काही अथ तांनी याया उ लट िवचार मा ंडले आहेत.
४. मेदारी आिण खचा त कपात –
िवयमसन आिण ड ेमसेट्झ सारया अथ शाा ंनी असा य ुिवाद क ेला क , मेदार
उपादन खच कमी क शकतात . कमी खचा मुळे मृतवजन तोटा (deadweight loss)
कमी होतो . परंतु जात नफा आिण आिथ क वाढ होत े. हे खालील िचात प क ेले
आहे.
आकृती १.४ : खचात कपात
munotes.in

Page 10


औोिगक अथ शा
10 आकृतीमय े, Op ही पूण पधअंतगत आकारल ेली िक ंमत आह े आिण Op1 ही म ेदारी
अंतगत आकारल ेली िक ंमत आह े. op िकंमतीत MC=Ac ची िक ंमत आह े. परंतु op1
असल ेया म ेदारी िकमतीवरील िक ंमत ही पधा मक िक ंमतीवरील खचा पेा कमी
आहे. अशाकार े, जरी म ेदारीची िक ंमत जात असली आिण दाना ंया उपादनात
पूण पध त (OM1) उपादनाप ेा कमी (OM) असल े तरी, खच िततकाच कमी आह े
आिण म ेदारी अ ंतगत उपादन अिधक िकफायतशीर आह े. िकोण २ ारे दशिवलेले
े मृत वजन वाटप न ुकसान (deadweight loss) आहे. परंतु १ ने दशिवलेले े
उपादक लाभ आह े. तोट्यापेा फायदा जात आह े, यामुळे समाजाया कयाणात
सवागीण स ुधारणा होईल .
मेदारी शचा समाजाया कयाणावर काय परणाम होतो ह े समजण े कठीण असल े,
तरी सवसाधारणपण े असे मानल े जाते क म ेदारी श समाजावर घातक परणाम
घडवत े. परंतु एकािधकार शचा वापर उपादन खच कमी कन समाजाच े कयाण
वाढिवयासाठी क ेला गेला, तर समाजाया कयाणात स ुधारणा होऊ शकत े.
१.५ उोगस ंथा स ंरचनेचे िनधा रक
आधी सा ंिगतया माण े, संरचना हणज े अथयवथ ेतील बाजार आिण उोगा ंची
वैिश्ये आिण घटक , उोगस ंथांची रचना ही एक णाली आह े, जी स ंथेची उि े
साय करयासाठी िविश उपम कस े िनदिशत क ेले जातात याची पर ेषा दश वते. या
उपमा ंमये िनयम , भूिमका आिण जबाबदाया ंचा समाव ेश होतो . संथेतील
तरांदरयान मािहती कशी वािहत होत े, हे उोगस ंथांची रचना द ेखील िनधा रत
करते. उदाहरणाथ , कीकृत संरचनेत, िनणय वरपास ून खालपय त वाहतात , तर
िवकित स ंरचनेत, िनणय घेयाची श उोगस ंथांया िविव ध तरा ंमये िवतरीत
केली जात े.
दुसया शदा ंत, उोगस ंथांची रचना एखाा िविश बाजारप ेठेतील उोगस ंथा, या
वातावरणात काम करतात याच े वणन करत े. खरेदीदार आिण िव ेयांची संया आिण
आकार िवतरण , उपादन े िकती माणात िभन आह ेत, इतर क ंपयांसाठी बाजारात
वेश करण े िकती सोप े आ ह े आिण उोगस ंथांना िकती माणात एकित िक ंवा
िविवधीक ृत आह ेत याचा िवचार कन त े ओळखल े जाऊ शकत े. उोगस ंथांची रचना
ठरवणार े घटक खालीलमाण े आहेत.
१ उोगस ंथांचा आकार :
उोगस ंथांचा आकार उोगस ंथांची रचना ठर वतो. जर उोगस ंथांना आकार ख ूप
लहान अस ेल, तर याची औपचारक रचना अस ू शकत नाही . य आपली कत ये पार
पाडतात . पण यासाठी कोणत ेही िनित िनयम आिण कायद े नाहीत . जर
उोगस ंथांचा आकार मोठा अस ेल, तर औपचारक िनयम आिण िनयम लाग ू केले
जातात . उच यवथाप न आिण इतर कम चारी या ंयात फरक आह े. येक कामात
िवशेषीकरण असत े. येक भागधारकान े औपचारक िनयम आिण िनयमा ंचे पालन करण े munotes.in

Page 11


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
11 अपेित आह े. अिधकाया ंचे िशम ंडळ आह े. साधारणपण े, संवादाचा वाह उच
यवथापनाकड ून इतर कम चाया ंपयत असतो .
२. उोगस ंथांचे जीवन च :
उोगस ंथांया जीवन चाच े टपे असतात . बहतेक उोगस ंथा १) जम २) ताय
३) मयम जीवन आिण 4) परपवता या टयात ून जातात . अशा टप े
उोगस ंथांया स ंरचनेवर परणाम करतात . जमात , उोगस ंथांया अवथा
औपचारक रचना अस ू शकत नाही आिण ािधकरणाच े बरेच ितिनधी नसतात . परंतु
जर उोगस ंथा ितया जीवनचाया द ुसया टयात अस ेल हणज े जर ती य ुवा
अवथ ेत अस ेल, तर उोगस ंथांची औपचारक रचना तयार क ेली जात े आिण काही
अिधकारा ंचे ितिनधीव घडत े. उोगस ंथाया जीवन चा चा ितसरा टपा हणज े
मयम जीवन , या टयात उोगस ंथेने काही माणात यश िमळवल े आ ह े.
उोगस ंथांची रचना अिधक औपचारक आिण जिटल बनत े. जसजया उोगस ंथा
जुया होत जातात , तसतया या स ंरचनेत अिधक या ंिक बन ू शकत े. शेवटचा टपा
हणज े परपवत ेचा टपा . या टयातील उोगस ंथांना िथर , सुरित वातावरण
राखयात अिधक रस असतो . कायमता आिण नफा वाढवयावर भर िदला जातो .
यानुसार रचना बदलत े.
३. यवसाय य ूहरचना :
उोगस ंथांची रचना ही उोगस ंथांया धोरणावर अवल ंबून असत े. जर
उोगस ंथांची रणनीती यवसायात लवकर वाढ करायची अस ेल, तर उोगस ंथांची
रचना ख ूप लविचक असण े आवयक आह े. कमचा या ंना झटपट िनण य घेयाचा
अिधकार आह े. हणून िनण य घेयाया िवक ीकरणाला न ेहमीच महव िदल े जाते. परंतु
जर उोगस ंथांची रणनीती बाजारात नािव यपूण उपादन े सादर करण े असेल, तर
आवयक रचना वरपास ून ते खालया स ंरचनेत असत े. िजथे िनणय घेयाचा वाह
उच-तरीय यवथापनाकड ून कम चाया ंपयत असतो .
४. तंानाचा वापर :
तंानाचा वापर उोगस ंथांया स ंरचनेवर परणाम करतो . जर उोगस ंथेला
मोठ्या माणावर उपादन त ंान वापरयाची आवयकता अस ेल तर या ंिक रचना
सवात योय आह े. मोठ्या माणावर उपादन त ंानामय े कामाया उपमा ंचे
माणीकरण आिण िवश ेषीकरण समािव आह े. हणून रचना अिधक या ंिक असण े
आवयक आह े. परंतु जर उपादनाचा वाह सतत चाल ू असेल आिण उपादन लहान
माणात क ेले जात अस ेल तर कमी पातळीच े माणीकरण आिण िवश ेषीकरण आवयक
आहे.

munotes.in

Page 12


औोिगक अथ शा
12 ५. ाहक आिण बाजार :
उोगस ंथांया स ंरचनेचा ाथिमक िनधा रक घटक हणज े बाजार आिण ाहका ंचा
कार. जर उोगस ंथां वेगवेगया िठकाणी िविवध कारया ाहका ंना सेवा पुरवत
असेल, तर उोगस ंथांची रचना अशी असावी क , ती उदयोगस ंथेया अन ेक
शाखा ंशी यवहार क शक ेल. संरचनेची रचना अशी असावी क , िनणय घेयाचा वाह
कीय ािधकरणाकड ून शाखा ंकडे जाईल .
६. भूगोल :
यवसा याचा भौगोिलक सार याया स ंरचनेवर भाव टाकतो . जेथे भौगोिलक
िवतरणाचा बराचसा अ ंश आह े, तेथे एकाच साइट थानाया त ुलनेत काळजीप ूवक
समवय आिण िनय ंणाची अिधक आवयकता असयाची शयता आह े. एखाा
िविश भौगोिलक ेात स ेवा िक ंवा उपादन े ऑफर करया ची फम ला सश
आवयकता असयास , फमया शाखा य ेथे असू शकतात . िभन थान े, येक शाखा
पूणपणे वयंपूण, पालक स ंघटनेचे छोटे वप हण ून काम क शकत े.
७. बा यवसाय वातावरण :
बा पया वरणीय घटक , जसे कया मालाची उपलधता , मानवी स ंसाधन े आिण
आिथक स ंसाधन े ही बा वातावरणाची उदाहरण े आह ेत. असे बा घटक
उोगस ंथांया कामकाजावर आिण दीघ कालीन वाढीवर परणाम करतात . बा
घटका ंचा भाव जात असयास , संरचना अिधक लविचक असण े आवयक आह े
आिण िवक ित िनण यमता असण े आवयक आह े.
१.६ िवलीनीकरण
पारंपारकपण े असे मानल े जात े क उोगस ंथांचे उि नफा वाढवण े आहे. नफा
वाढवयासाठी उोगस ंथा अन ेक धोरण े अवल ंबतात. िवलीनीकरण ही सवा िधक नफा
िमळिवयाची िक ंवा जात बाजारप ेठेतील वाटा िमळिवयासाठीया धोरणा ंपैक एक
असू शकत े. िवलीनीकरण ही एक िया आहे. याार े दोन िक ंवा अिधक उोगस ंथा
परपर एकच उपम तयार करतात . दुसया शदा ंत, िवलीनीकरण दोन िक ंवा अिधक
उोगस ंथांमये एका नवीन उोगस ंथांना एक करत े. िवलीनीकरणाार े, कंपयांची
संसाधन े, बाजारप ेठ, मनुयबळ , मता , खच, महसूल इया दचे एकीकरण होत े.
साधारणपण े, समान आकाराया आिण समान उि े असल ेया उोगस ंथा
िवलीनीकरणाार े नवीन अितव तयार करतात . िवलीनीकरणाच े िविवध कार आह ेत
आिण उोगस ंथा िवलीन करयाचा िनण य का घ ेतात याची िभन कारण े आहेत.
िवलीनीकरणासाठी खालील हेतू आहेत -
१. मोठ्या माणात उपादन - उपादनाच े माण वाढयान े खच कमी करता य ेतो.
मोठ्या उोगस ंथांना खच -बचत पधा मक लाभाचा लाभ िमळ ू शकतो जो लहान munotes.in

Page 13


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
13 उोगस ंथांना सहसा िमळ ू शकत नाही . िवलीनीकरणान ंतर, दोन उोगस ंथा
उपादनाच े माण वाढव ू शकतात आिण माणाया बचती लाभ िमळव ू शकतात .
२. बाजार िहसा (Market Share) - िवलीन होयाया सामाय ह ेतूंपैक एक
हणज े बाजाराचा सवा िधक िहसा िमळवण े. संसाधन े, मनुयबळ , तंान इयादच े
एकीकरण िवलीन झाल ेया उोगस ंथेला बाजारप ेठेतील सवा त मोठा वाटा
िमळिवयास सम करत े.
३. मालम ेचे संपादन - िवलीनीकरण द ेखील काही मालमा िमळिवयाया इछ ेने
चालत े. जे इतर पती वापन िमळवता य ेत नाही . हे अगदी सामाय आह े क, काही
उोगस ंथा अनय मालम ेमये वेश िमळिवयासाठी िवलीनीकरणाची यवथा
करतात िक ंवा या मालम ेला सामायतः अ ंतगत िवकिसत होयास बराच व ेळ लागतो .
उदाहरणाथ , अनेक िवलीनीकरणा ंमये नवीन त ंानात व ेश करण े हे वारंवार उि
असत े.
४. मूय िनिम ती - िवलीनीकरणाया उिा ंपैक एक हणज े अितर महस ूल िकंवा
मूय िनमा ण करण े. िवलीनीकरणान ंतर बाजाराचा िवतार , उपादनाच े िविवधीकरण ,
संशोधन आिण िवकास यासारया उपमा ंमुळे संचाला चा ंगया महस ूल िनिम तीार े
अिधक म ूयवध न करयास मदत होईल .
५. िविवधीकरण - िवलीनीकरण अन ेकदा िविवधीकरणाया उ ेशाने केले जात े.
िवलीनी करणाार े उोगस ंथा आपया यवसायात िविवधता आण ू शकत े. ते नवीन
बाजारप ेठेत व ेश क शकत े आिण या बाजारप ेठेत नवीन स ेवा दान क शकत े.
काहीव ेळा कंपनीचे यवथापक उदयोगस ंथेया ऑपर ेशसशी स ंबंिधत जोखममय े
िविवधता आणयासाठी िवलीनीकरणाच े अ नुसरण करतात . असे मानल े जात े क,
िवलीनीकरणाम ुळे बाजारप ेठांमये िविवधता य ेईल आिण याम ुळे जोखीम व ैिवयप ूण
होऊ शकतात .
६. कर आकारणी - कर आकारणीच े फायद े िमळिवयासाठी उोगस ंथा िवलीनीकरण
पतचा अवल ंब करतात . मोठ्या करपा उपन असल ेया क ंपनीसाठी कर तोटा
असलेया उदयोगस ंथेमये िवलीन झायास , एकित क ेलेया एक ूण कर दाियव
कंपनी वत ं उदयोगस ंथेया कर दाियवाप ेा ख ूपच कमी अस ेल. अशाकार े,
िवलीनीकरणाकड े कर आकारणीया फाया ंसह इतर फायद े िमळिवयाच े धोरण हण ून
देखील पािहल े जाऊ शकत े.
७. यवथा पकांसाठी ोसाहन े / लोभन े - उदयोगस ंथेया उच यवथापनाया
वैयिक आवडी आिण उिा ंचा पाठप ुरावा करयासाठी िवलीनीकरण द ेखील क ेले
जाते. िवलीनीकरणान ंतर एकित स ंच अिधक श आिण िता स ुिनित करत े.
िवलीनीकरणान ंतर एकित क ंपनी एकल स ंचापेा ख ूप मोठी होत े. दोन स ंच एका
कंपनीत िवलीन क ेयानंतर यवथापका ंना मोठी क ंपनी बनवयास व ृ केले जाते.
याला सााय इमारत (Empire building )हणतात , हे तेहा घडत े, जेहा शीष क
यवथापक एखाा उदयोगस ंथेया काय मतेपेा याया आकाराला पस ंती देतात. munotes.in

Page 14


औोिगक अथ शा
14 १.६.१ िवलीनीकरणाच े कार
िवलीनीक रण िविवध प े घेतात. िवलीनीकरणाच े वप िवलीन होणाया क ंपयांया
उिा ंवर अवल ंबून असत े. िवलीनीकरणान ंतर, उोगस ंथांनी म ेदारी वाढवली अस ेल
िकंवा या ंचे ान आिण कौशय वाढवल े असेल. उोगस ंथा या ंया ान आिण
कौशयाचा अिधक फायदा िमळवया साठी त े लागू करतात . हे कौशय एका भौगोिलक
बाजारप ेठेत िमळवल ेले संशोधन आिण िवकासाार े िमळवल ेया उपादना ंया ेणीशी
संबंिधत अस ू शकत े.जे नंतर इतर भौगोिलक बाजारप ेठांमये लागू केले जाऊ शकत े.
अशा श उोगस ंथा या ंया िय ेत िवलीनीकरणाचा का र िनवड ून लाग ू करतात .
खालील िवलीनीकरणाच े िविवध कार आह ेत.
१. ैितज एकीकरण - उदयोगस ंथेमये आपल े थान मजब ूत करयासाठी
उोगस ंथांारे ैितज िवलीनीकरण धोरण अवल ंबले जात े. ैितज िवताराचा अथ
उोगस ंथां िकती उपादन े तयार करतात आिण िकती िभन उपादन े देते. जेहा
उोगस ंथांचे उि या ंया उपादना ंसाठी बाजारप ेठ वाढवण े िकंवा नवीन बाजारप ेठेत
वेश करण े असत े, तेहा ैितज एकीकरण धोरण अवल ंबले जाते. ैितज िवलीनीकरण
उोगस ंथांना नवीन उपादना ंारे नवीन बाजारप ेठ शोधयाची परवानगी द ेते.
साधारणपण े, ैितज िवलीनीकरण अ ंतगत दोन धोरण े अवल ंबली जातात .
१. उोगस ंथा सहायक उोगस ंथाार े िकंवा िविवध बाजार िवभागा ंमये ितया
उपादना ंया िवार े याच े िवपणन दश न वाढवत े.
२. कंपनी शहराया िक ंवा देशाया व ेगवेगया भागा त अन ेक शाखा थापन करत े.िजथे
समान उपादन े िदली जातात .
ैितज एकामता व ेगवेगया बाजारप ेठांमये वतःची थापना करयासाठी
उोगस ंथांसाठी उपय ु आह े. ैितज िवलीनीकरणाार े िविवध बाजारप ेठांमये
उपादन े िकंवा सेवा ऑफर कन , फम उोगात आपल े थान मजब ूत करत े. समान
उपादन िक ंवा स ेवेचे उपादन आिण िव करणा या दुस या उदयोगस ंथेमये
िवलीनीकरण . ैितज एकीकरण धोरणाम ुळे म ेदारी िनमा ण होऊ शकत े.
िवलीनीकरणान ंतर एकित क ंपनी बाजारप ेठ काबीज क शकत े, पधा कमी क
शकते आिण उच नफा िमळव ू शकते.
ैितज एकीकरण धोरण अय ंत भावी असत े जेहा-
• उोगस ंथा वाढया उोगात पधा करत े
• उोगस ंथांकडे िवलीनीकरण आिण अिधहण हाताळयासाठी प ुरेशी
• आिथक संसाधन े आहेत
• िवलीनीकरणात ून बाह ेर पडणाया म ेदारी शला परवानगी आह े
• ितपया कडे काही मता , कौशय े िकंवा संसाधन े नसतात .
munotes.in

Page 15


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
15 उधवगामी एकीकरणाच े फायद े -
१. िवतार आिण वाढ -
िवलीनीकरणाची िया हाती घ ेयाचे हे एक उि आह े. जर उोगस ंथा ितया प ूण
मतेने काम क शकत अस ेल, तर िवलीनीकरण उोगस ंथेला ितया प ूण मतेने
काम करयास सम करत े. कधीकधी अ ंतगत िवतार करयाप ेा इतर
उोगस ंथांमये िवलीन होण े कमी खिच क असत े. या परिथतीत िवलीनीकरण
यापक ाहक आधार दान कर ेल; इतर उोगस ंथांमये िवतरण णाली अस ू
शकते.याचा वापर िवपणनाार े यवसायाचा िव तार करयासाठी क ेला जाऊ शकतो .
जर उोगस ंथा व ेगवेगया द ेशात काय रत असल ेया द ुस या उोगस ंथामय े
िवलीन झाली , तर ती ितच े काय नवीन बाजारप ेठांमये वाढव ू शकत े. उोगस ंथा या ंची
उपादन े आिण स ेवांमये िविवधता आण ू शकतात आिण त ुमया यवसा यासाठी
दीघकालीन स ंधी िमळव ू शकतात . अशा कार े, िवलीनीकरणाम ुळे यवसायाचा िवतार
आिण वाढ होयास मदत होऊ शकत े.
२. ेातील पधा कमी करत े -
ैितज एककरण पधा कमी क शकत े. हे पधा मक उपादना ंया बाबतीत आिण
या उपादना ंसाठी पया य बाजारा त उपलध आह ेत.यांया बाबतीत मदत करत े. पधा
कमी झायास उोगस ंथा ाहका ंया गरजा प ूण करयावर ल क ित क शकतात .
पधा कमी झायान े जात नफा िमळ ू शकतो . हे पुरवठादार आिण िवतरका ंया स ंबंधात
उोगस ंथांना अिधक शिशाली बनवत े.
३. िवमान उपादना ंना पूरक -
ैितज एकामता उोगस ंथांना बाजारप ेठ तस ेच उपादन पोट फोिलओ िवत ृत
करयास मदत करत े. उोगस ंथा िवमान उपादना ंसह अिधक उपादन े िवकू
शकतात . हे िवमान उपादना ंना प ूरक अस ू शकत े. उोगस ंथा क ेवळ एका
उपादनावरील अवल ंिबव कमी क शकतात .
४. उपादन माणाया बचती आिण याी -
उपादन माणाया बचती या परिथतीच े वणन करत े. यामय े वत ूंया मोठ ्या
उपादनाम ुळे उोगस ंथेला िकमतीच े फायद े िमळतात . उोगस ंथा या ंचे उपादन
वाढवून आिण खच कमी कन मोठ ्या माणावर अथ यवथा साय क शकतात . हे
घडते कारण िक ंमत अन ेक वत ूंमये िवतरीत क ेली जात े.
याीची अथ यवथा अशा परिथतच े वणन करत े, यामय े पूरक वत ू आिण
सेवांया उपादनाम ुळे उदयोगस ंथेया दीघ कालीन सरासरी आिण िकरकोळ खचा त
कपात होत े. उपादना ंया स ंयेमुळे नहे तर िविवधत ेारे तयार क ेलेली काय मता
आहे. munotes.in

Page 16


औोिगक अथ शा
16 ५. वाढीव महस ूल आिण खचा त घट -
िवलीनीकरण उोगस ंथांना खच कमी करयास मदत करत े. उदाहरणाथ , समान
िवभागातील िक ंवा थानावरील उोगस ंथा खच कमी करयासाठी स ंसाधन े एक क
शकतात . नकल (Duplicate) सुिवधा टाळया जाऊ शकतात . उोगस ंथां यांया
ितपया पेा कमी िकमतीत काम क शकतात . अंितम उपादना ंया िक ंमती कमी
केया जाऊ शकतात .याम ुळे पध कांना बाजारात ून बाह ेर काढल े जाईल , जर त े
िकंमतया य ुात पधा क शकत नाहीत . खच कमी क ेयाने नयाच े माण वाढ ू
शकते आिण कमावल ेला महस ूल वाढ ू शकतो .
परंतु उोगस ंथांनी काळजी घ ेणे आवयक आह े. कारण ैितज एकीकरण
उदयोगस ंथेया नयावर िवपरत परणाम कन याया उपादन लाइनवर परणाम
क शकत े. ैितज एकीक रणाचे काही दोष खालीलमाण े आहेत.
१. बिहगत बचती - जर िवलीनीकरण आिण उया एकीकरणाचा यवसाय ख ूप मोठा
झाला आिण उच यवथापनामय े संघष असयास बिहग त बचतीला आिथ क
संकटाचा धोका असतो . यामुळे उपादन खच वाढू शकतो .
२. लविचकता भािवत करत े - िवलीनीकरणान ंतर, एकित उोगस ंथांकडे अितर
मनुयबळ आिण अिधक िया असतात , परंतु यासाठी अिधक जबाबदारीची
आवयकता असत े. एकित उोगस ंथांमये सव िवभागा ंमये समवय आिण
पारदश कता असण े आवयक आह े.
३. अिधका या ंकडून तपासणी - ैितज एकीकरणा मुळे मेदारी िनमा ण होऊ शकत े
आिण उोगस ंथा पधा िवरोधी पतच े पालन क शकतात . अशा म ेदारी ेाया
पधा ािधकरणा ंकडून तपास आकिष त क शकतात . कंपनीने येक वेळी हे िस
केले पािहज े क, ती बाजारप ेठेतील पधा कशी मया िदत करत नाही .

४. यवथापका ंारे कडक पय वेण - िसांतानुसार, ैितज एकामत ेचा परणाम
असा समवय होतो . यामय े िवलीन करणा या कंपयांमधील मता आिण स ंसाधन े
एकमेकांना पूरक असण े अपेित आह े. ैितज एकीकरण द ेखील म ेदारी तयार करत े.
समवयाचा अभाव अस यास , शीषक यवथापन कामगारा ंकडून खूप अप ेा ठेवते
आिण याम ुळे िय ेवर कठोर पय वेण आिण िनय ंण होत े. याम ुळे कामगारा ंमये
अशांतता िनमा ण होऊ शकत े.

ैितज एकीकरणाच े काही तोट े असयान े, आडया एकीकरणाच े फायद े तोट्यापेा
जात आह ेत हे उोगस ंथांनी िवचारात घ ेतले पािहज े. तसेच, उोगस ंथांमये पूरक
उपादना ंचा समाव ेश केला पािहज े िकंवा उप -उपादन े िवकिसत क ेली पािहज ेत. यामुळे
उोगस ंथांना सयाया उपादना ंचा फायदा िमळयास आिण िवमान िव िटकव ून
ठेवयास मदत होईल . तसेच, हे उोगस ंथांना अप ेित नफा िमळिवयात मदत कर ेल.
munotes.in

Page 17


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
17 २. अनुलंब एकीकरण - अनुलंब एकीकरण , हणज े उोगस ंथांमधील उपादन
िय ेचे टपे. उदाहरणाथ , उोगस ंथांमधील उपादनाया अवथा ा करण े,
उपादना ंवर िया करण े, यांचे अंितम उपा दनात पा ंतर करण े, यांचे िवपणन करण े
इयादी . उोगस ंथेने घेतलेला सवा त महवाचा िनण य हणज े याच े आदान (Input)
कसे िमळवायच े. ते संथेत तयार करायच े क खर ेदी करायच े? जेहा ते संथेमये तयार
करयाचा िनण य घेतला जातो . तेहा ते अनुलंब एकीकरण असत े. अनुलंब एकीकरण
ही एक अशी रणनीती आह े, जी एखाा उोगस ंथेला बा क ंाटदार िक ंवा
पुरवठादारा ंवर अवल ंबून न राहता याया उपादन िय ेया िविवध टया ंवर थ ेट
मालक घ ेऊन याया ऑपर ेशनची प ुनरचना क द ेते. उपादन िय ेया य ेक
टयावर या स ूम-िनणयांया एकीकरणाम ुळे येक उोगातील उया एकीकरणाची
पातळी ा होत े. िवलीनीकरण ह े उया एकीकरणासाठी धोरण हण ून वापरल े जाते.
दुसया शदा ंत, कया मालाचा प ुरवठा करणारी उोगस ंथा िवलीनीकरणासाठी
िनवडली जात े, यानंतर उया एकीकरण क ेले जाईल कारण एकित उोगस ंथा
याया कया मालाच े उपादन कर ेल.

उया एकीकरणावरील बहत ेक सािहय एजसी िसा ंत िकंवा यवहार खच ेमवक
लागू करत े आिण अशा कार े कायमतेया लाभाया ोता ंवर ल क ित करते. परंतु
काहीव ेळा अन ुलंब एककरण ही अप ूण पधची ितिया असत े िकंवा ते अपूणतेचे ोत
असू शकत े.

उया एकीकरणाची याी बहत ेकदा एखाा उोगस ंथांारे िनवळ आउटप ुट (मूय
जोडल ेले) आिण याया एक ूण उपादन (िव) या ग ुणोरा ने मोजली जात े. िनवळ
आउटप ुट हे उोगस ंथांचे वेतन, पगार आिण नफा या ंची बेरीज हण ून मोजल े जाते,
एकूण उपादन ह े िनवळ आउटप ुट आिण इतर क ंपयांकडून खर ेदी केलेया सामीया
बरोबरीच े असत े. जर एखाा उोगस ंथेने इतर क ंपयांसाठी प ूव िवकत घ ेतलेया
काही आदाना ंचे उपादन करयास स ुवात क ेली, तर याच े िनवळ उपादन वाढत े
आिण इतर िठकाणा ंहन आदान सािहयाची खर ेदी कमी झायावर , याया अन ुलंब
एकीकरणाची पातळी वाढत े. उोगस ंथा या ंया प ुरवठ्यावर अिधक िनय ंण
िमळिवयासाठी आिण या ंया स ंथेला अिधक पधा मक बनवयासाठी अन ुलंब
िवलीनीकरणाच े अनुसरण करतात .

१. पूण अनुलंब एकीकरण - जेहा उोगस ंसंथेला मालमा , संसाधन े आिण प ुरवठा
साखळीया अपीम िक ंवा डाउनीमच े पुनपादन करयासाठी आवयक असल ेले
कौशय उोगस ंथेया उपादन संचामय े िमळत े. तेहा त े पूण अनुलंब एकीकरण
असत े. हे ा करयासाठी उोगस ंथां उया एकीकरणाचा वापर करतात यांची
उिे. कधीकधी प ूण अनुलंब एकीकरण िवलीनीकरणासाठी पया य हण ून वापरल े
जाते. िवलीनीकरणाकड े जायाऐवजी , उोगस ंथा उया एकीकरणाचा अवल ंब
करतात .
munotes.in

Page 18


औोिगक अथ शा
18 २. आभासी अन ुलंब एकीकरण - जेहा उोगस ंथांकडे पुरवठा साखळीया
अपीम िक ंवा डाउनीम िवश ेष साधना ंची मालक असत े, तेहा त े अ ध-उया
एकीकरण असत े. उदाहरणाथ , जर क ंपनीने मालक याज वाढवयाच े फायद े
िमळिवयासाठी समता ग ुंतवणुकया वपात काही भागभा ंडवल ा क ेले असेल.

३. दीघकालीन करार - उया एककरणाचा सौय कार हणज े दीघकालीन करार .
उोगस ंथा खर ेदीचे काही घटक सतत ठ ेवतात .उपादन िवतरणातील िवस ंगती कमी
करणे हा उ ेश आह े, खच एका िविश मया देपयत िथर ठ ेवला जातो .

४. पॉट कॉ ॅट्स- जेहा उोगस ंथांना वरत इनप ुट िकंवा कया मालाची
आवयकता असत े तेहा उोगस ंथा पॉट कॉ ॅटसाठी जातात . कया मालाची
खरेदी जाग ेवरच क ेली जात े, हणून याला पॉट कॉ ॅट हणतात .

अनुलंब करा रांचे कार :
१. फॉरवड अनुलंब एकीकरण - जेहा उोगस ंथा उोगस ंथांमये फॉरवड
सलाय साखळीसह िवलीन होत े, तेहा याला फॉरवड एकीकरण हणतात . अेिषत
पुरवठा साखळी आह े- कया मालाच े उपादक - उपादक - िकरकोळ िवतरक . जर
एखादी उोगस ंथा एक उपादन स ंच अस ेल आिण ती िवतरकामय े िवलीन झाली
असेल तर ती फॉरवड अनुलंब एकीकरण आह े.

फॉरवड अन ुलंब एकीकरणाला अपीम इ ंिटेशन अस ेही हणतात . िकरकोळ
िवेयांची यश जात असत े िकंवा प ुरवठा साखळीया श ेवटी असल ेया
कंपयांकडे यांया माग े असल ेया उोगस ंथा खर ेदी करयासाठी प ैसे असतात .
हणून, फॉरवड विटकल इ ंिटेशन सामाय नाही .

२. बॅकवड हिट कल इ ंिटेशन - बॅकवड हिट कल इ ंिटेशन हणज े िजथ े एखादी
उोगस ंथा प ुरवठा साखळीमय े येयापूव एका टयावर द ुस या उोगस ंथामय े
िवलीन होत े. दुस या शदा ंत, ते याया प ुरवठादारा ंपैक एक समािव करत े.
उदाहरणाथ , याला ब ॅकवड हिट कल इ ंिटेशन हणतात कारण प ुरवठा साखळीमय े
उोगस ंथा माग े आह े. यामुळे, कचा माल उपादक , िनमाता आिण िवतरणाया
मूलभूत पुरवठा साखळीत - िवतरक कचा माल प ुरवठादार िक ंवा उपादक या ंयात
िवलीन होऊ शकतो . उया एकीकरणाचा हा कार अगदी सामाय आह े. याचे कारण
असे क प ुरवठा साखळीया श ेवटी असल ेया िवतरका ंकडे पुरवठादारा ंशी एकित
होयाची यश असत े.

३. संतुिलत एकी करण - संतुिलत एककरण ह े मागास आिण प ुढे दोही एकीकरणाच े
संयोजन आह े. उदाहरणाथ , जेहा एखादी क ंपनी प ुरवठा श ृंखलेत उदयोगस ंथेया
आधी िवलीन होत े, तसेच पुरवठा श ृंखलेत नंतर असल ेली कंपनी िवलीन होत े तेहा
संतुिलत एककरण होत े. संतुिलत एकामत ेमये पुरवठा सा खळीतील मागास तस ेच
अेिषत िदश ेने यवहारा ंचा समाव ेश होतो .
munotes.in

Page 19


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
19 अनुलंब एकीकरणाच े फायद े
अनुलंब एकीकरणाम ुळे उोगस ंथांना पुरवठा साखळीवर अिधक िनय ंण िमळत े.
उया एकीकरणाच े इतर लाभ िक ंवा फायद े आहेत. यांचा खाली उल ेख केला आह े.

१. मािहतीची उपलधता - अनुलंब एकीकरण उोगस ंथाना उपादन िय ेवर
अिधक िनय ंण ठ ेवयाची परवानगी द ेते. पुरवठा साखळी सदया ंमये मािहतीचा म ु
वाह आह े. मािहतीचा असा म ु वाह एका सदयाकड ून मािहती पास करयासाठी
लागणारा व ेळ कमी करयास मदत करतो द ुसयाला प ुरवठा साखळी . परणामी ,
मागणीतील बदला ंनुसार िय ेत बदल करयात अिधक लविचकता आह े, याम ुळे
पुरवठ्याची लविचकता स ुधारते.

२. खचात घट - उया एकीकरणाार े, उोगस ंथा आदान े (Input) खच कमी क
शकतात . जेहा उोगस ंथा एकतर कया मालाया उपादनाा रे िकंवा िवतरणाार े
एकित होतात , तेहा त े साखळीतील सदय कमी कन आिण याार े यांचे नफा
कमी कन खच कमी क शकतात . तसेच, उोगस ंथा उपादन िय ेत गत
तंानाचा अवल ंब क शकत े जे खच कमी करयास मदत क शकत े.

३. िविवधीकरण - उया एककरणाया मायमात ून संथा स ंथेमये गुंतवणूक
करतात . यातून संथेतील लोका ंया कौशयाचा उपयोग होऊ शकतो . िय ेसाठी
आवयक असल ेया कौशय स ंचामय े देखील त े मािहत होऊ शकत े.
िविवधीकरणाया आधार े, उोगस ंथा वतःला इतरा ंपेा वेगळे क शकत े.

४. गुणवा िनय ंण - उया एकीकरणाार े, उोगस ंथाच े उपादन िय ेवर
िनयंण अस ू शकत े आिण उपादनाया ग ुणवेवर देखील या ंचे िनयंण अस ू शकत े.
जर मागासल ेले एकीकरण अस ेल तर वापरल ेया कया मालाया ग ुणवेवर
उोगस ंथा िनय ंण ठेवू शकतात . फॉरविड ग इंिटेशनया बाबतीत , िवतरण स ुधारल े
जाऊ शकत े आिण उोगस ंथा अशा कार े उपादनाया ग ुणवेसाठी मानक स ंच
क शकत े.

५. कमी ाहक िक ंमती - पुरवठा साखळीया य ेक टयावर , पुरवठादाराला काही
माणात नफा िमळतो . अनुलंब एकी करणान ंतर, नवीन उोगस ंथा प ुरवठा
साखळीया दोन िब ंदूंवर नफा कमावत े. यामुळे नवीन उोगस ंथा कमी िकमती घ ेऊ
शकते.

६. भौगोिलक िवतार - अनुलंब एककरण नवीन क े उघडयास उोगस ंथाना मदत
करते

अनुलंब एकीकरणाच े तोटे -
अनुलंब एकीकरणाच े तोटे खाली लमाण े आहेत.
१. जात िक ंमत - जर उोगस ंथानी माग े अनुलंब एकीकरण क ेले आिण कचा माल
तयार क ेला, तर त े िकमान उपादनाया स ुवातीया टयात इतर प ुरवठादारा ंपेा
जात खचा सह उपादन क शकतात . याचे कारण अस े क उोगस ंथामधील munotes.in

Page 20


औोिगक अथ शा
20 लोकांकडे उपादना ंसाठी आवयक असल ेले कौशय नस ू शकत े. याम ुळे
यवथापकय ग ुंतागुंत होऊ शकत े.याचा एक प परणाम हणज े खचात वाढ आिण
मुय समत ेत घट होय .

२. नवीन त ंानाम ुळे होणार े तोटे- जर नवीन त ंान ख ूप वेगाने िवकिसत होत
असेल तर उया एकािमक उोगस ंथानी नवीन त ंानाचा अवल ंब करण े आवयक
आहे. उोगस ंथेला नवीन त ंानामय े गुंतवणूक करण े आवयक आह े. नवीन
तंानाचा अवल ंब करण े महागात पड ू शकत े. यातून उपादन खचा त भर पड ू शकत े. हे
अनुलंब एकीकरणाच े फायद े तटथ क शकत े.

३. कमी नफा - अनुलंब एकीकरण न ेहमीच फायद ेशीर अस ू शकत नाही .
उोगस ंथाना मोठी ग ुंतवणूक आिण कौशय आवयक अस ू शकत े. उोगस ंथा इतर
पुरवठादार िक ंवा िवतरका ंशी पधा क शकत नाहीत , जे आधीच बाजारात थािपत
आहेत.

४. लविचकता कमी करत े - बाजारातील थािपत क ंपयांमये अ नुलंब एकािमक
कंपयांपेा अिधक लविचकता असत े. उया एकािमक उोगस ंथाकड े पुरवठा
साखळीसह काही पया य आह ेत. परंतु वत ं पुरवठादार िक ंवा िवतरक िविश
उपादनाच े उपादन िक ंवा िवतरण करयात मािहत असतात . हणून या ंयाकड े
अिधक लविचकता अस ू शकत े.

५. समूह एकीकरण
समूह िवलीनीकरण िक ंवा एकीकरण ह े अस ंबंिधत यवसाय असल ेया दोन
उोगस ंथामधील एककरण आह े. दोन उोगस ंथा प ूणपणे िभन ेात िक ंवा िभन
भौगोिलक भागात आह ेत. अशा कारच े िवलीनीकरण उोगस ंथा या ंची काय वेगया
भौगोिलक ेात िवतारत करयासाठी िक ंवा या ंया उपादना ंची ेणी िवत ृत
करयासाठी उपय ु ठरतात .

समूह िवलीनीकरणाच े कार - एकित िवलीनीकरणाच े दोन कार आह ेत. युअर
कॉंलोम ेरेट िवलीनीकरण - जेहा दोन उोगस ंथा सामाईक नसतात . तेहा त े एक
समूह िवलीनीकरण असत े. काहीव ेळा उोगस ंथांचे उि यवसायाचा िवतार करण े
िकंवा उपादन ेणी वाढवण े हे असत े जर अशा उोगस ंथा िवलीन झाया तर याला
िम सम ूह िवलीनीकरण हणतात .

समूह िवलीनीकरणाच े फायद े-
१. यवसाय िविवधीकरण - समूह िवलीनीकरण असल ेया उोगस ंथा यांया
यवसायात िविवधता आण ू शकतात . उोगस ंथेला िविवधीकरणाचा फायदा होतो
आिण ती कमक ुवत बाजारप ेठांशी स ंबंिधत जोखमवर मात क शकत े. उोगस ंथा
एका यवसाय िवभागातील घसरणीया ितक ूल परणामावर मात क शकत े आिण
दुस या वैिवयप ूण िवभागात आपली चांगली कामिगरी ठ ेवू शकत े.
munotes.in

Page 21


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
21 २. िवतारत ाहक आधार - समूह िवलीनीकरण असल ेली उोगस ंथा आपली
उपादन े दुसया उोगस ंथेला िवक ू शकत े. याला ाहका ंचा पूणपणे नवीन स ंच िमळतो .
जो तो अयथा शोध ू शकत नाही . यामुळे ाहका ंचा आधार वाढतो आिण चा ंगला नफा
िमळया स मदत होत े.

३. माणाया बचती - दोन उोगस ंथा एक आयास स ंशोधन आिण िवकासाचा
खच आिण जािहरातचा खच कमी होऊ शकतो . खच वेगवेगया यावसाियक स ंचांमये
पसरल ेला आह े.

४. संसाधना ंचा वापर - कंलोमर ेट िवलीनीकरण उोगस ंथांना भा ंडवल आिण
मनुयबळ या सारया न वापरल ेया स ंसाधना ंचा वापर करयास मदत करत े. अितर
भांडवल यवसायाया िविवध ेांमये वापरल े जाऊ शकत े. हे आपल े अय ु त
मनुयबळ व ेगवेगया यवसायात वाप शकत े.

समूह िवलीनीकरणाच े तोटे- समूह िवलीनीकरणाच े फायद े असल े तरी याच े तोटेही
आहेत. समूह िवलीनीकरणाच े तोटे खालीलमाण े आहेत.

१. कॉपर ेट गहन स- यवसायातील व ैिवयता ल क ित करण े शय आह े. हे मुय
ऑपरेशसपास ून संसाधन े दूर वळव ू शकत े. संसाधना ंया अशा वळणाम ुळे खराब
कामिगरी होऊ शकत े.

२. पूवचा अन ुभव नाही - िवलीनी करण करणाया सम ुहात िवलीन होणाया
उोगस ंथांना एकम ेकांसोबत काम करयाचा कोणताही अन ुभव नाही . यामुळे एखाा
संथेमये हे यवथापन होऊ शकत े.

३. शासनाया समया - जेहा वेगवेगया स ेटअप असल ेया व ेगवेगया उोगस ंथा
एकमेकांमये िवलीन होतात , तेहा नवीन कॉपर ेट संकृती िवकिसत करण े, खूप
आहानामक असत े. अशा कारच े मतभ ेद उदयोगस ंथेया स ुरळीत कामकाजासाठी
समया िनमा ण क शकतात .

१.७ बाजार रचना

बाजाराची रचना एखाा स ंथेया व ैिश्यांचा संदभ देते, जी िक ंमत आिण आदाना ंया
िनधाराशी संबंिधत उोगस ंथाया वत नावर भाव पाडत े.उोगस ंथा रचना हा एक
महवाचा घटक आह े कारण याचा उोगस ंथाया वत नावर परणाम होतो .
संथांमधील पध ची पातळी , सवसाधारणपण े, कंपयांची संया, यांया उपादना ंची
िविशता , मागणीची लविचकता आिण उपादनाया िकमतीवरील िनय ंण यासारया
संघटनामक व ैिश्यांमधील बदला ंमुळे बाजाराची रचना बदलत े. कोणतीही बाजार
रचना िथर राहात नाही , ती संघटनामक व ैिश्ये आिण भौितक , आिथक, संथामक
आिण ता ंिक घटका ंमधील बदला ंमुळे बदलत राहत े. खालील कारणा ंमुळे बाजाराची
रचना सतत बदलत राहत े.
munotes.in

Page 22


औोिगक अथ शा
22 १. उपादन नम ुना - अनेक घटक उपादन पती िनधा रत करतात . उपादन पत
अनेक घटका ंारे िनधा रत क ेली जात े. हे तांिक घटक , आिथक घटक आिण
संथामक घटका ंमुळे बदल ू शकत े. अशा घटका ंया बरोबरीन े बाजाराची रचना बदलत े.
तंानातील बदला ंबरोबरच इतर घटका ंनुसार त े बदलत े.

२. मागणी नम ुना- उपनातील बदल , ाहका ंया आवडीिनवडी आिण पस ंतमय े
बदल, फॅशनमधील बदल , ाहका ंमधील उपन िवतरणातील बदल आिण बाजाराया
रचनेतील बदल याम ुळे उपादनात बदल करयाची मागणी , यांयाशी समवय
ठेवयासाठी बदल आिण अयावत क ेले जावे. मागणीत बदल होतो .

३. िवपणनाच े खच आिण नम ुने - कया मालाची िक ंमत, उपादनाया घटका ंची
िकंमत, िवपणन काय इयादी , बाजाराया स ंरचनेतील बदल िनित करतात . वाहतूक,
टोरेज, िवप ुरवठा आिण बाजाराची मािहती दान करणे यासारखी िवपणन काय
बाजाराची रचना िनित करतात .

४. सरकारी धोरण े - कर, अनुदाने, खरेदी आिण िव यास ंबंधी सरकारी धोरण े
बाजारातील कामा ंया कामिगरीवर परणाम करतात . सरकारी धोरणातील बदला ंनुसार
बाजाराची रचना बदलली पािहज े. िवची पातळी , कया मालाची खरेदी, यादी,
उपादनाची माा आिण सरकारया धोरणा ंमधील बदला ंसह बाजारप ेठेत नेणे यासारखी
काय.

५. तांिक बदल - तंानातील बदल यवसायाया माणात , कंपयांची संया आिण
यांया आिथ क गरजा ंमये समायोजनाार े बाजाराया स ंरचनेत बदल घडव ून
आणतात .

बाजार स ंरचनेचे िनधा रक-
१. खरेदीदार आिण िव ेयांची संया : एखाा िविश उपादनाची िव करणा या
खरेदीदार आिण क ंपयांची स ंया, बाजारातील पध या तरावर परणाम िनधा रत
करते. जर खर ेदीदार आिण िव ेयांची संया मोठी अस ेल, तर एकाच िव ेता िक ंवा
खरेदीदाराचा बाजारावर फारच कमी भाव पडतो . खरेदीदार िक ंवा िव ेयांची संया
उपादनाची िक ंमत ठरवत े. बाजारात फारच कमी उोगस ंथा असयास , उोगस ंथा
उपादना ंया िकमतीवर भाव टाक ू शकतात .

२. माणाया बचती - बाजार स ंरचना द ेखील उोगस ंथाया आकारावर िक ंवा
उपादनाया पातळीन ुसार िनधा रत क ेले जाते. जर उपादन मोठ ्या माणावर तयार
केले गेले तर, उोगस ंथाना मोठ ्या माणावर उपादनाच े फायद े िमळतात , ती याया
उपादना ंची िक ंमत कमी ठ ेवू शकत े आिण पधा मक फायदा िमळव ू शकत े. अशा
उोगसंथा हळ ुहळू संपूण बाजाराची मागणी िमळव ू शकतात आिण याम ुळे बाजारात
मेदारी िनमा ण होऊ शकत े.
munotes.in

Page 23


उोगस ंथांचे िसा ंत - १
23 ३. उपादनाच े वप - उपादनाची व ैिश्ये बाजाराची रचना ठरवतात . जर उपादन े
एकसंध असतील तर ती बाजारात याच िक ंमतीला िवकली जातात . पण वत ू वेगळी
केली, तर ती व ेगया िकमतीला िवकली जात े. जर उपादन अितीय अस ेल आिण
याला द ुसरा पया य नस ेल तर त े बाजारात म ेदारी िनमा ण करत े.

४. वेश अडथळ े - जर उोगस ंथा एका उोगात ून दुसया उोगात जायास
मोकया असतील , तर िक ंमत िथर राहील . या उोगात मोठ ्या संयेने उोगस ंथा
नफा िमळवतात .ते इतर िव ेते बाजारात आकिष त होतील . यामुळे पधमुळे भाव िथर
राहतात . परंतु वेश आिण बाह ेर पडयाच े वात ंय नसयास , बाजारात व ेगवेगया
िकंमती चिलत असतात . यामुळे बाजारात म ेदारी िनमा ण होऊ शकत े.

५. वतूंची गितशीलता - जेहा उपादन आिण उपादना ंचे घटक सहजपण े हलव ू
शकतात , तेहा बाजारात एकसमान िक ंमत चिलत होईल . यामुळे बाजारप ेठ
पधामक होईल . परंतु याया िवरोधात , जर उपादन आिण उपादना ंचे घटक म ुपणे
िफ शकत नसतील , तर वेगया उपादनासाठी बा जारात व ेगवेगया िक ंमती चिलत
असतात .

६. ाहका ंचे ान - खरेदीदार आिण िव ेयांना बाजारातील परिथतीबल परप ूण
मािहती असयास , िवेते एकाच उपादनासाठी िभन िक ंमत आका शकत नाहीत ,
अशा परिथतीत बाजारात समान िक ंमत असत े. मग बाजारात एकसमान िक ंमत असत े.
तथािप , खरेदीदारा ंना अप ूण ान असयास , िवेते िभन िक ंमती आका शकतात .

७. सरकारी हत ेप - कधी कधी बाजारावर सरकारची म ेदारी असत े बाजार
अयपण े सरकारार े िनयंित क ेले जातात . सरकार एकतर भारी कर लादत े िकंवा
कंपयांया व ेशास ितबंध करयासाठी यवसाय परवाना अिनवाय करत े.

१.८ सारांश

औोिगक अथ शामधील म ुख ेांपैक एक हणज े उोग संरचना आिण याचा
उोगाया कामिगरीवर होणारा परणाम समज ून घेणे. औोिगक अथ शामधील
उोगा ंचे वतन समज ून घेयासाठी िविव ध स ैांितक ितमान े वापर ली जातात .
सुवातीला , बाजाराची रचना समज ून घेणे आिण उोगस ंथाया स ंरचनेशी स ंबंिधत
उोगस ंथाया कामिगरीच े िनरीण करण े यावर ल क ित क ेले गेले. परंतु गेया
काही वषा त ीकोन बदलला आह े आिण आता व ैयिक क ंपयांया कायमतेला
महव िदल े जात आह े.

अनेक घटक उोगस ंथाची रचना आिण आचरण ठरवतात . उोगस ंथाची रचना ,
उोगस ंथाची िव , महसूल आिण नफा ठरवत े. बाजाराची रचना अन ेक घटका ंारे
िनित क ेली जात े. यात ाहका ंची काही व ैिश्ये समािव आह ेत, जसे क या ंचे
बाजाराबलच े ान , खरेदीदारा ंची स ंया, यांची अिभची , ाधाय े आिण सवयी .
अनेक व ेळा यवसायाच े काय यवथािपत करयासाठी िवलीनीकरण आिण munotes.in

Page 24


औोिगक अथ शा
24 अिधहणा ंचा अवल ंब केला जातो . हे कार उोगस ंथाया एकीकरणाच े कार आिण
यांचे फायद े याबल कप ना देतात.

थोडयात , रचना, आचरण आिण काय दशन हे अपािधकार बाजारामय े िनणय
घेयाचे मुख चालक आह ेत;

१.९

१. बाजार रचना हणज े काय? बाजार रचना आिण म ेदारी श या ंयातील स ंबंध
प करा .
२. उोगस ंथाची रचना काय आह े? उोगस ंथाया स ंरचनेचे िनधारक प करा .
३. बाजार स ंरचनांचे नमुने काय आह ेत?
४. िवलीनीकरण प करा . िवलीनीकरणाच े िविवध कार प करा .

१.१० संदभ
1) Louis Philips, “ Applied Industrial Economics”, Cambridge
University Press, 1998
2) paul. R. Ferguson, “Industrial Economics: Issues and Perspective”
MACMILLAN EDUCATION LTD Hound mills, Basingstoke,
Hampshire RG21 2XS and London
3) Luis M. Bill Cabral, “Introduction to Industrial Organizations” 2002,
The MIT Press Cambridge, Massachusetts. London, England
4) Malcolm C. Sawyer, “ The Economics of Industries and Firms”
1985, Taylor & Francis e -Library, 2005.
5) Ho Ma 2000, “ Comparative advantage and Firm’s performance”
CR Vol l0(2)
6) Stigler, G. “A Theory of Oligopoly,” The Journal of Political
Economy, 72(1), 44 -61, (1964) 7 Bresnahan, Tim “Empirical
Studies with Market Power,” Handbook of Industrial Organization,
vol. II, chap. 17.


munotes.in

Page 25

25 २
उोगस ंथांचे िसा ंत - २
घटक रचना :
२.१ उिे
२.२ तावना
२.३ माणा ंया बचती

२.४ उपादन िभनता

२.५ भांडवलाची आवयकता

२.६ अपािधकारातील िक ंमत धोरण

२.७ परपरावल ंबनाचे िसा ंत

२.८ गु संगनमत आिण िक ंमत न ेतृव

२.८ िकंमत मया दा

२.९ सारांश

२.१०
२.१ उि े
१. मोठ्या माणात उपादनाच े फायद े समज ून घेणे.
२. उोगस ंथाया उपादन िभनत ेचे मूयमापन करण े.
३. उोगस ंथाया भा ंडवल आवयकता ंचे मूयांकन करण े.
४. संगनमतार े परपरावल ंबनाया िसा ंतांचा अया स करण े.
५. उोगस ंथाया ग ु संगनमत य ूहरचनाच े परीण करण े.
२.२ तावना
औोिगक अथ शा हणज े उोग , यांया समया आिण या ंचा समाजाशी असल ेला
संबंध या ंचा अयास होय . हा िवभाग क ंपयांसाठी मोठ ्या माणात उपादनाया
फाया ंची चचा करतो . मोठ्या माणावर उपादन कन , उोगस ंथा उपादन खच
कमी क शकतात . उपादन िभनता धोरणा ंचे पालन कन उोगस ंथा ाहका ंना munotes.in

Page 26


औोिगक अथ शा
26 आकिष त क शकतात . उपादना ंमये फरक कन त े बाजारात नवीन क ंपयांया
वेशास ितब ंिधत क शकत े. याचा फायदा बाजा रात सयाया उोगस ंथांना
होतो.
परंतु भांडवलाया गरज ेया मागणीन ुसार उोगस ंथाच े वप बदलत े. उोगस ंथानी
यांया यवसायाया वपावर अवल ंबून या ंया भा ंडवलाया गरजा ंचे िनयोजन
करणे आवयक आह े. भांडवलाची गरज ओळख ून आिण याची आगाऊ यवथा
केयाने उोगस ंथा चा ंगला नफा िमळिवयासाठी स ुसज होऊ शकत े. उपादनाची
िकंमत ठरवण े हा एक महवाचा िनण य आह े. अपािधकार बाजारामय े फार कमी
उोगस ंथा आह ेत. या उोगस ंथाना एकम ेकांची िक ंमत आिण आदाना ंचे िनणय
मािहत असतात . जर या ंनी एकम ेकांशी पधा केली तर त े पूणपणे परपरावल ंबी
बनतात . या परिथतीत िक ंमत आिण आदाना ंचा िनण य इतर उोगस ंथाया
िनणयांवर अवल ंबून असतात . जर बाजारातील उोगस ंथानी एक य ेऊन स ंगनमत
केले तर या ंना जात नफा िमळ ू शकतो .

२.३ माणा ंया बचती

आधुिनक यव सायाच े वैिश्य हणज े मोठ्या माणात उपादन . उपादन माणा ंया
बचती ह े मोठ्या माणात उपादन िकमतीच े फायद े आहेत. आदानासह सरासरी िक ंमत
कमी झायास उोगस ंथा माणा ंया बचती िक ंवा क ेलची अथ यवथा िमळत े. दुस-
या शदात , जर त े मोठ्या माणाव र काय रत अस ेल, तर उोगस ंथांना िकमतीच े फायद े
िमळतात .

माणाया बचतीचा िसा ंत आदाना ंया वापराच े माण आिण उपमा ंया
आदाना ंमधील स ंबंधांचा अयास करतो . माणाया बचतीचा िसा ंत उपादनाया
िविवध तरा ंवर सरासरी उपादन खचा या भावाचा अया स करतो . जसे क
संसाधना ंचा काय म वापर कन प ुट तयार करयासाठी सव शय यन क ेले जातात .
दीघकालीन सरासरी खच व याला 'केिलंग व ' असे हणतात . कारण त े माणाया
अंतगत-बिहगत बचतीचा सब ंध दश वते.

चेबरिलनया मत े, जेहा ऑपर ेशनचे माण िक ंवा उपादनाया घटका ंचा वापर वाढतो
तेहा उपादनाया घटका ंची काय मता िवश ेषीकरण िक ंवा िवश ेष तंानाया
वापराम ुळे उपादनाया घटका ंया काय मतेमुळे वाढत े.

माणाया बचतीची स ंकपना खालील िचाया मदतीन े प क ेली जाऊ शकत े.





munotes.in

Page 27


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
27 आकृती २.१: दीघकालीन सरासरी खच व आिण माणाया बचती

आकृतीमय े, LAC हा दीघ कालीन सरासरी खच व आह े आिण SAC1, SAC 2,
SAC3, SAC 4, आिण SAC5 हे अपकालीन सरासरी खच व आह ेत. LAC हा
SAC साठी पिश का आह े. LAC हे सव पिश का िब ंदूंचे थान आह े. LAC आदाना ंया
कोणयाही तरावरील उपादनाची िकमान स ंभाय सरासरी िक ंमत दश वते. जर
कोणयाही उोगस ंथाना उपादनाची OA पातळी तयार करायची अस ेल. हे सरासरी
िकंमत SAC1 वर SA1 वनपती आकार िनवड ेल. उोगस ंथा G िबंदूवर या व वर
काय करेल. जर OB आउटप ुट तयार क इिछत अस ेल, तर ते ASC2 लांट िनवड ेल
आिण त े िबंदू H वर काय करेल. याचमाण े उोगस ंथा िब ंदूवर काय करेल.

सरासरी िक ंमत LAC ला पिश का आक ृती १.५ सूिचत करत े क, उोगस ंथा कमी
खचात जात उपादन द ेऊ शकत े. आदाना ंची OM पातळी इ तम उपादन आह े.
कारण उपादनाया या तरावर उपादनाची िक ंमत सवा त कमी आह े.

LAC आदाना ंया OM पातळीपय त खाली य ेते आिण न ंतर ते वरया िदश ेने खाली य ेते.
याला U आकार आह े. हे U आकाराच े आहे कारण LAC यांया िकमान िब ंदूवर SAC
ला पिश क नाही . आदाना ंया OM तराप ूव LAC यांया कमी होत असल ेया
भागावर स ॅकला पश करत े. जे दशवते क उपादन खच कमी कन उपादन
वाढवयास आणखी वाव आह े. परंतु िबंदू I िकंवा OM पातळीया आदाना ंनंतर, LAC
यांया वाढया भागावर LAC ला पिश का आह े. हे सूिचत करत े क, उपादन पातळी
OM या पलीकड े उपादन वाढयास उपादन खच वाढतो . LAC ला 'िलफाफा व '
असे हणतात . कारण त े SAC ला यापत े. याला िनयोजन व द ेखील हटल े जाते
कारण िनमा ता LAC वरील उपादनाची कोणतीही पातळी िनवड ून LAC वरील
कोणत ेही आउटप ुट िनयोजन क शकतो . खालया बाज ूने उतार असल ेला LAC
माणाया बचतीला कारणीभ ूत ठ शकतो . मोठ्या माणावर अथ यवथा ंमुळे
उोगस ंथा उपादन खच कमी क शकत े. उोगस ंथाार े खालील अथ यवथा ंचे
िनरीण क ेले जाते.
munotes.in

Page 28


औोिगक अथ शा
28 माणाया बचतीच े ोत खालीलमाण े आहेत
१. कायम त ंानाचा वापर :
थम, उोगस ंथा आपया काय पतीत वाढ करत असताना , ती अिधक िविश
आिण ता ंिक ्या अिधक काय म, यंसामी मोठ ्या माणात उपादनासाठी वाप
शकते. यामुळे ित स ंच उपादन खच कमी होतो .

२. मांची िवभागणी :
दुसरे हणज े, जेहा कामकाजाच े माण वाढवल े जाते आिण अिधक म आिण इतर
घटक कायरत असतात , तेहा कामाची व ेगवेगया भागात िवभागणी करण े शय होत े.
दुस या शदात , म िवभागणी मोठ ्या माणात शय होत े. म आिण िविवधीकरणाच े
िवभाजन मोठ ्या माणावर उपादन खच कमी करत े, कामगार उपादन िय ेत िविश
काय करयासाठी िवश ेष बन ू शकतात . सामायतः , कामगार उपादन िय ेत एक
काय करतात आिण याला यात अन ेक काय करावी लागतात . यापेा ते अिधक
कायमतेने काम क शकतात . यामुळे उपादन वा ढते आिण उपादन खच कमी
होतो.

३. घटका ंया अिवभायत ेमुळे अथयवथा :
कॅडोर आिण जोन रॉिबसनसारया अथ शाा ंनी घटका ंया अप ूण िवभायत ेमुळे
उवल ेया माणाया बचती पीकरण िदल े. यांचे हणण े आहे क, बहतेक घटक
भारी आह ेत. ते अिवभा य असतात , जेहा उोगस ंथा मोठ ्या स ंयेने परवत नीय
घटक वापरत े, तेहा अशा अिवभाय मोठ ्या घटका ंचा वापर या ंया सवच मत ेवर
केला जातो . याम ुळे उच उपादन िमळ ू शकत े. यामुळे उपादन खच कमी होतो .
घटका ंया या महागड ्या अिवभाय स ंचांसह ए क लहान उपादन तयार क ेयास ,
उपादनाची सरासरी िक ंमत वाभािवकपण े जात अस ेल.

४. िवपणन अथ यवथा :
एखाा उोगस ंथाना मोठ ्या माणावर खर ेदी-िवचा यावसाियक फायदा िमळ ू
शकतो . मोठ्या माणावर काय रत असल ेया उोगस ंथाना मोठ ्या माणात कचा
माल खर ेदी करयाचा फायदा होऊ शकतो . कया मालाचा प ुरवठादार सवलती द ेऊ
शकतो परणामी उपादन खच कमी होतो . उोगस ंथा हा फायदा ाहका ंना देऊ
शकते. ते उपादन कमी िकमतीत िवक ू शकत े. यामुळे उोगस ंथा यवसाय वाढ ू
शकतो .

५. आिथ क अथ यवथा :
मोठ्या माणावर काय रत असल ेया उोगस ंथाना आिथ क लाभ िमळतो .
उोगस ंथाना ब ँकांकडून कज िमळवण े सोपे होते. कारण उोगस ंथाना बाजारात
िता आह े. पुढे, मोठ्या उोगस ंथा भा ंडवली बाजारात रोख े आिण टॉक अिधक
अनुकूल अटवर िवक ू शकतात . यामुळे यावसािय क हेतूंसाठी आवयक िनधी
उभारयाचा खच कमी होतो .
munotes.in

Page 29


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
29 ६. जोखीम सहन करयाची मता :
मोठा उोग ितक ूल काळात उभा राह शकतो . ते ितक ूल वेळेची भिवयवाणी क
शकते आिण अशा परिथतना तड द ेयासाठी आगाऊ यवथा क शकत े.
उदाहरणाथ , नजीकया भिवयात टंचाईची अप ेित शयता असयास त े कचा माल
साठव ू शकत े. अशाकार े, मोठ्या माणावर चालणाया उोगाची जोखीम सहन
करयाची मता लहान माणात चालणाया कोणयाही उोगाप ेा जात असत े.

७. यवथापकय अथ यवथा :
मोठ्या माणावर काय रत असल ेली उोगस ंथा िविवध ेातील ता ंना िनय ु क
शकते. ते वेगवेगया िवभागा ंसाठी यवथापक िनय ु क शकत े जे उपादन आिण
उपादकता स ुधारयासाठी या ंया कौशयाचा अ ंितम िनण य घेयाची मता वाप
शकतात . हे उपादन खच कमी करयास मदत करत े आिण उपादन आिण काय मता
वाढवत े.

वर नम ूद केलेया माणाया बचतीम ुळे, दीघकालीन सरासरी खच व खाली उतरतो .

२.४ उपादन िभनता

उपादन िभनता हा एक कारचा व ेश अडथळा आह े. बेनने याया अयासात
उपादनातील िभनता हा व ेशाचा अडथळा हण ून नम ूद केला आह े. यामुळे नवीन
कंपयांचा व ेश कठीण होतो . उपादनातील फरक उोगस ंथाया वत नावर अवल ंबून
असतो . हे उोगस ंथाया उपमा ंवर देखील अवल ंबून असत े. चबरिलनन े मेदारीया
पधत उपादनाया फरकावर अिधक भर िदला . चबरिलनया मत े, हे एकािध कारशाही
पधचे वेगळे वैिश्य आह े.

मेदारी पधा अंतगत, उपादन े एकस ंध नसतात . वेगवेगया उोगस ंथाची उपादन े
एकमेकांपासून थोडी व ेगळी असतात ; हणून, ते एकम ेकांसाठी जवळच े पयाय आह ेत. या
उपादना ंमये काही माणात एकािधकार आह े. यामुळे मेदारी असल ेया पधा मक
बाजारप ेठेत पधा असत े. तशीच म ेदारीही असत े. उपादन िभनत ेचे माण िजतक े
मोठे असेल िततक एकािधकार श आह े.

उपादन िभनत ेचे दोन आधार आह ेत-
१. उपादनाया व ैिश्यांवर आधारत उपादन िभनता - जेहा कोणतीही
उोगस ंथाचा आकार , रंग िडझाइन कहर , िवशेष पेटंट वैिश्ये, यापार िचह आिण
यापार नावा ंमये बदल आणत े.तेहा याच े उपादन इतरा ंपेा वेगळे बनत े. अशा
कारची उपादन िभनता अितवात असयास , खरेदीदार या ाधाया ंशी संबंिधत
उोगस ंथाशी जोडल ेले अस तात. कधीकधी उोगस ंथा ग ुणामक बदला ंारे
उपादनात फरक आणतात . उदाहरणाथ कया मालाची ग ुणवा बदल ून. अशा
उपादनातील फरकाम ुळे उोगस ंथाना उपादनाची मागणी वाढयास मदत होत े.
उपादनाया िभनत ेारे ख रेदीदारा ंना बाजारप ेठेत आकिष त करयाचा द ुसरा माग munotes.in

Page 30


औोिगक अथ शा
30 हणज े जािहराती करण े आिण खर ेदीदारा ंना उपादनाया प ॅिकंग रंगाया िडझाइनमय े
केलेया बदला ंची जाणीव कन द ेणे.

२. उपादनाया िवया अटी - या करणात , उपादनाची िव करताना
उपादकान े िदल ेया स ेवांया आधार े उपादन व ेगळे केले जात े. जर एका
उोगस ंथाार े दान क ेलेया स ेवा इतर खर ेदीदारा ंारे दान क ेलेया स ेवांपेा
वेगया असतील तर चा ंगया स ेवा द ेणाया उोगस ंथाकड े आकिष त होतात .
उदाहरणाथ , िवनयशीलता , सौजय , सेसमनचा टोन , िवेयाया थानाची सोय इ .
फरक क शकता त.

उपादन िभनता द ेखील ैितज उपादन िभनता आिण अन ुलंब उपादन िभनता
हणून वगक ृत आह े.

१. अनुलंब उपादन िभनता - जेहा उपादक उपादनाया ग ुणवेवर जोर द ेतो.
तेहा अन ुलंब उपादन िभनता य ेते. तो उपादनाची ग ुणवा स ुधारयाचा यन
करतो . जेहा उपादक उपादनाची ग ुणवा ेणीसुधारत करतो . तेहा तो खालया
गुणवेपासून उच ग ुणवेया ेणीमय े वरया थानावर जातो .तेहा बाजार
उपादनाया िविवध ग ुणांची भूिमका बजावत े. उच-गुणवेया उपादना ंसाठी उच
िकंमत मोजयास तयार असल ेया बाजारप ेठेतील अिधक ाहका ंना आकिष त
करयासाठी उपादनाची ग ुणवा स ुधारली जात े.

२. ैितज उपादन िभनता - िविश व ैिश्यांया आधार े उपादना ंमये फरक क ेला
जातो. तेहा याला न ृय ैितज उपादन िभनता हणतात . या करणात , िविश
उपादनामय े या उपादनाया व ैिश्यानुसार फरक क ेला जातो . उदाहरणाथ ,
बाजारातील इतर क ंपयांपेा या उपादनाची रचना िक ंवा रंग बदलला जातो . हे
उपादका ंना बाजारप ेठेत ाहका ंना आकिष त करयास मदत करत े.

१. मागणीत वाढ - उपादनाचा म ुय उ ेश हण जे बाजारप ेठेत मोठ ्या स ंयेने
ाहका ंना आकिष त करण े. जेहा उपादना ंमये फरक क ेला जातो त ेहा त े
बाजारप ेठेतील म ेदारीया िविश घटका ंवर म ेदारी िनमा ण करत े. या म ेदारी
घटकाम ुळे, उोगस ंथा उपादनासाठी मोठ ्या स ंयेने ाहका ंना आकिष त कन
अिधक िक ंमती आका शकत े. िवभेिदत उपादना ंया िकमती वाढव ून फॉम आपली
मेदारी वापन महस ूल वाढव ू शकतो .

२. ाहका ंना फायदा - ैितज िक ंवा अन ुलंब उपादन िभनता उपादनात बदल
आणत े. बदल ग ुणामक असतात िक ंवा ाहका ंना उपादना ंची अिधक िविवधता िमळत े.
ाहकांना या ंया आवडीन ुसार आिण आवडीन ुसार उपादन िमळ ू शकत े.

३. उच िक ंमत- उोगस ंथा एखाा उपादनामय े अितर व ैिश्ये सादर करत े.
हणून, ती उच िक ंमत आका शकत े. उपादनातील एकच बदल त े उपादन कमी
सामाय आिण याया पया यांपेा चा ंगले बनवत े. उपादन इतर उपादना ंपेा वेगळे
असयान े ाहक जात िक ंमत मोजायला तयार असतात . munotes.in

Page 31


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
31
उपादन िभनत ेचे तोटे -
उपादन िभनता न ेहमीच फायद ेशीर अस ू शकत नाही . कधीकधी याच े तोटे अ सू
शकतात .
१. हे महस ूल वाढीची हमी द ेऊ शकत नाही .
२. उपादनात फरक आणयासाठी ख ूप वेळ आिण श लाग ेल.
३. ाहक िकमतीया फरकाशी स ंलन जात िक ंमत देऊ शकत नाहीत .

२.५ भांडवलाची आवयकता

भांडवल आवयकता उोगस ंथाना यवसायासाठी आवयक असल ेया भा ंडवलाची
रकम ओळखण े आवयक आह े. उोगस ंथानी उपादन स ु करयाप ूवच
यवसायात ग ुंतवणूक करण े आवयक आह े. पुहा, कया मालाया खर ेदीपास ून ते
उपादन िवकयापय त आिण िवन ंतरया स ेवा पुरवयासाठी उोगस ंथाना भा ंडवल
आवयक आह े. फमया भा ंडवलाया गरजा या क ेलेया ऑपर ेशननुसार व ेगवेगया
असतात .

यवसायासाठी आवयक असल ेया भा ंडवलाया ेणी खालीलमाण े आहेत.

१ िथर भा ंडवल - िथर भा ंडवल ही क ंपनीची िथर मालमा ंमये केलेली गुंतवणूक
आहे. यवसायाया कायमवपी िक ंवा दीघ कालीन आिथ क गरजा ंसाठी
उोगस ंथांना भा ंडवल आवयक असत े. सामायतः , ते ख रेदीसाठी वापरल े जात े
िथर मा लमा जस े क जमीन आिण इमारती , यंसामी आिण उपकरण े, फिनचर इ.
िथर भा ंडवलाची ग ुंतवणूक ही दीघ कालीन ग ुंतवणूक असत े आिण ती लवकर काढता
येत नाही .

नवीन क ंपनी थापन करताना तस ेच यवसायाया िवताराया व ेळी िथर भा ंडवल
आवयक आह े. िथर भा ंडवलाची आवय कता खालील घटका ंनी भािवत होत े.

१. यवसायाच े वप : भांडवली मालम ेची आवयकता यवसायाया वपावर
अवल ंबून असत े. काही क ंपयांसाठी आवयकता मोठी आह े उदाहरणाथ , सावजिनक
उोगस ंथा जस े रेवे. परंतु ेिडंग कंपयांसाठी िथर भा ंडवलाची आवयक ता कमी
असेल.

२. यवसायाचा आकार : जर उोगस ंथाया ऑपर ेशनचा आकार मोठा अस ेल, तर
याला िथर मालम ेत मोठी ग ुंतवणूक करावी लाग ेल, अशा उोगस ंथाची िथर
भांडवलाची आवयकता लहान माणात काय रत असल ेया उोगस ंथापेा मोठी
आहे.

३. उपादना ंचे कार : टील िसम ट आिण ऑटोमोबाईस सारया ग ुंतवणुकया
वतूंचे उपादन करणाया उोगस ंथांना साबण , टूथपेट, टेशनरी इयादीसारया
ाहकोपयोगी वत ूंचे उपादन करणाया उोगस ंथांपेा मोठ ्या माणावर भा ंडवलाची
आवयकता असत े. munotes.in

Page 32


औोिगक अथ शा
32
४. उपादनाची िया : मोठ्या ऑटोम ेशन असल ेया उोगस ंथांना अध -
वयंचिलत ला ंट िनवडणाया िक ंवा वत ूंया उपादनासाठी व ैयिकल मावर अिधक
अवल ंबून असल ेया उोगस ंथांया त ुलनेत मोठ ्या माणात िनित भा ंडवलाची
आवयकता असत े. याचमाण े, जर एखाा उो गसंथेने आपया उपादना ंसाठी
आवयक असल ेले घटक आपया कारखायात तयार करयाऐवजी बाजारात ून खर ेदी
केले तर, वत: घटक तयार करणाया उदयोगस ंथेया त ुलनेत कमी िथर भा ंडवल
आवयक आह े, उदाहरणाथ ऑटोमोबाईल क ंपनीचे असबिलंग युिनट्स.

५. पेमटची पत : जर िथर मालमा , िवशेष यंसामी आिण उपकरण े ताकाळ
पेमट कन खर ेदी केली गेली असतील , तर उोगस ंथेने पेमट हा िक ंवा भाड ेतवावर
केयास अिधक रकम िनित भा ंडवल आवयक आह े.

२. कायरत भा ंडवल : दैनंिदन यवसायाची काम े करयासाठी लागणार े भांडवल हणज े
खेळते भांडवल. चालू मालम ेमये गुंतवलेला हा िनधी आह े. उदाहरणाथ , याया
कमचा या ंचे वेतन िक ंवा पगार , कजाची परतफ ेड, टॉक -इन-ेड, इ.याला िफरत े
भांडवल हणतात कारण चाल ू मालम ेमये गुंतवलेली बहत ेक रकम कज दारांया
वसुलीार े आिण वतूंया रोख िवार े वसूल केली जात े आिण प ुहा होत े. कायरत
भांडवलाची आवयकता िनधा रत करणार े घटकयवसाय स ुरळीत आिण काय मतेने
चालवयासाठी य ेक उोगस ंथांना प ुरेसे खेळते भांडवल आवयक असत े.
वेगवेगयाउोगस ंथांसाठी ख ेळया भा ंडवलाची गरज व ेगळी असत े. हे यवसायाच े
वप आिण आकार यावर अवल ंबून असत े. खेळया भा ंडवलाया गरजा ंवर परणाम
करणार े घटक आह ेत –

१. यवसायाच े वप : उपादक क ंपयांची ख ेळया भा ंडवलाची आवयकता
सामायतः जात असत े, कारण वीज आिण ट ेिलफोन उोगस ंथा या ंसारया
सावजिनक स ुिवधा आिण हॉट ेस, रेटॉरंट्स इयादी समया कमी माणात ख ेळया
भांडवलान े यवथािपत क शकतात . यांचे यवहार रोख आधारावर क ेले जातात
आिण या ंया यादीया गरजा कमी आह ेत.

२. यवसायाचा आकार : येक उोगस ंथांनाया ख ेळया भा ंडवलाची आवयकता
िनित करयासाठी यवसायाचा आकार हा एक महवाचा घटक आह े. जर उोगस ंथा
मोठी अस ेल आिण ितया यवसायाच े माण मोठ े अ सेल तर , खेळया भा ंडवलाची
आवयकता ख ूप मोठी आह े. कारण ितला अिधक यादी आवयक आह े.

३. उपादन च : एखाा उोगस ंथांना याया कया मालाच े तयार मालामय े
पांतर करयासाठी लागणारा कालावधी यवसाय च हणतात . जर यवसाय चाची
लांबी मोठी अस ेल, तर ख ेळया भा ंडवलाची आवयकता अिधक असत े आिण उलट .
परंतु उपादन चाची ला ंबी उपािदत उपादनाया वपावर आिण वापरल ेया
तंानाया वपावर अवल ंबून असत े. उदाहरणाथ , कार आिण काप ूस कापड munotes.in

Page 33


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
33 यांसारया उपादना ंसाठी, उपादन च ट ेशनरी, सदय साधन े इयादया
उपादनाप ेा जात आह े.

४. इहटरीची उलाढाल : संपलेया टॉकच े िवमय े पांतरत होणारा दर िक ंवा
वेळ हणज े इह टरीची उलाढाल . उच इह टरी टन ओहर असल ेया उोगस ंथांना
कमी काय रत भा ंडवल आवयक असत े. कारण उच उलाढाल दर असल ेया
उोगस ंथांना टॉकमय े कमी ग ुंतवणुकची आवयकता असत े.

५. उोगस ंथांचे िवीय धोरण : जर उोगस ंथांना या ंया ाहका ंना उदार ेिडट
सुिवधा प ुरवत असतील तर , ेिडट अटी द ेताना कठोर असल ेया उोगस ंथांपेा
जात ख ेळते भांडवल आवयक आह े. जेहा ाहका ंना उदार आिण दीघ कालावधीच े
ेिडट िदल े जाते, तेहा उोगस ंथांचे फंड कज दारांशी जोडल े जाता त. यामुळे खेळया
भांडवलाची जात गरज भासत े.

२.६ अपािधकारातील िक ंमत धोरण

अपािधकार बाजार ही अशी बाजारप ेठ आह े, िजथे काही उोगस ंथा असतात . काही
उोगस ंथा एकम ेकांना चा ंगया कार े ओळखतात . बाजारातील उोगस ंथाचा िनण य
इतर क ंपयांया िनण यावर परणाम करतो . अपािधकार बाजारामधील उोगस ंथा
एकसंध िकंवा िभन उपादन े तयार करतात . केवळ काही उोगस ंथा अपस ंयक
बाजारप ेठांमये एकस ंध िकंवा िभन उपादन िवकत असयान े येक उोगस ंथाया
कृतीचा उोगातील इतर क ंपयांवर परणाम होतो .

१. चबरिलनच े ाप - अपािधकार बाजारामय े आदान े आिण िक ंमती कशा ठरवया
जातात ह े सुचवयासाठी ो . चबरिलनन े ाप िवकिसत क ेले. चबरिलन स ूिचत करत े
क, जर एका लहान गटातील उोगस ंथांना या ंचे परपरावल ंबन लात आल े, तर ते
जातीत जात नफा िमळव ून िथर समतोल साध ू शकतात आिण सव जण म ेदारी
नयाचा आन ंद घेऊ शकतात . यांया मत े जर उोगस ंथा या ंचे परपरावल ंबन
ओळखत नसतील तर या ंयाकड े एकतर क ुनट समतोल अस ू शकतो (जेथे
उोगस ंथा अस े गृहीत धरत े क ितच े ितपध उपादनाच े माण िथर ठ ेवतील)
िकंवा बा ड संतुलन (जेथे उोगस ंथा अस े गृहीत धरत े क, ितचे ितपध िक ंमत
िथर ठ ेवतील ) .

परंतु चबरिलनया मत े,उोगस ंथांना या वत ुिथतीची चा ंगली जाणीव आह े क,
पधकांया िक ंमत आिण माणावरील िनण यांचा उोगस ंथांया समतोल िथतीवर
य आिण अय भाव पडतो . अशा भावा ंया आकलनासह , अपस ंयक
उोगस ंथा सम ूहातील सव कंपयांसाठी म ेदारी नयासह िथर समतोल साध ू
शकतात .

चबरिलनच े ाप खालील आक ृतीया मदतीन े प क ेले आहे.

munotes.in

Page 34


औोिगक अथ शा
34 आकृती २.२: िथर समतोल
आकृतीमय े, DD हा मागणी व आह े आिण OK हे उोगस ंथा A चे दान आह े.
PM ही उोगस ंथा A ची िक ंमत आह े. उोगस ंथा BCD ला मागणी व मान ेल. हे
माण KB तयार कर ेल. जसे क उोगस ंथा B बाजारात व ेश करत े, िकंमत घसरत े
आिण OP या बरोबरीची होत े. परणामी , उोगस ंथा A, OA पयत दान े कमी कर ेल.
यामुळे OPM पयत िकंमत वाढ ेल. उोगस ंथा B ला कळत े क ही िक ंमत OPM
चांगली िक ंमत आह े आिण याम ुळे ती बदलणार नाही आिण दान पातळी बदलणार
नाही.

२ दंतुर मागणी व आिण िकमतीच े िनधा रण (असंगनमत )
हॉल आिण िहच यांनी या ंया ‘‘Price Theory and Business Behaviour’ या
लेखात, अपस ंयक बाजारातील िक ंमत-लविचकता प करयासाठी द ंतुर मागणी
व हा शद वापरला आह े. पॉल वीझी या ंनी थमच , अपािधकार बाजारातील
समतोल समजाव ून सांगयासाठी द ंतुर मागणी व साधन हण ून वापरल े.
उपादन भ ेदभावािशवाय अपािधकार अ ंतगत, जर एखाा उोगस ंथेने िकंमत
वाढवली , तर ती ितच े सव ाहक गमाव ेल. यामुळे ही फम आपया िक ंमतीत बदल
करणार नाही . वैकिपकरया , उपादन िभनता नसल ेया उोगस ंथा औपचारक
िकंवा अनौपचारक करार क शकतात आिण िकमतीची ताठरता राख ू शकतात .
आकृती २.३: दंतुर मागणी व
munotes.in

Page 35


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
35 आकृतीमय े, DKD 1 हा मागणी व आह े. यात K िबंदूवर एक द ंतुर िबंदू आहे. मागणी
वाचा DK भाग अिधक लविचक आह े. तर मागणी वचा KD1 भाग कमी लविचक
आहे. मागणी वचा वरचा भाग अिधक लविचक असतो . कारण बाजारातील
उोगस ंथा कोणयाही उोगस ंथेने िकंमत वाढिवयास िक ंमत वाढवत नाहीत . OP
िकमतीप ेा जात िक ंमत वाढवयास ाहक गमावयाची या ंना भीती वाटत े. मागणी
वचा खालचा भाग लविचक असतो . कारण कोणयाही उोगस ंथेने ि कंमत कमी
केयास उोगस ंथा या उोगस ंसंथेचे अनुसरण करतात . कोणयाही उोगस ंथेने
िकंमत कमी क ेयास ाहक गमावतील , अशी भीती या ंना वाटत े.

िकंमती वाढवयान े उोगस ंथा ाहक गमाव ू शकतात आिण िक ंमत कमी क ेयाने
मागणीया माणात फारशी वाढ होणार नाही .कारण इतर उोगस ंथा या
उोगस ंथाच े अनुसरण करतात , जी िक ंमत कमी करत े तीच िक ंमत बाजारात असत े.
OP िकंमत कधीही बदलत नाही . यामुळे, िकंमत ताठर िक ंवा िचकट होत े.

आकृती २.४: दंतुर मागणी व आिण िक ंमत ताठरता समतोल
बाजारात िनित क ेलेली िक ंमत OP ही िक ंमत कठोर आह े. आकृतीमये, MR हा
सीमांत महस ूल व आह े. AR हा सरासरी महस ूल व आह े. AR िकंवा DKD 1 मागणी
व मागणीया लविचकत ेतील फरकाम ुळे MR बंद केले आहे. MC1 हा सीमा ंत खच
व आह े. E ही एक समतोल िथती आह े. बाजारामय े समतोल EOP िकंमत िनित
केली जात े. उपादन खच वाढला तरी बाजारात तोच भाव िटकतो . जेहा िक ंमत वाढत े,
तेहा MC2 नवीन खच व बनत े. E1 नवीन समतोल िथती बनत े. E1 वर समान
िकंमत OP िनधारत क ेली जात े. उपादन खचा त िकतीही बदल झाला तरी बाजारात
समान िक ंमत कायम राहत े.

३. िकंमत न ेतृव- (संगनमत ) - हे अपािध कारांतगत िकंमत िनितीच े एक साम ूिहक
ाप आह े. अपािधकार ब ंजारामय े, एक उोगस ंथा िक ंमत िनित करत े आिण
इतर या ंचे पालन करतात . कारण त े यांयासाठी फायद ेशीर आह े िकंवा ते अिनितता
टाळयास ाधाय द ेतात.

munotes.in

Page 36


औोिगक अथ शा
36 िकंमत नेतृवाचे चार व ेगवेगळे कार आह ेत.

१. कमी खच िकमतीच े नेतृव - कमी खच िकमतीची उोगस ंथा उच िकमतीया
उोगस ंथाना नफा -जातीत जात िक ंमतीपेा कमी िक ंमत िनिचत करत े.
परणामी , उच िकमतीया उोगस ंथांना कमी िकमतीया उोगस ंथेने िनधा रत
केलेया कमी िकमती ला सहमती ावी लागत े. िकंमत ठरवताना सीमा ंत नयाची
िविश पातळी िवचारात घ ेतली जात े.

२. भावी उोग स ंथांारे िकंमत न ेतृव - अपािधकार बाजारामधील एक
उोगस ंथा जी मोठ ्या उपादनाची िनिम ती करत े आिण याम ुळे बाजारवर वच व
गाजवत े. अशा उो गसंथाया बाजारावर जात भाव असतो . बळ उोगस ंथा
ितया मागणीचा अ ंदाज लावत े आिण नफा िमळिवयासाठी सवा त योय िक ंमत ठरवत े.
इतर लहान उोगस ंथा बाजारावर भाव टाकत नाहीत , भावी उोगस ंथेने
ठरवल ेया िकमतीच े अनुसरण करतात .

३. वरचढ (Barome tric) िकंमत न ेतृव - बाजारातील ज ुनी, सवात मोठी , अनुभवी
सवात ितित उोगस ंथा िक ंमत ठरवत े. िकंमत ठरवताना , उोगस ंथा बाजारातील
सव उोगस ंथांची मागणी आिण या ंचा उपादन खच िवचारात घ ेते. ते बाजारातील
सव कंपयांसाठी सवम िक ंमत ठरव ते.

४. आमक िक ंमत न ेतृव - एक ख ूप मोठी आिण वच व असल ेली उोगस ंथा
अितशय आमक िक ंमत धोरणाच े पालन करत े आिण इतर उोगस ंथांना िक ंमतीच े
पालन करण े अिनवाय कन िक ंमत िनधा रत करत े.

५. काटल - औपचारक स ंगनमत अपािधकार - बाजारातील उोगस ंथा यांयासाठी
जातीत जात स ंयु नफा स ुरित करयासाठी काट लया क ीय शासकय
एजसीला िक ंमत आिण दान े िनित करयाच े यांचे अिधकार सोड ून देयास सहमत
आहेत. पूण काटल अंतगत, संपूण उोग आिण य ेक सदय उोगस ंथाची िक ंमत
आिण आउटप ुट िनधा रण सामाय शासकय ािधकरणाार े िनधा रत क ेले जात े.
जातीत जात नफा िमळवण े हा उ ेश आह े. एकूण नफा सभासद स ंथांमये
आधीपास ून माय क ेलेया पतीन े िवतरत क ेला जातो . बाजारा तील एक ूण मागणीचा
अंदाज लावला जातो आिण न ंतर सभासद स ंथांमये दान े कोटा िवतरीत क ेला
जातो. या य ेकाला आउटप ुट कोट ्याचे वाटप खच कमी करयाया आधारावर क ेले
जाते आिण नयाच े िवतरण ठरवयासाठी आधार हण ून नाही .

२.७ परपरावल ंबनाच े िसा ंत

अपािध काराच े वेगळे वैिश्य हणज े परपरावल ंबन. एखाा अपस ंयकाला ह े
माहीत असयान े याया क ृतचा उोगातील इतर अपस ंयका ंवर महवप ूण भाव
पडेल, येक अपस ंयकान े याची िक ंमत धोरण े ठरवताना ितपया ची स ंभाय
ितिया सादर करया साठी उपादनातील िभनत ेची पातळी , जािहरात करयाची munotes.in

Page 37


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
37 पातळी याचा िवचार क ेला पािहज े. सेवा देयाचे माण इयादी . परपरावल ंबनाचे दोन
महवाच े िसा ंत आह ेत.

१. कूनट ितमान - अपािधकारा साठी सवा त जात वापरल े जाणार े ाप हणज े
कूनट ितमा न होय . १८३६ मये ऑगिटन क ूनट या ंनी ते िवकिसत क ेले होते.
यांनी असा य ुिवाद क ेला क , अपािधकारी िक ंमत आिण उपादन िनित
करयासाठी पधा करतात , असे गृहीत धरल े जाते क बाजारात फ दोन उोगस ंथा
आहेत. परणामी , उोगस ंथा अस े गृहीत धरतात क , यांया ितपध
उोगस ंथाच े उपादन िनित आह े. दोही उोगस ंथा दाना ंची पातळी बदलत
राहतात आिण श ेवटी अशा िब ंदूवर पोहोचतात , िजथे उोगस ंथाच े दान व प ूण
होतात . याला क ूनट समतोल हणतात . या टयावर िनिचत क ेलेली िक ंमत
पधामक िक ंमतीपेा जात आह े. िसांताची ग ृहीतके खालीलमाण े आहेत.

१. बाजारात फ दोन उोगस ंथा आह ेत (A आिण B)
२. दोही उोगस ंथा श ूय उपादन खचा वर काम करतात .
३. उोगस ंथा एकसारखी उपादन े तयार करतात .
४. इतर उोगस ंथा आपल े उपादन बदलणार नाही अ से गृहीत धन उोगस ंथा
वतःच े उपादन ठरवतात .
५. उोगस ंथा A थम याच े उपादन ठरवत े.

खालील िचाया मदतीन े िसा ंत प क ेला जाऊ शकतो .
आकृती २.५: कून या ंचे यािधकाराच े ाप
आकृती ५ मये दशिवयामाण े DD1 हा बाजार मागणी व आह े, MRA हा
उोगस ंथा A साठी सीमा ंत महस ूल व आह े आिण MRB उोगस ंथा B साठी
सीमांत महस ूल व आह े. उोगस ंथा A थम िक ंमत आिण आउटप ुट ठरवत े.
उोगस ंथा A उपदनाच े OA माण तयार कर ेल आिण त े OP िकंमत आकार ेल.
उोगस ंथा जातीत जात नफा कमावत े. कारण दोही उोगस ंथाना कोणताही खच munotes.in

Page 38


औोिगक अथ शा
38 लागत नाही . उोगस ंथाचा नफा TR-TC आहे. जेथे TR OACP - 0 आहे.
उोगस ंथा OACP नफा कमावत े.

उोगस ंथा अस े गृहीत धरत े क, उोगस ंथा A याचे उपादन आिण िक ंमत
बदलणार नाही . हे मागणी व CD1 मानते. ते AD या िन या माणात उपादन
करेल. उोगस ंथा B OP 1 िकमतीसाठी AB माण तयार कर ेल. बाजार मागणीतील B
चा िहसा ½ OF ½ = 1/4 था (A चा िहसा एक ूण बाजारातील िहसा ½ आहे
यामुळे B चा िहसा ½ या ½ (1/2*1/2) आहे) उोगस ंथा नफा जातीत जात
आहे.

आता A असे गृहीत धर ेल क, B याचे उपादन आिण िक ंमत समान ठ ेवेल. बाजारातील
िहसा िक ंवा मागणीचा उरल ेला भाग BD1 आहे. A BD 1 या िनम े उपादन कर ेल.
आता याचा िहसा ½*3/4=3/8 असेल. उोगस ंथा A कडे बाजाराचा 3/8वा िहसा
िकंवा उपादन िहसा अस ेल.

ितिया ह णून, फम B उवरत माक ट शेअरपैक अधा उपादन कर ेल. ½ (1-3/8) =
5/16. याची ितिया हण ून A, उरलेया माक ट शेअरपैक अधा भाग तयार कर ेल. A
चा वाटा ½(1-5/16) असेल हे चालू राहील . शेवटी, समतोल गाठला जातो ज ेथे येक
उोगस ंथा एक ूण बाजारातील िहसा 1/3 तयार कर ेल. दोही उोगस ंथा िमळ ून
बाजारातील िहसा 2/3 तयार करतात . दोही क ंपयांचा नफा जातीत जात आह े,
परंतु उोगाचा नफा जातीत जात नाही .

जर उोगस ंथांनी या ंचे परपरावल ंबन ओळखल े तर त े मेदारी नफा िमळव ू
शकतात .

मयादा :
१. शूय खचा ची च ुकची धारणा – िसांत अस े गृहीत धरतो क उोगस ंथाना
उपादनाची िक ंमत श ूय आह े. पण त े अशय आह े. येक उपादनाची िक ंमत
असत े.
२. बाजारातील दोन उोगस ंथा वत ंपणे माण ठरवतात अस े मानण े चुकचे आहे.
३. अपािधकार बाजारामधील उोगस ंथा न गसंयेपेा िकमतवर एकम ेकांशी पधा
करतात .
४. बंद मॉड ेल. बाजारात नवीन उोगस ंथाया व ेशाचा िवचार क ेला जात नाही .

२. बाडचे ाप
जोसेफ बा डने यािधकारा बाजारासाठी एक िसा ंत िवकिसत क ेला. यांया मत े,
उोगस ंथांची बाजारातील मागणी तेवढीच असत े. दुसरी उोगस ंथा समान िक ंमत
आकार ेल अस े गृहीत धन दोही उोगस ंथा जातीत जात नफा िमळिवयाचा
यन करतील . बाडने कूनटया ापाची स ुधारत आव ृी केली. याचे ाप
खालील ग ृिहतका ंवर आधारत आह े.
munotes.in

Page 39


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
39 १. A आिण B या दोन उोगस ंथा आह ेत
२. उोगस ंथासाठी उपादन खच समान आह े
३. उोगस ंथाकड े अमया िदत उपादन मता आह े
४. येक उोगस ंथा वत ं िनण य घेते.
५. येक उोगस ंथाचा असा िवास आह े क, ितपध उोगस ंथाची िक ंमत
िथर राहत े.

उोगस ंथा या ंया िक ंमती आिण इतर उोगस ंथाया िक ंमतवर आधारत िविवध
िकंमत स ंयोजन िवचारात घ ेतील. जर एका उोगस ंथेने िकंमत कमी क ेली तर द ुसरी
उोगस ंथा िक ंमत बदलायची क नाही ह े ठरवत े. उोगस ंथाया िक ंमतच े समायोजन
खालील आक ृतीमय े दशिवले आहे.
आकृती २.६: बाड ितिया व

वरील आक ृतीमय े, P1 उोगस ंथा A चे ितिया व आह े आिण P2 उोगस ंथा
B चे ितिया व आह े. संथांचे ितिया व सम -नफा िवचारात घ ेऊन काढल े
आहेत. P1=f(p2) ही याची िक ंमत आिण उोगस ंथा B या िक ंमतवर आधारत
उोगस ंथा A चे ितिया व आह े. P2= f (p1) ही याची िक ंमत आिण
उोगस ंथा A या िकमतवर आधारत B चा ितिया व आह े. ितिया व
एकमेकांना छेदतात . तेहा समतोल साधला आह े. हे एक िथर समतोल आह े. या
समतोल िब ंदूपासून कोणत ेही िवचलन िक ंमत आिण आउटप ुटया शमय े बदल
घडवून आणत े याम ुळे शेवटी समान समतोल िब ंदू गाठला जातो . बाडया
ापान ुसार, यािधकारा अ ंतगत उपादन आिण िक ंमत श ु िकंवा परप ूण पध या
अंतगत असल ेया समान आह ेत. हे कूनटया ापाया िव आह े, यामय े
समतोल उपादन प ूणपणे पधा मक उपादनाप ेा कमी आह े आिण हण ून, िकंमत
पूणपणे पधा मक िक ंमतीपेा जात आह े.

३. टॅकलबग िसा ंत :
एक जम न अथ शा ट ॅकेलबग यांनी हे ाप क ूनटया ापा प ेा वेगळे आहे.
कूनटया ापामय े, यािधकाराया बाबतीत दोही उोगस ंथा या ंचे उपादन
वतंपणे समायोिजत करतात आिण एकाच व ेळी अस े गृहीत धरतात क इतरा ंचे
उोगस ंथा िथर राहील .
munotes.in

Page 40


औोिगक अथ शा
40 टॅकलबग चे ाप क ूनटया ापाप ेा दोन बाबतीत व ेगळे आहे १) उोगस ंथा
यांचे परपरावल ंबन ओळखतात . एखाा उोगस ंथाना मािहत असत े क, ितची
ितपध उोगस ंथा ितयाार े िनधारत क ेलेया उपादनाच े माण िवचारात घ ेईल.

२) दोन उोगस ंथा या ंचे िनणय एकाच व ेळी घ ेत नाहीत ; एक उोगस ंथा थम
याचे उपादन ठरवत े आिण द ुसरी उोगस ंथा अन ुसरण करत े.

टॅकलबग या िसा ंताची ग ृहीते :
१. यािधकारी क ूनटया ापावर आधारत बाजारातील पधा पुरेशी ओळख ू
शकतो .
२. येक उोगस ंथाचा याया ितपया या िनण यांचा याया उपादनावर
परणाम हो णार नाही . या अप ेेवर आधारत याचा नफा वाढवयाच े उि असत े.
३. हे बाजारातील सव खेळाडूंसाठी परप ूण मािहती ग ृहीत धरत े.
४. ऑपरेिटंग उोगस ंथा या ंया ितपया या िनण यांवर आधारत नफा
वाढवयाचा यन करतात .

समजा बाजारात दोन उोगस ंथा आहेत, एक उोगस ंथा अगय उोगस ंथा आह े
आिण द ुसरी अन ुयायी आह े. जर दोही समान उपादन खचा त समान उपादन करतात .
बाजारातील इतर उोगस ंथानी उपािदत क ेलेले माण िवचारात घ ेऊन य ेक
उोगस ंथा उपादन माण िनवडत े. याम ुळे याचा नफा वाढ तो. जेहा न ेतृव
उोगस ंथा िक ंमत ठरवत े तेहा अन ुयायी याच े उपादन िनधा रत करयासाठी ही
िकंमत वापन नफा वाढव ेल.

अनुयायी उोगस ंथेने ि कंमत कमी क ेयाने नेतृव उोगस ंथाया िकमतीत घट
होईल. नेतृव उोगस ंथाया िकमतीत घट झायास न ेयाचा िहसा वाढ ेल.
इतरउोगस ंथाचा िहसा कमी होईल . ते कमी उपादन क शकतात िक ंवा उोगात ून
बाहेर पडू शकतात .

अशा कार े अनुयायी उोगस ंथा िक ंमत कमी करयासाठी कोणत ेही ोसाहन नाही .
आकृती २.७: टॅकबगचे समतोल
munotes.in

Page 41


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
41 जर उोगस ंथा A ने वतःला न ेता आिण B अनुयायी हण ून गृहीत धरल े, तर ते oq
माण तयार कर ेल. परणामी , उोगस ंथा B हे q2 चे अनुसरण करत े. जे ते जातीत
जात उपादन क शकत े. आकृतीमय े S हा ट ॅकलबग समतोल िब ंदू आ ह े जेथे
उोगस ंथा A समतोल िब ंदू C, कोटन समतोल िब ंदूवर ज े उपादन क शकत े.
यापेा जात उपादन करत े. याचमाण े, उोगस ंथा A ने उपादन िनण य
घेतयान ंतर उोगस ंथा B चे अनुकरणं करत े.

४. खेळ िसदा ंत
ोफेसर य ूमन आिण मॉग नटन यांनी १९४४ मये कािशत या ंया “The Theory
of Games and Economic Behavior” या पुतकात अपािधकार बाजारामय े
खेळ िसदा ंताचा उपयोग क ेला. खेळ िसदा ंतात पा ंमधील परपरस ंवादाया
परिथतीच े परणाम तपासत े जेहा या ंचे परपरिवरोधी िहतस ंबंध असतात . यूमन
आिण मॉग नटन या ायापका ंया मत े, अपािधकार बाजाराया परिथतीत ,
वैयिक अपस ंय यला क ृतीचा तक संगत माग िनवडयाया समय ेचा सामना
करावा लागतो , याला य ूहरचना हणतात . ितपया या ित -ितिया ंिव नफा
िमळव ून देणा या धोरणाला Payoffs हणतात .

पेऑफया म ॅिसला प ेऑफ म ॅिस हणतात . उदाहरणाथ -
जर बाजारात दोन उोगस ंथा असतील आिण य ेक उोगस ंथाकड े ३ धोरणे
असतील तर प ेऑफ म ॅिस खालील तयामय े दशिवला जाईल .
ता २.१ पेऑफ म ॅिस
उोगस ंथा A मये ३ धोरणे A1, A2 आिण A3 आहेत. उोगस ंथा B मये तीन
धोरणे आह ेत - B1, B2 आिण B3 उोगस ंथा A ने एक धोरण िनवडयास ,
उोगस ंथा B कडे तीन धोरण े उपलध आह ेत. तीन उपलध य ूहरचना प ैक त े
यासाठी सवा त योय धोरण िनवड ेल. उदाहरणाथ , A यूहरचना िनवडयास A2 B
मये B1, B2 आिण B3 यूहरचना उ पलध आह ेत. उोगस ंथेने धोरण B2
िनवडयास . नंतर B चे पेऑफ 7 आहे. पे ऑफ म ॅिस 3X3=9 आहे. (A ची
यूहरचना X B ची य ूहरचना )अपािधकार बाजारामधील उोगस ंथा बाजारातील
इतर उोगस ंथाया िकमती - उपादन िनण यांवर आधारत िनण य घेतात. िनणय
धोरणा मक असतात . munotes.in

Page 42


औोिगक अथ शा
42 सहकार आिण असहकाराचा ुत सहकाराचा आिण असहकाराचा अस ू शकतात . जर
उोगस ंथा करार क शकतील आिण त े अशा धोरणा ंची िनवड क शकतील .
याम ुळे जातीत जात स ंयु नफा िमळ ू शकेल तर ख ेळ सहकारी आह े.

जर उोगस ंथामय े िहतस ंबंधांचा संघष असेल आिण त े कोणताही करार क शकत
नसतील तर ख ेळ असहकारी आह े.

भावी य ूहरचना - उोगस ंथाचा मोबदला इतर उोगस ंथाया उपलध धोरणा ंवर
अवल ंबून असत े. परंतु काही धोरण े इतक मजब ूत असतात क उोगस ंथाना इतर
उोगस ंथाया धोरणाकड े दुल कन जातीत जात मो बदला िमळ ेल.
भावी य ूहरचना खालील उदाहरणाया मदतीन े प क ेले जाऊ शकत े.
ता २.२ : भावी य ूहरचना

पे-ऑफ म ॅिस १) जािहरात करण े िकंवा २) जािहरात न करण े या दोन धोरण े िनवड ून
A आिण B उोगस ंथाचा नफा कोटमय े दशवतो.
• दोही उोगस ंथानी जािहरात करयाच े ठरवयास , उोगस ंथा A ला .१० चा
नफा िमळ ेलतर उोगस ंथा B ला ५ कोटी कमावणार आह े.
• जर A जािहरात करत अस ेल, परंतु B जािहरात करत नस ेल तर A चा नफा . १०
कोटी आिण B चा नफा ० कोटी आह े. B कोणताही नफा कमावणार नाही .
• A ने जािहरात क ेली नाही आिण B ने जािहरात क ेली तर A चा नफा ६ कोटी आिण
B चा नफा ८ कोटी आह े.
• A ने जािहरात क ेली नाही आिण B ने देखील जािहरात क ेली नाही तर A चा नफा
१० कोटी अस ेल आिण B चा नफा २ कोटी अस ेल.

उदाहरणावन अस े सूिचत होत े क उोगस ंथा A साठी जािहरातीच े धोरण वीकारण े
केहाही चा ंगले असत े. इतर उोगस ंथेने अनुसरण क ेलेले कोणत ेही धोरण िवचारात न
घेता. ही उोगस ंथा A ची भावी य ूहरचना आह े.कारण उोगस ंथा B ची कोणतीही
काउंटर ॅटेजी असली तरी , याचा फायदा होईल .

नॅश समतोल
नॅश समतोल ही ग ेममधील अशी परिथती आह े, िजथे उो गसंथासाठी हालचाल
होयाची शयता नसत े. एकदा हा समतोल साधला क , िनवडल ेया रणनीतीपास ून
िवचिलत होयासाठी कोणयाही ख ेळाडूला ोसाहन िमळत नाही . अमेरकन गिणत munotes.in

Page 43


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
43 आिण अथ शा जॉन एफ . नॅश यांया नावावन न ॅश समतोल ह े नाव द ेयात आल े
आहे. हे सूिचत क रते क एकदा न ॅश समतोल गाठयान ंतर व ैयिक लाभ होयाची
शयता नाही .

खालील उदाहरणाया मदतीन े नॅश समतोल प क ेला जाऊ शकतो .
ता २.३: नॅश समतोल

नेहमी उोगस ंथांना भावी य ूहरचना िमळ ू शकत नाही .
• भावी य ूहरचना B ने जािहरातीच े धोरण वीकारयास , भावी य ूहरचना A चा
नफा १० कोटी आह े. भावी य ूहरचना B ने जािहरात न करयाच े धोरण
वीकारयास A चा नफा ६ कोटी आह े. फम A साठी सवम पया य हणज े
जािहरातीया धोरणाच े अनुसरण करण े.
• उोगस ंथा B ने जािहरात न करयाया धोरणाचा अवल ंब केयास , उोगस ंथा
A जािहरातीया धोरणाचा अवल ंब कन १५ कोटचा नफा कमव ेल. जर
उोगस ंथा A ने देखील जािहरात न करयाया धोरणाचा अवल ंब केला तर ितचा
नफा २० कोटी आह े अशाकार े, ती उोगस ंथा पाहता , B जािहरात न करयाची
रणनीती िनवडत े जािहरात न करण े हीउोगस ंथा A इतम आह े.
अशा कार े उोगस ंथा A ची इतम रणनीती उोगस ंथा B ारे अवल ंबलेया
धोरणावर अवल ंबून असत े. जर कोणताही भावशाली ख ेळ नस ेल, तर उोगस ंथा
इतर उोगस ंथाची सवम स ंभाय रणनीती िवचारात घ ेतात.
• जेहा उोगस ंथा A जािहरात उो गसंथाची रणनीती िनवडत े. तेहा B ला
जािहरातीच े धोरण अवल ंबून ५ कोटचा नफा िमळ ेल. परंतु जर यान े जािहरात न
करयाचा िनण य घेतला तर याचा नफा श ूय होईल .
• उोगस ंथा A ने जािहरात न करयाच े धोरण िनवडल े, तर B ला जािहरात
करयाच े ठरवयास ८ कोटचा नफा िमळेल. जािहरात न करयाचा िनण य
घेतयास क ेवळ २ कोटची कमाई होईल . अशाकार े, उोगस ंथा B साठी,
उोगस ंथा A ने वीकारल ेली कोणतीही रणनीती लात न घ ेता जािहरातीची
रणनीती अिधक चा ंगली आह े. यामुळे A धोरण ठरवताना B धोरण जािहरातीच े
अनुसरण कर ेल अस े गृहीत धरल े जाईल .
A जेहा जािहरातीची रणनीती िनवड ेल तेहा ती उोगस ंथा B देखील जािहरातीच े
अनुसरण कर ेल. उोगस ंथा B ारे अवल ंबलेया सवम धोरणान ुसार त े
सवम धोरण िनवड ेल. उोगस ंथा B उोगस ंथा A या धोरणान ुसार सवम munotes.in

Page 44


औोिगक अथ शा
44 धोरण वीकार ेल. या परिथतीत , समतोलपणापास ून द ूर जायासाठी
उोगस ंथांना कोणत ेही ोसाहन नाही . हे नॅश समतोल आह े. एकाप ेा जात न ॅश
समतोल अस ू शकतात .

२.८ गु संगनमत आिण िक ंमत न ेतृव

गु संगनमत हणज े अय स ंगनमत . उोगस ंथा ह े उोगस ंथांचे ितप ध-
िवरोधी वत न आह े. काहीव ेळा उोगस ंथा एक य ेऊ शकत नाहीत आिण स ंगनमत
क शकत नाहीत . िकंमत न ेतृव अशी परिथती आह े, िजथे बाजारातील उोगस ंथा
नेतृव उोगस ंथादार े आकारल ेया िक ंमतीच े अनुसरण करतात .

संगनमताचा आणखी एक कार हणज े औपचारक स ंगनमत . काटल हे औपचारक
संगनमताच े एक उदाहरण आह े. जेथे बाजारातील उोगस ंथा िक ंमत आिण
उपादनाया बाबत िनण य घेयासाठी काट ल बोड तयार करतात .

परंतु गु संगनमताया बाबतीत , उोगस ंथा पपण े संगनमत करत नाहीत . परंतु ते
उपादन आिण िक ंमत प पणे िनधा रत करयास सहमत आह ेत. िकंमत न ेतृवाची
खालील दोन ाप ग ु संगनमताची उदाहरण े आहेत.

१. कमी-खच िकमत न ेतृव- उपादनाची सवा त कमी िक ंमत असल ेली उोगस ंथा
िकंमत ठरवत े आिण बाजारातील इतर उोगस ंथा िक ंमतीच े अनुकरणं करतात . कमी
िकमतीया उोगस ंथाार े िकंमत िनधा रत खालील आक ृतीमय े दशिवली आह े.
आकृती २.8: कमी-खच िकमत न ेतृव
आकृतीत, D हा बाजारातील मागणी व आह े. d हा बाजारातील क ंपयांचा मागणी व
आहे. MR हे उोगस ंथा A आिण B चे सीमा ंत महस ूल व आह े. ACa आिण MCa
उोगसंथा A चे सरासरी आिण सीमा ंत खच व आह ेत. ACb आिण MCb
उोगस ंथा B चे सरासरी आिण सीमा ंत खच व आह ेत. A उोगस ंथा A चे
समतोल आह े. B आहे. उोगस ंथा B चे समतोल . असताना , उोगस ंथा A op 1 munotes.in

Page 45


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
45 िकंमत आकारत े. समतोल िथतीत , उोगस ंथा B OP िकंमत आकारत े. उोगस ंथा
B ारे आकारल ेली िक ंमत उोगस ंथा A पेा जात आह े. कारण उोगस ंथा B ची
उपादन िक ंमत उोगस ंथा A या उपादन खचा पेा जात आह े. परंतु उोगस ंथा
A िकंमत िनित करयासाठी प ुढाकार घ ेते, उोगस ंथा B OP 1 िकंमत आका
शकत नाही . हे उोगस ंथा A चे अनुसरण करत े आिण op िकंमत आकारत े. िकंमत
OP वर, उोगस ंथा B Ob माण तयार करत े आिण उोगस ंथा A Oa माण तयार
करते. अशा कार े उोगस ंथा A या उपादनाची िक ंमत सवा त कमी असयान े, ती
बाजारात इतर उोगस ंथाच े नेतृव करत े आिण उपादना ंची िक ंमत ठरवत े.
उोगस ंथा A ारे िनधा रत क ेलेली िक ंमत बाजारातील इतर उोगस ंथाार े
अनुसरली जात े.

२. भावी उोगस ंथाार े िकंमत िनित करण े- जेहा बाजारातील बळ
उोगस ंथा िक ंमत ठरवयासाठी न ेतृव करत े. तेहा ती भावी उोगस ंथा िक ंमत
नेतृव असत े. बळ उोगस ंथाचा बाजारप ेठेत मोठा वाटा आह े. बाजारातील इतर
उोगस ंथा लहान आह ेत. लहान उोगस ंथा भावी उोगस ंथानच े ठरवल ेया
िकमतीच े पालन करतात . हे खालील आक ृतीार े प क ेले आहे.

आकृती 2.9: भावी उोगस ंथाार े िकंमत न ेतृव

आकृतीमय े, DD 1 हा मागणी व AS हा पुरवठा व आह े. S हा बाजार समतोल
आहे. जेथे op तुकडा िनधा रत क ेला जातो . PM ही भावी उोगस ंथाची मागणी
आहे. MRd ही भावी उोगस ंथाची सीमा ंत महस ूल व आह े. DM हा बाजा र पुरवठा
व आह े. MCd हा भावी उोगस ंथाचा सीमा ंत खच व आह े. E हा भावी
उोगस ंथाचा समतोल आह े. समतोल िथतीत , उोगस ंथा नफा -जातीत जात
िकंमत हण ून Op1 िनधारत करत े. एकूण उपािदत माणाप ैक, ते P1C संच तयार
करते. बाजारातील इतर उो गसंथा िक ंमतीच े अनुसरण करतील . परंतु ते P1N
संचाचे उपादन करतील . बाजारातील भावी उोगस ंथा बाजार सामाियकरण करार
हणून िकंमत आिण नगस ंया ठरवत े. munotes.in

Page 46


औोिगक अथ शा
46 २.८ िकंमत मया दा

मयादा िकंमत ही एक िक ंमत य ूहरचना आह े, िजथे उोगस ंथा इतक कमी िक ंमत
आकारत े क, इतर उोगस ंथाना बाजारात व ेश करण े अशय होत े. मयादा िकंमतीचा
िसांत जे.एस. बेन यांनी या ंया ‘‘Oligopoly and Entry Prevention’ ’ या लेखात
िवकिसत क ेला आह े, बेन यांनी प क ेले आहे क, उोगस ंथा पधा मक िक ंमतीपेा
जात पर ंतु मेदारी िक ंमतीया खाली िक ंमत ठरवत े. पधामक िक ंमत ही सामाय
नयासह िक ंमत आकारत े. मेदारी िक ंमत ही अशी िक ंमत आह े, िजथे नफा जातीत
जात क ेला जातो . मयादा िक ंमत ही पधा मक िक ंमतीपेा वरची आिण म ेदारी
िकंमतीपेा कमी असल ेली िक ंमत आह े. ही िक ंमत आह े, जी उोगातील िवमान
उोगस ंथा नवीन उोगस ंथांना उोगाकड े आकिष त करयाया भीतीिशवाय
आकारतात . मयादा िकंमतीचा िसा ंत खालील ग ृिहतका ंवर आधारत आह े –

१. उोगासाठी दीघ कालीन मागणी व िनित आह े आिण िवमान उोगस ंथाार े
िकंवा नवी न उोगस ंथाया व ेशाार े िकंमती समायोजनाम ुळे भािवत होत नाही .
२. अपािधकारामय े संगनमत (करार) आहे.
३. उोगस ंथा मया दा िकंमत मोज ू शकतात .
४. मयादेया िकमतीया खाली , नवीनउोगस ंथा बाजारात व ेश करणार नाहीत
आिण मया देपेा जात िक ंमत, वेश आकिष त केला जाईल .
५. थािपत उोगस ंथा जातीत जात नफा िमळवयाच े उि ठ ेवतात .
मयादा िकंमत िसा ंताचे दोन ाप आह ेत.
अ.संगनमत न करता मया दा िकंमत
नवीन क ंपयांशी कोणतीही स ंगनमत नसयास , खालील आक ृतीमय े दशिवयामाण े
मयादा िकंमत िन धारत क ेली जात े.
आकृती 2.10: कोणतीही स ंगनमत न करता िक ंमत मया िदत करण े

आकृतीमय े, DD1 हा बाजारातील मागणी व आह े. MR हा सीमा ंत महस ूल व आह े.
PL ही मया दा िकंमत आह े. संभाय व ेशकया या १ खचावर आधारत मया दा िकंमत
िनधारत क ेली जात े. २ बाजारातील मागणीची लविचकता . ३) दीघकालीन सरासरी
खच ४) उोगातील उोगस ंथाची स ंया. ५) बाजाराचा आकार .
munotes.in

Page 47


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
47 DA हा मागणी वचा एक अिनित भाग आह े. कारण नवीन व ेश करणाया ंचे वतन
अात आह े. AD1 हा मागणी वचा एक िविश भाग आह े. am हा सीमा ंत महस ूल
वचा एक िविश भाग आह े. आकृतीमय े LAC1 आिण LAC2 दीघकालीन सरासरी
खच व आह ेत. LAC1 वर दोन शय आह ेत

B पयाय ते PL िकंमत आका शकत े िकंवा एकािधकार िक ंमत आका शकत े. जे
PL.पेा जात आह े. ही िकंमत अिधक नफा द ेईल, परंतु नफा िनित नाही . यामुळे,
उोगस ंथा काही नया ंची अिनित नयासह त ुलना कर ेल आिण PL आिण Pm
मधील िक ंमत िनवड ेल.

जर LAC, LAC 2 असेल, तर नफा वाढवणारी िक ंमत OPM 2 असेल. या िक ंमतीवर
नफा जातीत जात आह े आिण ही िक ंमत PL पेा कमी आह े. यामुळे उोगस ंथा या
िकमतीला ाधाय द ेईल. PL ही मया दा िकंमत अस ेल. जर या नवीन उोगस ंथानी
बाजारात व ेश केला, तर उपादनाचा प ुरवठा वाढ ेल आिण िदल ेया िकमतीसाठी
पुरवठ्यात वाढ झायान े यांया उपादनाया सरासरी खचा पेा िकमती कमी होतात .
उोगस ंथाया व ेशानंतर, िकंमत सरासरी खचा पेा कमी अस ेल. या िकमतीत नवीन
उोगस ंथा आयास या ंना तोटा सहन करावा लाग ू शकतो .

ब . संगनमतासह मया दा िक ंमत - जर नयान े वेश केलेया उोगस ंथा आिण
थािपत उोगस ंथा या ंचे संगनमत अस ेल तर माग णी व डावीकड े सरकतो . मागणी
कमी होत े. मा नयान े वेश करणाया क ंपयांची मागणी िनित आह े. बाजारात
कोणतीही अिनितता नाही , हे खालील आक ृतीया मदतीन े प क ेले जाऊ शकत े.
आकृती 2.11: संगनमतासह मया दा िकंमत

१. बाजारात नवीन उोगस ंथांना परवानगी न देता मया दा िकंमत PL आकारण े.
२. उोगस ंथाशी स ंगनमत करण े आिण मया देपेा जात िक ंमत आकारण े.
संगनमतान े वेश करा आिण DD1 मागणी व वीकारा ज े िनित आह े.
३. एकािधकार िक ंमत आकारण े. munotes.in

Page 48


औोिगक अथ शा
48 उोगस ंथा या ंयासाठी सवा त फायद ेशीर पया य िनवडत े. बेनया मत े अपािधकार
बाजारामधील थािपतउोगस ंथानी म ेदारी िक ंमत आकारली तर या ंना च ंड
नफा िमळतो . परंतु जर उोगस ंथानी दीघ कालीन सरासरी खचा या बरोबरीची िक ंमत
आकारली तर थािपत उोगस ंथाना लाभ िमळ ेल पर ंतु नवीन व ेशकत फ
सामाय नफा कमावता त.

२.९ सारांश

बाजारातील उोगस ंथाना कमीत कमी खच कन जातीत जात नफा िमळिवयात
रस असतो , मोठ्या माणावर उपादनाच े फायद े आह ेत. मोठ्या माणातील
उपादनात ून उोगस ंथाना अन ेक फायद े िमळतात , दीघकालीन सरासरी खच व
िकंवा िलफाफा व वर दश िवले जातात . उोगस ंथा खच कमी क शकतात आिण
मोठ्या माणात उपादनाच े फायद े एका िविश मया देपयत िमळव ू शकतात . या
मयादेपलीकड े खच वाढतो . अथयवथा िवकळीत होऊ शकत े.

बाजारप ेठेतील जातीत जात िहसा िमळिवयासाठी उोगस ंथा अन ेक माग
अवल ंबतात. उपादनातील फरक आिण भा ंडवलाया गरजा समज ून घेणे हे अशा
कारच े काही यन आह ेत. यांचा बाजारातील िहसा आिण उोगस ंथाची
सुरितता स ुधारते.

उोगस ंथा या ंचे िनणय वत ंपणे ठरव ू शकत नाहीत . अपािधकार बाजारामय े
परपरावल ंबन असत े. या बाजारातील िक ंमत आिण आउटप ुटचे िनधारण हे बाजारातील
संगनमताया वपावर अवल ंबून असत े. कूनट ाप , टॅकलरबग चा िसा ंत, खेळ
िसांत आिण बा डचे ाप या ंसारख े िसा ंत अपािधकार ापामधील
परपरावल ंबन प करतात . िकंमत न ेतृव आिण मयादा िक ंमत या ंसारख े िसा ंत
बाजारातील प स ंगनमताच े पीकरण द ेतात. दंतुर मागणी व म ूळ ाप िक ंमत
कडकपणा स ूिचत करत े.

२.१०

१. दीघकालीन सरासरी खचा या साान े उपादन माणाया बचती प करा .
२. दंतुर मागणी वाया साान े िकमत ताठरता प करा .
३. असंगणमत अपािधकार हणज े काय? असंगणमत अपािधकाराची कोणत ेही दोन
ाप प करा .
४. अपािधकारातील परपरावल ंबन हणज े काय? खेळ िसा ंत हे परपरावल ंबनाचे
उदाहरण कस े आहे ते प करा .
५. नॅश समतोल हणज े काय? उदाहरणाया साहायान े नॅश समतोल समजाव ून सांगा. munotes.in

Page 49


उोगस ंथांचे िसा ंत – २
49 ६. अपािधकारातील क ूनट ापाच े वणन करा .
७. अपािधकार बाजारातील मया दा िकंमत िसा ंताचे मूयांकन करा .
८. िकंमत नेतृव हणज े काय आह े? िकंमत न ेतृवाचे ाप प करा .
९. टीपा िलहा
१) टॅकलबग ाप
२) बाडचे ाप



munotes.in

Page 50

50 मॉड्युल २

जािहरातबाजी
घटक रचना :
३.० उिे
३.१ तावना
३.२ बाजार एकात ेचा अथ आिण उपाय
३.३ जािहरातबाजी
३.३.१ महम जािहरातबाजी
३.३.२ जािहरातबाजी आिण बाजार संरचना
३.३.३ जािहरात खच
३.४ सारांश
३.५
३.० उि े
● बाजार एकात ेया संकपन ेचा अयास करणे.
● जािहरातीशी संबंिधत िविवध पैलूंचा अयास करणे.
३.१ तावना
जािहरात हा संदेशवहनाचा एक कार असून तो संभाय ाहका ंना वतू आिण सेवांची
मािहती देयासाठी वापरला जातो. ही मािहती साधारणपण े उोगस ंथेची वतू, या
वतूची गुणवा आिण उपलधता इयादीशी संबंिधत असत े. ही मािहती िवेते आिण
ाहक दोघांसाठी आवयक असत े. तथािप , िवेयांसाठी जािहरात हा घटक अिधक
महवाचा आहे कारण यांया उपादनािवषयी सव संबंिधत मािहती पोहोचिवयाच े
साधन जािहरात करते. सया चे उपादक सहसा मोठ्या माणावर उपादन करतात
आिण जािहरातीिशवाय यांया उपादना ंची िव करणे यांयासाठी कठीण आहे.
जािहरात हा घटक िवेयांया वतु िवकयाया वैयिक यना ंना पूरक हणून काम
करत असतो . अलीकडया काळात ती पधा आिण बदलया तंानाम ुळे
जािहरातच े महव अिधक वाढल े आहे. ाहका ंची पसंती, चव आिण ाधाय े अितशय
वेगाने बदलत असतात . अशाकार े, जािहरात समजून घेणे, याचा िकंमत, मागणी , खच munotes.in

Page 51


जािहरतबाजी
51 आिण िववर होणारा परणाम अितशय आवयक आहेत. या यितर , जािहरातया
भावाची चांगली समज होयासाठी बाजाराची संरचना आिण जािहरात यांयातील
परपरस ंवादाच े मूयांकन करणे आिण िकंमत पधवरील जािहरातया भावाच े
मूयांकन करणे देखील महवाच े आहे.
जािहरात हणज े उोगस ंथेने यांचे उपादन आिण सेवांया िवला ोसा हन
देयासाठी केलेला खच होय. रेिडओ, दूरिचवाणी आिण संकेतथळ तसेच िंट
मीिडया , इलेॉिनक मीिडया यांसारया जािहरात साधना ंचा या खचाचा समाव ेश होतो.
िवशेष दशन िकंवा दुकाने आिण यावसाियक कायमांमधील जािहराती देखील
जािहरातीचा भाग आहेत. ाहकांया िनवडीवर परणाम करणे हे जािहरातच े मुय
उि असत े जेणेकन ते जािहरातदारा ंारे दान केलेया उपादन आिण सेवांचा
उपभोग घेयास वृ होतील . अथशाा ंनी जािहरातया दोन मुख भूिमका
सांिगतया आहेत. पिहली भूिमका हणज े, जािहरात ही ाहका ंना उपादनाच े वप
आिण वैिश्ये, याची िकंमत आिण उपलधता िकंवा ‘मािहतीप ूण’ जािहरातबलया
तयांवर आधारत मािहती दान करते. दुसरी भूिमका हणज े, जािहरात ाहका ंना
िविश उपादन िकंवा सेवांचा उपभोग घेयास वृ करते आिण उपादनाया
गुणवेवर जोर देऊन िकंवा जीवनश ैलीशी िकंवा सेिलिटी िकंवा ‘ेरणादायक ’
जािहरातशी संबंिधत असत े. तसेच ाहका ंना उपादनाची वैिश्ये, िकंमत, उपलधता
आिण दुकानाच े भौगोिलक थान यासारखी कोणतीही उपयु िकंवा अितर मािहती
पुरवयासाठी क न घेता ाहका ंना उपादन खरेदी करयास वृ करयाचा िकंवा
वृ करयाचा यन केला जातो. बहतेक दूरदशन जािहराती या ेणीत येतात.
सामायपण े मािहतीप ूण जािहराती सव संबंिधत मािहती दान करयाचा यन करतात .
तथािप , सव जािहरातमय े उपादनास ंबंधी काही मािहती असत े, यामुळे ‘मािहतीप ूण’
आिण ेरक’ जािहरातमय े फरक करणे कठीण आहे. दोही कारया जािहरातमय े
उोगस ंथांचे उि सारख ेच असत े. जािहरातच े मुय उि ाहका ंया पसंतीमय े
बदल घडवून आणण े असून यासाठी उच दजाचा कचा माल वापरला जातो िकंवा
यांचे मन वळवयासाठी ँड िनेचा चार देखील केला जातो. परणामी , उोगस ंथा
यांचे उपादन अिधक आिण जात िकंमतीला िवकू शकतात . जािहरात हा घटक
उोगस ंथांना अिधक उपादन िकंवा िव कन आिण अिधक नफा िमळव ून सरासरी
उपादन खच कमी करयास सम करतो .
३.२ बाजार एकाता आिण मेदारी शचा अथ आिण उपाय
३.२.१ अथ :
बाजार एकाता हा घटक एकूण बाजार भाग िकती माणात लहान उोगस ंथांमये
कित आहे याचे मोजमाप करतो . पधया तीतेसाठी हा घटक साधारण पणे ितिनधी
हणून गणलाजातो . तसेच, अिलकडया वषात एकात ेतील बदल हा जात माणात
झाला असून पधची तीता कमी होत आहे, असा युिवाद अनेक अथता ंनी केला
आहे, याचमाण े जात बाजार समभाग असल ेया मोठ्या उोगस ंथांया वाढीम ुळे munotes.in

Page 52


औोिगक अथ शा
52 नफा वाढत आहे, नवकपना आिण उपादकता यांची हानी होत असून असमानता
वाढत आहे. काही अथता ंनी असा युिवाद केला आहे क, पधचे िनयम पुहा
तयार करणे आवयक असून अयािधक अिवास ू संथांवर कडक कारवाई करणे
आवयक आहे.िवेयांया बाजारप ेठेतील एकात ेचा तर हा बाजाराया संरचनेचा
एक महवाचा घटक असून तो बाजारप ेठेतील उोगस ंथेचे वतन िनित करयात
मुख भूिमका बजावतो . बाजाराची एकाता हणज े, एखादा उोग िकंवा बाजार या
उोगात केवळ िकंवा कमीत कमी मोठ्या माणात गुंतलेया काही आघाडीया
उपादकांारे िनयंित केला जातो. अशा परिथतीच े िनधारण करयासाठी दोन चलने
समपक आहेत आिण ती हणज े (i) बाजारातील उोगस ंथांची संया आिण (ii) यांचे
सापे आकार िवतरण . औोिगक अथशााया संदभात, बाजाराया एकात ेचा
परणाम उोगस ंथांया िसांतात जे काही आढळत े यापेा खूप िवतृत आहे.
बाजार एकात ेचा या संकपन ेचा वातव बाजारावर कशा कारचा भाव पडतो याचे
िवेषण आिण संेषण अयंत आवयक आहे.
३.२.२ बाजार एकाता आिण मेदारी शच े उपाय :
उोगस ंथाया वतणूक गृहीतका ंची ायोिगक ्या चाचणी करयासाठीबाजार
एकात ेचे मोजमाप होणे अयंत आवयक आहे. यासाठी िविवध परमाणवाचक
िनदशांक सुचिवल े गेले आहेत याया मायमात ून बाजराच े सूम िनरीण कन
िनकष काढला जाऊ शकतो . यांपैक काही िनदशांकहेउोगसस ंथांची मेदारी आिण
काही बाजारप ेठेतील एकाता मोजयासाठी वापरल े जातात . मेदारी श आिण
बाजार एकाताएकम ेकांशी अंतरसंबंधीत आहेत आिण मोजमाप िय ेत एकमेकांपासून
कधीही िवभ होऊ शकत नाहीत . एखाा िविश उोगातील मेदारी शन ुसार
बाजाराया एकातेची तीता बदलू शकते िकंवा आपण असेही हणू शकतो क जर
बाजार कित असेल तर िवमान उोगस ंथा एकािधकार श ा क शकतात .
आपण चचसाठी लात घेतलेले िनदशांक वैिश्यांचा बाबतीत जवळजवळ एकसारख ेच
आहेत. मेदारी शच े उपाय हे उोगस ंथा पातळीवर अिधक योय ठ शकतात . ते
उोगस ंथानी वापरल ेली वातिवक मेदारी दशवतात. दुसया बाजूला एकात ेचे
मोजमाप हे उोगस ंथांना बाजारप ेठेतील िकंवा उोगातील संभाय मेदारीची
शया िकोनात ून महवाच े असत े. जर उोगसस ंथांचे बाजारा तील सापे आकार
बदलत असतील , तर उोगस ंथांया मेदारी शमय े बदल अपेित असतो .
मेदारी श एकमेकांशी माणब आहे क नाही हे सांगणे जरी कठीण असल े तरी
एकाता हे मेदारी शच े मोजमाप करयाच े एक महवाच े साधन आहे. िनदशांकांवर
सिवतर चचा करयाप ूव, यांया सामाय अटी िकंवा यांची आवयकता नमूद करणे
उपयु ठरेल आिणया अटी आिण आवयकता येकाने पूण केया पािहज ेत हे
अपेित असत े. या अटीायोिगक तवाया कायासाठी अंितम िनवड करताना िनदशांक
तपासयात मदत करतात , सदर अटी खालीलमाण े आहेत:
I. एकात ेया साहायान े उोगस ंथांची असंिदधमवारीा होणे आवयक आहे.
खाली िदलेया आकृती १चा िवचार केला असता यामय े एकाता व munotes.in

Page 53


जािहरतबाजी
53 रेखाटल ेला असूनतो वसवात मोठ्या ते सवात लहान उोगस ंथांची एकूण
संयेया मायमातून बाजार पुरवठ्याया एकित टकेवारीचा आलेख वतंपणे
J1, J2, J3 ारे दशिवतो. सदर आकृतीमय े, J1 हा वJ2 आिण J3 वर
रेखाटला आहे. याचा अथ संथा ितिनधी हणून काम करते ती उोग संथा
अिधक कित असत े. तथािप , अनुमे J2 आिण J3 ारे ितिनिधव केलेया
दुसया आिण ितसया उोगा ंया मवारीत संिदधता असू शकते.
आकृती . ३.१ उोगस ंथांची कापिनक एकित संया

II. एकाता मोजमाप हे बाजार िकंवा उोगाया एकूण आकाराप ेा उोग संथांया
एकित बाजारातील िहयाच े काय असल े पािहज े.
III. जर उोगस ंथांची संया वाढली तर एकाता कमी झाली पािहज े. तथािप , नवीन
वेश जात माणात असयास , एकाता वाढूही शकते.
IV. बाजारात लहान उोगस ंथेकडून मोठ्या उोगस ंथेकडे िवच े हतांतरण
झायास , एकाता वाढते.
V. सव उोगस ंथांचा बाजारातील िहसा कमी झायाम ुळे याया माणात
एकाता कमी होते.
VI. िवलीनीकरण ियाकलाप एकात ेची तीता वाढवतात .
एकाता माण :
बाजारातील एकाता िकंवा मोजया उोगस ंथांची मेदारी मोजयासाठी सवात
लोकिय आिण सोपा िनदशांक हणज े एकाता गुणोराचा वापर करणे होय, हणज ेच
काही मोठ्या उोगस ंथांचा बाजाराचा िकंवा उोगाचा मोठा िहसा असण े होय. अशा
उोगस ंथांचा बाजार िहसा उपादन िकंवा िव िकंवा रोजगार िकंवा बाजाराया
कोणयाही परमाणात घेतला जाऊ शकतो . िचहाया वपात एकाता गुणोर असे
िलिहल े जाते: munotes.in

Page 54


औोिगक अथ शा
54

m: ४, ८, १०, १२, …….., २०,…….
या िठकाणी Pi = उतरया मान े ith उोगस ंथेचा बाजार िहसा आहे. सामायपण े
एकाता गुणोर मोजयासाठी चार उोगस ंथांचा (m = ४) आधार घेतला जातो परंतु
जर बाजारात कायरत उोगस ंथांची एकूण संया जात असेल तर परिथतीच े
मूयांकन करयासाठी , २० उोगस ंथांचा संदभ घेतला जातो. एकात ेचे माण
िजतक े जात असत े िततक जात मेदारी श िकंवा बाजारातील एकाता सबळ
असत े.
या िनदशांकाया काही मयादा आहेत. हा िनदशांक संपूण एकाता व िवचारात घेत
नसून तो व िबंदूवर बाजार एकाता िनदिशत करतो . उोगा ंची मवारी िनवडल ेया
िबंदूवर अवल ंबून असत े. िबंदू बदलयास उोगा ंया मवारीतही बदल होऊ शकतो .
या िठकाणी गृहीत धरलेया ४ उोगस ंथा एकाता गुणोराया आधारावर J२ आिण
J३ वाया आधार े आकृती १ मये परिथती दशिवली आहे, उोगस ंथा २ पेा
उोगस ंथा ३ अिधक कित आहे, परंतु १२ उोगस ंथा एकाता गुणोराया
आधारावर मांकन हे राखीव ठेवले आहे. ८ उोगस ंथा एकाता िबंदूसाठी दोही
समान एकाीत आहेत. यामुळे कोणता िबंदू िनवडायचा याबाबत काहीशी संिदधता
आहे. याचमाण े एकाता गुणोर हे बाजाराचा कार कोणता आहे यावरद ेखील
अवल ंबून असत े. एक यापक बाजार हा एकाता गुणोर कमी करतो तर एका लहान
बाजारात सामायपण े उलट परणाम करतो . हणज ेच, मानक औोिगक
वगकरणामय े, एकाच गटातील तीन-अंक उोगा ंया गुणोरा ंपेा दोन-अंक मुख
उोग समूहासाठी एकाता गुणोर कमी असेल.
उोगा ंया सूम वगकरणासाठीचा मािहती उपलध असेलच असे नाही, यामुळे एकूण
मािहती वापन बाजारप ेठेतील एकात ेची अचूक कपना असण े अवघड होऊ शकते,
िविवध उोग िकंवा देशांया मािहतीशी याची तुलना होऊ शकत नाही. याचमाण े
याला इतर मयादा देखील आहेत. गुणोर हे उोगस ंथांया संभाय वेशाची शयता
दशवत नसूनते राीय आकड ेवारीवर आधारत असत े, गुणोराया मायमात ून
ादेिशक बाजार शबल काहीही मािहती ा होत नाही; तसेच उोगस ंथेची एकूण
संया आिण आकार िवतरणाच े वणन गुणोराया मायमात ून होत नाही, यातील फ
एक भाग यांयाार े िवचारात घेतला जातो; ते बाजारातील वैयिक उोगस ंथेया
मेदारीबल कोणतीही मािहती प करत नाही आिण देशांतगत बाजारप ेठेतील
आयातीया भूिमकेकडे दुल करते. िभन आकाराया उोगस ंथांसाठी गुणोर हे
वेगवगया आकाराया बदलया घटका ंचा वापर कन एकात ेचे परपरिवरोधी िच
प क शकतात . munotes.in

Page 55


जािहरतबाजी
55 िविवध मयादा असूनही, औोिगक अथशाात गुणोरा ंचा मोठ्या माणावर वापर
केला जातो. गुणोर हे मोजयासाठी सोपे असत े, उपादन ेांसाठी सहजपण े उपलध
होऊ शकते आिण उोगा ंया बारीकसारीक वगकरणासाठी तसेच बाजारातील एकाता
मोजयासद ेखील सम आहे. ते आिथक िसांताशी सुसंगत आहेत, जसे क
आपयाला मािहत आहे क, इतर गोी िथर असयान े, मेदारी पती मोठ्या
माणात कायािवत असयाची शयता आहे जेथे एखादी उोगस ंथा संपूण बाजारात
पुरवठ्यावर िनयंण क शकते आिण हे इतर बाजार काराया िवपरीत असू शकते
या िठकाणी वेगवेगया उोगस ंथांचे एकमेकांवर िनयंण असू शकते.
िहशमन - हरिफंडल िनदशांक :
ही बाजारातील उोगस ंथांया सापे आकारा ंया (हणज ेच बाजार समभागा ंया)
वगाची बेरीज आहे, जेथे सापे आकार बाजाराया एकूण आकाराच े माण हणून
तीकामकपण े य केले जातात ,
हरिफंडलिनद शांक

या िठकाणी , Pi = qi/Q, qi हे ith उोगस ंथेचे उपादन आहे आिण Q हे
बाजारामधील सव उोगस ंथानच े एकूण उपादन आहे आिण n ही उोगस ंथेची
एकूण संया आहे. हा िनदशांक बाजारातील सव उोगस ंथांचा िवचार करतो . यांया
बाजारातील समभागाच े बाजारातील समभागाया मूयावर मूयमापन केले जाते.
उोगस ंथा िजतक मोठी असेल िततके िनदशांकात याचे मूय जात असेल.
िनदशांकाचे कमाल मूय हे असे आहे क िजथे फ एक उोगस ंथा संपूण बाजारप ेठ
यापत े. हे एक मेदारीच े उदाहरण आहे. जेहा बाजारातील n उोगस ंथांचा समान
िहसा असेल तेहा िनदशांकाचे मूय हे िकमान असेल. हे 1/n या बरोबरीच े असेल,
हणज े,
=

n चे मूय वाढयावर H कमी होतो. H चे यत मूय बाजाराया एकात ेचे समतुय
माप दशिवतो. िनदशांक हे मोजयास सोपे असतात . िनदशांक हे सव उोगस ंथा
आिण यांचे सापे आकारमान लात घेतात; यामुळे ते वापरात लोकिय असून
अपािधकराया िसांताशी सुसंगत आहेत कारण हे मेदारी शया उपाया ंशी
सुसंगत असतात . एडेलमनन े याची वैिश्ये िवतृतपणे प केली आहेत आिण ती
वैिश्ये थेट एकाता वशी संबंिधत आहेत.
एॉपी िनदशांक :
हाटने बाजारातील एकात ेचे माण मोजयासाठी हा िनदशांक सुचवला आहे. या
िनदशांकाचे सू खालील माण े आहे. munotes.in

Page 56


औोिगक अथ शा
56
; 0
n
या िठकाणी E चा अथ 'एंॉपी गुणांक' हणून गृहीत धरला आहे; Pi हा ith
उोगस ंथेचा बाजार िहसा आिण उोगस ंथांची संया आहे. हा गुणांक ाहकाया
संबंिधत एखाा उोगस ंथेला भेडसावणाया बाजारातील अिनितत ेचे माण मोजतो .
जेहा उोगस ंथांची संया जात असत े तेहा अिनितत ेची परिथती उवू शकते.
थोडयात बाजार हा कधीही कित नसतो . एकािधकार उोगस ंथांसाठी (n =) एंॉपी
गुणांक हा शूय हे मूय गृहीत धरतो हणज े कोणतीही अिनितता आिण कमाल
एकाता या िठकाणी नसते. अशाकार े, आपयाला एंॉपी गुणांक E आिण बाजार
एकात ेची तीता यांयातील यत (िव ) संबंध आढळतो . जर बाजारात n
उोगस ंथा असतील , तर या सव समान आकाराया असतील , तर

दोही, बाजारातील समभागा ंची वाढलेली समानता आिण उोग संथांया संयेत
झालेली वाढ ही एंॉपी गुणांक वाढवत े परंतु लॉगरदमया वापराम ुळे नंतरचे घटक कमी
होत जायाची भूिमका बजावतात कारण अितर उोगस ंथांची जोडणी आपणास
पहावयास िमळत े, जेहा उोगस ंथांची संया आधीच मोठी असत े, तेहा बाजार
एकात ेया ीकोनात ून यांचे महव कमी होते. समतुय संयेया ीने संया
एसप (ई) हणून मोजली जाऊ शकते.
एंॉपी गुणांकाचा िनधारक हणून उोगस ंथांची संया िवचारात घेयासाठी एंॉपीया
सापे मूयमापाचा वापर केला जाऊ शकतो , शेवटी, गुणांकाया कमाल मूयाने
भागल ेला एॉपी गुणांक E (लॉग n) हा खालीलमाण े ा होतो-

हे मूय दशिवलेया संयेया उोगस ंथांसाठी शय िततया जातीत जात
माणात बाजार भागाया िवखुरयाची वातिवक तीता दशवते. एंॉपी गुणांक हा
बाजार एकात ेचा एक उपयु उपाय असून याचा अथ असा होतो क, या
उोगस ंथांसाठी एंॉपी गुणांक मोजला जाणार आहे यांचे लोकस ंया माण , देश,
उपादन े आिण वगकरणाया आधारावर िवघिटत िकंवा अनेक गटांमये िवभागली
जाऊ शकते. वेगवेगया उोगसंथांसाठी वतं एंॉपी गुणांक मोजून, अशा गुणांकांची
एकुण बेरीज ही एकूण एंॉपी गुणांकाने दशिवतो. तसेच, बाजार एकात ेया इतर
िनदशांकांया बाबतीत असे िवघटन शय नाही.
munotes.in

Page 57


जािहरतबाजी
57 3.2.3 एकाता आिण उोगस ंथांची बाजारातील कामिगरी :
एकाता आिण बाजार कायमतेया अनेक घटका ंसंबंधी गृिहतके आहेत, जसे आपण
सूम अथशाात बघतो क, मेदारी असल ेया उोगस ंथा उच िकंमत
आकारतात , या उोगस ंथा कमी माणात उपादन करतात आिण िव करतात ,
उच नफा ा करतात , इतरांपेा वेगाने िवकिसत होतात , काहीही करयास सम
असतात . या उोगस ंथा यांया यवसायाया संबंधात वेगवेगया मायमात ून
जािहराती करतात . एकाता हे अशा जािहरात शच े योय माप आहे असे गृहीत धन
अशा परिथतीत आपण आिथक िसांताया िविवध पैलूंची पडताळणी करयाया
िथतीत आहोत जे उोगस ंथेची एकाता आिण बाजार कामिगरी यांयातील संबंध
दशवतात. हे साहिजकच आापय त उपलध असल ेया ायोिगक पुरायांवर आधारत
असेल पण याचे सवकष सवण करयाचा यन या िठकाणी केला जाणार नाही.
वैयिक गृिहतका ंया संदभात फ काही िनवडक अयासा ंचा संदभ घेतला जातो.
अ) एकाता आिण नफा :
एकात ेया परिथतीत एक उोगस ंथा बाजार श िकंवा एकािधकार श ा
करते. अशी बाजार श िकंवा मेदारी, बाजार ियाकलापा ंारे थेट उोगस ंथेचा
नफा वाढवत े. सवसाधारणपण े असे गृहीत धरले जाते क, दीघकाळापय त नयाच े उच
दर िटकून राहणे हा उच दजाया उोगातील एकात ेचा परणाम आहे. या घटकाचा
ायोिगक अयास करणार े जे.एस. बेन हे पिहल े अथत होते, यांना ही संकपना
यू.एस. उोगा ंसाठी समपक वाटली . एकाता मोजया साठी िनदशांक हणून नयाया
दर मोजण े अयावयक आहे असे बेनचे मत होते अिण यासाठी ते आही देखील होते.
तेहापास ून, या घटकावर मोठ्या माणात अयास अिण संशोधन झाले असून वेगवेगळी
िवचारसरणी िवकिसत होत आहे परंतु यापैक काही िवचार हे खूप आदश वादी आिण
मुयवादी देखील होते.
दोन चलांमये (एकाता आिण नफा) योय संबंध थािपत करणे अडचणीच े होऊ
शकते कारण या दोही चलांचे मोजमाप हे संिदध असयाची शयता असू शकते,
एकाता िनदशांक मोजयासाठी अनेक मापक उपलध असयाम ुळे यांपैक कोणता
मापक वापरायचा याबल अपता िनमाण होऊ शकते. एखाा िविश मापकाचा
आधार घेतला असता कदािचत याचा नयाशी मजबूत संबंध असू शकतो , परंतु जर
दुसरा मापक वापरला असता याचा कमकुवत संबंध असू शकतो . िशवाय , नयाया
दरांचे मोजमाप देखील पपातापास ून मु नसते हे देखील माय करावे लागेल. नफा हा
घटक साधारणपण े पुरवलेया मािहतीया आधारावर ठरिवला जातो. हा नफा मोजत
असताना उोजकान े िकती माणात वतःचा िनधी वापरला आहे िकंवा याने वतः
िकती मदान केले आहे यासारया घटका ंना दुलित केले जाते, तथािप जर या
घटका ंना मापनाम ये गृहीत धरले तर अिनय ंित मूयमापन होऊन योय ते िनकष
िमळण े अवघड होऊ शकेल. नयाया दराचे मोजमाप करयासाठी कोणता भाजक
वापरायचा हे देखील प नसयाम ुळे िव मालमा िकंवा उपादन िकती िकंमतीला munotes.in

Page 58


औोिगक अथ शा
58 िवकाव े याची देखील अडचण िनमाण होते. यासाठी योय तक न लात घेता संशोधक
अशा दरांसाठी वतःया िनवडीला ाधाय देतात. अशा कार े एकाता आिण नफा
यामय े खूप सार्या अडचणी आहेत, परंतु या दोही चलांमधील संबंध दुलित करणे
चुकचे ठ शकेल. या दोही चलांचे संबंध िसांतांमये प होतात परंतु अजूनही या
चलांचा तंतोतंत संबंध प होणे बाक आहे.
b) एकाता आिण मूय-िकंमत सीमांतवाद :
नयाच े मोजमाप करयासाठी मूय-िकंमत संबंध मोजण े आवयक आहे आिण हा एक
नफा मोजयाचा योय माग आहे. चालू िव आिण खचाया आकड ्यांवर आधारत
नयाची आकड ेवारी तयार केली जाते. थोडयात सरासरी मूय-िकंमत सीमांतवाद हे
या दोन परमाणा ंचे गुणोर आहे असे हणता येईल.
कॉिलस आिण ेटन यांनी केलेया ायोिगक अयासान े एकाता आिण अमेरकेतील
चार-अंक उोगा ंसाठी मुय-िकंमत सीमांतवाद यांयातील सकारामक संबंधांना
िवेषणाच े वप िदले. शेफडने कोच आिण फेिनली या अमेरकेया उोगस ंथांसाठी
यांयातील सकारामक संबंधांचे वणन केले आहे, तथािप , िकंमत-खच सीमांतवादाया
इतर िनधारकांसाठी आधारभ ूत घटक हणून काम करणाया एकात ेकडे ल िदले
कारण ते यांयाशी वेगवेगया कारणा ंनी जोडल ेले आहेत. बाजार संरचनेचे इतर
संबंिधत िनदशक जसे क, उपादन िभनता , तांिक बदलाचा दर इ. यांचाही िवचार
केला जात असताना यांना मूय-िकंमत सीमांतवादाचा एक ुलक अंदाज वतवयात
येऊ शकतो . कदािचत आपण यांया ा िनकषा शी सहमत नसू, कारण जेहा सव
िनधारकांना एकात ेसह एकित केले गेले होते, तेहा यांया बहिविवधत ेमुळे यांचे
संबंध अप झाले असतील आिण यामुळेच यांची एकाता ही नगय वपाची
असेल. मोजमापाया सांियकय अपुरेपणाम ुळे आिण याचा िसांितक पाया मजबूत
असयाम ुळे आपण याया मूळ ढायाला पाडू शकत नाही.
अलीकडील एका पुतकात , हाय आिण मॉरस यांनी १९७१ ते १९८८ या
कालावधीतील बाजाराची संरचना आिण नफा यावरील ६७ अयासा ंचा सारांश ता
सादर केला आहे. यानुसार, २८ अयासा ंमये अपेित िचहासह बाजारातील
एकाता नयाच े महवप ूण िनधारक असयाच े आढळ ून आले. इतर २८अयासा ंमये
नगय ; आिण उवरत अयासात संशयापद घटक आढळ ून आले. या सव गोवन
िदसून येते क, जरी िसांतानुसार ते सकारामक घटक असयाबल मोठा पािठंबा
िमळत असला तरी नयाचा िनधारक हणून बाजाराया एकात ेया ासंिगकत ेबल
कोणत ेही िविश सामायीकरण केले जाऊ शकत नाही.
c) उोगस ंथेची एकाता आिण वृी :
उोगस ंथेची वृी हा एक असा िवषय आहे यावर वेगवेगया अथतांनी एक येऊन
िचिकसक चचा घडवून आणण े आवयक आहे. यासाठी एकाता िकती सुसंगत आहे हे
आपण येथे नमूद करणे गरजेचे आहे. दोन चलांमधील कायकारण संबंध प munotes.in

Page 59


जािहरतबाजी
59 करयासाठी िवचारा ंचे दोन िभन वाह आहेत. एका वाहाया मतान ुसार, बाजार श
असल ेली उोगस ंथा, एकात ेचा परणाम हणूनउपादन मयािदत कन तसेच उच
िकंमत आकान नयाचा उच दर राखयास ाधाय देऊ शकते. जर अपेित नफा
वाढला तर तर याला काही नयाचा भाग आिण कमी िकंमतीचा याग करावा लागेल जो
कदािचत उोगस ंथेया िहताचा नसेल. िशवाय , अशा उोगस ंथेची पुढील वाढ
रोखयासाठी सरकारकड ून सव कारच े िनबध लादल े जातील .
याचमाण े, माणातील िथर अयवथा आिण अनेक गितमान घटक आिण अडथळ े
या सव गोी अशा उोगस ंथेया वाढीया मतेवर ितकूल परणाम करतात .
अशाकार े, बाजारातील उोगस ंथेची मेदारी श कमी केयास ितची वृी होऊ
शकते. साधारणपण े एका उोगातील काही उोगस ंथा इतर उोगस ंथांया वृीस
ितबंिधत करयासाठी तसेच यांया वेशासाठी िविवध अडथया ंमुळे नवीन
उोगस ंथांचा वेश रोखयासाठी पुरेशा भावशाली असू शकतात . अशा कार े एका
उोगात उोगस ंथांया वृिला गृिहत धन उोगाची एकूण वाढ होणे फारच कमी
संभायत ेचे आहे असे हणता येईल. काही ायोिगक अयास आहेत, जेथे सुवातीया
काळातील बाजारातील एकाता आिण यानंतरची बाजारप ेठेतील वृि यांयातील
यत संबंध िपथात आणल े गेले आहेत.
याच वेळी उोगस ंथेची एकाता आिण वृी याबल बाजारप ेठेचे दुसरे मत
सकारामक आहे. दीघकालीन नफा वाढवयासाठी , उोगस ंथांना बाजाराया
एकात ेतही कालांतराने वृी करायला अडचण नसली पािहज े. ते भिवयातील वाढया
मागणीची पूतता करयासाठी आिण बाजारात नवीन वेशास परावृ करयासाठी
अितर मता िनमाण करयास ाधाय देऊ शकतात . दीघकालीन नया ंना चालना
देयासाठी उोगस ंथांनी नयाचा काही अपकालीन याग देखील केला असू शकतो .
यामुळे, बाजारामय े सामायपण े एकाता आिण उोगस ंथेची वृी यांयातील
सकारामक संबंध आढळतो . बाजार शि असल ेया उदयोगस ंथा आिथक वाढीया
इतर गरजांबाबत वत:ला सहजत ेने बाजारात सामाव ून घेतात. अशा उोगस ंथा
बाजार परिथतीचा फायदा घेऊन दीघ काळात वाढीव नफा िमळिवयात कायम
यशवी होतात आिण यांयासाठी ही परिथित अपेित असत े.
ड) एकाता आिण तांिक बदल :
तांिक बदल आिण बाजाराची रचना यासंबंधीचे समपक मुे वेगवेगया संदभ ंथात
आढळ ून येतात. या आधारावर , आपण याचा एक पैलू पाहया , तो हणज े कित उोग हे
सवात संशोधनािभम ुख आिण तांिक ्या गतीशील आहेत क नाही? एका उोगात
मेदारीचा उपभोग घेणार्या काही उदयोगस ंथा मोठ्या माणात असतील ही बाब खरी
आहे. यांयाकड े िथरता , आिथक संसाधन े आिण संशोधन तसेच िवकास िया सु
करयाची आिण यांयापास ून लाभ िमळिवयाची मता असेल. दासग ुा आिण
िटिलट ्झ यांनी यांया शोधब ंधामय े बाजारातील एकाता आिण नािवयप ूण
उपम यांचा सकारामक संबंध असताना परिथती प करयाचा यन केला आहे. munotes.in

Page 60


औोिगक अथ शा
60 परंतु अशी परिथित िस करयासाठी कोणताही िनणायक अनुभवजय पुरावा
उपलध नाही. खरं तर, िवयमसनन े केलेया अयासात अगदी याया उलट परणाम
िदसून आला आहे. याबाबत िलयर यांनी शंकाही य केली आहे. हा घटक एकाता
नसून बाजाराया संरचनेचे इतर गुणधम जसे क, उोगस ंथेचा आकार , उपादन
िभनता शयता इयादी असू शकतात , यात एकात ेया संकपन ेशी िनगडीत
घटका ंचा अंतभाव असू शकतो आिण यामुळे एकात े दरयान एक बनावट सकारामक
सहसंबंध िनमाण होऊ शकतो आिण अशा कार े एकाता आिण यामधील बनावट
सकारामक सहसंबंध अनुभवला जाऊ शकतो . तांिक बदल आिण एकाता याया
संबंधाबल कोणयाही कार े काहीही प सांगता येत नाही. हे घटक पुढील
अनुभवजय संशोधनासाठी अजूनही खुले आहेत.
३.३ जािहरातबाजी
जािहरात हे वतू, सेवा, कायम िकंवा आपण याकड े ल ायच े आहे याकड े
लोकांचे ल वेधयाच े भावी श आहे. आज जािहराती हा एक अयंत िविश
यवसाय आहे जो जनसंवाद आिण उपादनात सतत गती करत असल ेया िवकासाला
कारणीभ ूत आहे, थोडयात , जािहरात हा घटक कोणयाही यवसायाचा अिवभाय
घटक झाला आहे.
३.३.१ महम जािहरातबाजी :
डॉफमन-टीनर िसा ंत :
डॉफमॅन-टीनर िसांत (िकंवा डॉफमॅन-टीनर िथती ) हे एक नव सनातनवादी
िसांत आहे जे एखाा उोगस ंथेने हाती घेतलेया जािहरातीया इतम पातळीचा
शोध घेते. या िसांताचे नाव रॉबट डॉफमन आिण पीटर ओ. टेनर यांया नावावर
आधारत आहे यांनी अमेरकन इकॉनॉ िमक रू मधील यांया १९५४ या मोठ्या
माणात उृत केलेया लेखात हा िकोन िवकिसत केला आहे. उोगस ंथा एकतर
चांगया वतूंची िकंमत कमी कन िकंवा जािहरातचा खच वाढवून ाहका ंना अिधक
खरेदी करयास वृ कन यांची िव वाढवू शकता त. या िठकाणी िव आिण
जािहरातच े माण मागणीया जािहरातया लविचकत ेया खच-िकंमत या बदलया
घटका ंया बरोबरीच े असत े तेथे एका उोगस ंथेसाठी जािहरातची इतम पातळी
आढळ ून येते. याचा अथ असा आहे क, जािहरातीसाठी मागणी केलेया माणाची
संवेदनशीलता िजतक जात असेल आिण अितर उपादनावरील नफा िजतका
जात असेल िततक जािहरातीची पातळी जात असेल.
या िकोनाच े गिणतीय प खालीलमाण े आहे:
munotes.in

Page 61


जािहरतबाजी
61 या िठकाणी ,
pA ही जािहरातीची ित नग िकंमत आहे
A ही जािहरातीची रकम आहे
p ही वतूंची िकंमत आहे
q हे एकूण वतूंचे उपादन आहे
c हा सरासरी िकंवा सीमांत घटक आहे जो गृहीतका ंवर आिण उपादन खच अवल ंबून
आहे
eA ही मागणीची जािहरात लविचकता आहे
३.३.२ जािहरातबाजी आिण बाजार संरचना :
जािहरातचा खच हा बाजारातील पधकाचा आकार आिण संया यावन ठरवला
जातो. पूणपणे पधामक बाजारप ेठेत, एकसंध उपादन िवकणाया उोगस ंथेसाठी
जािहरात करणे अनावयक असू शकते. थोडयात मेदाराला विचतच जािहरात
करणे आवयक असत े, कारण ाहका ंना यांया उपादनासाठी दुसरा कोणताही पयाय
नसतो . मेदाराला सामाय उपादना ंऐवजी याया िविश उपादनाची िव
वाढवयासाठी जािहरातीची आवयकता असू शकते. अशाकार े, जािहरातचा वापर
बाजाराया संरचनेत पधामक साधन हणून केला जाऊ शकतो , यात मेदारीया
पधपासून ते ीअिधकार जेथे वेगवेगळी उपादन े उपािदत केली जातात आिण ती
उपादन े तुलनेने कमी ितपध देखील असतात .
मेदारीया पधामक बाजारप ेठेत उपादनाची मागणी अिधक िकंमतीला िथर असण े
अपेित असत े. याचे कारण असे क, अशा बाजारप ेठेत, उपादना ंमये फरक केला
जातो, हणज े, बाजारात मोठ्या संयेने ितपध असतात आिण येक उोगस ंथेचे
उपादन इतरांपेा वेगवेगळे असत े. डॉफमन आिण टेनरयांया िवेषणाया आधार े
असा िनकष काढला जाऊ शकतो क, अशा बाजाराममय े जािहरात -ते-िव गुणोर
जात असेल. अशा कारच े िवभेदन वेगवेगया उपादना ंसह मेदारी असल ेया
बाजारप ेठेलाही लागू होते. अशाकार े, असा िनकष काढला जाऊ शकतो क,
जािहरात -ते-िव गुणोर िभन उपादना ंसह अपूण पधामक बाजारप ेठांमये उच
आिण पधामक बाजारप ेठांमये आिण मेदारीमय े कमी असयाची शयता आहे.
जािहरात आिण बाजार संरचनेशी संबंिधत आणखी एक मुख समया याकड े ल
देयाची गरज आहे ती हणज े उोगस ंथेचे जािहरात -ते-िव गुणोर िकंवा
जािहरातीची तीता आिण िकंमतीतील लविचकता बाजाराया संरचनेनुसार बदलयाची
पती होय. उोगस ंथेची संया जसजशी वाढते तसतस े मागणीची िकंमत लविचकता
देखील वाढते. िकंमत वाढवून उोगस ंथा केवळ मागणीच वाढवत नाही तर याच वेळी
ितचा बाजारातील िहसा देखील वाढवत े. अशा कार े उोग अिधक खंिडत झायास , munotes.in

Page 62


औोिगक अथ शा
62 जािहरातीची तीता कमी होत जाते. जािहरातीया तीतेवर आिण मागणीया
लविचकत ेवर बाजार संरचनेचा भाव खालील दोन करणा ंया मदतीन े प केला
जाऊ शकतो . जािहरातीम ुळे येक उोगस ंथेची मागणी िततकच वाढते, उदाहरणाथ
ँडचे नाव न देता दुधाची जािहरात केयास दूध िवकणाया सव उोगस ंथांची मागणी
वाढेल. दुधाची जािहरात सव दूध िवेयांसाठी सावजिनकरया चांगली मानली जाते.
जर आपण असे गृहीत धरले क, मागणी िनित आहे आिण इतर जािहरातप ेा वतं
आहे, तर याचा उोगस ंथांवर होणारा परणाम फ ितपध उोगस ंथांमये
मागणी बदलत आहे. उदाहरणाथ , जेहा ँडेड आिण संबंिधत जेनेरक औषधा ंमये
पधा असत े. येथे जािहरातचा हेतू ाहका ंना अिधक माणात औषध खरेदी करयास
ोसािहत करयाचा नसून, परंतु ते ँडेड आिण जेनेरक औषधा ंमये यांची िनवड
बदलण े हा असतो . या परिथतीत , उोगस ंथांची संया वाढयान े जािहरातची
लविचकता अिधक वाढते. मेदारीया िथतीत जािहरातची लविचकता शूय असत े
आिण ती ीअिधकार अंतगत ती सकारामक असत े. जेहा उोगस ंथांची संया
वाढते आिण उोगातील एकाता कमी होते तेहा येक उोगस ंथांसाठी
जािहरातीया तीतेतील फरक कमी होतो कारण उोगस ंथांची संया कमी होते.
जािहरातच े फायद े या उोगस ंथांनी यासाठी पैसे िदले आहेत ते कमी होतात कारण
यांचा उोग अिधक माणात खंिडत होतो. हे खालील तीन भाव वापन प केले
जाऊ शकते- येक उोगस ंथेचा नफा कमी होतो, येक उोगस ंथेला
जािहरातम ुळे वाढणाया मागणीतील फायदा कमी माणात िमळतो आिण येक
उोगस ंथेला जािहरातम ुळे वाढणाया मागणीतील फायदा कमी माणात िमळतो .
३.३.३ जािहरात खच :
आिथक िसांतामय े जािहरात खचामये सव शु िव खच समािव असयाच े
गृिहत धरले जाते. जािहरातवर मोठा खच सहसा ितपध उोगस ंथा करतात .
साधारणपण े दोन कारया जािहराती असतात , या खालीलमाण े आहेत:
१. मािहतीप ूण :
एखाद े उपादन िकंवा सेवेची उपलधता , याचे उपयोग , फायद े, िकंमती, गुणवा
इयादबाब त जनतेला तपशील देणे.
२. मन वळवणारा :
नवीन ाहक िमळिवयासाठी आिण िवमान ाहक िटकव ून ठेवयासाठी , हणज े, ँड
िना िवकिसत करणे िकंवा िटकव ून ठेवणे. जािहरातीचा खच हा एक कारचा िव खच
असयान े उोगस ंथेया उपादना ंची मागणी वाढवयासाठी केलेला यन असू
शकतो . जािहरातच े काय ाहका ंना वतु व सेवेबलची मािहती देणे हा असतो . याआधी
नमूद केयामाण े, अथशाीय िसांतामय े, जािहरातया खचाला िव खच हणून
ओळखल े जाते, याची याया "एखाा खरेदीदाराला दुसरं उपादन घेयाऐवजी munotes.in

Page 63


जािहरतबाजी
63 िकंवा एका िवेयाकड ून दुसर्या उपादनाऐवजी िवकत घेयास वृ करयासाठी
आवयक खच" हणून केली जाऊ शकते. िवची िकंमत ही अशी असत े, जी
उपादनाया मागणीशी जुळवून घेते, दुसया शदांत, महम यवसाय िमळिवयासाठी
अशा कारचा खच केला जातो.
जािहरात खचामुळे वतु आिण सेवांया मागणीत सकारामक बदल होतो. या खचात
भौितक िवतरण खचाचा समाव ेश नसतो . िव खचाचा उपािदत वतूंचा आवयक
कायामक संबंध नसतो . जािहरात हे उोगस ंथेया िवच े माण हाताळयाच े साधन
असत े.
जािहराती केवळ उोगस ंथेची मागणी व उजवीकड े हलवत ेच असे नाही तर ती
मागणी कमी लविचकही बनवू शकते. िव खच हा जुया खरेदीदारा ंना अिधक खरेदी
करयास आिण नवीन खरेदीला आकिष त करयास वृ करयाची शयता असत े
आिण याचा अथ मागणीत जात माणात वाढ होते.
अशा परिथतीत नवीन मागणी व जुया मागणी वया वर असेल िकंवा मागणी
वया उजवीकड े असू शकेल. नवीन मागणी वची लविचकता नवीन खरेदीदारा ंया
खरेदीया सवयवर अवल ंबून असत े. जर ते िकंमतीतील बदला ंसाठी संवेदनशील
असतील तर ते अिधक लविचक असेल. जर ते िकमतीतील बदलांसाठी संवेदनशील
नसतील , तर नवीन मागणी व कमी लविचक असेल. साहिजकच , येक
उोगस ंथेला मागणी उजवीकड े हलवून आपली िव वाढवयात रस असतो यात
कोणतीही शंका नाही.
वरील िवेषणावन , आपण असा अंदाज लावू शकतो क, जािहरात खच हा एक
कारचा िव खच आहे, जो उोगस ंथेया उपादनाया िवला चालना देयासाठी
केला जातो. हे ामुयान े उोगस ंथानार े याया उपादना ंची मागणी वाढिवयावर
िनदिशत केले जाते. मागणी कमी लविचक बनवण े हा जािहरातीचा एक उेश असतो .
जािहरातया अडचणम ुळे उवणाया लविचकत ेला मागणीची चारामक लविचकता
असे हणता येईल. जािहरात लविचकता ही िकंमत िथर असताना जािहरातीया
मयादेतील बदला ंना िवया ितसादाच े मोजमाप असे हटल े जाऊ शकते.
ही लविचकता दोन कारची असत े, औोिगक लविचकता आिण बाजार भाग
लविचकता . औोिग क लविचकता हे जािहरातम ुळे एकूण िकती नगसंया िव झाया
हे िनदिशत करते आिण बाजार भाग लविचकता हा घटक जािहरातम ुळे एखाा
उोगस ंथेचा एकूण बाजार िवमय े िकती माणात बदल झाला याचे पीकरण
देतो.
जािहराती या जुगलबंदी जािहरातना ोसाहन देतात. यामुळे ितपध यावसाियक
काय करत आहेत यावर िव खचावर परणाम होतो. उोगस ंथांया जािहरातीची
परणामकारकता ितपया ची यावर कशी ितिया असत े यावर अवल ंबून असत े.
ितपया या यशवी जािहरातिव बदला घेणे हे जािहरा तीशी जुळवून घेयाया munotes.in

Page 64


औोिगक अथ शा
64 यनाच े िकंवा इतर यापार ियाकलाप िकंवा उपादनामय े सुधारणा करयाया
यनाच े वप असू शकते. सव जािहरातमय े काही माणात िवलंिबत आिण एकित
परणाम असतो याम ुळे ते गुंतवणूक परययच े वैिश्य वेगळे आढळ ून येते.
जािहरात खच व आकार :
जािहरात खच हा व हणून काढयास वाढीव जािहरात खच थम कमी होईल,
उपादनाया काही ेणीवर तो िथर असेल आिण नंतर वाढया दराने वाढेल. हे
उोगस ंथांया अथयवथ ेमधील कायकलापाम ुळे शय आहे. जािहरात परयय हा
िनित माणात िकंवा िभन माणात असू शकतो .
कधीकधी दोही पती एक केया जाऊ शकतात . आिथक िसांत सामायतः U-
आकाराया खच वशी संबंिधत असतो . हणून, जािहरात परयय देखील तीन
टयात दशिवला जातो. जािहरात परययाच े तीन टपे हणज े घटणार े, िथर आिण
वाढणार े टपे होय. ते पुढील पतीन े प केले जाऊ शकतात .
िथर िवेषणाया सामाय परिथतीत , हे गृहीत धरणे वाजवी आहे क, जेहा
जािहरात परयय वाढिवला जातो, तेहा याची एकक िकंमत थम कमी होते आिण
नंतर िकमान पातळीवर येते आिण यानंतर वाढते. दुसया शदांत, जािहरात खच व
U-आकार घेतो.
वाचा घसरणारा टपा अंशतः िवशेषीकरणाया अथयवथ ेारे प केला जातो. दीघ
िविनयोग त सेवा आिण अिधक िकफायतशीर मायमा ंचा वापर हा घटक यवहाय
बनवू शकतात . िवशेषीकरणाप ेा अिधक महवाच े हणज े पुनरावृीची अथयवथा
होय. अनेकदा िविश जािहरात धोरणाची पुनरावृी अिधक िकफायतशीर ठरते.
जािहरातया खचाचा वाढता टपा हा मुयत: जािहरात यन ती झायाम ुळे िमक
संभावना ंना संपािदत केयामुळे होतो. जेहा ती पधा असत े, तेहा एखाा
उोगस ंथेला सहसा अशा परिथतीस भाग पाडल े जाते. जािहरात परययातील वाढ
ही सवात कायम जािहरात मायमा ंया गतीशील िवताराम ुळे देखील असू शकते.
जािहरातया लविचकत ेची पवा न करता अपकालीन िकरकोळ जािहरात खच व हे
सव वतूंसाठी समान वपाच े असतात . वाचा आकार हा वेशयोयता आिण
जािहरातया संवेदनमत ेमधील संभाय फरका ंारे आिण कोणयाही एका
वापरकया साठी उपादनाया अितर एककाया घटया उपयुतेारे िनधारत केला
जातो. अपकालीन िकरकोळ िवेषण हे दशिवते क, जािहरातचा िवशी असल ेला
संबंध अिधक गुंतागुंतीचा असू शकतो . िव खचाचे काय हे गुंतलेया यवसाय
धोरणाया वपान ुसार िभन असू शकते.
वरील िवेषणामय े, आपण अप कालावधीत उपादन खच िथर असयाच े गृहीत
धरले. आपण िथर िकंमत देखील गृहीत धरली आहे, जी सूिचत करते क, सरासरी
आिण िकरकोळ महसूल िथर आहेत. तथािप , अिधक वातववादी असण ्यासाठी munotes.in

Page 65


जािहरतबाजी
65 आपयाला सरासरी िकंमतीचा व जो वरया िदशेने जातो आिण सरासरी कमाई व
जो खाली उतरतो तो प करावा लागेल.
कमी होत जाणार े सरासरी उपन फलन हे गुंतागुंत िनमाण करते, कारण िकंमत आिण
जािहरात दोही बदलू शकतात . जािहरात खच िथर ठेवणे आिण िकंमत बदलण े िकंवा
िकंमत िथर ठेवणे आिण जािहरात खचात बदल करणे शय आहे. चबरिलनन े याया
िसांतामय े हेच केले आहे. सामाय आिथक तवांमये जािहरातच े अथशा समािव
करयाया यनात चबरिलन अगय होते.
दुसया पायरीत , जािहरात खच आिण िकंमत दोही एकाच वेळी बदलतात . बुकानन
यांनी ही िथित यांया िसांतामय े अधोर ेिखत केली आहे. तो अधोगामी उतार
असल ेला मागणी व आिण संबंिधत सीमांत महसूल व (MR) वापरतो आिण उपादन
खच व (PCC) या मदतीन े इतम िकंमतीपय त पोहोचतो . यानंतर तो िविवध
जािहरात परयय गृहीत धरतो. याला येक जािहरात परयय उपादनाची मागणी
वाढवेल अशी अपेा आहे. असा जािहरात खच व खाली प केला आहे.
जािहरात या गृहीतावर आधारत आहे क, मोठ्या संयेने ाहक आहेत, जे ते वापरत
असल ेला ँड बदलयासाठी तयार आहेत. पण हे नेहमीच खरे नसते. काहीव ेळा लोक
या वतूंया ँडला िचकट ून राहतात जे ते बयाच काळापास ून वापरत आहेत.
परंतु कोणयाही परिथतीत , जािहरातया खचामुळे एखाा वतूची िव वाढयाची
शयता असत े. ते जुया ाहका ंना अिधक खरेदी करयास वृ करतील आिण याच
वेळी काही नवीन ाहका ंनाही आकिष त करतील . अशा कार े, जािहरातया खचामुळे
एखाा वतूची मागणी व वाढयाची शयता असत े. ही िथित प करया साठी,
उोगस ंथेचा मूळ मागणी व आकृती २मये DD या पात रेखाटलाआह े आिण
यायाशी संबंिधत सीमांत महसूल व MR आहे. PCC हा जािहरात खचासह
उपादन खच व आहे. याचमाण े उपादन OQ एवढे आहे आिण िकंमत OP आहे.
नफा PKAB एवढा आहे.
आकृती . ३.२ जािहरात खच व आकार

munotes.in

Page 66


औोिगक अथ शा
66 अिधक यवसाय िमळवयासाठी उोगस ंथेकडून आणखी काही जािहराती केया
जातात . जािहरातार े अिधक यवसाय िमळिवयाचा अितर खच िकमान अितर
नयाइतका असला पािहज े. अितर जािहरातीचा परणाम हणून, मागणी व D1D1
या पात उजवीकड े सरकतो . जुना मागणी व आिण नवीन मागणी व यांयातील
ैितज अंतर KS असून हा जािहरातीचा परणाम आहे.
पुढे जाऊन उोगस ंथा याच OP िकंमती वर अिधक OQ1 उपादन िवकत े आिण
जात िवम ुळे ितचा नफा देखील वाढतो . (आकृती सोपी ठेवयासाठी नफा दशिवला
नाही). जर वांची मािलका काढली आिण एक जोडली गेली, तर आपयाला
जािहरातीया िव िकंमत-उपादन व िमळेल. जािहरातदाराला याया िववरील
खचाचे परणाम मािहत आहेत, असे येथे गृिहत धरले आहे.
३.४ सारांश
 जािहरात हा संेषणाचा एक कार आहे याचा वापर यवसायाची मािहती िवमान
आिण संभाय ाहका ंना देयासाठी केला जातो.
 बाजारातील एकाता मोजया उोगस ंथांमये बाजार समभाग िकती माणात
कित आहेत हे मोजत े. पधया तीतेसाठी हे सहसा संदभ हणून घेतले जाते.
 एकात ेया परिथतीत एक उोगस ंथा बाजार श िकंवा एकािधकार श ा
करते. अशी बाजार श, बाजार आचरण ियाकलापा ंारे िकंवा थेट
उोगस ंथेचा नफा वाढवत े.
 डॉफमॅन-टीनर िसांत (िकंवा डॉफमॅन-टीनर िथती ) हा एक नव सनातनवादी
िसांत आहे जे एखाा उोगस ंथेने हाती घेतलेया जािहरातीया इतम
पातळीचा शोध घेते.
 आिथक िसांतामय े जािहरात खचामये सव शु िव खच समािव असयाच े
गृिहत धरले जाते. जािहरातवर मोठा खच सहसा ितपध उधोगस ंथा करतात .
३.५
१. (अ) खालील ांची उरे ा.
१. जािहरातीया संकपन ेची तपशीलवार चचा करा.
२. बाजारातील एकाता हणज े काय? याचे उपाय सांगा.
३. एकात ेची संकपना आिण उोगस ंथेया बाजारातील कामिगरीची चचा करा.
munotes.in

Page 67


जािहरतबाजी
67 (ब) िटपा िलहा.
अ. एकाता माण
ब. िहशमैन-हेरिफंडाहल िनदशांक
क. एॉपी िनदशांक
ड. डॉफमन-टीनर िसांत
इ. जािहरातीच े कार

munotes.in

Page 68

68 ४
नवशोध आिण नववत न
घटक रचना :
४.० उिे
४.१ तावना
४.२ िया आिण उपादन नववत न
४.३ नववत नाचे कयाण आिण रोजगारावर होणार े परणाम
४.४ नववत नाचा अवल ंब आिण िवतार
४.५ सारांश
४.६
४.० उि े
 नवशोध आिण नववत न या संकपना ंचा अयास करण े.
 नववत नाचा कयाण आिण रोजगारावरील परणामा ंचा अयास करण े.
 नववत नाचा अवल ंब आिण सार या ंचा अयास करण े.
४.१ तावना
जे.ए. शुपीटर या ंनी भा ंडवलशाही समाजाया आिथ क इितहासातील उक ृ
वतुिथती जगासमोर मा ंडयाच े काय केले आ ह े. यांया मत े, नववत न केवळ
भांडवलशाही समाजाप ुरती मया िदत नाही . भांडवलशाही अथ यवथा िक ंवा समाजवादी
अथयवथा असो िक ंवा अय कोणतीही अथ यवथा असो , जवळजवळ य ेक
आिथक यवथ ेत नववत नाची सामाय व ैिश्य आढळ ून येतात. िवान आिण
तंान ही समाजाया जलद आिथ क गतीची साधन े आहेत हे यांनी पटव ून िदल े. ते
अथयवथ ेला नववत नातून काय शील बनवयाचा यन करतात . नववत न हा एक
असा घटक आह े याार े उधोगस ंथा आपया उिा ंया प ूततेसाठी बाजारप ेठेतील
परिथ ती बदल ू शकत े.
नववत न हे एक अस े साधन आह े याचा वापर उोगस ंथा बाजारात आपली
पधामक श वाढिवयासाठी करत े. नववत न हे अिधकािधक व ैिवयप ूण
असयाम ुळे उोगस ंथेया व ृद्ीसाठी आधार दान कन िवकासास मदत करत े. munotes.in

Page 69


नवशोध आिण नववत न
69 नवीन उपादन े, उपादना या नवीन पती , नवीन बाजारप ेठा आिण औोिगक
संघटनेचे नवीन वप इयादम ुळे नावीयप ूण िकंवा तांिक बदल होऊन उोगस ंथा
आिण या ंचे उोग काही कालावधीन े उच काय मतेने काय करतात .
नवशोध हणज े नवीन त ंानाची िनिम ती करण े होय. 'तंान' हणज े "कोणत ेही
साधन िक ंवा तं, आिण उपादन िक ंवा िया , तसेच कोणतीही भौितक उपकरण े
याार े मानवी मता वाढिवली जात े". नवशोध ही एक बौिक क ृती आह े, यामय े
वतू िकंवा सेवा यांची नवीन ितमा , जुया परिथतीला अन ुसन नवीन स ंबंध िकंवा
कृतीसाठी नवीन ेाची धारणा या ंचा समाव ेश होतो . सव लहान िक ंवा मोठ े नवशोध ह े
काही यावहारक उपयोगा ंसाठी क ेले जातात . थोडयात , नवशोधाचा यावहारक
उपयोगात अवल ंब करयाया िय ेला ‘नववत न’ असे हणतात .
४.२ िया आिण उपादन नववत न
नववत नाची िया :
नववत न ही एक बहआयामी स ंकपना आह े. नववत नाया िय ेत सामायपण े तीन
संकपना वापरया जातात .
अ. नवशोध ;
ब. नववत न आिण ;
क. अनुकरण;
अ. नवशोध :
नववत नाची सवा त महवाची स ंकपना नवशोध ही आह े. नवशोध हणज े नवीन
तंानाची िनिम ती करण े होय. तंान हणज े असे कोणत ेही साधन िक ंवा तं,
कोणतीही उपादन िया , कोणतीही भौितक उपकरण े याार े मानवी मता
वाढिवली जाऊ शकत े आिण याार े उोगस ंथांची उपादकता वाढव ून फायदा ा
केला जाऊ शकतो . नवशोध हा एक असा प ैलू आहे यामय े वतू िकंवा सेवा यांची नव
ितमा , जुया परिथतीला अन ुसन नवीन स ंबंध िकंवा कृतीसाठी नवीन ेाची
धारणा या ंचा समाव ेश होतो आिण यात ूनच ाहका ंना अावत वत ू आिण स ेवा या ंचा
उपभोग घ ेता य ेतो. उोगस ंथांकडून सव लहान िक ंवा मोठ े नवशोध हे काही
यावहारक उपयोगा ंसाठी क ेले जातात यामय े अथयवथ ेला चालना द ेयाचे हेतू
देखील ी ेपात ठ ेवले जातात . हणज ेच, नवशोधाचा यावहारक उपयोगात अवल ंब
करयाया िय ेला ‘नववत न’ असे हणतात . नववत न ही एक बहआयामी
संकपना अस ून याचा उपयोग बाजारातील महम भाग स ंपादन करयास होऊ शकतो .
ब. नववत न
नववत न ही एक अितशय यापक आिण बहआयामी स ंकपना आह े हे आपण याप ूवच
पिहल े आहे. munotes.in

Page 70


औोिगक अथ शा
70 १. उपादन नववत न :
एखादी उोगस ंथा िवमान उपादनात बदल करत असताना त े उपादन प ूणपणे
नवीन प तीने िकंवा जुया पतीमय े काही माणात बदल कन त े उपादन प ुहा
बाजारात सादर करत े, अशा परिथतीत या वत ूया बाबतीत नववत न झाल े आहे
असे गृहीत धरल े जाते.
२. िया नववत न :
जर अितवात असल ेया उपादना ंया िनिम तीसाठी नवीन पत सु केली अस ेल
तर याला िया नववत न अस े हणतात . िया नववत न हे तांिक नववत नामुळे
शय होत े.
३. बाजार नववत न :
जेहा एखादी उोगस ंथा आपया िवपणन धोरणात बदल करत े, तेहा याला बाजार
नववत न हण ून संबोधल े जात े. बाजार नववत नामय े संयोजक िक ंवा यवथापक
नववत नाचे काय करतात .
४. नववत क :
नववत क हा नववत नासाठी व ेगवेगया ोता ंची गुंतवणूक करत असतो आिण तो
अशा कारची ग ुंतवणूक कन एक कारची जोखीम घ ेतो. पण खया अथा ने अशी
भूिमका ही उोगा ंया वा ढीसाठी अय ंत महवाची ठ शकत े.
अशा कार े, नववत न ही स ंकपना ख ूप िवत ृत संकपना आह े. शुपीटरया
परभाष ेत, नवीन उपादन फलनाया णालीमय े घुसखोरी करण े हणज े, "नवशोध
िकंवा अिधक सामायतः एक अय ु ता ंिक स ंभायत ेचे शोषण कन ..., सािहयाचा
पुरवठा करयाचा नवीन ोत िक ंवा उोगाची प ुनरचना कन उपादना ंसाठी नवीन
बाजारप ेठ घडवण े होय.
क. अनुकरण :
नवशोध , नववत न आिण अन ुकरण या तीनही स ंकपना नावीयप ूण िकंवा ता ंिक
बदला ंया िय ेचे िमक टप े आ हेत, हणज ेच, नववत नािशवाय अन ुकरण आिण
नवशोध शय नाही .
उपादन नववत न :
िविवध कारणा ंमुळे उपादनात नावीय आणल े जाऊ शकत े. मुयतः , िवमान
उपादना ंया साप े िकंमती िक ंवा नवीन त ंानामय े बदल कन उपादनातील बदल
अपेित क ेला जाऊ शकतो . ाहका ंया आवडीिनवडीतील बद ल आिण उपादन खच हे
उपादनाया साप े िकमतमय े बदलाच े ोत आह ेत. जर एखाद े उपादन
उोगस ंथेसाठी महाग होत अस ेल आिण याच व ेळी ितक ूल परिथतीम ुळे याया munotes.in

Page 71


नवशोध आिण नववत न
71 बाजारात िक ंमती घसरया , तर त े जुने उपादन नवीन उपादनान े बदलल े जायाची
शयता आह े.
नववत नाचा हा टपा िनयोिजत आह े. याचे एक स ु-परभािषत उि आह े आिण य ेय
साय करयासाठी नवीन त ंान वापरण े िकंवा उपादनाच े पांतर ह े ाहका ंना
अपेित पतीन े करण े. परंतु नववत नासाठी आिण याया िय ेसाठी एक ठरािवक
वेळ लागतो आिण पैसा देखील खच होतो . हे अगदी ज ुगारासारख े आ हे जेथे खेळाचे
उपादन अिनित असत े, तरीही हा ियाकलाप भिवयातील नयाया आश ेने केला
जातो.
४.३ नववत नाचे कयाण आिण रोजगारावर होणार े परणाम
तांिक स ुधारणा ह े दीघकाळात आिथ क वाढीच े कारण होऊ शकत े, असे गृहीत धरण े
योय ठ शकत े. सतराया आिण अठराया शतकात , नवीन िपक े आणण े आिण पडीक
जिमनीची पत सोड ून देणे यामुळे ित ह ेटर आिण ित कामगार क ृषी उपादनात
जोरदार वाढ झाली . एकोिणसाया आिण िवसाया शतकात , वाफे, वीज आिण अ ंतगत
वलन या शवर भ ुव असयाम ुळे औोिगक उपादनाच े माण वापरया जाणाया
िनिवा ंया माणात वाढवण े शय झाल े. िवसाया शतकाया श ेवटी, संगणककरण
आिण द ूरसंचार ेातील नववत नांमुळे सेवा ेातील उपादकता स ुधारली .
शतकान ुशतके, इितहासाला ता ंिक नववत नांनी ीेपात आणल े अस ून ीम ंत
देशांमधील िनिवा ंचे माण आिण या ंची काय मताद ेखील वाढवली आह े."
शात आिथ क वृी आिण िवकासाचा एक महवाचा चालक हण ून तांिक स ुधारणा ंचे
महव िवकसनशील द ेशांमधील आ ंतरराीय स ंथा आिण सरकारा ंनी ओळखल े आहे.
आरोय आिण िशणाच े परणाम तस ेच सव साधारणपण े राहणीमान यासारया
सामािजक -आिथक िनद शकांशी दरडोई उपनाया सकारामक सहस ंबंधामुळे,
सामािजक कयाण स ुधारयासाठी याचा महवप ूण परणाम होयाची शयता आह े.
तथािप , िवशेषत: अपावधीत एखाा द ेशाला व ेदनादायक समायोजन िय ेचा सामना
करावा लाग ू शकतो , कारण याची अथ यवथा नवीन उपादन स ंरचनांशी ज ुळवून
घेयात यत असत े आिण हा कालावधी या अथ यवथ ेसाठी ख ूप धोकादायक अस ू
शकतो . या िय ेला सामायत : शुपीटर (१९४२ ) सजनशील नाश (Creative
Destructi on) असे हणतात . या ियाकालापामय े नोकया न होतात पर ंतु याच
माण े नवीन रोजगाराया स ंधीदेखील िनमा ण होतात . सजनशील िवनाशाया या
यंणेचा िनवळ परणाम हा ता ंिक नववत नाया िय ेत अंतभूत आह े आिण ह े
अपद ेखील आह े.
अिधक व ेगवान आ िथक वृीमुळे नवीन उपादन े आिण उपादन ियाकलापा ंची मागणी
वाढली अस ून यात रोजगाराया नवीन स ंधी िनमा ण करयाची मताद ेखील आह े
(आिथक वृी आिण ब ेरोजगारी या ंयातील नकारामक स ंबंधासाठी ओक ुनया
िनयमाचा द ेखील स ंदभ या), उपादन िय ेत अिध क कामगारा ंपेा ही नवीन मागणी munotes.in

Page 72


औोिगक अथ शा
72 अिधक उपकरण े आिण अावत त ंान वापन प ूण केली जाऊ शकत े. िवशेषत: अप
आिण मयम कालावधीत , जेहा प ूण वृदीची मता प ूण होऊ शकत नाही , तेहा
उपकरणा ंया बदली कामगारा ंया नोकया गमावया जाऊ शकतात . ही भीती
इितहासाती ल िविवध म ुद्ांमधून समोर आली आह े. एकोिणसाया शतकातील
िटनमधील ल ुडाइट चळवळ ह े एक िस उदाहरण आह े, यामय े कापड कामगारा ंनी
िवणकाम आिण स ूतकताईया य ंांारे यांया नोक या िहराव ून घेतया जातील अशा
कारची भीती या ंनी य क ेली. ऑटोम ेशन आिण ता ंिक गतीम ुळे नोकया ंचा नाश
होतो आिण मानवी म ह े अचिलत होतात िक ंवा याऐवजी मज ुरांची मागणी वाढयास
हातभार लावतो क नाही या िवषयावर ही भीती अज ूनही चाल ू असल ेया म ुख
चचमये आपणास िदस ून येते.
४.४ नववत नाचा अवल ंब आिण िवतार
नवव तनाचा सार :
सार ही अशी िया आह े, याार े समाज यवथ ेया सदया ंमये काही िविश
मायमा ंारे नावीयप ूण संवाद साधला जाऊ शकतो . हा एक िवश ेष कारचा स ंवाद अस ू
शकतो , यामधील स ंदेश हा नवीन कपना ंशी संबंिधत अस ू शकतो .
नववत नाया सारातील घटक :
नववत नाया सारामय े चार म ुय घटका ंचा समाव ेश होतो :
१. नववत न
२. संेषण मायम
३. वेळ
४. सामािजक यवथा

वरील सव घटका ंचे पीकरण खाली नम ूद केले आहे:
१. नववत न :
नववत न ही एक कपना , रीत िक ंवा असा घटक आह े, जो एखाा यन े वीकार
केयानंतर इतर यार े तो नवीन समजला जातो . एखाा यसाठी कपन ेची
नवीनता लात घ ेऊनच यावरची या यची ितिया ठरत े. नववत नाचा
"नवीनपणा " हा ान , मन वळवण े िकंवा अवल ंब करयाया िनण याया स ंदभात य
केला जाऊ शकतो . नववत न या घटका ंबाबत आिण या ंया व ैिश्यांबाबत जाण ून घेणे
महवाच े असून याच े िवेषण पुढील परछ ेदांमये प क ेले आहे:
munotes.in

Page 73


नवशोध आिण नववत न
73 अ. सापे फायदा :
नववत न हा घटक एखाा ज ुया कपन ेला माग े टाकतो , तेहा ह े नववत न यशवी
झाले असे हणता य ेईल. सापे फायाचा तर आिथ क ीन े मोजला जाऊ शकतो ,
परंतु सामािजक -ितेचे घटक , सोयी आिण समाधान ह े देखील अन ेकदा महवाच े घटक
हणून समोर य ेतात.
ब. सुसंगतता :
सुसंगतता हा एक असा प ैलू आहे, यामय े नववत न हे िवमान म ूये, भूतकाळातील
अनुभव आिण स ंभाय वीकारकया या गरजा ंशी सुसंगत असयाच े समजल े जाते.
क. गुंतागुंत :
गुंतागुंत हा एक असा घटक आह े, यामय े नववत न समजण े आिण वापरण े कठीण
आहे. सवसाधारणपण े, नवीन कपना या ंना नवीन कौशय े आवयक आह ेत आिण
यांयाबल समज िवकिसत करण े आवयक आह े. अशी नववत ने अिधक व ेगाने
वीकारली जातील आिण ही समजयास सहज सोप े देखील होऊ शकतात .
ड. चाचणीमता :
चाचणीमत ेया बाबतीत मया िदत आधारावर नावीयप ूण योग क ेले जाऊ शकतात .
यामय े शोधयायोय नावीय वीकारयाचा िवचार कर णा या यसाठी अिनितत ेचे
माण कमी असत े, कारण या िय ेत चाचणी करणाया यला यन कन िशकण े
शय असत े.
इ. िनरीणमता :
िनरीणमता हा एक असा प ैलू आह े, यामय े नावीयप ूण परणाम इतरा ंना प
िदसतात . एखाा नािवयाचा परणा म पाहण े एखाा यसाठी िजतक े सोपे असत े
िततकेच ते वीकारयाची शयताद ेखील जात असत े.
२) संेषण मायम :
संेषण मायम ह े एक अशा कारच े मायम आह े याार े वेगवेगळे संदेश एका
यकड ून दुस या यला िमळतात . खाली नम ूद केलेले मायमा ंचे वगकरण
संभाषणकया ला या ंचा योय वापर करयास मदत क शक ेल:
अ. आंतरवैयिक मायम :
आंतरवैयिक मायमाया बाबतीत दोन िक ंवा अिधक यमधील समोरासमोर
संेषण याचा अयास क ेला जातो .
munotes.in

Page 74


औोिगक अथ शा
74 ब. जनस ंपक मायम :
अशा कारच े मायम ह े एखादा स ंदेश तुलनेने कमी व ेळेत एकाच व ेळी मोठ ्या संयेने,
वैिवयप ूण ेकांपयत पोहोचयास सम असतात . उदा.: आकाशवाणी आिण
दूरिचवाणी .
क. थािनक मायम :
थािनक मायम ह े ाकया या सामािजक णालीमय ेच उपलध असतात . उदा:
शेजारी, नातेवाईक , नेते इ.
ड. सवसमाव ेशक मायम :
यामय े एका िविश समाजयवथ ेया बाह ेरया घटका ंचा समाव ेश होतो . उदा: िवतार
कमचारी, िव कम चारी इ .
३. वेळ :
सार िय ेतील हा एक महवाचा अिवभाय घटक आह े. वेळ हा कोणयाही स ंेषण
िय ेचा एक अधोर ेिखत प ैलू आहे. वेळ हा घटना ंपासून वत ंपणे अितवात नस ून,
तो य ेक ियाकलापाचा एक प ैलू असतो . वेळेचे परमाण सरणात (अ) नवकपना -
िनणय िय ेमये, (ब) एखाा यया नववत नाया वीकारामय े, आिण (क)
णालीमय े नववत नाचा अवल ंब करयाया दरामय े गुंतलेला असतो .
४. सामािजक यवथा :
सामािजक यवथ ेला परपरस ंबंिधत घटका ंचा गट हण ून ओळखल े जात े, यामय े
वेगवेगळी सामाय य ेये साय करयासाठी आिण स ंयु समया सोडवयासाठी
समाजातील व ेगवेगळे सदय एक य ेतात. सामािजक यवथ ेचे सदय िक ंवा ठरािव क
य, अनौपचारक गट , संथा आिण /िकंवा उपणाली ह े असू शकतात . सामािजक
यवथा ही एक अशी सीमार ेषा बनवत े यामय े नवकपना तयार होऊन पसरयास
मदत होत े.
नववत न - एक िनण य िया :
सार स ंशोधनातील गतीम ुळे "िवकारयाया टयातील िया " उदा. जागकता ,
वारय , मूयमापन , चाचणी आिण वीकाय ता याला पया य हण ून सया "नववत न
िनणय िया " याचा िवकास होत आह े आिण ही िया याया वीकाराच े अनुिमक
टपे प करत े. "नववत न- िनणय िया " ही एक अशी िया आह े याारे एखादी
य (िकंवा इतर वीकाय िनणय घेणारा गट ) नावीयाया स ुवातीया ानापास ून,
नववत न वीकारयाया िक ंवा नाकारयाया िनण यापयत, नवीनया
अंमलबजावणीपय तचा ीकोन तयार करत े. या िनण य िय ेमये नवनवीन कपना ंचा munotes.in

Page 75


नवशोध आिण नववत न
75 िवचार क ेला जातो आिण या िनण याची प ुी करयासाठी व ेगवेगया साधना ंचादेखील
वापर क ेला जातो .
या िय ेमये आपणास काही ठरािवक कालावधीन ंतर कृती आिण िनवडची मािलका
अनुभवायास िमळत े, याार े एखादी य िक ंवा संथा नवीन कपन ेचे मूयमापन
करते आिण नवीन कपना चाल ू असल ेया ियाकालापात समािव करायची क नाही
हे ठरवत े.
नववत न िनण य िय ेया स ंकपन ेत खालील पाच टप े समािव असतात -

आकृती ४.१. नववत न िनण य िय ेतील टया ंचा नम ुना

१. ानाचा टपा :
जेहा एखादी य (िकंवा िनण य घेणारा गट ) नववत नीय घटका ंना वीकान या ंची
अंमलबजावणी करत े आिण त े नववत न कस े काय करत े याबल काही समज ा
करते, तेहा या यस ान ा होत े. एखाा यकड े असल ेले ान खालील तीन
कारया िनण यांवर भाव टाकतात :
अ. जागकता :
ान हा घटक एखाा यला ानाची तव े कशी असतात आिण ती तव े शोधयास
वृ करत े. या कारची मािहती असण े हे नवशोध करयाची पिहली आिण नावीयप ूण
पायरी आह े अ से हणता य ेईल. तसेच या िनण य िय ेत ान हा घटक म ुख क
हणून काय करतो , परंतु हा िनण य अंमलबजावणासाठी द ेखील योय असला पािहज े
याची द ेखील खाी होण े तेवढेच महवाच े आहे.

munotes.in

Page 76


औोिगक अथ शा
76 ब. ान कस े ा कराव े :
नववत नाचा योय वापर करयासाठी आवयक मािहतीचा समाव ेश असण े महवाच े
आहे. चाचणी करयाप ूव आिण नववत नाचा अवल ंब करयाप ूव ते कसे कराव े याचे
पुरेसे ान ा झाल े नाही, तर नकारामकता िक ंवा िया ख ंिडत होयाची शयता
असत े. िय ेतील चाचणी आिण िनण याया टयावर ान या घटकावर ल क ित
करयासाठी बदलत े घटक ह े यांची िविश भ ूिमका बजा वू शकतात .
क. तवांचे ान :
नववत न कस े काय करत े यात अ ंतिनिहत कामकाजाया तवा ंशी संबंिधत मािहतीचा
समाव ेश होतो . तवानािशवाय नववत न वीकारण े सामायपण े शय असत े, परंतु
या नववत नाचा ग ैरवापर होयाचाद ेखील धोका जात असतो आिण या चा
सकारामक परणाम कमी होऊ शकतो . भिवयातील नववत नाचा याियक वापर
करयासाठी यची ला ंब पयाची मता याला असणाया ानाया आधार े सुलभ
होते. थोडयात , नववत नात तवा ंचे ान ह े अितशय महवाच े असत े.

२. मन वळवयाचा टपा :
जेहा एखादी य (िकंवा इतर िनण य घेणारा गट ) नविनिम तीसाठी अन ुकूल िकंवा
ितकूल परिथती िनमा ण करत े, तेहा मन वळवण े सोप े होते. ानाचा टपा हण ून
मानिसक ियाकलाप हा सामायपण े ामुयान े संानामक प धारण करतो , परंतु
मन वळवयाया ि येत मुय कारचा िवचार करता हा घटक भाविनक असतो . या
टयावर , नववत नाची सामाय परिथती िवकिसत क ेली जात े. नववत नाया
िय ेमये कोणतीही य मानिसकरीया अिधक माणात ग ुंतलेली असत े आिण
हणूनच तो िक ंवा ती य नवीन कपन ेबल मािह ती शोधतो /ते.
३. िनणयाचा टपा :
िनणय तेहा होतो ज ेहा एखादी य (िकंवा इतर िनण य घेणारा गट ) अशा
ियाकलापा ंमये गुंतते यामय े नववत न वीकारयाची िक ंवा नाकारयाची िनवड
होते. एखाा नववत नाला वीकारण े हा उपलध क ृतीचा सवम मा ग हण ून
नवबदलाचा प ूणपणे वीकार करयाचा िनण य अस ू शकतो , याचमाण े नकार हणज े
नववत न न वीकारयाचा िनण य होय .
नववत नामय े लहान माणात चाचणी घ ेऊन याचा अयास करण े आिण याार े
एखाा िनकषा पयत पोहोचण े हे महवाच े असत े आिण याम ुळे नववत नामय े
अिनितता कमी होयास मदत होत े.
४. अंमलबजावणीचा टपा :
जेहा एखादी य (िकंवा इतर िनण य घेणारा गट ) एखाद े नववत न यात वापरात
आणत े, तेहा अ ंमलबजावणी होत े. अंमलबजाव णीया श ेवटया टयापय त, नववत न
िनणय िया ही एक िकचकट आिण ग ुंतागुंतीची िया असत े. अंमलबजावणी करत munotes.in

Page 77


नवशोध आिण नववत न
77 असताना प बदल समािव करण े आवयक असत े, कारण नवीन कपना यात
यवहारात आणायया असतात आिण या जर अप असतील तर अ ंमलबजावणीला
महव राहणार नाही .
नववत नाचा वीकार करणारी एका यऐवजी एखादी स ंथा असत े, तेहा या
नववत नाया अ ंमलबजावणीची समया अिधक ग ंभीर होयाची शयता असत े.
कारण , संथामक काय णालीमय े, अनेक य सहसा नावीयप ूण िनणय िय ेत
गुंतलेया असतात आिण अ ंमलबजावणी करणार े ब ह त ेकदा िनण य घेणा या ंपेा िभन
लोक असतात हणज ेच जे लोक िनण य घेतात त े खया अथा ने याची अ ंमलबजावणी
करत नसतात आिण हण ूनच स ंथामक तरावर या टयावर अडचणी य ेऊ शकतात .
५. पुीकरण टपा :
पुीकरण त ेहाच होते जेहा एखादी य (िकंवा इतर िनण य घेणारा गट ) घेतलेया
नवीन िनण याला बळकटी द ेयाचा यन करत े, परंतु नववत नाबल िवरोधाभास
समोर आयास तो िक ंवा ती हा प ूवचा िनण य माग े घेऊ शकतो /ते.
पुीकरण टपा हा अिनित कालावधीसाठी वीकारणाचा िक ंवा नाकारयाचा िनण य
घेतयान ंतरही स ुच राहतो . या टयावर , जे काही बदल झाल े आह ेत आिण या
बदला ंसाठी ज े िनणयकत कारणीभ ूत आह ेत, यांयाकड े या बदला ंची कारण े पटव ून
देयाची जबाबदारी असत े.
अनुिमक भाव हण ून, यािठकाणी नववत न वीकारयासाठी संभाय अडथळा
िनमाण होयाची शयता असत े. थोडयात , सुवातीला नववत न वीकारयान ंतर
काही कारणातव या नववत नाचा अवीकार करण े होय. नववत नाचा अवीकार
करयाच े दोन कार आह ेत:
१) बदली अवीकार - यामय े एखादी चा ंगली नवकपना अ ंमलात आणयासाठी जुनी
कपना कालबा करयाची िया क ेली जात े.
२) मिनरास अवीकार - यामय े एखाा कपन ेया काय मतेबल असमाधान
िस झायास या कपन ेला नाकारयाचा िनण य घेतला जातो .
वीकारल ेले वग :
शेतकया ंचे िविवध वग अितवात आह ेत. रॉजस (१९७१) यांया न ुसार,
नववत नावर आधारत श ेतक या ंचे खालीलमाण े वगकरण क ेले जाऊ शकत े:
१. नववत क (साहसी )
२. ारंभी वीकार करणार े (आदरणीय )
३. ारंभी बहमत (मुाम)
४. उशीरा बहमत (संशयवादी ) munotes.in

Page 78


औोिगक अथ शा
78 समाजयवथ ेतील सव य एकाच व ेळी नववत न वी कारत नाहीत . याऐवजी , ते
यांया गरज ेया मान े याचा वीकार करतात आिण त े नवीन कपना वापरयास
सुरवात करतात . या आधारावर या ंचे वीकार वगा मये वगकरण क ेले जाऊ शकत े.
तंान हता ंतरण काय मांमये, िवतार कम चा या ंसाठी नववत न लवकर
वीकारयाची शयता असल ेया आिण या ंचा वीकार करयात माग े राहणाया
यची ओळख कन द ेणे हे अयंत यावहारक आिण उपयोगाच े ठ शकत े.

एका ठरािवक कालावधीमय े, नववत नाचा अवल ंब केयाने वारंवारतेया आधारावर
घंटा आकाराया वत ेचे अ नुसरण क ेले जात े. वीकार करणाया ंची स ंया एकित
नमूद केयास , याचा परणाम S-आकाराया वामय े होतो . जेहा एका ठरािवक
कालावधीत काही वीकारकत नववत नाचा वीकार करतात , तेहा S-आकाराचा व
सुवातीला हळ ू हळू वरया बाज ूला सरकतो , जेहा काय णाली तील अया य
नववत नाचा वीकार करतात त ेहा या वाची कमाल गती वाढत े आिण न ंतर काही
उरलेया यनी श ेवटी वीकार क ेयाने या वाचा दर हळ ूहळू वाढतो (आकृती २
पहा). मानसशाा ंनी सा ंिगतयामाण े, S आकाराचा व 'िशकाऊ वासारखा '
असतो . सामािजक यवथ ेतील य ेक नववत न वीकार हा एका अथा ने एखाा
यया िशकयाया चाचणीया समत ुय असतो .

आकृती. ४.२. वीकार वगा साठी घ ंटा-आकाराचा वार ंवारता व आिण S-
आकाराचा स ंचयी व
वरील आक ृतीतील दोही व एकाच मािहतीसाठी आह ेत, सामािजक यवथ ेया
सदया ंारे ठरािवक कालावधीमय े नववत न वीकारण े हे या वा ंारे त ुत केले
गेले आहे. दरवष िकती यनी ही मािहती िकती माणात वीकारली आह े, याची
मािहती घ ंटा-आकाराया वाया साहायान े दशिवली आह े, S-आकाराचा व हा सव
मािहती एकितपण े दशिवतो.

एका ठरािवक कालावधीन ंतर वीकार करणाया ंचे िवतरण सामाय तराया आसपास
असत े आिण सामाय व हा या सा ंियकय स ंकपन ेारे प क ेले जाऊ शकत े. munotes.in

Page 79


नवशोध आिण नववत न
79 वीकार करणाया ंचे िवतरण मय (x) आिण मानक िवचलन वापन पाच
वीकारल ेया गटामय े िवभागल े जाऊ शकत े. वीकार करणाया ंया सरासरी व ेळेया
डावीकड े असल ेया ेामय े वजा दोन मानक िवचलना ंमये २.५ टके यचा
समाव ेश अस ून या ंनी हे वतन वीकारल े आहे आिण हण ूनच या ंना नववत क हण ून
ओळखल े जाते. नववत न वीकारयासाठी सरासरी उण े एक मानक िवचलन आिण
सरासरी उण े दोन मानक िवचलन या ंयातील प ुढील १३.५ टया ंना लवकर वीकार
करणार े घटक अस े हणतात .

वीकार करणाया ंची सरासरी तारीख आिण वजा एक मानक िवचलन यामधील प ुढील
३४ टके लवकर वीकारणार े बहस ंय हण ून ओळखल े जातात . नववत नाया
बाबतीत , उशीर बहमताचा अवल ंब करयासाठी मय आिण सरासरीया उजवीकड े एक
मानक िवचलन प ुढील ३४ टके िथत आह े. सरासरीया उजवीकड े शेवटचे १६ टके
हे अिधक एक मानक िवचलन ह े िपछाडीवर असल ेया नववत नाचा अवल ंब करणार े
शेवटचे घटक आह ेत. पाच-वीकारक गट ह े या िठकाणी आदश कार हण ून संकिपत
केले गेले आहेत आिण ही बाब खाली िदल ेया आक ृती ३ मये सादर क ेली आह े.

आकृती ४.३. नववत नाया आधार े वीकार करणाया ंचे वगकरण
नववत नाचे परमाण ह े या व ेळेस एखादी य नववत न वी कारत े या व ेळेनुसार
ती मोजली जात े आिण ही सततची िया असत े. तथािप , वीकार करणायाया
सरासरी व ेळेपासून मानक िवचलन ठ ेवून या बदलया घटकाच े पाच वीकार गटा ंमये
िवभाजन क ेले जाऊ शकत े.
वीकार ेयांया व ैिश्यांची तपशीलवार मािहती खाली िदली आह े:
नववत क : उपमशील
िनरीका ंचे असे मत आह े क, उपमशीलता हा नववत कांसाठी जवळजवळ एक
आयंितक आवड आह े. नवनवीन कपना जगासमोर आणयासाठी त े कायम उस ुक
असतात . ही आवड या ंना समवयका ंया एका ठरािवक िवचारसरणीया परघात ून
बाहेर आणत े आिण अिधक व ैिक आिण सकारामक सामािजक नात ेसंबंधांमये घेऊन munotes.in

Page 80


औोिगक अथ शा
80 जाते. वेगवेगया नववत कांमधील भौगोिलक अ ंतर जात असल े तरी स ंेषणाच े
वप आिण नवोिदता ंया गटातील एकिनता ही एक सामाय बाब आह े. एक चा ंगला
आिण आमिवास ू नववत क होयासाठी ख ूप साया अटी आह ेत. या अटमय े
तंानाची योय समाज य ेयासाठी आिण या ानाची खया बाजारप ेठेमये
अंमलबजावणी करयासाठी प ैयाया घटकावर िनय ंण करयाया अटसारया
अनेक अटी समािव आह ेत.
नववत काचे ठळक म ूय ह े याची उपमशीलता असत े. याया उपमत ेमये
धोकादायक , उतावीळ , धाडसी आिण जोखमीची इछा असणाया घटका ंचा समाव ेश
होतो. एखाा वीकारल ेया नवीन कपन ेला अप ेित यश ा नाही झाल े तर त े
अपयश पचवयाची मता द ेखील या ंनी अ ंिगकारली पािहज ेत, कारण य ेक
नवकपना यशवी होईल याची शाती नसत े.
नववतक हे एखाा स ंथेमधील अस े घटक असतात ज े सवथम एखादी नवकपना
सुचवतात आिण याची अ ंमलबजावणी करयाचा िवचार करतात . बाकच े घटक
उपलध असणाया काय णालीचा वीकार कन या पतीन े काम करतात . खया
अथाने एखाा यवथ ेमये नववत कांची संया जात नसत े ती एक िक ंवा दोन अस ू
शकते.
वैिश्ये :
१. अशा कारच े नववत क हे मोठ्या कारया उोगस ंथेत काय रत असतात .
२. या िठकाणी उच िनवळ नफा आिण जोखीम भा ंडवल द ेखील उपलध असत े.
३. नववत कांमये जोखीम घ ेयाची इछा असत े.
४. नववत कांचे वय साधारणपण े खूप जात नसत े.
५. साधारणपण े, नववत क हे सुिशित असतात .
६. नववत कांना पुरोगामी सम ुदायांमये आदर आिण िता असत े, परंतु परंपरावादी
समुदायात या ंना आदर आिण िता नसत े.
७. ते मानिसक ्या सतक आिण सियपण े नवीन कपना शोधत असतात .
८. यांचा भाव आिण ियाकलाप अन ेकदा सामाय लोका ंया िवचारा ंया सीमा ंया
पलीकडचा असतो .
९. यांचे आसपासया परसरात बर ेच औपचारक आिण अनौपचारक स ंपक
असतात .
१०. ते अनेकदा थािनक िवतार कम चायाया मदतीन े मूळ ोता ंची मािहती तस ेच
यांचे डावप ेच िशकयाचा आिण िमळवयाचा यन करतात आिण तो बाजारात
येयापूवच यात काही नवीन गोी समािव कन याला नयान े बाजारात आण ू
शकतात . munotes.in

Page 81


नवशोध आिण नववत न
81 ११. ते अनेक कृषी मािसक े आिण िवश ेष काशना ंचे सदयव घ ेतात.
१२. नववत क हे इतर उोगस ंथेया नववत कांवर ल ठ ेवू शकतात आिण त े काय
करत आह ेत हे जाणून घेऊ शकतात .

ारंभी वीकार करणार े (आदरणीय )
एखाा नवकपन ेला ार ंभी वीकार करणार े नववत क हे थािनक सामािजक
यवथ ेचा अिधक समाकिलत भाग आह ेत. नववत क हे िवशाल आिण द ूरीच े
असतात , याच माण े िनणयाचा ार ंभी वीका र करणार े हे थािनक वत क असतात .
या कारया गटात , इतर कोणयाही गटाप ेा सामािजक णालमय े जात माणात
नेतृव उपलध असत े. संभाय नवकपना वीकारणार े नववत क हे बाजारातील
नवकपनािवषयी सला आिण मािहतीसाठी ार ंभी वीकार करणाया गटा कडून अप ेा
ठेवतात. नवीन कपन ेचा वापर करयाप ूव सुवातीया अवल ंबकया ला अन ेकजण या
कपन ेया योयत ेची तपासन ेसाठीच े माण मानतात . एखाा नवकपन ेया
यशवीत ेया बाबतीत बाजारात सकारामक िक ंवा नकारामक िवचारसरणी
पसरवयाच े काय थािनक नव वतकांया मायमात ून होत असत े, कारण ार ंिभक
अवल ंबकत नववत नामय े सरासरी यप ेा फार प ुढे नसतात , ते नववत क हे
सामािजक यवथ ेतील इतर अन ेक सदया ंसाठी एक आदश हण ून काम करत
असतात .

सामािजक यवथ ेचे सदय ह े ारंभी वीकार करणाया नववत क गटाचा आदर
करतात . ारंभी वीकार करणाया गटाला याया समवयका ंकडूनदेखील आदर आिण
समान िदला जातो . ारंभी वीकार करणार े हे नवीन कपना ंया यशवी आिण वत ं
वापराच े मूत वप असतात . ारंभी वीकार करणायाला ह े माहीत असत े क, जर
सामािजक स ंरचनेत याच े थान िटकवायच े असेल, तर यान े आपया सहकाया ंचा हा
समान आिण आदर िमळवण े अयावयक आह े.
वैिश्ये:
१. हे सामाय वीकारकया पेा तण असतात , परंतु ते नववत कांपेा तण
असतीलच अस े नाही.
२. ते न पारखल ेया कपना ंची चाचणी घ ेत नाहीत िक ंवा पडताळणी करत नाहीत ,
तर ते यांया वत : या परिथतीत यन क ेलेया कपना ंचा वापर करयात
जात िवास ठ ेवतात.
३. ते मोठ्या उोगस ंथेशी संबंिधत असतात .
४. यांचे िशण ह े चांगया ग ुणवेचे असत े.
५. हे उच उपन ा करत असतात .
६. ते समुदायाया औपचारक काय मांमये अिधक सहभागी होत असतात . munotes.in

Page 82


औोिगक अथ शा
82 ७. ते सरकारी काय मातही अिधक सहभागी होतात .
८. हा गट सामायपण े समाजातील औपचारक न ेतृव हे (िनवडल ेली पद े) असमान
माणात दान करयाच े काय करतो .
९. ते वेगवेगळी व ृपे आिण क ृषी िनयतकािलक े वाचतात .
१०. ते समुदाय दक न ेते हणून ओळखल े जाऊ शकतात .
ारंभी बह मत : मुाम (थािनक वीकार करणारा म ुख) :
सुवातीच े बहस ंय लोक सामािजक यवथ ेया सरासरी सदयाप ूव नवीन कपना
वीकारतात आिण याची अ ंमलबजावणी करयाचा यन करतात . ारंिभक बहस ंय
यांया समवयका ंशी वार ंवार स ंवाद साधत असतात , परंतु यांना नेतृव करयाची
संधी विचतच ा होत े. ारंभी बहमत ह े वेगवेगया नववत नाया कारा ंया सार
िय ेतील एक महवाचा अिवभाय भाग असयाम ुळे याला एक महवाचा द ुवा अस े
हटल े तरी वावग े ठरणार नाही .
नवीन कपना प ूणपणे वीकारयाआधी ार ंिभक बहमत हा घटक काही काळ
जाणीवप ूवक वीकारला जाऊ शकतो . यांचा नववत न िनण य हा नववत क आिण
ारंभी वीकार करणाया ंया त ुलनेने जात कालावधी घ ेणारा असतो . "जुया
कपना ंचा याग करणार े शेवटचे बनू नका, िकंवा याार े नवीन करयाचा यन क ेला
जाईल त े पिहल े होऊ नका ", हे या गटातील बहस ंय लोका ंचे ीदवाय अस ू शकत े.
नववत नाचा अवल ंब करयाया िय ेत ते जाणीवप ूवक इछ ेने याच े अनुसरण
करतात , परंतु ते या गटाच े नेतृव व िचतच करतात .
वैिश्ये :
१. या िठकाणी नववत क या ंचे वय, िशण आिण औोिगक अन ुभव सरासरीप ेा
िकंिचत जात असतो .
२. ते सरासरीप ेा जात माणात क ृषी िनयतकािलक े आिण पक े यांचा स ंदभ
घेतात.
३. ते उच मयम सामािजक आिण आिथ क गटात मोडतात .
४. ते ारंभी वी कार करणाया ंपेा औपचारक गटा ंमये कमी सिय आिण उिशरा
वीकार करणाया ंपेा अिधक सिय असतात .
५. अनेक करणा ंमये, ते संघटना ंमये औपचारक म ुख नसतात .
६. ते िवतार सभा आिण क ृषी ायिका ंना देखील उपिथत राहतात . munotes.in

Page 83


नवशोध आिण नववत न
83 ७. ते ार ंभी वीकार करणार े आिण न ववत कापेा अनौपचारक पतीन े
कायकालाप करत असतात आिण याम ुळे घाईघाईन े ि कंवा चुकचा िनण य घेणे
यांना परवडणार े नसत े.
८. ते ामुयान े यांयाच समाजातील लोका ंशी जोडल े गेलेले असतात .
९. ते यांया श ेजाया ंया आिण िमा ंया मता ंना खूप महव द ेतात; कारण त े यांचा
दजा आिण ित ेचा मुय ोत असतात .
१०. यांयाकड ून बहस ंय श ेतकरी मािहतीच े संकलन करतात , यांचा ाम ुयान े
"शेजारी आिण िम " असा उल ेख केला जातो .
उशीरा बह मत : संशयवादी
उशीरा बहमत यवथ ेया सरासरी सदया ंपेा नवनवीन कप ना वीकारतात आिण
अंमलात आणतात . वीकार करण े ही आिथ क गरज आिण वाढया सामािजक दबावा ंचे
युर अस ू शकत े. नववत नांकडे संशयवादी आिण सावधानत ेने पािहल े जाते आिण
उशीरा बहमत या ंया सामािजक यवथ ेतील इतरा ंनी अस े केयािशवाय त े वीकारत
नाहीत . उशीरा बहमता ंना खाी पटयाआधी काय णालीन े नववत नाया मापद ंडाचा
वीकार क ेला पािहज े आिण यासाठी अन ुकूल परिथती िनमा ण केली पािहज े. यांना
यािठकाणी नवीन कपना ंया उपय ुतेबल पटव ून िदल े जाऊ शकत े, परंतु याचा
वीकार करयास व ृ करयासा ठी समवयका ंचा दबाव असण े आवयक आह े.
वैिश्ये :
१. या गटातील नववत कांचे िशण कमी असत े आिण त े ारंभी बहमता ंपेा वयान े
मोठे असतात .
२. ते ारंभी वीकार करणाया ंपेा कमी न ेतृव भूिमका धारण करतात .
३. ते ारंभी वीकार करणाया ंपेा कमी व ृपे, मािसक े आिण िविवध पक े घेतात
आिण वाचतात .
४. ते ारंभी वीकार करणाया ंमाण े समाजाबाह ेरील िविवध उपमा ंमये सहभागी
होत नाहीत .
िनसाही : पारंपारक
नववत नाचा अवल ंब करणारा सवा त शेवटचा गट हा िनसाही गट आह े. या गटाकड े
कोणत ेही मत न ेतृव नसत े. सव वीकार करणाया ेयांया मत े, िनसाही गट हा
जात थािनक अस ून एकम ेकांया जवळच े आहेत. िनसाही गटासाठी कारणीभ ूत
ठरलेला सवा त महवाचा घटक हा या ंचा भूतकाळ होय . सामायतः िनण य हे मागील
िपढ्यांमये काय क ेले गेले आहे? याचा स ंदभ घेऊन घ ेतले जातात . या गटातील य
ामुयान े पारंपारक म ूये वीक ृत असल ेया सम ूहाशी स ंवाद साधत े. जेहा िनसाही munotes.in

Page 84


औोिगक अथ शा
84 गट नववत नाचा अवल ंब करतात , तेहा त े आधीच सिय नववत कांनी वीकारल ेले
असतात आिण त े नववत न या ंयासाठी ज ुने झाल ेले असत े.िनसा ही गट ह े
नववत न, नववत क आिण बदल हतका ंबल स ंशयापद असतात . यांची पार ंपारक
िवचारसरणी नावीयप ूण िनणय िय ेला आिण नववत नाया िय ेला पूणपणे मंद
करते. यांयासाठी एखाा नववत नाला वीकारण े खूप अवघड असत े, कारण
यांयाकडे या नववत नचे महव समज ून घेयासाठीच े पुरेशे ान उपलध नसत े.
अती-वेगवान िवकासाया जगापास ून अिलता ह े िनसाही गटाच े मुख वैिश्य आह े
असे हटल े तरी च ुकचे ठरणार नाही . सामािजक यवथ ेतील बहता ंश य भिवयात
नवबदलाचा माग पाहत असतात आिण यासाठी यन करत असतात , परंतु िनसाही
गट हा या ंया सयिथतीया काय णालीवरच िवास ठ ेवून यात ून बाह ेर पड ून
नविनिम तीचा यनही करत नाही .
वैिश्ये :
१. यांचे िशण िकमान असत े.
२. या गटात य ेणारे सव सदय ह े जात वयाच े असतात .
३. यांचा औपचारक स ंथा, सहकारी स ंथा आिण सरकारी काय मांमये कमीत
कमी सहभाग असतो .
४. ते विचतच क ृषी मािसक े आिण व ेगवेगया िनयतकािलका ंचा संदभ घेऊन या ंचे
वाचन करतात .
४.५ सारांश
 जे.ए. शुपीटर या ंना भा ंडवलशाही समाजाया आिथ क इितहासातील उक ृ
वतुिथती हण ून नववत न या घटकाला त ुत केले आहे.
 नववत न ही बहआयामी स ंकपना अस ून नववत नाया बाबतीत तीन स ंकपना
वापरया जातात .
 सव लहान िक ंवा मोठ े नववत न हे काही यावहारक उपयोगा ंसाठी क ेले जातात .
आिवकाराचा यावहारक उपयोगात अवल ंब करया या िय ेला "नववत न"
असे हणतात .
 अिधक जलद आिथ क वृीमुळे नवीन उपादन े आिण उपादन ियाकलापा ंची
मागणी वाढत े आिण याम ुळे रोजगाराया नवीन स ंधी िनमा ण होयास मदत होत े.
 सारण ही एक अशी िया आह े, याार े समाज यवथ ेया सदया ंमये काही
िविश मायमा ंारे नावीयप ूण संवाद साधला जातो .

munotes.in

Page 85


नवशोध आिण नववत न
85 ४.६
१. (अ) खालील ा ंची उर े िलहा .
१. आिवकार आिण नववत न यातील फरक प करा .
२. नववत नाची िया काय आह े?
३. नववत नाचे कयाण आिण रोजगारावर होणाया परणामा ंची चचा करा.
४. नववत नाया सारामय े कोणत े कोणत े घटक असतात ?
(ब) िटपा िलहा .
अ. उपादन नववत न
ब. नववत न- िनणय िया
क. ारंभी वीकार करणार े: (आदरणीय )
ड. ारंभी बहमत : मुाम (थािनक वीकार करणारा म ुख)



munotes.in

Page 86

86 मॉड्यूल – ३

आिथ क िवेषण – १
घटक रचना :
५.१. अययनाची उि्ये
५.२. तावना
५.३. िनधी वाह िववरणाचा अथ आिण महव
५.४. िनधी वाह िववरण समजून घेणे
५.५. ताळेबंदाचे िवेषण
५.६. उपन िववरणाची याया आिण महव
५.७. गुणोर िवेषणाचा अथ आिण कार
५.८. गुंतवणुकया िनणयाचा अथ, वप आिण याी
५.९. उोगस ंथेया भांडवल अंदाजपकाचा अथ आिण कार
अ. िनवळ वतमान मूय पती
ब. परतायाचा अंतगत दर
क. सवलतीचा वेतन परतावा कालावधी
५.१०. सरावासाठी
५.११. संदभ
५.१ अययनाची उि ्ये
या घटकाचा अयास केयानंतर, आपण पुढील मुे समजून घेऊ शकाल :
● आिथक िवेषणामय े िनधी िववरणाचा अथ
● िनधी वाह िववरणाच े महव
● ताळेबंदाचे िवेषण munotes.in

Page 87


आिथक िवेषण – १
87 ● आिथक िवेषणात उपनाया िववरणाच े महव
● गुणोर िवेषणाचा अथ आिण महव
● गुंतवणुकया िनणयाचा अथ, वप आिण याी
● िविवध कारच े भांडवल अंदाजपक
५.२ तावना
आिथक कलांचे मूयमापन करणे, िवीय धोरण ठरिवण े, यावसाियक उपमा ंसाठी
दीघकालीन योजना तयार करणे आिण गुंतवणुकसाठी कप िकंवा कंपया ओळखण े
यासाठी आिथक िवेषणाचा उपयोग केला जातो. हे आिथक डेटाया संेषणाार े केले
जाते. एक आिथक िवेषक नेहमीच उोग संथेया आिथक िवधानाच े —उपन
िवधान , ताळेबंद आिण रोख िनधी िवधानाच े सखोल परीण करतो . कॉपर ेट िव
आिण गुंतवणूक िव या दोहीमय े आिथक िवेषण केले जाऊ शकते.
िवीय डेटाचे िवेषण करयाचा सवात सामाय माग हणज े इतर कंपयांया िकंवा
कंपनीया वतःया ऐितहािसक कामिगरीशी तुलना करयासाठी िवीय िववरणामधील
डेटावन गुणोरा ंची गणना करणे.
एखादी संथा िथर िकंवा आिथक गुंतवणुकची हमी देयाइतपत फायद ेशीर आहे का,
याचे िवेषण करणे हे आिथक िवेषणाच े उि असत े. आिथक कलांचे मूयमापन
करणे, आिथक धोरण ठरिवण े, यावसाियक उपमा ंसाठी दीघकालीन योजना तयार
करणे आिण गुंतवणुकसाठी कप िकंवा कंपया ओळखण े यासाठी याचा उपयोग
होतो.
५.३ िनधी वाह िववरणाचा अथ आिण महव
अथ :
िनधी वाह हे एक िववरण आहे यात िनधीचा ओघ आिण बिहवा ह यांचा समाव ेश
असतो . यात िनधीच े ोत आिण िविश कालावधीसाठी िनधीचा वापर यांचा समाव ेश
आहे. यामुळे कंपनीया आिथक िथतीत बदल होयामागील कारणा ंचे िवेषण तुही
क शकता .
िनधी वाह िववरण कंपनीया खेळया भांडवलामधील बदला ंचे पीकरण देते. हे
िविश कालावधीसाठी िनधीची आवक आिण वाह (िनधीचा ोत आिण िनधीचा वापर)
िवचारात घेते. हे िवधान दोन ताळेबंद कालावधी दरयान कंपनीया आिथक िथतीतील
बदला ंचे िवेषण करयात मदत करते.
हे िववरण िनधीचा वापर कसा केला जात आहे हे िनधारत करयात मदत करते.
परणामी , िवेषक भिवयात कंपनीया िनधी वाहाच े मूयांकन क शकतात . munotes.in

Page 88


औोिगक अथ शा
88 िववरणात खालील 2 घटक आहेत :
िनधीच े ोत: िनधी कोठून आला आिण यांचे ोत काय आहेत याचा समाव ेश होतो.
िनधीचा वापर: अपकालीन आिण दीघकालीन गरजांसाठी िनधीचा वापर सूिचत करते.
िनधीचा वाह शेअस िकंवा िडबचसया इयूारे िकंवा िथर मालमा ंया िवत ून
िकंवा यवसाय ऑपरेशसमध ून असू शकतो .
िनधी वाह िववरणाच े महव:
● आिथ क िथती : नफा आिण तोटा िववरणप िकंवा ताळेबंद कंपनीया आिथक
िथतीतील बदलाची कारण े प करत नाही. िनधी कोठून आला (िनधीचा ोत)
आिण िनधी कोठे वापरला गेला (िनधीचा अज) या िववरणात मािहती िदली जाते.
● कंपनी िवेषण : बयाचदा या कंपया नफा कमावतात , या कंपया रोखीया
संकटात सापडतात . अशा परिथतीत , िनधी वाह िववरणामय े िनधीचा ोत
आिण वापर यांचे प िच िदसून येते.
● यवथापन : िनधी वाह िववरण यवथापनाला याची भिवयातील कृती िनित
करयात मदत करते आिण यवथापन िनयंण साधन हणूनही काम करते.
● मालमा व दाियवा ंमधील बदल : दोन ताळेबंदाया तारखा ंमधील मालमा व
दाियव े यांतील बदलाच े कारण या िनवेदनातून िदसून येते. परणामी , आपण
ताळेबंदाचे सखोल िवेषण क शकतो .
● पतपाता : कज देणाया संथा कंपनीया या िववरणाचा उपयोग पतपात ेचे
िवेषण करयासाठी करतात . कज मंजूर करयाप ूव ते वषानुवष िववरणाची
तुलना करतात . यामुळे या िनवेदनात फंड यवथापनाया ीने कंपनीची
िवासाह ता नेहमीच िदसून येते.
५.४ िनधी वाह िवधान समज ून घेणे
िनधी वाह िववरण हे एक आिथक िववरण आहे जे कंपनीला ितया चालू िया आिण
बा गुंतवणुकया ोतांमधून ा होणाया सव रोख वाहास ंबंधी एकूण डेटा दान
करते. यामय े िदलेया कालावधीत यावसाियक ियाकलाप आिण गुंतवणुकसाठी देय
देणारे सव रोख वाह देखील यात समािव असतात .
कंपनीची िवीय िववरण े गुंतवणूकदार आिण िवेषकांना यवसायात ून जाणाया सव
यवहारा ंचे वप दाखवतात , िजथे येक यवहार याया यशात हातभार लावतो .
रोख िनधी िववरण हे सव आिथक िवधाना ंपैक सवात महवप ूण आहे असे मानल े जाते
कारण ते यवसायान े तीन मुय मागानी केलेया रोख रकमेचे अनुसरण करते -
ियाकलाप , गुंतवणूक आिण िवप ुरवठा. या तीन िवभागा ंया बेरजेला िनवळ रोख munotes.in

Page 89


आिथक िवेषण – १
89 वाह असे हणतात . हे तीन वेगवेगळे िवभाग गुंतवणूकदारा ंना कंपनीया समभा गाचे
िकंवा संपूण कंपनीचे मूय िनित करयात मदत क शकतात .
िनधी वाह िववरण कसे काय करते :
येक कंपनी जी आपला टॉक िवकत े आिण लोकांसाठी ऑफर करते यांनी
िसय ुरटीज अँड एसच ज किमशन (SEC) कडे आिथक अहवाल आिण टेटमट
दाखल करणे आवयक आहे. तीन मुय आिथक टेटमेट हणज े ताळेबंद, उपन
िववरण आिण रोख.
िनधी वाह िववरण हा एक महवाचा दतऐवज आहे जो इछुक पांना कंपनीमाफ त
होणाया सव यवहारा ंची मािहती िमळवयास मदत करतो .
लेखांकनाया दोन वेगवेगया शाखा आहेत - जमा आिण रोख. बर्याच सावजिनक
कंपया उपािज त लेखा वापरतात , याचा अथ उपन िववरण कंपनीया रोख
िथतीमाण े नसते. रोख वाह िववरण , तथािप , रोख लेखांकनावर कित आहे.
फायद ेशीर कंपया रोख वाहाच े पुरेसे यवथापन करयात अयशवी होऊ शकतात ,
हणूनच रोख वाह िववरण हे कंपया, िवेषक आिण गुंतवणूकदारा ंसाठी एक महवप ूण
साधन आहे. रोख वाह िववरण तीन वेगवेगया यावसाियक ियाकलापा ंमये
िवभागल े गेले आहे: ऑपरेशस, गुंतवणूक आिण िवप ुरवठा.
चला अशा कंपनीचा िवचार कया जी एखाद े उपादन िवकत े आिण याया ाहका ंना
िवच े ेय देते. जरी ते या िवला महसूल हणून ओळखत असल े तरी, कंपनीला
नंतरया तारख ेपयत रोख रकम िमळणार नाही. कंपनी उपन िववरणावर नफा
कमावत े आिण यावर आयकर भरते, परंतु यवसाय िव िकंवा उपनाया
आकड ्यांपेा जात िकंवा कमी रोख आणू शकतो .
ियाकलापा ंमधून रोख वाह :
रोख वाह िववरणाचा पिहला िवभाग ऑपरेिटंग अ◌ॅिटिहटीज (CFO) मधून होणारा
रोख वाह समािव करतो आिण सव ऑपरेशनल यावसाियक ियाकलापा ंमधील
यवहारा ंचा समाव ेश करतो . ऑपरेशन िवभागातील रोख वाह िनवळ िमळकतीपास ून
सु होतो, यानंतर सव रोखरिहत गोच े ऑपरेशनल ियाकलाप असल ेया रोख
वतूंशी जुळवून घेतात. तर, दुसया शदांत, हे कंपनीचे िनवळ उपन आहे, परंतु रोख
आवृीमय े.
हा िवभाग रोख वाह आिण बा वाहाचा अहवाल देतो जे थेट कंपनीया मुय
यावसाियक ियाकलापा ंमधून उवतात . या ियाकलापा ंमये यांया कमचार्यांना
यांचे पगार देयासह यादी आिण पुरवठा खरेदी आिण िवचा समाव ेश असू शकतो .
गुंतवणुक, कज आिण लाभांश यांसारया इतर कोणयाही कारची आवक आिण
बिहवा ह समािव नाहीत . munotes.in

Page 90


औोिगक अथ शा
90 कंपया सामायपण े ियाकलाप वाढीसाठी पुरेसा सकारामक रोख वाह तयार
करयास सम असतात . जर पुरेसे उपन झाले नाही, तर यांना िवतार करयासाठी
बा िवकासासाठी िवप ुरवठा सुरित करयाची आवयकता असू शकते.
गुंतवणूकतून रोख वाह :
रोख वाह िवधानाचा हा दुसरा िवभाग आहे जो गुंतवणुकतून (CFI) रोख वाह पाहतो
आिण गुंतवणुकया नफा आिण तोट्याचा परणाम आहे. या िवभागात मालमा आिण
उपकरणा ंवर खच केलेया रोख रकमेचाही समाव ेश आहे. हा िवभाग आहे जेथे िवेषक
भांडवली खच (CAPEX) मये बदल शोधू पाहतात .
जेहा CAPEX वाढते तेहा याचा अथ सामायतः रोख वाहात घट होते. परंतु ही
नेहमीच वाईट गो नसते, कारण हे सूिचत क शकते क एखादी कंपनी ितया
भिवयातील ऑपरेशसमय े गुंतवणूक करत आहे. उच CAPEX असल ेया कंपया
या वाढत आहेत.
या िवभागातील सकारामक रोख वाह चांगला मानला जाऊ शकतो , परंतु गुंतवणूकदार
अशा कंपयांना ाधाय देतात या गुंतवणूक आिण िवप ुरवठा ियाकलापा ंारे नहे
तर यवसाय ऑपरेशसमध ून रोख वाह िनमाण करतात . उपकरण े िकंवा मालमा
िवकून कंपया या िवभागात रोख वाह िनमाण क शकतात .
िवप ुरवठ्यातून रोख वाह :
िवप ुरवठ्यातून रोख वाह (CFF) हा रोख वाह िववरणाचा शेवटचा िवभाग आहे. हा
िवभाग यवसाय िवप ुरवठ्यामय े वापरया जाणार ्या रोख रकमेचे िवहंगावलोकन
दान करतो . हे कंपनी आिण ितचे मालक आिण याचे कजदार यांयातील रोख
वाहाच े मोजमाप करते आिण याचा ोत सामायतः कज िकंवा इिवटीमध ून असतो .
हे आकड े साधारणपण े दरवष कंपनीया 10-K अहवालावर शेअरधारका ंना िदले
जातात .
कंपनीने लाभांश िकंवा शेअर बायबॅकारे िकती पैसे िदले आहेत हे िनधारत
करयासाठी िवेषक िवप ुरवठा िवभागातील रोख वाह वापरतात . ऑपरेशनल
वाढीसाठी कंपनी रोख कशी वाढवत े हे िनधारत करयात मदत करयासाठी देखील हे
उपयु आहे.
भांडवली िनधी उभारणीया यना ंतून िमळाल ेली िकंवा परतफ ेड केलेली रोख रकम ,
जसे क इिवटी िकंवा कज, येथे सूचीब केलेली आहे, जसे क घेतलेली िकंवा
परतफ ेड केलेली कज.
जेहा िवप ुरवठ्यातून होणारा रोख वाह ही एक सकारामक संया असत े, तेहा
याचा अथ असा होतो क बाहेर पडयाप ेा कंपनीत जात पैसे येत आहेत. जेहा munotes.in

Page 91


आिथक िवेषण – १
91 संया नकारामक असत े, तेहा याचा अथ असा होऊ शकतो क कंपनी कज फेडत
आहे, िकंवा लाभांश देयके आिण / िकंवा टॉक बायबॅक करीत आहे.
५.५ ताळेबंदाचे िवेषण
आिथक िववरणाचा समाव ेश असल ेया अहवाला ंपैक एकाला ताळेबंद हणून ओळखल े
जाते. एका िविश तारख ेनुसार कंपनीया आिथक िथतीची िथती सादर करणे हा
याचा उेश आहे. संथेया ताळेबंदात मोठ्या माणात मािहती असत े जी संथेया
आिथक वातंय तसेच याया यवसायाची भावीता तपासयासाठी वापरली जाऊ
शकते. ताळेबंद समीकरण सांगते क कंपनीया मालम ेची संपूण रकम कंपनीया
दाियवा ंया एकूण रकमेसह भागधारकाया भांडवलाया एकूण रकमेइतकच असली
पािहज े. मालमा = उरदाियव + भांडवल बहतेक करणा ंमये, गुंतवणूकदार आिण
भागधारक एखाा कंपनीया होिड ंगचे मूय िनधारत करयासाठी आिण एखादी
संथा ितया मालम ेचा िकती चांगया कार े वापर क शकते याचा अंदाज
घेयासाठी कंपनीया ताळेबंदाकड े पाहतील . कोणयाही ताळेबंदाचे खालील तीन
सवात महवाच े भाग आहेत:
● मालमा
एक संसाधन जे एखाा संथेकडे असत े आिण सकारामक आिथक मूय िनमाण
करयासाठी वापरल े जाते याला मालमा हणून संबोधल े जाते.
● दाियव
उरदाियव हणज े एखाा संथेने इतर यकड े देणे असल ेया दाियवा ंची यादी
िकंवा संथा
● भांडवल
भांडवल, सहसा इिवटी हणून ओळखल े जाते, भागधारका ंनी योगदान िदलेया एकूण
रकमेचा संदभ देते.
ताळेबंदाचे महव :
कंपनीया ताळेबंदाची तपासणी केयाने यवसायाया नयाबल बरीच उपयु
मािहती उघड होऊ शकते. ताळेबंद इतके लणीय का आहे याची खालील कारण े
आहेत:
● उम भांडवलदार , कजदार आिण इतर खेळाडू कंपनीची आिथक िथती
मोजयासाठी याचा वापर करतात .
● एखाा संथेने केलेली गती ठरवयाची ही एक पत आहे. हे करयाची एक
पत हणज े अनेक वषाया ताळेबंदांना िवरोध करणे. munotes.in

Page 92


औोिगक अथ शा
92 ● तुहाला तुमया कंपनीसाठी बँक िकंवा गुंतवणूकदारा ंकडून िनधी िमळवायचा
असेल, तर तुहाला यांना ही महवाची कागदप े पुरवावी लागतील .
● हे सहभागना संथेया आिथक कामिगरीबल तसेच याया तरलत ेची िथती
अिधक चांगया कार े समजून घेयास सम करते.
● भिवयातील िवतारावर िनणय घेणे शय करते आिण अनपेित खच कहर
करयासाठी .
● ताळेबंदाचे मूयमापन कन , एखादी य हे ठरवू शकते क संथा ितचा नफा
िकंवा कजाचा वापर ितया ियाकलापा ंना समथन देयासाठी करत आहे.
ताळेबंदाचे वप
ताळेबंदांचे काही िभन कार आहेत जे वापरल े जाऊ शकतात आिण सवसाधारणपण े,
ते उया, तुलनामक , वगकृत आिण एकित ताळेबंद हणून एकित केले जातात .
ताळेबंदाचे पारंपारक लेआउट , काहीव ेळा टी-आकाराच े िकंवा ैितज वप हणून
ओळखल े जाते, खालीलमाण े आहे: कंपनीच े नाव ताळेबंद कालावधी संपेपयत
बंधन पयात मूय पयात मूय संसाधन े पयात मूय पयात मूय भांडवल
आिण
साठा िनित
संसाधन े
भांडवली
िशलक
सु होत आहे XXX ेफळ XXX
टोरेज
आिण अिधश ेष XXX वजा करा:
घसारा XXX XXX
वजा करा: रेखािच े XXX munotes.in

Page 93


आिथक िवेषण – १
93 भांडवली
िशलक XXX रचना XXX
वजा करा:
घसारा XXX XXX

हमी कज
दीघकालीन कज XXX होिड ंज
इतर
दीघकालीन
दाियव े XXX style="f
ont-
weight:
400;">
दीघकाली
न योजना XXX

हमी
नसल ेली
कज चालू
मालमा
, ठेवी
आिण कज घेणे
रोखीन े देय ेिडट XXX साठा XXX
चलन
आिण
पैसा समतुय XXX
वतमान
दाियव े इतर
िलिवड फंड
यापार
जमा XXX munotes.in

Page 94


औोिगक अथ शा
94 चवाढ
याज XXX ीपेड खच XXX
इतर
वतमान बंधने XXX पूरक खच XXX

एकूण दाियव े XXX एकूण संसाधन े XXX

ताळेबंद: िवभाग आिण उपिवभागा ंचे िवत ृत पीकरण
िवभाग उपिवभाग सारांश
तरल मालमा रोख चालू मानया जाणार ्या मालम ेचे अप
कालावधीत रोखीत पांतर केले जाऊ
शकते. तरल मालम ेया संदभात, रोख
हणजे बँकेया चालू, बचत िकंवा मनी
माकट खाया ंमये असल ेया कोणयाही
संसाधना ंचा संदभ आहे.
खाती ाय ाहका ंकडून गोळा करावी लागणारी
रकम , यांना काहीव ेळा कजदार हणून
संबोधल े जाते, यांना ाय खाते हणून
ओळखल े जाते. लाय ंटला इनहॉइस
केयाया णापास ून फमला पेमट
िमळेपयत, कंपनी या ा करयायोय
वतू तयार करते.
इहटरी यवसायान े ा केलेली आिण यानंतर
पुनिव केलेली सव उपादन े यादी
मानली जातात . उपादन े िकंवा कचा
माल घेतयापास ून ते ाहका ंना िवकल े
जाईपय त यांवर िया केली जाते तो
कालावधी इहटरीमय े समािव होतो. munotes.in

Page 95


आिथक िवेषण – १
95 भांडवली
मालमा उपकरण े "िफड अॅसेट" या वाया ंशाचा अथ
कॉपर ेशनकड े असल ेया आिण
िवतारत कालावधीसाठी ठेवया
जाणार ्या कोणयाही गोीला सूिचत
करतो . दीघकालीन मालम ेवर वेळोवेळी
घसारा होतो; हणून, या मालम ेची नद
करताना , मालम ेया मूयातून एकूण
घसारा काढला जातो.
वाहन दीघकालीन मालम ेवर घसारा लागू
केला जातो, जसे क वाहने एका वषापेा
जात काळ ठेवली जातात .
जमीन दीघकालीन गुंतवणूक हणून, जिमनीच े
मूय इतर कोणयाही कारया
मालम ेपेा चांगले असत े. कालांतराने
दीघकालीन मालम ेचे मूय वाढते.
जेहा दीघकालीन मालम ेचा िवचार
केला जातो, तेहा ही अशी आहे जी
घसरत नाही, उलट कालांतराने मूय
वाढते.
गैर-भौितक
मालमा सावना कंपनीची सावना ही अमूत मालमा
मानली जाते कारण यात कोणतीही
भौितक मालमा नसते परंतु तरीही ती
यवसायाया मूयामय े योगदान देते.
वतमान बंधन देय खाती नजीकया भिवयात देय होऊ
शकणार ्या जबाबदाया ंचा मागोवा ठेवणे
महवाच े आहे, जसे क पुरवठादार आिण
िकरकोळ िवेयांना देणे. तुम्हाला
कोणाच े तरी पैसे देय असल ्यास, परंतु
तुम्हाला देय िमळाल े नसेल, तर तुमचे
खाते देय आहे. munotes.in

Page 96


औोिगक अथ शा
96 जमा खच कमाई , याज आिण इतर उपािज त खच
ही सव जमा झालेया खचाची उदाहरण े
आहेत.
देय कर एखाा यवसायाकड ून सरकारला
कराया पात िदलेली ही रकम आहे.
पुढील वषाया आत सव कर भरले जाणे
आवयक आहे हे लात घेऊन, ते चालू
दाियव े हणून वगकृत केले जातात .
दीघकालीन
बंधन दीघकालीन कज दीघकालीन कज हे कज आहे जे होणार
नाही चालू वषात पैसे िदले परंतु
भिवयात कधीतरी पूण केले जातील.
एका वषापेा जात काळासाठी तृतीय
प आिण कजदारांना देय असल ेली
रकम या आकड ेवारीमय े समािव
केली आहे.
टॉकहोडस ची
इिवटी इिवटी भांडवल िनधी भांडवलाची गणना करयासाठी , तुही
कंपनीया दाियवा ंमधून कंपनीया सव
मालमा वजा करा. उदाहरण हणून,
जरी कॉपर ेशन टॉकहोडस ची इिवटी
सामाय िकंवा पसंतीचा टॉक हणून
नदवत असल े तरी, भागीदारीची इिवटी
ही येक भागीदाराया वैयिक
योगदानाची बेरीज असत े.
राखीव कमाई अिधक नफा एखाा फमारे याया
ऑपरेशसमय े गुंतवणूक करया साठी
रोखला जातो. ही रकम आहे जी
भागधारका ंना िदली गेली नाही. कमाई
परत कंपनीत नांगरणे हे या थेचे दुसरे
नाव आहे, जसे क ात आहे.


munotes.in

Page 97


आिथक िवेषण – १
97 येक यवसायासाठी ताळेबंद तयार करणे आवयक आहे का?
2013 या कंपनी कायात 2017 मये केलेया बदलान ुसार, येक यवसायाला
आता नवीन अनुसूची III मये नमूद केलेया नमुयानुसार यांचे नफा आिण तोटा खाते
तसेच यांचा ताळेबंद संकिलत करणे आवयक आहे.
५.६ उपन िववरणाची याया आिण महव
उपन िववरण हे एक आिथक िववरण आहे जे कंपनीचे उपन आिण खच दशवते. हे
दशिवते क कंपनी िदलेया कालावधीसाठी नफा िकंवा तोटा करत आहे. ताळेबंद आिण
रोख वाह िववरणासह उपन िववरण , यवसायाच े आिथक आरोय समजयास मदत
करते.
उपनाच े िववरण हे नफा-तोटा िववरण , परचालनाच े िवधान , आिथक परणामाच े िकंवा
उपनाच े िवधान िकंवा िमळकतीच े िवधान हणूनही ओळखल े जाते.
उपन िववरणाच े महव :
उपनाच े िववरण यवसाय मालका ंना महसूल वाढवून, खच कमी कन िकंवा
दोहीार े नफा िमळव ू शकतो क नाही हे ठरवयात मदत करते. हे यवसायान े आिथक
कालावधीया सुवातीला सेट केलेया धोरणा ंची भावीता देखील दशवते. धोरणे पूण
झाली आहेत क नाही हे पाहयासाठी यवसाय मालक या दतऐवजाचा संदभ घेऊ
शकतात . यांया िवेषणावर आधारत , ते अिधक नफा िमळिवयासाठी सवम
उपाया ंसह येऊ शकतात .
खालील काही इतर गोी आहेत यांची मािहती उपन िववरणपा त िदली आहे:
वारंवार अहवाल : इतर आिथक िववरण े दरवष कािशत होत असताना , उपन
िववरण एकतर ैमािसक िकंवा मािसक युपन केले जाते. यामुळे, यवसाय मालक
आिण गुंतवणूकदार यवसायाया कामिगरीचा बारकाईन े मागोवा घेऊ शकतात आिण
मािहतीप ूण िनणय घेऊ शकतात. हे यांना लहान यवसाय समया मोठ्या आिण महाग
होयाआधी शोधयात आिण यांचे िनराकरण करयास सम करते.
अचूक खच : हे िवधान भिवयातील खच िकंवा कंपनीने केलेले कोणत ेही अनपेित खच
आिण बजेटपेा जात िकंवा कमी असल ेले कोणत ेही े िनदिशत करते. खचामये
इमारत भाडे, पगार आिण इतर खचाचा समाव ेश होतो. एक छोटासा यवसाय वाढू
लागला क याचा खच वाढू शकतो . या खचामये कामगारा ंची िनयु करणे, पुरवठा
खरेदी करणे आिण यवसायाचा चार करणे यांचा समाव ेश असू शकतो .
कंपनीच े एकूण िवेषण : हे िवधान गुंतवणूकदारा ंना या यवसायात गुंतवणूक
करयाची योजना आखत आहेत याचे िवहंगावलोकन देते. यवसाय कजासाठी योय
आहे क नाही हे ठरवयासाठी बँका आिण इतर िवीय संथा देखील या दतऐवजाच े
िवेषण क शकतात . munotes.in

Page 98


औोिगक अथ शा
98 आिथ क िववरण कोण वापरत े?
हे आिथक िववरण वापरणार े लोकांचे दोन मुय गट आहेत : अंतगत आिण बा
वापरकत . अंतगत वापरकया मये कंपनी यवथापन आिण संचालक मंडळ समािव
आहे, जे या मािहतीचा वापर यवसायाया िथतीच े िवेषण करयासाठी आिण नफा
िमळिवयासाठी िनणय घेयासाठी करतात . ते रोख वाहास ंबंधी कोणयाही िचंतेवर
देखील काय क शकतात .
बा वापरकया मये गुंतवणूकदार, कजदार आिण ितपध यांचा समाव ेश होतो.
गुंतवणूकदार हे तपासतात क कंपनी भिवयात वाढू शकते आिण फायद ेशीर आहे क
नाही, जेणेकन ते यवसायात गुंतवणूक करायची क नाही हे ठरवू शकतात . कंपनीकड े
कज फेडयासाठी िकंवा नवीन कज घेयासाठी पुरेसा रोख वाह आहे क नाही हे
तपासयासाठी कजदार उपन िववरणाचा वापर करतात . पधक यांचा वापर
यवसायाया यशाया पॅरामीटस बल तपशील िमळिवयासाठी करतात आिण
यवसाय या भागात जातीचा खच करत आहे या ेांबल जाणून घेयासाठी
वापरतात , उदाहरणाथ , R&D खच.
मुख घटका ंसह उपन िववरण वप :
खालील मािहती उपन िववरणामय े समािव आहे. या दतऐवजाच े वप िनयामक
आवयकता , िविवध यावसाियक गरजा आिण संबंिधत ऑपरेिटंग ियाकलापा ंवर
अवल ंबून बदलू शकते.
१) महसूल िकंवा िव : हा उपन िववरणाचा पिहला िवभाग आहे आिण तो
कंपनीने केलेया एकूण िवचा सारांश देतो. कमाईच े दोन कारात वगकरण
केले जाऊ शकते: ऑपरेिटंग आिण नॉन-ऑपरेिटंग. ऑपरेिटंग रेहेयू हणज े
एखाा उपादनाच े उपादन करणे िकंवा सेवा दान करणे यासारया ाथिमक
ियाकलाप कन कंपनीने िमळवल ेला महसूल. णालीची थापना , ऑपरेशन
िकंवा देखभाल यासारया नॉन-कोर यावसाियक ियाकलाप कन नॉन-
ऑपरेिटंग महसूल िमळवला जातो.
२) िव केलेया वतूंची िकंमत (COG S) : ही िव िकंवा सेवांची एकूण िकंमत
आहे, याला वतू िकंवा सेवांया िनिमतीसाठी लागणारा खच असेही हणतात .
लात ठेवा क यात फ तुही िवकत असल ेया उपादना ंची िकंमत समािव
आहे.
३) एकूण नफा : एकूण नफा हणज े िनवळ िव वजा तुमया यवसायात
िवकल ेया मालाची एकूण िकंमत. िनवळ िव हणज े तुही िवकल ेया
वतूंसाठी आणल ेले पैसे, तर COGS हणज े तुही या वतूंया उपादनासाठी
खच केलेले पैसे. munotes.in

Page 99


आिथक िवेषण – १
99 ४) नफा : लाभ हा एखाा सकारामक घटनेचा परणाम आहे याम ुळे संथेचे
उपन वाढते. ऑपरेिटंग सेगमटया िवसारया िविवध यवसाय
ियाकलापा ंमधून कंपनीला िकती पैसे िमळाल े आहेत हे नफा दशिवतो.
याचमाण े एकेकाळया िबगरयावसाियक उपमा ंतून िमळणाया नयाचाही
यवसायासाठी नफा हणून समाव ेश केला जातो. उदा., जुनी वाहने िकंवा वापरात
नसलेया जिमनी िवकणाया कंपया इयादी .
५) खच : खच हणज े महसूल िमळिवयासाठी कंपनीला ावा लागणारा खच होय.
सामाय खचाची काही उदाहरण े हणज े उपकरणा ंचे घसारा , कमचाया ंचे वेतन
आिण पुरवठादारा ंची देयके. यवसाय खचासाठी दोन मुय ेणी आहेत:
ऑपरेिटंग आिण नॉन-ऑपरेिटंग खच. कंपनीया मुय यवसाय ियाकलापा ंारे
युपन केलेले खच हे परचालन खच आहेत, तर जे मुय यवसाय
ियाकलापा ंारे युपन केले जात नाहीत यांना नॉन-ऑपरेिटंग खच हणून
ओळखल े जाते. िव आयोग , िनवृीवेतन योगदान , परचा लन खचासाठी पेरोल
खाते, तर नॉन ऑपरेिटंग खचाया उदाहरणा ंमये अचिलत सूची शुक िकंवा
खटयाचा िनपटारा यांचा समाव ेश आहे.
६) जािहरात खच : हे खच फ लाय ंट बेस िवतृत करयासाठी आवयक
असल ेले िवपणन खच आहेत. यामय े िंट आिण ऑनलाइन मीिडया तसेच
रेिडओ आिण िहिडओ जािहरातचा समाव ेश आहे. जािहरात खच सामायतः
िव, सामाय आिण शासकय (SG&A) खचाचा भाग मानला जातो.
७) शासकय खच : एकाच कंपनीया िविश िवभागा ंशी संबंिधत खच
असयाऐवजी संपूणपणे एखाा यवसायान े िकंवा कंपनीने केलेला खच अशी
याची याया करता येते. शासकय खचाची काही उदाहरण े हणज े पगार,
भाडे, कायालयीन पुरवठा आिण वासखच . शासकय खच िनसगा त केले
जातात आिण िवया पातळीची पवा न करता अितवात असतात .
८) घसारा : घसारा हणज े दीघ मुदतीया मालम ेची िकंमत याया आयुमानात
िवतरत करयाची था होय. एखाा कंपनीचे मालमा मूय िलिहण े हा
यवथापन करार आहे परंतु तो नॉन-कॅश यवहार मानला जातो. घसारा मुयतः
यवसायान े कालांतराने वापरल ेले मालमा मूय दशिवतो.
९) करपूव कमाई (EBT) : हे कंपनीया आिथक कामिगरीच े मोजमाप आहे. EBT
ची गणना करांपूव उपनात ून खच वजा कन केली जाते.
१०) िनवळ उपन : िनवळ नफा हणज े परवानगीयोय यवसाय खच वजा
केयावर तुही कमावल ेली रकम हणून परभािषत केले जाऊ शकते. एकूण
महसुलातून एकूण खच वजा कन याची गणना केली जाते. िनवळ उपन ही
कंपनीची कमाई असताना , एकूण नफा हणज े िव केलेया मालाची िकंमत
वजा कन कंपनीने कमावल ेले पैसे हणून परभािषत केले जाऊ शकते. munotes.in

Page 100


औोिगक अथ शा
100 ११) उपन िववरण हे कंपनीया नयासाठी जबाबदार असल ेया मुख घटका ंबल
मािहतीचा समृ ोत आहे. हे वेळेवर अपडेट देते कारण ते इतर कोणयाही
िवधानाप ेा जात वारंवार युपन केले जाते. उपन िववरण कंपनीचे खच,
उपन , नफा आिण तोटा दशिवते, याला या कालावधीसाठी िनवळ नफा
िकंवा तोटा गाठयासाठी गिणतीय समीकरणात ठेवले जाऊ शकते. ही मािहती
यवसाय चांगया आिथक पायावर असयाची खाी करयासाठी वेळेवर िनणय
घेयास मदत करते.
५.७ गुणोर िवेषणाचा अथ आिण कार
ताळेबंद आिण उपन िववरण यासारया आिथक दतऐवजा ंचे मूयमापन कन
नफा, तरलता आिण परचालन कायमता यासारया कंपनीया अनेक पैलूंचे
परीण करयासाठी गुणोर िवेषण वापरल े जाते. कंपनीया इिवटीचा मूलभूत
अयास गुणोर िवेषणासह सु होतो आिण समा होतो. कालांतराने कंपनीची
कामिगरी गुणोर िवेषणाार े मोजली जाऊ शकते आिण परणामा ंची तुलना याच
बाजार िकंवा ेातील इतर कंपयांया कामिगरीशी केली जाऊ शकते.
गुणोर िवेषण ही आिथक गुणोरा ंया गणनेसाठी िकंवा दुसया शदांत,
कंपनीया आिथक कयाणाच े मूयांकन करयाया उेशाने वापरली जाणारी
िया आहे. कंपनीया आिथक गुणोरा ंया गणनेसाठी वापरलेली मूये याच
कंपनीया आिथक िववरणा ंमधून काढली जातात .
तरलता , नफा, ियाकलाप , कज, बाजार , सॉह सी, कायमता आिण कहर ेज
गुणोर े यासारया काही कारया गुणोरा ंचा वापर कन कंपनीची चालू आिथक
कामिगरी दशवयासाठी वापरया जाणार ्या आिथक गुणोरा ंची पडताळणी
करयाची िया हणून गुणोर िवेषण परभािषत केले जाऊ शकते. आिण अशा
गुणोरा ंची काही उदाहरण े हणज े रटन ऑन इिवटी , वतमान गुणोर , ुत
गुणोर , लाभांश पेआउट गुणोर , कज-इिवटी गुणोर इ.
गुणोर िवेषणाच े कार :
१) तरलता माण
या कारया गुणोराम ुळे कंपनीया अपकालीन कज दाियवा ंची काळजी घेयाची
मता मोजयात मदत होते. उच तरलता माण हे दशवते क कंपनी मोठ्या माणात
रोखीन े समृ आहे.
तरलता गुणोराच े कार :-
a. चालू गुणोर : वतमान गुणोर हणज े कंपनीची चालू मालमा आिण चालू
दाियव े यांयातील गुणोर . वतमान गुणोराचा वापर एखाा संथेची आगामी
बारा मिहया ंत कजाची जबाबदारी पूण करयास सम असयाची तरलता munotes.in

Page 101


आिथक िवेषण – १
101 दशवयासाठी केला जातो. उच वतमान गुणोर सूिचत करेल क संथा ितया
अपकालीन कज दाियवा ंची परतफ ेड करयास अयंत सम आहे.
b. ुत गुणोर : एखाा कंपनीची सयाची देयता ताबडतोब भन काढयाया
मतेशी संबंिधत मािहती िनित करयासाठी ुत गुणोराचा वापर केला जातो.
2. नफा गुणोर
या कारया गुणोरामुळे कंपनीची पुरेसा नफा िमळिवयाची मता मोजयात मदत
होते. नफा गुणोराच े कार : -
a. एकूण नयाच े गुणोर : COGS िकंवा िव केलेया वतूंया िकंमतीशी
संबंिधत आवयक समायोजन केयानंतर संथेया ऑपरेिटंग नयाच े ितिनिधव
करयासाठी एकूण नयाया गुणोरा ंची गणना केली जाते.
b. िनवळ नयाच े गुणोर ( Net Profit Ratio) : रोख व िबगर-रोख खच दोही
कमी केयानंतर संथेची एकूण नफामता िनित करयासाठी िनवळ नयाच े
गुणोर मोजल े जाते.
c. परचालन नफा गुणोर : संथेची सुढता आिण सव अपम ुदतीया व दीघ
मुदतीया कजाया जबाबदाया ंची परतफ ेड करयाची ितची आिथक मता िनित
करयासाठी परचालन नफा गुणोराचा वापर केला जातो.
3. सॉह सी गुणोर :
सॉहसी गुणोर हे गुणोराचा एक कार हणून परभािषत केले जाऊ शकतात
याचा वापर कंपनी सॉह ट आहे क नाही आिण ितया कजाची जबाबदारी फेडयास
सम आहे क नाही हे मूयांकन करयासाठी वापरली जाते.
सॉहसी गुणोरा ंचे कार :-
a. कज- रोखे गुणोर : कज- रोखे गुणोर हे एकूण कज आिण शेअरहोडस फंड
यांयातील गुणोर हणून परभािषत केले जाऊ शकते. कज- रोखे गुणोराचा
वापर संथेया लीहर ेजची गणना करयासाठी केला जातो. संथेसाठी आदश
कज- रोखे गुणोर 2:1 आहे.
b. याज कहर ेज गुणोर : याज कहर ेज गुणोराचा वापर एखाा संथेची
नजीकया काळात सॉह सी िनधारत करयासाठी तसेच या संथेने िमळवल ेला
नफा याया याज-संबंिधत खच शोषून घेयास िकती वेळा सम होता हे िनधारत
करयासाठी वापरल े जाते.

munotes.in

Page 102


औोिगक अथ शा
102 4. उलाढालीच े गुणोर :
a. िथर मालमा उलाढाल गुणोर : िथर मालमा उलाढाल गुणोर महसूल
िनमाण करयाया उेशाने संथेया िथर मालम ेचा वापर करयाची कायमता
िनधारत करयासाठी वापरला जातो.
b. सूची उलाढाल गुणोर ( Inventory Turnover Ratio) : एखाा कंपनीया
सूचीचे िवत पांतर करताना ितचा वेग िनित करयासाठी सूची उलाढाल
गुणोराचा वापर केला जातो.
c. ाय उलाढाल गुणोर : ाय उलाढाल गुणोराचा उपयोग एखाा संथेची
कायमता िनित करयासाठी िकंवा याया खायातील ाय वतू गोळा
करयात िकंवा यात आणयासाठी केला जातो.
5. अजन गुणोर :
एखाा संथेने आपया गुंतवणूकदारा ंसाठी िनमाण केलेला परतावा िनित करयाया
उेशाने अजन गुणोर वापरल े जाते.
अजन गुणोराच े कार :
a. नफा कमाई गुणोर : पी/ई गुणोर कंपनीची नफा कमावयाची मता दशवते.
b. ित शेअर कमाई (EPS): EPS येक शेअरवर आधारत इिवटी धारकाची
कमाई दशवते.
गुणोर िवेषणात आिथक िवेषणाची चौकट तयार केली जाते. एखाा कंपनीया
कयाणाची अिधक चांगली समज िमळिवयासाठी आिथक िववरणाया वाचनाार े
गुणोर िवेषणाचा वापर देखील केला जातो.
५.८ गुंतवणुकया िनणयाचा अथ, वप आिण याी
गुंतवणुकया िनणयाचा अथ :
गुंतवणुकचे िनणय हे जातीत जात संभाय परतावा िमळवयाया उेशाने वेगवेगया
गुंतवणुकया संधमय े िनधीच े वाटप करयाशी संबंिधत असतात . हे फ कंपयांना
यांचे िनधी उपयोिजत करयासाठी योय कारची मालमा िनवडयात मदत करते. हे
िनणय गुंतवणूकदार िकंवा उच-तरीय यवथापका ंारे घेतले जातात जे यांयामय े
कोणयाही िनधीची गुंतवणूक करयाप ूव येक संधीचे योयरया िवेषण करतात .
गुंतवणुकचे िनणय हे येक संथेसाठी महवाच े िनणय असतात कारण ती ितची नफा
ठरवत े. उपलध गुंतवणुकया मागावर कोणत ेही भांडवल देयाआधी जोखीम आिण
परतावा याबाबत योय अयास केला गेला आहे याची खाी केली पािहज े. गुंतवणुकचे
िनणय दोन कारच े असतात : दीघकालीन आिण अपकालीन गुंतवणूक िनणय. munotes.in

Page 103


आिथक िवेषण – १
103 दीघकालीन गुंतवणुकचे िनणय दीघकालीन मालम ेमये िनधीया गुंतवणुकशी
संबंिधत असतात आिण यांना कॅिपटल बजेिटंग हणतात . तर, अपकालीन िनणय
अप-मुदतीया मालम ेतील गुंतवणुकशी संबंिधत असतात याला कायरत भांडवल
यवथापन देखील हणतात .
गुंतवणुकया िनणयाचे वप :
1. मोठ्या िनधीची आवयकता : गुंतवणुकया िनणयासाठी नफा िमळिवयासाठी
फमारे मोठ्या माणात िनधी तैनात करणे आवयक आहे. हे िनणय अयंत
अयावयक आहेत आिण याकड े ल देणे आवयक आहे कारण कंपयांकडे
मयािदत िनधी आहे परंतु िनधीची मागणी जात आहे. येक फमने आपया
गुंतवणूक कायमांची आखणी करणे आिण याया खचावर िनयंण ठेवणे
आवयक आहे.
2. जोखमीच े उच माण : या िनणयांमये उच माणात जोखीम असत े कारण ते
अंदािजत परतायाया आधार े घेतले जातात . भिवयात उपन िमळिवयासाठी
मोठ्या िनधीची गुंतवणूक केली जाते जी पूणपणे अिनित आहे. फॅशन, चव,
संशोधन आिण तंानाया गतीतील बदला ंसह या परतायामय े चढ-उतार
होतात याम ुळे अिधक धोका िनमाण होतो.
3. दीघकालीन परणाम : गुंतवणुकया िनणयाचा भिवयातील नफा आिण उोग
संथेया वाढीवर दीघकालीन परणाम होतो. हे िनणय भिवयात उोग संथेची
िथती ठरवतात . कोणयाही चुकया िनणयाचा संथेया परत येयावर खूप
ितकूल परणाम होऊ शकतो आिण याचे अितव देखील धोयात येऊ शकते.
तर, योय िनणय घेतयास उोग संथेसाठी चांगला परतावा िमळतो याम ुळे
चांगली वाढ होते.
4. अपरवत नीयता : गुंतवणुकशी संबंिधत िनणय हे बहतांशी अपरवत नीय असतात .
कायमवपी मालम ेया संपादनाशी संबंिधत एकदा घेतलेया िनणयापास ून मागे
जाणे खूप कठीण आहे. या उच-मूयाया मालम ेची िवहेवाट लावयान े उोग
संथेचे मोठे नुकसान होईल.
5. खचाया संरचनेवर परणाम होतो : गुंतवणुकचे िनणय संथेया खचाया
संरचनेवर मोठ्या माणावर परणाम करतात . हे िनणय घेऊन कंपया नफा
कमावयासाठी याज, भाडे, िवमा, पयवेण इयादी सारया िविवध िनित
खचासाठी वत:ला वचनब करतात . जर या गुंतवणुकमुळे अपेित परतावा
िमळत नसेल, तर एकूण खच वाढेल याम ुळे तोटा होईल.
6. िनधीची दीघकालीन वचनबता : या िनणयांारे संथांारे दीघ मुदतीसाठी िनधी
तैनात केला जातो. उोग संथेने कायमवपी दीघ कालावधीसाठी मोठ्या
माणात भांडवल तैनात केले तर िनधीया दीघकालीन वचनबत ेमुळे गुंतवणूक munotes.in

Page 104


औोिगक अथ शा
104 िनणयांमधील आिथक जोखीम वाढते. उोग संथेने याया सव भांडवली खचाचे
योय िनयोजन आिण िनरीण केले पािहज े.
7. गुंतागुंत : गुंतवणुकचा िनणय हा सवात जिटल िनणय असतो कारण ते
भिवयातील घटना ंवर आधारत असतात जे पूणपणे अिनित असतात .
गुंतवणुकया भिवयातील रोख वाहाचा अचूक अंदाज लावला जाऊ शकत नाही
कारण ते आिथक, सामािजक , राजकय आिण तांिक घटका ंमधील बदला ंमुळे
भािवत होतात . यामुळे, भिवयातील परिथतीया अिनितत ेमुळे भिवयातील
परतावा अचूकपणे सांगणे कठीण होते.
गुंतवणुकया िनणयाची याी :
1. योय मालम ेची िनवड : गुंतवणुकचे िनणय िनधी उपयोिजत करयासाठी योय
कारची गुंतवणूक योजना िनवडयात मदत करतात . गुंतवणुकचे िनणय घेताना
यवथापनाकड ून येक उपलध संधीचे योय िवेषण केले जाते. अशा कार े
गुंतवणुकसाठी उपलध मालम ेचे येक पैलू िवचारात घेतले जाते याम ुळे एक
मजबूत पोटफोिलओ तयार होतो.
2. जोखमीची पातळी ओळखयासाठी : हे िनणय गुंतवणुकया संधीशी संबंिधत
जोखमीची पातळी ओळखयात मदत करतात . अपेित परतावा आिण असा
परतावा िमळिवयासाठी आवयक असल ेया जोखमीया आधारावर िनणय घेतले
जातात . गुंतवणुकचे िनणय घेताना जोखीम शोधयासाठी यवथापक िविवध
साधना ंचा वापर कन मालम ेचे योय मूयांकन करतात .
3. नया ची मता िनित करयासाठी : गुंतवणूक योजना ंसंबंधीचे िनणय हे उोग
संथेची भिवयातील नफा कमावयाची मता ठरवतात . योय िनणयामुळे एखाा
संथेला मोठ्या संयेने िनधी िमळू शकतो याम ुळे चांगली वाढ होऊ शकते. तर,
िनधीया तैनातीस ंदभात कोणया ही चुकया िनणयामुळे मोठ्या माणात नुकसान
होऊ शकते आिण उोग संथेया सातयावर िवपरत परणाम होऊ शकतो .
4. आिथ क समज वाढवयासाठी : गुंतवणूकचे िनणय हे िनणय घेणार्या यना
मोठ्या माणात फायद ेशीर आिथक ान देतात. गुंतवणूकदार िविवध साधन े आिण
तंे वापन मालम ेची िनवड करताना याया नयाच े िवेषण करतात . हे बरीच
मािहती दान करते जे एकूण आिथक ान वाढवत े आिण गुंतवणूकदारा ंना
गुंतवणुकबाबत तकशु िनणय घेयास सम करते.
5. राीय महव : हे िनणय राासाठी राीय महवाचे असतात कारण ते सवागीण
िवकास आिण वाढीस कारणीभ ूत ठरतात . घेतलेले गुंतवणुकचे िनणय देशातील
रोजगार , आिथक वाढ आिण आिथक ियाकलापा ंची पातळी ठरवतात . अिधक
गुंतवणुकमुळे अथयवथ ेत िनधीचा चांगला पुरवठा होतो याम ुळे एकूण आिथक
िवकासाची गती वाढते. munotes.in

Page 105


आिथक िवेषण – १
105 ५.९ उोग संथेया भांडवली अंदाज पकाचा अथ आिण कार
भांडवली अंदाजपक िया कंपनीया गुंतवणूक िनधीच े वाटप मोठ्या कपा ंसाठी
करते. िया अिधक िवतृत होत जाते कारण संथा मोठ्या होतात आिण कपा ंचे
मूय आिण जिटलता वाढते. बर्याच मोठ्या कंपयांमये तपशीलवार कायपती
असल ेया औपचारक भांडवली खच िनयोजन सिमया असतात या सव मुख
भांडवली खचाना मायता देतात. या सिमया ंमये सामायत : संपूण कंपनी आिण लेखा,
िव, िवपणन , ऑपरेशस आिण मानवी संसाधना ंसह याया िविवध िवषया ंमधील
तांची सिमती असत े. ते सव कपा ंचे यांया वेगवेगया ीकोनात ून समीण
करतात आिण ते कंपनीया धोरणामक योजना ंशी सुसंगत आिण आिथक आिण
कायािवत आहेत याची खाी करतात .
भांडवली खचाचा आकार जसजसा कमी होत जातो आिण अिधक िनयिमत होत जातो,
तसतस े गुंतवणुकचे िनणय घेणे कंपनीया िवभागा ंमये ढकलल े जाते आिण कपा ंचे
मूयांकन करयासाठी वापरया जाणार ्या िया सोया होतात . बर्याच संथा खच
मयादा थािपत करतात जे िनधारत करतात क यवथापनाया कोणया तरावर
कप मंजूर करयाचा अिधकार आहे.
कप मूयमापन पती :
1. एकूण वतमान मूय (NET PRESENT VALUE) : ारंिभक गुंतवणूक िकंवा
डॉलरया ीने याचा नफा वजा कन कपाया भिवयातील रोख वाहाच े हे
सयाच े मूय असत े. भिवयातील रोख वाहाच े सयाच े मूय िनित करयासाठी
वापरया जाणाया या सवलतीचा दर हणज े RRR जो गुंतवणूकदारा ंना
कपाया जोखमीसाठी योय भरपाई करणे आवयक आहे. सकारामक NPV
असल ेला कप RRR पेा जात परतावा िमळवत आहे िकंवा याला
अथशा जात नफा हणतात . पधामक बाजारप ेठांमये, नवीन
ितपया या वेशामुळे जात नफा कमी असण े आवयक आहे. या पतीच े
फायद े हणज े NPV डॉलरमय े असयान े शेअरया िकमतीवर होणारा परणाम
िनित करयासाठी तो थेट कंपनीया बाजारम ूयात जोडला जाऊ शकतो .
तसेच, RRR वेगवेगया कपा ंया वेगवेगया जोखमीची पातळी िकंवा
कपातील िविश रोख वाह ितिब ंिबत करयासाठी समायोिजत केले जाऊ
शकते. एखाा कंपनीया शेअसची िकंमत जातीत जात वाढवयासाठी सव
सकारामक NPV कप वीकारल े पािहज ेत.
2. परतायाचा अंतगत दर (IRR) : कपाचा परतावा दर आहे जो याया
सुवातीया गुंतवणुकला याया भिवयातील रोख वाहाशी समतुय करतो . जर
IRR RRR हणून वापरला गेला असेल, तर कपाचा NPV शूय असेल. IRR
आिण RRR मधील फरक हणज े कपाचा अितर नफा टकेवारी हणून य
केला जातो. काही कंपया IRR ला ाधाय देतात कारण डॉलरमय े असल ेया munotes.in

Page 106


औोिगक अथ शा
106 NPV पेा सोपे आहे. जर एखादी कंपनी ितया RRR चा अचूक अंदाज लावू
शकत नसेल तर IRR देखील वापरला जाऊ शकतो . याचे तोटे हणज े िविश
कपा ंया जोखमीसाठी िकंवा RRR सारया रोख वाहा साठी IRR समायोिजत
केले जाऊ शकत नाही. तसेच, IRR मये अनेक गिणती समया आहेत याम ुळे
चुकचा कप िनवडला जाऊ शकतो .
3. सवलतीचा परतावा कालावधी : एखाा कपाची ारंिभक गुंतवणूक याया
सवलतीया भावी रोख वाहात ून पुना करयासाठी हा वेळ आहे. या पतीच े
फायद े आिण तोटे वतमान मूय वापरयािशवाय परतफ ेड कालावधी पतीमाण ेच
आहेत आिण सवलत दर जोखमीच े िविवध तर ितिब ंिबत करयासाठी
समायोिजत केले जाऊ शकतात . जर एखाा कपान े सवलतीया आधारावर
याया गुंतवणुकची परतफ ेड केली तर तो नफा िमळव ेल, परंतु तरीही अिनय ंित
कट-ऑफ पॉइंट गाठला गेला नाही तर तो नाकारला जाऊ शकतो .
५.१0 सरावासाठी
1. आिथक िवेषणामय े िनधी िववरणाचा अथ आिण महव प करा.
2. ताळेबंद हणज े काय ते िलहन याचे वप प करा.
3. आिथक िवेषणात उपनाया िववरणाच े महव िलहा.
4. गुणोर िवेषणाचा अथ आिण महव िवशद करा.
5. गुंतवणुकया िनणयाचा अथ, वप आिण याी प करा.
6. भांडवली अंदाजपकाचा अथ सांगून याचे िविवध कार िलहा.
५.११ संदभ
1. Stephen, MartinIndustrial Economics - Economic Analysis and
Public Policy, Macmillan Publishing Company, New York,
1988/latest edition
2. Pandey I M., Financial Management, Vikas Pub. House Pvt. Ltd.,
New Delhi, 2000.


munotes.in

Page 107

107 ६
आिथ क िवेषण – २
घटक रचना :
६.१ अययनाची उिय े
६.२ तावना
६.३ भांडवली खचाचा अथ आिण महव
६.४ भांडवली मालमा िकंमत मॉडेल / कॅिपटल असेट ाइिस ंग मॉडेल (CAPM)
६.५ भांडवलाची भारत सरासरी िकंमत
६.६ भांडवल रचना
६.७ मोिडिलयानी - िमलर मेय
६.८ संदभ
६.९ सरावासाठी
६.१ अययनाची उिय े
या घटकाचा अयास केयान ंतर, आपण पुढील मुे समज ून घेऊ शकाल :
● भांडवलली िकंमतीचा अथ आिण महव
● कॅिपटल अॅसेट ाइिस ंग मॉडेल
● भांडवलाया भारत सरासरी िकंमतीच े मॉडेल
● भांडवल रचना
● मोदीिलआनी - िमलर मेय
६.२ तावना
भांडवलाची िकंमत हा गुंतवणुकया िनणयांचा एक अिवभाय भाग आहे कारण याचा
वापर यवसाया संबंिधत दान केलेया गुंतवणूक तावा ंचे मूय मोजयासाठी केला
जातो. भांडवली कपा ंशी संबंिधत भिवयातील रोख वाहाच े वतमान मूय िनधारत
करयासाठी सवलत दर हणून वापरला जातो. भांडवलाया खचाला कट-ऑफ रेट,
टागट रेट, अडथळा दर आिण आवयक परतायाचा दर असेही हणतात . जेहा कंपया munotes.in

Page 108


औोिगक अथ शा
108 िवाच े वेगवेगळे ोत वापरत असतात , तेहा िव यवथापकान े भांडवलाया
खचाबाबत काळजीप ूवक िनणय घेणे आवयक आहे; कारण ते पेढीचे मूय आिण
पेढीया उपन मतेशी जवळून संबंिधत असत े.
६.३ भांडवली खचाचा अथ आिण महव
भांडवली खच हणज े पेढीने आपल े बाजारम ूय िटकव ून ठेवयासाठी आिण िनधी
आकिष त करयासाठी आपया कपातील गुंतवणूकवर कमावल ेया परतायाचा दर
होय.
भांडवली खच हा याया गुंतवणुकवरील परतायाचा आवयक दर आहे जो इिवटी ,
कज आिण राखून ठेवलेया कमाईशी संबंिधत आहे. जर एखादी फम अपेित दराने
परतावा िमळवयात अयशवी ठरली, तर शेअसचे बाजार मूय घसरत े आिण याचा
परणाम भागधारका ंया एकूण संपीत घट होईल.
याया :
भांडवलाया िकंमतीचा अथ व संकपना समजून घेयासाठी पुढील महवाया याया
सामायतः वापरया जातात .
जॉन जे. हॅटन यांया याय ेनुसार "भांडवलाची िकंमत हणज े बाजारात कंपनीचे
मूय वाढवयासाठी गुंतवणूकतून आवयक असल ेया परतायाचा दर".
सॉलोमन एाया याय ेनुसार, “भांडवलाची िकंमत हणज े कमाईचा िकमान
आवयक दर िकंवा भांडवली खचाचा कट-ऑफ दर”.
जेस सी. हॅन हॉनया याय ेनुसार, भांडवलाची िकंमत "कपा ंया गुंतवणुकसाठी
भांडवलाया वाटपासाठी कट-ऑफ दर आहे. हा एखाा कपावरील परतायाचा दर
आहे जो टॉकया बाजारभावात अपरवित त राहील .”
िवयम आिण डोनाडसन यांया याय ेनुसार, "भांडवलाची िकंमत ही देय असल ेया
वेळेया ओयाच े मूय घटक दान करयासाठी िनवळ उपनाव र कमावल ेला दर
हणून परभािषत केली जाऊ शकते".
भांडवलाया खचाचे महव:
फमया भांडवलाची िकंमत िनित करणे खालील िकोनात ून महवाच े आहे:
i) नवीन भांडवली खचाया तावा ंचे मूयांकन करयासाठी हा आधार आहे. हे
भांडवली खचाया कपा ंसाठी वीकृती/नकार िनकष देते.
ii) िव यवथापकान े जोखीम आिण खच घटका ंना अनुकूल अशा कार े वेगवेगया
ोता ंकडून भांडवल उभारल े पािहज े. कमी खचाया िनधीया ोतामय े जात munotes.in

Page 109


आिथक िवेषण – २
109 जोखीम असत े. भांडवलाची िकंमत यवथापका ंना इतम भांडवल रचना िनित
करयात मदत करते.
iii) शीष यवथापनाया आिथक कामिगरीच े मूयांकन करयासाठी हा आधार आहे.
iv) हे योय लाभांश धोरण तयार करयात मदत करते.
v) हे योय खेळते भांडवल धोरण िवकिसत करयात संथेला मदत करते.
६.४ भांडवली मालमा िकंमत मॉडेल कॅिपटल अॅसेट ाइिस ंग मॉडेल
(CAPM)
CAPM मॉडेल :
मोठ्या माणावर वापरया जाणाया भांडवली मालमा िकंमत मॉडेल (CAPM) चे
अनेक फायद े आिण तोटे दोही आहेत. खरं तर, CAPM हा एक आिथक िसांत आहे
जो गुंतवणुकवर अपेित परतावा आिण जोखीम यांयात एक रेषीय संबंध थािपत
करतो . हे मॉडेल मालम ेचा बीटा, जोखीम -मु दर (सामायत : ेझरी िबल दर) आिण
इिवटी जोखीम ीिमयम िकंवा जोखीम -मु दर वगळून बाजारात अपेित परतावा
यांयातील संबंधांवर आधारत आहे. सोया भाषेत सांगायचे तर, CAPM हे मोठ्या
माणावर वापरल े जाणार े रटन मॉडेल आहे याची सहज गणना केली जाऊ शकते.
अवातव अंदाजांमुळे यावर टीका केली जाते. या टीका असूनही, CAPM अनेक
परिथतमय े DDM िकंवा WACC मॉडेलपेा अिधक उपयु परणाम दान करते.
मालम ेची जोखीम लात घेता अपेित परतावा मोजयाच े सू खालीलमाण े आहे:

जोखीम आिण पैशाया वेळेया मूयाबल भरपाई िमळावी अशी गुंतवणूकदारा ंची
नेहमीच अपेा असत े. CAPM या सूातील जोखीम -मु दर हा पैशाया वेळेया
मूयासाठी आहे. CAPM सूाचे इतर घटक गुंतवणूकदाराला अितर जोखीम
घेयास जबाबदार असता त.
गुंतवणुकजोखीम मु दर गुंतवणुकचा बीटा बाजार जोखीम munotes.in

Page 110


औोिगक अथ शा
110 संभाय गुंतवणुकचा बीटा हा बाजारासारखा िदसणाया पोटफोिलओमय े गुंतवणूक
िकती जोखीम वाढवेल याचे मोजमाप आहे. जर एखादा शेअर बाजाराप ेा जोखमीचा
असेल, तर याचा बीटा एकाप ेा मोठा असेल. जर एखाा समभागाचा बीटा एकाप ेा
कमी असेल, तर फॉय ुला असे गृहीत धरतो क तो पोटफोिलओचा धोका कमी करेल.
टॉकचा बीटा बाजार जोखीम ीिमयमन े गुणाकार केला जातो, जो बाजाराकड ून
जोखीम -मु दरापेा जात अपेित परतावा असतो . जोखीम -मु दर नंतर टॉकया
बीटा उपादनामय े आिण बाजार जोखीम ीिमयममय े जोडला जातो. परणा मामुळे
गुंतवणूकदाराला आवयक परतावा िकंवा सवलत दर िमळण े आवयक आहे जे ते
एखाा मालम ेचे मूय शोधयासाठी वाप शकतात .
CAPM सूाचे उी हणज े जेहा टॉकची जोखीम आिण पैशाचे वेळेचे मूय याया
अपेित परतायाशी तुलना केली जाते तेहा याचे मूयांकन करणे.
दुस-या शदांत सांगायचे तर, CAPM चे वैयिक भाग जाणून घेऊन, एखाा शेअरची
सयाची िकंमत याया संभाय परतायाशी सुसंगत आहे क नाही याचा अंदाज लावण े
शय आहे.
उदाहरणाथ , कपना करा क गुंतवणूकदार आज ित समभाग १०० डॉलस िकंमतीया
समभागाचा िवचार करीत आहे जो ३% वािषक लाभांश देतो. 1.3 या बाजाराशी तुलना
करता शेअरचा बीटा आहे, हणज ेच तो बाजार पोटफोिलओप ेा जात जोखमीचा आहे.
तसेच जोखीमम ु दर ३% आहे असे समजा आिण या गुंतवणूकदाराची अशी अपेा
आहे क, बाजाराच े मूय दरवष ८% वाढेल.
CAPM फॉय ुयावर आधारत टॉकचा अपेित परतावा 9.5% आहे:
9.5% = 3% + 1.3 × (8% − 3%)
CAPM सूाचा अपेित परतावा अपेित लाभांश आिण अपेित होिड ंग कालावधीत
टॉकच े भांडवली वाढ कमी करयासाठी वापरला जातो.
या भिवयातील रोख वाहाच े सवलती चे मूय $100 या बरोबरीच े असयास ,
CAPM सू सूिचत करतो क जोखीम सापे टॉकच े मूय योय आहे.
CAPM मधील समया :
CAPM सूामागील अनेक गृहीतके यात िटकत नाहीत असे दशिवले गेले आहे.
आधुिनक आिथक िसांत दोन गृिहतका ंवर आधारत आहे:
1. िसय ुरटीज माकट खूप पधामक आिण कायम आहेत (हणज ेच, कंपयांबल
संबंिधत मािहती जलद आिण सव िवतरत केली जाते). munotes.in

Page 111


आिथक िवेषण – २
111 2. या बाजारा ंमये तकसंगत, जोखीम -ितरोधक गुंतवणूकदारा ंचे वचव आहे, जे
यांया गुंतवणुकवरील परतायात जातीत जात समाधान िमळवया चा यन
करतात .
परणामी , CAPM काय करते क नाही हे पूणपणे प नाही.
जेहा ो. यूजीन फामा आिण केनेथ च यांनी यूयॉक टॉक एसच ज, अमेरकन
टॉक एसच ज आिण नॅडॅक वरील शेअर रटन पािहला तेहा यांना आढळल े क
दीघ कालावधीतील बीटामधी ल फरक वेगवेगया टॉसया कामिगरीच े पीकरण
देत नाहीत . बीटा आिण वैयिक टॉक रटनमधील रेषीय संबंध देखील कमी
कालावधीत तुटतो. हे िनकष असे सूिचत करतात क CAPM चुकचे असू शकते.
या समया असूनही, CAPM फॉय ुला अजूनही मोठ्या माणावर वापरला जातो कारण
तो सोपा आहे आिण गुंतवणुकया पयायांची सहज तुलना करयास अनुमती देतो.
सूामय े बीटा समािव केयाने जोखीम टॉकया िकमतीतील अिथरत ेने मोजली
जाऊ शकते असे गृहीत धरते. तथािप , दोही िदशांमये िकंमतीची हालचाल िततकच
धोकादायक नाही. टॉकची अिथ रता िनधारत करयासाठी पाहयाचा कालावधी
मानक नाही कारण टॉक रटन (आिण जोखीम ) सामायपण े िवतरत केले जात नाहीत .
CAPM हे देखील गृहीत धरते क सवलत कालावधीत जोखीम मु दर िथर राहतो .
मागील उदाहरणामय े असे गृहीत धरा क यू.एस. ेझरी बाँडवरील याजदर 10 वषाया
होिड ंग कालावधीत 5% िकंवा 6% पयत वाढला आहे. जोखीम -मु दरात वाढ
केयाने गुंतवणुकत वापरया जाणार ्या भांडवलाची िकंमत देखील वाढते आिण यामुळे
टॉकच े मूय जात होते.
बाजार जोखीम ीिमयम शोधयासाठी वापरल ेला माकट पोटफोिलओ केवळ एक
सैांितक मूय आहे आिण टॉकला पयाय हणून खरेदी िकंवा गुंतवणूक करता येणारी
मालमा नाही. बहतेक वेळा, गुंतवणूकदार S&P 500 सारया मुख टॉक इंडेसचा
वापर बाजाराला पयाय हणून करतात , जी एक अपूण तुलना आहे.
CAPM ची सवात महवाची टीका हणज े सवलत िय ेसाठी भिवयातील रोख
वाहाचा अंदाज लावला जाऊ शकतो . जर एखादा गुंतवणूकदार उच पातळीया
अचूकतेसह टॉकया भिवयातील परतायाचा अंदाज लावू शकला , तर CAPM ची
गरज भासणार नाही.
CAPM चे यावहारक मूय :
CAPM चे समालोचन आिण पोटफोिलओ बांधणीत याचा वापर करयामागील गृहीतके
लात घेता, ते कसे उपयु ठ शकते हे पाहणे कठीण होऊ शकते. तथािप ,
भिवयातील अपेांया वाजवीपणाच े मूयमापन करयासाठी िकंवा तुलना आयोिजत
करयासाठी एक साधन हणून CAPM वापरण े अजूनही महवप ूण असू शकते. munotes.in

Page 112


औोिगक अथ शा
112 या उदाहरणात असे गृहीत धरा क गेया काही वषात समूहाची कामिगरी 10% पेा
थोडी चांगली होती, तर या समभागान े सातयान े कमी कामिगरी केली होती, 9%
परतावा िमळाला होता. गुंतवणूक यवथापकान े वाढीव अपेित परतायाच े काही
समथन केयािशवाय सलागाराची िशफारस घेऊ नये.
एक गुंतवणूकदार यांया पोटफोिलओ िकंवा वैयिक टॉक कामिगरीच े मूयमापन
करयासाठी CAPM आिण कायम सीमार ेषेतील संकपना वाप शकतो .
उदाहरणाथ , असे गृहीत धरा क गुंतवणूकदाराया पोटफोिलओन े गेया तीन वषामये
10% परतावा (जोखीम ) या मानक िवचलनासह ित वष 10% परतावा िदला आहे.
तथािप , बाजारातील सरासरीन े 8% या जोखमीसह गेया तीन वषात 10% परतावा
िदला आहे.
यांचा पोटफोिलओ कसा तयार केला जातो याचे पुनमूयांकन करयासाठी आिण
SML वर कोणत े होिड ंग असू शकत नाहीत हे पाहयासाठी गुंतवणूकदार या
िनरीणाचा वापर क शकतात . गुंतवणूकदाराचा पोटफोिलओ CML या उजवीकड े
का आहे हे हे प क शकते. जर एकतर परतावा कमी होत असल ेया िकंवा
पोटफोिलओची जोखीम असमानत ेने वाढल ेली होिड ंग ओळखली जाऊ शकते, तर
गुंतवणूकदार परतावा सुधारयासाठी बदल क शकतो .
आया ची गो नाही क, CAPM ने जोखीम -ितरोधी गुंतवणूकदारा ंारे, िविश बाजार
िकंवा मालमा वगाची नकल करयासाठी शेअसया पोटफोिलओच े अनुमण िकंवा
एकीकरण वापरयात वाढ होयास हातभार लावला . हे मुयव े CAPM संदेशामुळे
आहे क केवळ उच जोखीम (बीटा) घेऊन संपूण बाजाराया तुलनेत जात परतावा
िमळवण े शय आहे.
६.५ भांडवलाची भारत सरासरी िकंमत (WEIGHTED AVERAGE
COST OF CAPITAL)(WACC)
कंपया अनेकदा यांया कामकाजासाठी आवयक िवप ुरवठा हणून कज आिण
इिवटी जारी करणे अशा दोहया संयोजनाचा देखील वापर करतात . अशा कार े,
भांडवलाची एकूण िकंमत सव भांडवली ोतांया भारत सरासरीवन घेतली जाते,
याला मोठ्या माणावर भांडवलाची भारत सरासरी िकंमत हणून ओळखल े जाते.
भांडवलाची भारत सरासरी िकंमत (WACC) ही सामाय समभाग , पसंतीचा टॉक ,
रोखे आिण कजाया इतर कारा ंसह सव ोता ंकडून भांडवलाची सरासरी करोर
िकंमत फमया सरासरी करोर मूयाचे ितिनिधव करते. एखाा कंपनीला आपया
मालमा ंना िवप ुरवठा करयासाठी देय देयाची अपेा असल ेला हा सरासरी दर
आहे.
आवयक परतायाचा दर (RRR) िनधारत करयाचा WACC हा एक सामाय माग
आहे कारण तो एकाच संयेत, बॉडधारक आिण भागधारक दोघेही कंपनीला भांडवल munotes.in

Page 113


आिथक िवेषण – २
113 दान करयासाठी मागणी करत असल ेला परतावा य करतो . जर एखाा फमचा
टॉक तुलनेने अिथर असेल िकंवा याचे कज धोकादायक मानल े जात असेल तर
याचे WACC जात असयाची शयता असत े कारण गुंतवणूकदारा ंना जात परतावा
आवयक असतो .
कप हाती घेयाया िकंवा दुसरा यवसाय घेयाया संभाय फाया ंचे िवेषण
करताना WACC देखील महवाच े आहे. उदाहरणाथ , जर कंपनीला िवास असेल क
िवलीनीकर णामुळे ितया भांडवलाया खचापेा जात परतावा िमळेल, तर कदािचत
कंपनीसाठी ही एक चांगली िनवड आहे. जर याचे यवथापन याया वतःया
गुंतवणूकदारा ंया अपेेपेा कमी परतायाची अपेा करत असेल, तर याला याचे
भांडवल अिधक चांगया कार े वापरा यचे आहे.
बहसंय यवसाय हे कज घेतलेया िनधीवर चालत असयान े, भांडवलाची िकंमत हा
फमया िनवळ नयाया मतेचे मूयमापन करयासाठी एक महवाचा मापदंड
बनतो. WACC पैसे उधार घेयासाठी कंपनीची िकंमत मोजत े. भांडवलाची भारत
सरासरी िकंमत याया गणनेत कंपनीचे कज आिण इिवटी या दोहचा वापर करते.
बहतेक करणा ंमये, कमी WACC एक िनरोगी यवसाय दशवते जो कमी खचात
गुंतवणूकदारा ंना आकिष त करयास सम आहे. याउलट , एक उच WACC सहसा
अशा यवसाया ंशी जुळते यांना अिधक जोखीम हणून पािहल े जाते आिण
गुंतवणूकदारा ंना जात परतायाची भरपाई करणे आवयक असत े.
जर एखाा कंपनीला फ एका ोताार े िवप ुरवठा िमळत असेल-हणज े, सामाय
टॉक -तर याया भांडवलाची िकंमत मोजण े तुलनेने सोपे होईल. जर गुंतवणूकदारा ंना
शेअस खरेदी करयासाठी 10% परतायाचा दर अपेित असेल, तर फमची
भांडवलाची िकंमत याया इिवटीया िकंमतीमाण ेच असेल: 10%.
जर कंपनीने केवळ कजाया िवप ुरवठ्याचा वापर केला तर हेच खरे असेल. उदा.,
कंपनीने आपया थकत रोया ंवर सरासरी ५% उपन िदले, तर याया कजाची
िकंमत ५% होईल.

फमया इवटचे बाजार मूय फमया कजाचे बाजार मूय समभागाची कंमत कजाची कंमत कॉपरेट कर दर munotes.in

Page 114


औोिगक अथ शा
114 WACC ची गणना येक भांडवली ोताची िकंमत (कज आिण इिवटी ) याया
संबंिधत वजनान े गुणाकार कन आिण नंतर आलेला गुणाकार एक जोडून केली जाते.
वरील सूामय े, E/V हे इिवटी -आधारत िवप ुरवठ्याचे माण दशवते, तर D/V
कज-आधारत िवप ुरवठ्याचे माण दशवते.
अशा कार े WACC सूामय े दोन संांचा समाव ेश आहे:
आधीचा भाग भांडवलाच े भारत मूय दशवते, तर नंतरचा कज भांडवलाच े भारत मूय
दशवते.

इिवटीची िकंमत मोजयासाठी थोडी अवघड असू शकते कारण भाग भांडवलाला
तांिक ्या प मूय नसते. जेहा कंपया बाँडधारका ंची परतफ ेड करतात , तेहा
यांनी िदलेया रकमेवर पूविनधारत याजदर असतो . दुसरीकड े, इिवटीला कोणतीही
ठोस िकंमत नाही जी कंपनीने भरणे आवयक आहे. परणामी , कंपयांना इिवटीया
िकंमतीचा अंदाज यावा लागतो - दुसर् या शदांत सांगायचे तर, समभागाया अपेित
अिथरत ेया आधार े गुंतवणूकदार िकती परतायाची मागणी करतात .
भागधारका ंना कंपनीतील यांया गुंतवणुकवर िविश परतावा िमळयाची अपेा
असयाम ुळे, इिवटी धारका ंचा परतावा आवयक असल ेला दर हा कंपनीया
ीकोनात ून खच आहे; कंपनी हा अपेित परतावा देयात अयशवी ठरयास ,
भागधारक यांचे शेअस िवकून टाकतील , याम ुळे शेअसची िकंमत आिण कंपनीचे मूय
दोही कमी होईल. इिवटीची िकंमत, मग, मूलत: कंपनीने शेअरची िकंमत
राखयासाठी युपन करणे आवयक असल ेला एकूण परतावा आहे जो याया
गुंतवणूकदारा ंना संतु करेल.
इिवटीया िकमतीवर पोहोचयासाठी कंपया सामायत : कॅिपटल अॅसेट ाइिस ंग
मॉडेल (सीएपीएम ) वापरतात (सीएपीएममय े, याला गुंतवणुकचा अपेित परतावा
हणतात ). पुहा, ही अचूक गणना नाही कारण कंपयांना ऐितहािसक डेटावर अवल ंबून
राहावे लागत े, जे भिवयातील वाढीचा अचूकपणे अंदाज लावू शकत नाही.
दुसरीकड े, कजाची िकंमत (आरडी ) िनित करणे ही अिधक सरळ िया आहे. हे बर्
याचदा कंपनीया थकत कजासाठी उपनाची परपवत ेपयत सरासरी कन केले
जाते. जर आपण सावजिनकरया यापार केलेया कंपनीकड े पहात असाल तर ही
पत सोपी आहे यास याया कजाया जबाबदाया नदवाया लागतील . munotes.in

Page 115


आिथक िवेषण – २
115 खासगी मालकया कंपयांसाठी, मूडीज आिण एस अँड पी सारया कंपयांकडून
कंपनीया पतमाना ंकनाकड े पािहल े जाऊ शकते आिण नंतर जोखीम -मु मालमा ंवर
(उदाहरणाथ , याच परपवत ेया ेझरी नोट्स) संबंिधत साराची जोड िदली जाऊ
शकते, जेणेकन गुंतवणूकदार मागणी करतील या परतायाचा अंदाज बांधता येईल.
सामायत : यवसाय यांया करात ून याज खच वजा करयास सम असतात . यामुळे
एखाा कंपनीया कजाची िनवळ िकंमत हणज े ती करांमये बचत केलेली रकम
वजा जाता याजाची रकम देत आहे. हणूनच कजाया करोर खचाची मोजणी
करयासाठी आरडी (१ - कॉपर ेट टॅस रेट) वापरला जातो.
६.६ भांडवल संरचना (CAPITAL STRUCTURE )
भांडवली रचना ही कंपनीया एकूण कामकाजासाठी आिण वाढीसाठी िवप ुरवठा
करयासाठी वापरल ेया कज आिण इिवटीच े िविश संयोजन आहे.
इिवटी भांडवल हे कंपनीतील मालकया शेअसमधून िनमाण होते आिण भिवयातील
रोख वाह आिण नयाचा दावा करते. कज हे बाँड इयूज िकंवा लोनया वपात
येते, तर इिवटी सामाय टॉक , पसंतीचा टॉक िकंवा कायम कमाईया वपात
येऊ शकते. अपम ुदतीच े कजही भांडवली संरचनेचा भाग मानल े जाते.
कज आिण इिवटी दोही बॅलस शीटवर आढळ ू शकतात . बॅलस शीटवर देखील
सूचीब केलेली कंपनी मालमा कज िकंवा इिवटीसह खरेदी केली जाते.
भांडवली रचना ही कंपनीचे दीघकालीन कज, अप-मुदतीच े कज, सामाय टॉक आिण
ाधायक ृत टॉक यांचे िमण असू शकते. कंपनीया भांडवली संरचनेचे िवेषण
करताना अपकालीन कज िव दीघकालीन कजाचे माण िवचारात घेतले जाते.
जेहा िवेषक भांडवलाया संरचनेचा संदभ घेतात, तेहा ते बहधा फमया कज-ते-
इिवटी (D/E) गुणोराचा संदभ घेतात, जे कंपनीया कज घेयाया पती िकती
धोकादायक आहेत याची अंती देतात. सहसा , कजाारे मोठ्या माणावर िवप ुरवठा
करणाया कंपनीची भांडवल रचना अिधक आमक असत े आिण यामुळे
गुंतवणूकदारा ंना मोठा धोका असतो . हा धोका, तथािप , फमया वाढीचा ाथिमक ोत
असू शकतो .
कंपनीकड ून भांडवली बाजारात पैसे उभे करयाच े दोन मुय मागापैक कज हा एक माग
आहे. कर फाया ंमुळे कंपयांना कजाचा फायदा होतो; उधारी िनधीया परणामी
िदलेले याज देय कर-वजावट होऊ शकते. इिवटीया िवपरीत , कज कंपनी िकंवा
यवसायाला मालक िटकव ून ठेवयाची परवानगी देते. यायितर , कमी याजदराया
काळात , कज मुबलक आिण वेश करणे सोपे आहे.
इिवटी बाहेरील गुंतवणूकदारा ंना कंपनीची आंिशक मालक घेयास परवानगी देते.
कजापेा इिवटी अिधक महाग असत े, िवशेषतः जेहा याजदर कमी असतात . तथािप , munotes.in

Page 116


औोिगक अथ शा
116 कजाया िवपरीत , इिवटीला परतफ ेड करयाची आवयकता नाही. घटया कमाईया
बाबतीत कंपनीला हा फायदा आहे. दुसरीकड े, इिवटी कंपनीया भिवयातील
कमाईवर मालकाचा दावा दशवते.
या कंपया इिवटीप ेा जात कजाचा वापर यांया मालमा आिण फंड ऑपरेिटंग
ियाकलापा ंसाठी िवप ुरवठा करयासाठी करतात यांचे लीहर ेज गुणोर जात
असत े आिण आमक भांडवलाची रचना असत े. जी कंपनी कजापेा जात इिवटी
असल ेया मालम ेसाठी पैसे देते ितचे लीहर ेज रेशो कमी असत े आिण पुराणमतवादी
भांडवलाची रचना असत े. असे हटल े आहे क, उच लीहर ेज गुणोर आिण आमक
भांडवलाची रचना देखील उच िवकास दरास कारणीभ ूत ठ शकते, तर पुराणमतवादी
भांडवली संरचनेमुळे िवकास दर कमी होऊ शकतो .
भांडवल संरचनेची तुलना करयासाठी िवेषक D/E माण वापरतात . एकूण
दाियवा ंना एकूण इिवटीन े िवभािजत कन याची गणना केली जाते. जाणकार
कंपयांनी यांया कॉपर ेट धोरणा ंमये कज आिण इिवटी या दोही गोचा समाव ेश
करायला िशकल े आहे. तथािप , काही वेळा, कंपया िवशेषतः बा िनधी आिण कजावर
खूप अवल ंबून राह शकतात . गुंतवणूकदार डी/ई गुणोराचा मागोवा घेऊन आिण
कंपनीया उोग समवयका ंशी तुलना कन फमया भांडवली संरचनेचे िनरीण क
शकतात .
िविवध उोगांमधील कंपया यांया यवसायाया कारास अनुकूल असल ेया
भांडवली संरचनांचा अिधक चांगया कार े वापर करतात . वाहनिनिम तीसारया
भांडवलधान उोगा ंना अिधक कजाचा उपयोग होऊ शकतो , तर सॉटव ेअर
कंपयांसारया मधान िकंवा सेवाधान कंपया इिवटीला ाधाय देऊ शकतात .
एखाा कंपनीकड े भांडवल उपलध आहे असे गृहीत धरले तर (उदा. गुंतवणूकदार व
सावकार ) यांना यांया भांडवलाची िकंमत कमीत कमी करायची आहे. भांडवलाया
(WACC) मोजणीया भारत सरासरी िकंमतीचा वापर कन हे केले जाऊ शकते.
डय ूएसीसी ची गणना करयासाठी यवथापक िकंवा िवेषक येक भांडवली
घटकाची िकंमत याया माणशीर वजनान े गुणाकार करतात .
६.७ मोिडिलयानी - िमलर मेय
तावना :
कॉपर ेशन फायनासवरील बयाच संशोधनान ुसार, भांडवलाया संरचनेचा िनणय हा
कायकारी अिधकारी आिण यवथापन तरासमोरील सवात मूलभूत समया ंपैक एक
आहे. कॉपर ेट फायनास हे कॉपर ेशनने घेतलेले आिथक िनणय आिण हे िनणय
घेयासाठी वापरया जाणाया साधना ंशी तसेच िवेषणाशी संबंिधत िवप ुरवठ्याचे
एक िविश े आहे. एकूणच हे दीघकालीन आिण अप-मुदतीच े िनणय आिण तंांमये
िवभागल े जाऊ शकते आिण ाथिमक लय फमया आिथक जोखमच े यवथापन munotes.in

Page 117


आिथक िवेषण – २
117 करताना कॉपर ेट मूय जातीत जात करणे हे आहे. भांडवली गुंतवणुकचे िनणय हे
दीघ मुदतीच े पयाय असतात जे इिवटी िकंवा कजासह गुंतवणूक करता त आिण अप-
मुदतीच े िनणय चालू मालमा आिण चालू दाियवा ंया संतुलनाशी संबंिधत असतात जे
रोख रकम , सूची आिण अप-मुदतीच े कज आिण कजाचे यवथापन करीत असतात .
कॉपर ेट िव हे िसांत, िया आिण तंे हणून परभािषत केले जाऊ शकते जे
कॉपर ेशन गुंतवणूक, िवप ुरवठा आिण लाभांश िनणय घेयासाठी वापरतात जे शेवटी
कॉपर ेट मूय वाढिवयात योगदान देतात. अशाकार े, कॉपर ेशन थम कोणया
कपा ंमये गुंतवणूक करायची हे ठरवेल, नंतर यांना िवप ुरवठा कसा करायचा हे
ठरवेल आिण शेवटी, मालका ंना िकती पैसे परत ायच े ते ठरवेल. गुंतवणूक, िवप ुरवठा
आिण लाभांश िवतरण करणार े हे तीनही परमाण परपरस ंबंिधत आिण परपर
अवल ंबून आहेत.
एखाा कंपनीची भांडवली रचना हणज े कज, ाधायक ृत टॉक आिण फायनासचा
सामाय टॉक याचा वापर ती दीघकालीन िवप ुरवठा करयासाठी करते. इिवटी
आिण कज भांडवल हे फमसाठी दीघकालीन िनधीच े दोन मुख ोत आहेत. भांडवली
संरचनेचा िसांत फमया भांडवलाया खचाशी जवळून संबंिधत आहे. िनधी
िमळिवयासाठी उोगा ंना काही खच भरावा लागतो , गुंतवणूक ियाकलापा ंमये
भांडवलाची िकंमत देखील परतायाया दराचा मुय िवचार केला जातो.
भांडवलाची भारत सरासरी िकंमत (WACC) हा फमया सव िसय ुरटीजया बाजार
मूयावरील परतायाचा अपेित दर आहे. भांडवली संरचनेत WACC वेगवेगया
िसय ुरटीजया िमणावर अवल ंबून असत े; भांडवली संरचनेतील िविवध
िसय ुरटीजया िमणात बदल केयाने WACC मये बदल होईल. अशा कार े,
भांडवली संरचनेत िविवध िसय ुरटीजच े िमण असेल यामय े WACC िकमान
असेल. भांडवली संरचनेबाबतचा िनणय हा भागधारका ंया संपीच े जातीत जात
वाढ करयाया उेशावर आधारत असतो .
सैांितक आधाराया भांडवलाया संरचनेया संदभात, ँको मोिडिलयानी आिण
मेटन एच. िमलर (1958 आिण 1963) यांचा मोिदिलयानी -िमलर मेय हा सवात
िस िसांत आहे. तरीही कंपयांनी यांया िथर मालम ेसाठी सवम िवप ुरवठा
कसा करावा हा साधा हा वादत मुा आहे.
मोदीिलयानी -िमलर ताव I
मोदीिलआनी -िमलर ताव १ िसांतात असे हटल े आहे क, िविश बाजारम ूय
िय तगत करांया अनुपिथतीत कोणताही यवहार खच, असमिमत मािहती नसणे
आिण परपूण बाजारात भांडवलाया िकंमतीवर आिण फमया मूयावर भांडवली
संरचनेत बदल झायान े परणाम होत नाही. फमचे मूय याया वातिवक मालम ेारे
िनधारत केले जाते, ते जारी केलेया िसय ुरटीजार े नहे. दुस-या शदांत सांगायचे munotes.in

Page 118


औोिगक अथ शा
118 तर, जोपय त फमचे गुंतवणुकचे िनणय िदले जातात , तोपयत भांडवलाया संरचनेचे
िनणय असंब असतात .
मोदीिलआनी आिण िमलर (१९५८ ) यांनी प केले क, हे मेय मुळात कोणयाही
करांया गृिहतकान े िस झाले होते. हे दोन तावा ंनी बनलेले आहे जे (i) भांडवलाची
एकूण िकंमत आिण फमचे मूय भांडवलाया संरचनेपासून वतं आहे. फमचे एकूण
बाजारम ूय या जोखमीया वगासाठी योय दरानुसार अपेित िनवळ परचालन
उपनाच े भांडवल कन िदले जाते. (२) भांडवली संरचनेत कजाचे माण अिधक
असयान े आिथक जोखीम वाढते. परणामी , इिवटीची िकंमत अशा कार े वाढते क,
कजाचा कमी खचाचा फायदा नेमका भन िनघेल. यामुळे भांडवलाचा एकूण खच
तसाच राहतो .
MM िसा ंताची गृहीतक े अशी आहेत:
१. हा परपूण भांडवली बाजार आहे. भांडवली बाजार परपूण असतात तेहा
● गुंतवणूकदार िसय ुरटीज खरेदी आिण िव करयास मोकळ े असतात .
● गुंतवणूकदार िनबधांिशवाय यापार क शकतात आिण कंपया करतात याच
अटवर कज घेऊ शकतात िकंवा िनधी देऊ शकतात .
● गुंतवणूकदार तकशुपणे वागतात .
● गुंतवणूकदारा ंना सव संबंिधत मािहतीवर समान वेश असतो .
● भांडवली बाजार कायम असतो .
● आिथक संकट आिण िलिवड ेशनचा कोणताही खच नसतो .
● कोणत ेही कर नसतात .
२. कंपयांचे वगकरण एकिजनसी यवसाय जोखीम वगात केले जाऊ शकते. एकाच
जोखीम वगातील सव कंपयांना समान माणात आिथक जोखीम असेल.
३. भिवयातील गुंतवणूक, नफा आिण लाभांश यांबाबत सव गुंतवणूकदारा ंचा िकोन
सारखाच असतो ; यांना फमया िनवळ ऑपरेिटंग उपनाची समान अपेा
असत े.
४. लाभांश देय गुणोर 100% आहे, याचा अथ असा आहे क कोणत ेही याचा अथ
कोणत ेही राखून ठेवलेले उपन नाही.
करिवाया अनुपिथतीत , एमएम ताव I वर आधारीत , फमचे मूय ितया भांडवली
संरचनेमुळे भािवत होत नाही. दुसर्या शदांत सांगायचे तर, एखाा कंपनीवर दाियव े
आहेत क नाही याची पवा न करता , याया िसय ुरटीज धारका ंची एकूण जोखीम munotes.in

Page 119


आिथक िवेषण – २
119 भांडवली रचना बदलली तरी बदलणार नाही. भांडवलाची भारत सरासरी िकंमत
अपरवित त असयाने, कंपनीया एकूण मूयामाण ेच असण े आवयक आहे.
कंपनीकड े कज असो वा नसो िकंवा उच िकंवा कमी कज असो, गुंतवणूकदारा ंना
खालील दोन कारया गुंतवणुकार े इिछत कारची कमाई तयार करयासाठी सव
उपलध आहेत.
1. कंपनीया शेअर कजात थेट गुंतवणूक
2. जर लीहड फसया शेअसची िकंमत खूप जात असेल, तर गुंतवणूकदार वतःहन
कज घेयाचा फायदा घेयाचा यन करतील आिण अनिलहड फसमधील शेअस
खरेदी करयासाठी पैसे वापरतील . गुंतवणूकदारा ंकडून कजाचा वापर होममेड लीहर ेज
हणून ओळखला जातो.
होममेड लीहर ेजचे गुंतवणूकदार लीहड फस माण ेच परतावा िमळव ू शकतात , हणून,
गुंतवणूकदारा ंसाठी; डेट-इिवटी िमणाम ुळे फमचे मूय भािवत होत नाही.
एम.एम. ताव I गृहीतके अगदीच अवातव आहेत, याचे काही परणाम आहेत,
(i) भांडवलाची रचना भागधारका ंया संपी वाढवयासाठी अास ंिगक आहे.
(ii) फमचे मूय फमया भांडवली अंदाजपकाया िनणयांवन िनित केले जाते.
(iii) (एखादी फम कजावर िकती माणात अवल ंबून असत े हे वाढिवयास जोखीम
आिण इिवटीमय े अपेित परतावा या दोही गोी वाढतात - परंतु ित शेअर
िकंमत नाही.
(iv) िमटन हॅरस आिण अतूर रािवव (१९९१ ) यांनी असमिमत मािहती प केली
क, फम यवथापक िकंवा आतील लोकांकडे फमया परतायाया वाहाची
वैिश्ये िकंवा गुंतवणूकया संधची वैिश्ये याबल खाजगी मािहती असत े असे
गृहीत धरले जाते. बाहेरया गुंतवणूकदारा ंपेा यांना यांया कंपयांया
शयता , जोखीम आिण मूयांबल अिधक मािहती असेल. मग ते परपूण
बाजारप ेठेचे गृहीतक पूण क शकत नाही.
MM ताव I या अपुया आधारावर , ँको मोिडिलयानी आिण मेटन एच. िमलर
यांनी 1963 मये यांया िसांतामय े सुधारणा केली, जो MM ताव II आहे.
मोिडिलयानी -िमलर ताव II
Modigliani -Miller Proposition II Theory (MM II) इिवटीची िकंमत परभािषत
करते हे फमया कज/इिवटी -गुणोराच े एक रेषीय काय आहे. यांया मते, िदलेया
जोखीम वगातील कोणयाही फमसाठी, इिवटीची िकंमत भांडवलाची िथर सरासरी
िकंमत आिण आिथक जोखमीसाठी ीिमयमया बरोबरीची असत े, जी सरासरी िकंमत
आिण खच यांयातील साराया डेट/इिवटी गुणोराया समान असत े. कजाचे. munotes.in

Page 120


औोिगक अथ शा
120 तसेच मोिदिलयानी आिण िमलर (1963) यांनी कॉपर ेट करांया अितवाच े महव
ओळखल े. यानुसार, यांनी माय केले क याज शुकाया कर कपातीम ुळे कजाया
वापरान े फमचे मूय वाढेल िकंवा भांडवलाची िकंमत कमी होईल.
अशाकार े, भांडवली संरचनेत कज घटक जातीत जात वाढवून कॉपर ेशनचे मूय
ा केले जाऊ शकते.
अयासासाठी भांडवलाया संरचनेया या िसांताने एक महवाची आिण
िवेषणामक चौकट दान केली. या िकोनान ुसार, फमचे मूय VL = VU = EBIT
(1-T) / requity + TD आहे जेथे TD ही कर बचत आहे.
एम.एम. ताव II असे गृहीत धरत आहे क येकाचा कर कवच भाव समान आहे,
आिण ीेपात चालू आहे. करदाियव कमी झायाम ुळे लीहर ेज कंपयांना याज
खचात वाढ करयात आली आहे, रोख वाहाच े भागधारक आिण लेनदार यांना वाटपही
वाढल े आहे. वरील सू कंपनीया कजावन काढल े जाऊ शकते िजतके जात कर
बचतीच े फायद े िततके कंपनीचे मूय जात .
MM ताव II या सुधारत भांडवली संरचनेत असे िनदशनास आणून देयात आले
आहे क, परपूण भांडवल बाजाराया परिथतीत कर कवचाच े अितव गाठता येत
नाही. अपूण आिथक बाजारप ेठेत, भांडवली संरचनेतील बदल कंपनीया मूयावर
परणाम करतात . यामुळे, भांडवली संरचनेसह कॉपर ेशनया भांडवलाच े मूय आिण
िकंमत वेगवेगया लीहर ेजमय े बदलत े, लीहड फमचे मूय अनिलहर ेड फमया
मूयापेा जात होईल.
एमएम पोिझशन िसांत सुचिवतो क कजाचे माण िजतक े जात असेल िततके
कॉपर ेटसाठी अिधक अनुकूल आहे, परंतु कज घेयाने याज कर संरण जोडल े जात
असल े तरी यामुळे आिथक संकटाचा खच होऊ शकतो . जेहा कजदारांना िदलेली
आासन े मोडली जातात िकंवा अडचण येते तेहा आिथक संकट उवत े. आिथक
संकटाम ुळे िदवाळखोरी होऊ शकते.
िदवाळखोरीया अितर जोखमीवर आधारत एम.एम.मधील भांडवली संरचनेया
िसांताचा यापार िसांत आिण भांडवलाया संरचनेया िसांतात आणखी सुधारणा
करतो , जेणेकन याला अिधक यावहारक महव ा होईल.
िनकष
भांडवल संरचनेचा िनणय हा कॉपर ेट फायनासमधील सवात मूलभूत समया ंपैक एक
आहे. भांडवली संरचना कोणया कारची असली तरीही , सवात चांगया भांडवली
संरचनांपैक एक साय करयासाठी , कंपनी इिवटी आिण कज यांचे िमण असावी
आिण ती केवळ इिवटी िकंवा कजावर ल कित क शकत नाही. सवसाधारणपण े,
िविवध उोगा ंया भांडवली संरचनांमये फरक आहेत; यांची वतःची वैिश्ये आहेत.
सवात महवाची गो हणज े कंपनीची तरलता पुरेशी आहे क नाही. कोणया कारया munotes.in

Page 121


आिथक िवेषण – २
121 मालम ेमये िनधीच े वाटप कसे करायच े याचा िनणय घेताना, कंपनीला NPV, IRR
आिण पेबॅक कालावधी यांसारया िविवध घटका ंचा िवचार आिण तुलना करावी लागत े.
NPV, IRR आिण पेबॅक कालावधीच े मूयमापन करताना , रोख वाह हा महवाया
घटकाचा िनधी आहे. हणून कंपनीला िवप ुरवठा कसा िमळवायचा आिण ते कसे
गुंतवायच े हे मािहत असल े पािहज े. फम मूय जातीत जात करयासाठी यांनी
काळजीप ूवक यांया संसाधना ंचे वाटप केले पािहज े.
६.८ संदभ
Bruner, R.F., K.M. Eades, R.S. Harris and R.C. Higgins, 1998, Best
Practices in Estimating the Cost of Capital: Survey and Synthesis ,
Financial Prac tice and Education
Cooper, I. and E. Kaplanis, 1995 , Home Bias in Equity Portfolios and
the Cost of Capital for Multinational Firms , Journal of Applied
Corporate Finance, v8(3)
Eberhardt, M.C., 1994, The Search for Value: Measuring the
Company's Cost of Ca pital, Harvard Business School Press.
Keck, T., E. Levengood, and A. Longfield, 1998, Using Discounted
Cash Flow Analysis in an International Setting: A Survey of Issues in
Modeling the Cost of Capital, Journal of Applied Corporate Finance,
v11(3), 82 -99.
Modigliani, F. and M. Miller, 1958, The Cost of Capital, Corporation
Finance and the Theory of Investment , American Economic Review,
v48, 261 -297.
६.९ सरावासाठी
1. भांडवली खचाचा अथ आिण महव िलहा.
2. भांडवलाया खचाचे िनधारीत घटक कोणत े आहेत?
3. भांडवली मालमा िकंमत मॉडेल / कॅिपटल असेट ाइिस ंग मॉडेल (CAPM) प
करा.
4. भांडवलाया भारत सरासरी खचाचे मेय प करा.
5. भांडवलाया संरचनेवर एक टीप िलहा.
6. मोिडिलयानी - िमलर मेयचे िवेषण करा.
munotes.in

Page 122

122 मॉड्युल ४

भारतीय उोग – १
घटक रचना :
७.० उिे
७.१ औोिगक वाढीचा परचय
७.२ भारतातील औोिगक वाढीची व ृी
७.३ भारतातील औोिगक थान (घटक) आिण थान धोरण
७.४
७.० उि े
या घटकाया अयासामागील म ुय उि े पुढीलमाण े आहेत -
 औोिगक वाढीया स ंकपन ेचा अयास करण े.
 भारतातील औोिगक वाढीची व ृी अयासण े.
 भारतातील औोिगक घटका ंचा अयास करण े.
 भारतातील थान धोरणाचा अयास करण े.
७.१ औोिगक वाढीचा परचय
 उोग िक ंवा अथ यवथ ेचे दुयम े हे आिथ क ियाकला पांचे आणखी एक
महवाच े े आह े. वातंयानंतर, भारत सरकारन े दीघकाळात द ेशाया आिथ क
िवकासात औोिगककरणाया भ ूिमकेवर जोर िदला . यानुसार औोिगक
िवकासाची ल ू िंट 1956 मये औोिगक धोरण ठराव (IPR) ारे करयात
आली .
 1956 या धोरणात सा वजिनक ेाने या ेात प ुढाकार घ ेऊन अवजड
उोगा ंया थापन ेवर भर िदला . जड िक ंवा मूलभूत उोग धोरणाचा अवल ंब या
आधारावर याय ठरला क , यामुळे शेतीवरील भार कमी होईल , ाहकोपयोगी
वतूंया उोगा ंया उपादनात वाढ होईल तस ेच रोजगार िनिम ती आिण
वावल ंबन साय करयासाठी उपय ु असल ेया लघ ु उोगा ंया उपादनात वाढ
होईल. munotes.in

Page 123


भारतीय उोग – १
123  औोिगक धोरण ठराव (IPR), 1956 वीकारयान ंतर द ुसया आिण ितसया
योजना कालावधीत हणज े 1956 -61 आिण 1961 -66 मये औोिगककरणात
चंड वाढ झाली . या वाढीमय े सावजिनक ेाचा सवा िधक वाटा आह े.
 परंतु 1960 या अख ेरीस, उोगा ंमधील ग ुंतवणूक कमी झाली याम ुळे याया
िवकास दरावर िवपरत परणाम झाला .
 1980 या दशकात , ही व ृी उलट झाली आिण वीज , कोळसा , रेवे यासारया
पायाभ ूत सुिवधांचा पाया अिधक मजब ूत कन उोगा ंमये गुंतवणूक वाढवली
गेली.
 1990 या दशकाया स ुवातीला अस े आढळ ून आल े क, सावजिनक ेातील
उपम अप ेेमाण े कामिगरी करत नाहीत . या उपमा ंमये गैरयवथापनाम ुळे
नुकसान झायाची तार आह े. हणून 1991 मये भारत सरकारन े औोिगक
िवकासामय े खाजगी ेाया भ ूिमकेला ोसाहन द ेयाचा िनण य घेतला,
उदारीकरण हण ून ओळखली जाणारी कठोर परवाना णाली काढ ून टाकली आिण
आंतरराीय ख ेळाडूंना द ेशांतगत तस ेच देशांतगत ख ेळाडूंना परद ेशी द ेश
शोधयाची परवानगी िदली .
 ही सव पावल े उचलयाच े उि द ेशातील औोिगककरणाची िया मजब ूत
करणे हे होते. औोिगक िवकासाया अशा ितमानाला उदारीकरण , खाजगीकरण
आिण जागितककरण (LPG) ितमान अस े हणतात . 1991 मये हे नवीन धोरण
वीकारयान ंतर औोिगक िवकास िय ेत मंदीचे टपे वाढल े आहेत.
 1990 या दशकाया सुवातीया काळात पायाभ ूत सुिवधांमधील ग ुंतवणुकत
वाढ, उपादन श ुकात कपात , िव उपलधता इयादम ुळे औोिगककरणात
लणीय वाढ झाली .
 परंतु 1990 या दशकाया अख ेरीस आ ंतरराीय क ंपयांमधील ती पधा ,
अपुरा पायाभ ूत स ुिवधा इयादम ुळे िवकास दर मंदावला . तथािप , नवीन
सहादीया स ुवातीला , 2002 -08 दरयान बचत दर वाढयाम ुळे पुहा 2001 -
02 मये 23.5 टया ंवन 2007 -08 मये 3७4 टके काही प ुनाी झाली .
 या टयात परद ेशी कंपयांया पध नेही मदत क ेली, कारण द ेशी कंपया पध ला
तड देयासाठी ग ुणवा िनय ंण, िव आिण ाहक स ेवा इयादया बाबतीत प ुरेसे
अंतगत सामय िनमा ण क शकतात . तथािप 2008 -09 नंतर प ेोिलयमया
िकमती , याजदर आिण परद ेशातून घेतलेया कजा मुळे औोिगक िवकासात
काहीशी म ंदावली होती याम ुळे देशांतगत कंपयांवर मोठ ्या माणात दाियव े
िनमाण झाली होती . munotes.in

Page 124


औोिगक अथ शा
124 ७.२ भारतातील औोिगक वाढीची व ृी
 उोग िक ंवा अथ यवथ ेचे दुयम े हे आिथ क ियाकलापा ंचे आणखी एक
महवाच े े आह े. वातंयानंतर, भारत सरकारन े दीघकाळात द ेशाया आिथ क
िवकासात औोिगककरणाया भ ूिमकेवर जोर िदला . यानुसार 1956 मये
औोिगक धोरण ठराव (IPR) ारे औोिगक िवकासासाठी ल ू िंट तयार
करयात आली .
 1956 या धोरणात साव जिनक ेाने या ेात प ुढाकार घ ेऊन अवजड
उोगा ंया थापन ेवर भर िदला . जड िक ंवा मूलभूत उोग धोरणाचा अवल ंब या
आधारावर याय ठरला क याम ुळे शेतीवरील भार कमी होईल , ाहकोपयोगी
वतूंया उोगा ंया उपादनात वाढ होईल तस ेच रोजगार िनिम ती आिण
वावल ंबन साय करयासाठी उपय ु असल ेया लघ ु उोगा ंया उपादनात वाढ
होईल.
 औोिग क धोरण ठराव , 1956 वीकारयान ंतर द ुसया आिण ितसया योजना
कालावधीत हणज े 1956 -61 आिण 1961 -66 मये औोिगककरणात च ंड
वाढ झाली . या वाढीमय े सावजिनक ेाचा सवा िधक वाटा आह े.
 परंतु 1960 या अख ेरीस, उोगा ंमधील ग ुंतवणूक कमी झाली याम ुळे याया
िवकास दरावर िवपरत परणाम झाला .
 1980 या दशकात , ही व ृी उलट झाली आिण वीज , कोळसा , रेवे यासारया
पायाभ ूत सुिवधांचा पाया अिधक मजब ूत कन उोगा ंमये गुंतवणूक वाढवली
गेली.
990 या दशकाया स ुवातीला अस े आढळ ून आल े क साव जिनक ेातील उप म
अपेेमाण े कामिगरी करत नाहीत . या उपमा ंमये गैरयवथापनाम ुळे नुकसान
झायाची तार आह े. हणून 1991 मये भारत सरकारन े औोिगक िवकासात
खाजगी ेाया भ ूिमकेला ोसाहन द ेयाचा िनण य घेतला, उदारीकरण हण ून
ओळखली जाणारी कठोर परवाना णा ली काढ ून टाकली आिण आ ंतरराीय ख ेळाडूंना
देशांतगत देशांतगत पधा करयाची तस ेच देशांतगत ख ेळाडूंना परद ेशी द ेश
शोधयाची परवानगी िदली .
 ही सव पावल े उचलयाच े उि द ेशातील औोिगककरणाची िया मजब ूत
करणे हे होते. औोिगक िवकासाया अशा ितमानाला उदारीकरण , खाजगीकरण
आिण जागितककरण (LPG) ितमान अस े हणतात . 1991 मये हे नवीन धोरण
वीकारयान ंतर औोिगक िवकास िय ेत मंदीचे टपे वाढल े आहेत. munotes.in

Page 125


भारतीय उोग – १
125  1990 या दशकाया स ुवातीया काळात पायाभ ूत सुिवधांमधील ग ुंतवणुकत
वाढ, उपादन श ुकात कपात , िव उपलधता इयादम ुळे औोिगककरणात
लणीय वाढ झाली .
 परंतु 1990 या दशकाया अख ेरीस आ ंतरराीय क ंपयांमधील ती पधा ,
अपुरा पायाभ ूत स ुिवधा इयादम ुळे िवकास दर म ंदावला . तथािप , नवीन
सहादीया स ुवातीला , 2002 -08 दरयान बचत दर वा ढयाम ुळे 2001 -2
मधील 23.5 टया ंवन 2007 -08 मये 3७4 टके इतक प ुनाी झाली .
 या टयात परद ेशी कंपयांया पध नेही मदत क ेली कारण थािनक क ंपया
पधला तड द ेयासाठी ग ुणवा िनय ंण, िव आिण ाहक स ेवा इयादया
बाबतीत प ुरेसे अंतगत सामय िनमा ण क शकतात . तथािप 2008 -09 नंतर
पेोिलयमया िकमती , याजदर आिण परद ेशातून घेतलेया कजा मुळे औोिगक
िवकासात काहीशी म ंदावली होती याम ुळे देशांतगत कंपयांवर मोठ ्या माणात
दाियव े िनमाण झाली होती .
उोगा ंची रचना गितमान असत े आिण त े वेळोवेळी बदलत राहतात . औोिगक
रचनेतील बदल िक ंवा औोिगक िवकास िक ंवा िनयोजनाया काळात होणारी वाढ
खालीलमाण े चचा केलेया चार टया ंत िवभागली जाऊ शकत े.
1. उच वाढीचा पिहला टपा
2. औोिगक ितगामीपणाचा द ुसरा टपा
3. औोिगक प ुनाीचा ितसरा टपा
4. औोिगक स ुधारणा ंचा चौथा टपा
1. उच वाढीचा पिहला टपा :
पिहला टपा पिहया योजन ेया स ुवातीपास ून ते ितसया योजन ेया समाीदरयान
हणज े 1950 -51 ते 1965 -66 दरयान उच वाढीचा होता . या काळात न ेहंया
नेतृवाखालील क सरकारन े औोिगककरणावर भर िदला होता ; िवशेषतः द ुस या
पंचवािष क योजन ेपासून. 1948 आिण 1956 या औोिगक धोरणा ंतगत, जड
उोगा ंमये मोठ्या माणात साव जिनक ग ुंतवणूक करयात आली कारण अशी
गुंतवणूक खाजगी ेाया भा ंडवल उभारणी मत ेया बाह ेर असया चे मानल े जात
होते. या टयात , सरासरी औोिगक वाढ स ुमारे 9% होती.
2. औोिगक ितगामीपणाचा द ुसरा टपा :
1966 ते 1980 दरयानया द ुसया टयाला भारतातील कमी वाढीचा टपा िक ंवा
औोिगक म ंदीचा टपा िक ंवा चौया आिण पाचया योजन ेदरयान “औोिगक
ितगामीपणा ” असे हणतात . या टयात सरासरी औोिगक िवकास दर ४.१% munotes.in

Page 126


औोिगक अथ शा
126 रािहला . तथािप , या काळात भा ंडवली वत ू उोगा ंनी उच वाढ नदवली . 1966 -1980
दरयानया औोिगक ितगामीपणाया या घटन ेची अन ेक पीकरण े आहेत.
 सरकारया मत े, 1965 आिण 1971 ची य ुे, पाठोपाठ द ुकाळी परिथती ,
पायाभ ूत सुिवधांया अडथया ंना कारणीभ ूत होत े.
 काही िवाना ंनी मंदगतीसाठी कमी श ेतीची वाढ जबाबदार धरली , कारण याम ुळे
कया मालाया प ुरवठ्यावर मया दा आया .
 इतरांनी औोिगक वत ूंसाठी बाजाराया लहान आकाराला दोष िदला . यांचा
युिवाद असा होता क उपन आिण स ंपीया च ंड असमानत ेमुळे अशा वत ू
लोकस ंयेया 10% या पलीकड े (उपनान ुसार) लोकांया आवायात नाहीत .
एकदा त े बाजार भरयावर , लोकस ंयेया इतर तरा ंमये आणखी िवतार झाला
नाही.
 आणखी काही लोका ंनी चुकया औो िगक/इतर सरकारी धोरणा ंना दोष िदला
याम ुळे जिटल परवाना णाली , अकाय म िनय ंण आिण पायाभ ूत सुिवधांमये
अडथळ े िनमाण झाल े.
3. औोिगक प ुनाीचा ितसरा टपा :
1980 ते 1991 या ितस या टयाला औोिगक प ुनाीचा टपा हणता य ेईल. या
टया त औोिगक वाढ ६.४ ते ८.३% या दरयान होती .
 या पुनजीवनाच े मुय कारण हणज े औोिगक परवायाच े हळूहळू उदारीकरण .
 हरत ा ंतीमुळे देशाया काही भागात मोठ ्या शेतकया ंची सम ृी झाली , याम ुळे
शेतीया या ंिककरणाची मागणी वाढली .
 पुढे, पायाभ ूत स ुिवधा ग ुंतवणुकया उ ेशाने सरकारन े इतर अन ेक
अथसंकपीय /आिथक उपाय क ेले आहेत. या उपाया ंमये भारी अथ संकपीय त ूट
आिण च ंड साव जिनक कज (इामय े गुंतवणूक करयासाठी ) राखण े यांचा
समाव ेश आह े.
 या कालावधीत ाहकोपयोगी वत ूंया बाज ूने बदलल ेली उपभोग पत िदस ून
आली . लोकांया घरी र ेिडओ स ंच, टीही, हीसीआर , रेिजर ेटर, बाइस , कूटर
इयादी अस ू लागल े. हेच कारण होत े क या टयात ाहक िटकाऊ वत ूंना
"वाढीचा अगय " हटल े गेले होते.

munotes.in

Page 127


भारतीय उोग – १
127 ४. औोिगक स ुधारणा ंचा चौथा टपा :
उपादन वाढ 1991 -92 मये नकारामक होती आिण 0.8% अशी िनराशाजनक एक ूण
औोिगक वाढ होती . यानंतर पी .ही. नरिसंहराव सरकारन े नवीन औोिगक धोरण
1991 जाहीर क ेले आिण िवकासाचा व ेग वाढला . तथािप , सुवातीला शात आिथ क
वाढ झाली नाही . भारतीय अथ यवथा उव रत जागितक अथ यवथ ेशी एकित
झायाम ुळे, जागितक म ंदी आिण प ुनाी यांना ितसाद द ेयास स ुवात झाली .
७.३ भारतातील औोिगक थान (घटक ) आिण धोरण
७.३.१ औोिगक थान (घटक ) :
िविश िठकाणी उोगाच े थान ह े िविवध तरा ंवर घेतलेया अन ेक िनण यांचे परणाम
आहे. काही भौगोिलक घटक ह े िनणय घेयास स ुलभ करतात . भूगोल िवषयाया बाह ेर
पडणार े इतर घटक आह ेत. घटकाची व ैधता िक ंवा महव द ेखील व ेळ आिण थानान ुसार
बदलत े.
वैयिक उोगा ंया थानामय े गुंतलेले अनेक महवाच े भौगोिलक घटक साप े
महवाच े असतात , उदा., कया मालाची उपलधता , ऊजा संसाधन े, पाणी, कामगार ,
बाजारप ेठ आिण वाहत ूक सुिवधा.
परंतु औोिगक थानावर भाव टाकणाया अशा िनवळ भौगोिलक घटका ंयितर ,
ऐितहािसक , मानवी , राजकय आिण आिथ क वपाच े घटक आह ेत जे आता भौगोिलक
फाया ंया शला माग े टाकू लागल े आहेत. परणामी , उोगाया थानावर परणाम
करणार े घटक दोन मोठ ्या ेणमय े िवभागल े जाऊ शकतात उदा .
अ) भौगोिलक घटक आिण
ब) गैर-भौगोिलक घटक
अ) भौगोिलक घटक :
उोगा ंया थानावर भाव टाकणार े महवाच े भौगोिलक घटक खालीलमाण े आहेत.
१. कचा माल :
उपादन उोगात कया मालाच े महव इतक े मूलभूत आह े क यावर जोर द ेयाची
गरज नाही . खरंच, औोिगक उपमा ंचे थान कधीकधी कया मालाया थानाार े
िनित क ेले जात े. आधुिनक उोग इतका ग ुंतागुंतीचा आह े क याया वाढीसाठी
कया मालाची िवत ृत ेणी आवयक आह े.
पुढे, आपण ह े लात घ ेतले पािहज े क एका उोगाच े तयार झाल ेले उपादन द ुसया
उोगाचा कचा माल अस ू शकतो . उदाहरणाथ , िपग आयन , मेिटंग उोगाार े
उपािदत , पोलाद िनिम ती उोगासाठी कचा माल हण ून काम करत े. जे उोग जड munotes.in

Page 128


औोिगक अथ शा
128 आिण अवजड कचा माल या ंया ाथिमक अवथ ेत मोठ ्या माणात वापरतात त े
सहसा कया मालाया प ुरवठ्याजवळ असतात .
कया मालाया बाबतीत ह े खरे आहे जे उपादनाया िय ेत वजन कमी करतात
िकंवा ज े जात वाहत ूक खच सहन क शकत नाहीत िक ंवा या ंया नाशव ंत
वपाम ुळे लांब अंतरावर वाहत ूक करता य ेत नाहीत . हे 1909 पासून ओळखल े गेले
आहे जेहा अ ेड वेबरने यांचा उोगाया थानाचा िसा ंत कािशत क ेला.
पिम ब ंगालमधील ताग िगरया , उर द ेशातील साखर कारखान े, महारा आिण
गुजरातमधील स ूती कापड िगरया याच कार णातव कया मालाया ोता ंया जवळ
कित आह ेत. लोखंड आिण पोलाद सारख े उोग , जे खूप मोठ ्या माणात कोळसा
आिण लोह धात ू वापरतात , उपादन िय ेत बर ेच वजन गमावतात , ते सामायतः
कोळसा आिण लोह धात ूया ोता ंजवळ असतात .
घड्याळ आिण इल ेॉिनस उोगा ंसारख े काही उोग हलया कया मालाची
िवतृत ेणी वापरतात आिण य ेक वत ं सामीचा आकष क भाव कमी होतो . याचा
परणाम असा होतो क अस े उोग बहधा कया मालाचा स ंदभ नसल ेले असतात
आिण काहीव ेळा या ंना 'फुटलूज इंडीज ' हणून संबोधले जात े कारण प ुरेशा
लोकस ंयेया घनत ेया ेामय े थाना ंची िवत ृत ेणी शय असत े.
२. ऊजा :
उोगा ंया थािनककरणासाठी िवज ेचा िनयिमत प ुरवठा ही प ूवअट आह े. कोळसा ,
खिनज उज वर कित असतो .
लोखंड आिण पोलाद उोग ज े मुयव े मोठ्या माणा त कोिक ंग कोळशावर उज चा
ोत हण ून अवल ंबून असतात त े कोळशाया ेाशी जोडल ेले असतात . इलेो-
मेटलिज कल आिण इल ेोकेिमकल उोग , जे वत जलिव ुत उज चे उम वापरकत
आहेत, ते सामायतः जलिव ुत उपादनाया ेात आढळतात , उदाहरणाथ ,
अॅयुिमिनयम उोग .
पेोिलयम सहजपण े पाइपार े आिण तारा ंारे लांब अंतरापय त वीज सारत क ेली
जाऊ शकत े, यामुळे उोग मोठ ्या ेावर पसरवण े शय आह े. कोळशाची कमतरता
असल ेया या भागात जलिव ुत िवकिसत करता आली त ेहाच उोग दिण ेकडील
राया ंत गेले.
अशा कार े, मोठ्या आिण जड उोगा ंया थानावर परणाम करणा या इतर सव
घटका ंपेा बर ेचदा त े अशा िठकाणी थािपत क ेले जातात याचा वीज आिण कचा
माल िमळिवयासाठी सवम आिथ क फायदा होतो .
जमशेदपूर येथील टाटा आयन अँड टील ला ंट, कोरबा (छीसगड ) आिण र ेणूकूट
(उर द ेश) येथे नवीन अ ॅयुिमिनयम उपादक य ुिनट्स, खेी (राजथान ) येथील ता ंबे munotes.in

Page 129


भारतीय उोग – १
129 मेिटंग ला ंट आिण ना ंगल (पंजाब) येथील खत कारखाना उज या ोता ंजवळ
आहेत.
३. कामगार :
कामगार शच े पूवचे अितव उोगासाठी आक षक होत े हे कोणीही नाका शकत
नाही जोपय त याया िव ठोस कारण े नसतात . कामगार प ुरवठा दोन बाबतीत
महवाचा आह े
(अ) मोठ्या माणात कामगारा ंची आवयकता असत े;
(ब) कौशय िक ंवा तांिक कौशय असल ेया लोका ंची आवयकता आह े.
एटॉल आिण ब ुकानन या ंनी 1961 मये दाखव ून िदल े क, कपड्यांमये आिण स ंबंिधत
उोगा ंमये 62 टके, रासायिनक उोगात 29 टके म खच असू शकतो ; फॅिकेटेड
मेटल उपादन े उोगा ंमये 43 टके कामगार काम करतात .
आपया द ेशात, यांिककरण वाढत असतानाही आध ुिनक उोगा ंना अज ूनही मोठ ्या
संयेने कामगारा ंची आवयकता आह े. अशा उोगा ंना मोठ ्या शहरी क ांमये थान
देऊन अक ुशल कामगार स ुरित करयात कोणतीही अडचण नाही . जरी, कोणयाही
औोिगक य ुिनटच े थान सव संबंिधत घटका ंया काळजीप ूवक संतुलनान ंतर िनित
केले जात े, तरीही हलया ा हकोपयोगी वत ू आिण क ृषी-आधारत उोगा ंना
सामायत : भरपूर कामगार प ुरवठा आवयक असतो .
४. वाहत ूक :
कया मालाया एकिकरणासाठी आिण तयार उपादना ंया िवपणनासाठी जमीन
िकंवा पायाार े वाहत ूक आवयक आह े. भारतातील र ेवेचा िवकास , बंदर शहरा ंना
अंतराळ देशाशी जोड ून कोलकाता , मुंबई आिण च ेनईया आसपास अन ेक उोगा ंचे
थान िनित क ेले. औोिगक िवकासाम ुळे वाहत ूक स ुिवधांमयेही स ुधारणा होत
असयान े, एखाा िविश ेात उपलध असल ेया म ूळ वाहत ूक सुिवधांचे िविश
उोग िकती द ेणे लागतो ह े सांगणे कठीण आह े.
५. बाजार :
तयार माल बाजारात य ेईपयत उपादनाची स ंपूण िया िनपयोगी आह े. उपािदत
मालाची जलद िवह ेवाट लावयासाठी बाजाराया जवळ असण े आवयक आह े. यामुळे
वाहतूक खच कमी होयास मदत होत े आिण ाहका ंना वत दरात वत ू िमळयास
मदत होत े.
हे अिधकािधक सय होत चालल े आहे क उोग या ंया बाजारप ेठेया शय िततया
जवळ जागा शोधत आह ेत; हे िटप या त आल े आहे क बाजारप ेठेतील आकष णे आता munotes.in

Page 130


औोिगक अथ शा
130 इतक उ त म आह ेत क बाजाराच े थान अिधकािधक सामाय मानल े जात आह े, आिण
इतर असल े या थानाला अितशय भकम औिचयाची आव य कता आह े.
नाशव ंत आिण जड वत ूंसाठी तयार बाजारप ेठ अय ंत आवयक आह े. काहीव ेळा,
उपादन िय ेदरयान वजन , मोठ्या माणात िक ंवा नाज ूकपणामय े लणीय वाढ
होते आिण अशा परिथतीत उोग हा बाजारािभम ुख असतो .
६. पाणी :
उोगा ंसाठी पाणी ही द ुसरी महवाची गरज आह े. या कारणातव ना , कालव े आिण
तलावा ंजवळ अन ेक उोग उभ े आहेत. लोह आिण पोलाद उोग , कापड उोग आिण
रासायिनक उोगा ंना या ंया योय काया साठी मोठ ्या माणात पायाची आवयकता
असत े.
७. साइट :
औोिगक िवकासासाठी साइटची आवयकता लणीय महवाची आह े. साइट्स,
साधारणपण े, सपाट आिण प ुरेशा वाहत ूक स ुिवधांारे चांगया कार े सह केया
पािहज ेत. कारखान े बांधयासाठी मोठ े े आवयक आह े. आता, ामीण भागात उोग
उभारयाकड े कल आह े कारण शहरी क ांमये जिमनीची िक ंमत वाढली आहे.
८. हवामान :
एखाा िठकाणी उोगा ंया उभारणीत हवामान महवाची भ ूिमका बजावत े. उोगा ंया
थापन ेसाठी कठोर हवामान फारस े योय नाही . अयंत उण , दमट, कोरड्या िकंवा थंड
हवामानात औोिगक िवकास होऊ शकत नाही .
वायय भारतातील हवामानाचा अय ंत कार उोगा ंया िवकासात अडथळा आणतो .
याउलट , पिम िकनारपीवरील मयम हवामान उोगा ंया िवकासासाठी अन ुकूल
आहे. या कारणातव , भारतातील स ुमारे 24 टके आध ुिनक उोग आिण 30 टके
औोिगक कामगार एकट ्या महारा -गुजरात भागात क ित आह ेत.
सूती कापड उोगा ला दमट हवामान आवयक असत े कारण कोरड ्या हवामानात धागा
तुटतो. परणामी , बहसंय काप ूस कापड िगरया महारा आिण ग ुजरातमय े कित
आहेत. आजकाल कोरड ्या भागात क ृिम ुिमिडफायरचा वापर क ेला जातो , परंतु
यामुळे उपादन खच वाढतो .
ब) गैर-भौगोिलक घटक :
आधुिनक व ैािनक आिण ता ंिक िवकासाम ुळे आजकाल पया यी कचा माल द ेखील
वापरला जात आह े. िवतीण भागात िव ुत उजा पुरवठ्याची उपलधता आिण
कामगारा ंची वाढती गितशीलता याम ुळे उोगा ंया थानावरील भौगोिलक घटका ंचा
भाव कमी झाला आह े. munotes.in

Page 131


भारतीय उोग – १
131 गैर-भौगोिलक घटक हणज े आिथक, राजकय , ऐितहािसक आिण सामािजक घटक . हे
घटक आपया आध ुिनक उोगा ंवर मोठ ्या माणात भाव टाकतात . उोगा ंया
थानावर भाव टाकणार े काही महवाच े गैर-भौगोिलक घटक खालीलमाण े आहेत.
१. भांडवल :
उोगा ंया थापन ेसाठी भा ंडवल िक ंवा च ंड गुंतवणूक आवयक असत े.
आधुिनक उोग भा ंडवल-कित आह ेत आिण या ंना मोठ ्या गुंतवणूकची आवयकता
आहे. भांडवलदार शहरी क ांमये उपलध आह ेत. मुंबई, कोलकाता , िदली आिण
चेनईसारखी मोठी शहर े ही मोठी औोिगक क े आ हेत, कारण या शहरा ंमये मोठे
भांडवलदार राह तात.
२. सरकारी धोरण े :
उोगा ंया भिवयातील िवतरणाच े िनयोजन करयासाठी , ादेिशक िवषमता कमी
करयासाठी , हवा आिण पायाच े दूषण द ूर करयासाठी आिण मोठ ्या शहरा ंमये
यांचे मोठे लटर ंग टाळयासाठी सरकारी ियाकलाप कमी महवाचा थािनक
घटक बनला आहे.
एखाा ेात सव कारच े उोग उभारयाचा कल वाढत आह े, जेथे ते पाणी आिण
वीज या ंचा समान फायदा घ ेतात आिण त े उपादन े एकम ेकांना पुरवतात . आपया
देशातील ताज े उदाहरण हणज े लघ ुउोग ेातही भारतभर मोठ ्या माणावर
औोिगक वसाहतची थापना .
देशातील औोिगक थानावर भारताया प ंचवािष क योजना ंचा भाव तपासण े ासंिगक
आहे. सावजिनक ेातील वनपतया नवीन क कांया आसपास दिण भारतात
योय उोगा ंचा उदय आिण या ंचा मागास स ंभाय भागात िवख ुरणे हे सरकारी
धोरणा ंमुळे झाले आहे.
अनेक खत कारखान े, लोह आिण पोलाद स ंयंे, अिभया ंिक काम े आिण य ंसामीच े
कारखान े यात र ेवे, जहाजबा ंधणी, िवमान े आिण स ंरण आथापन े, आिण िविवध
भागांमये तेल श ुीकरण कारखाया ंया थापन ेत औोिगक थानाया राय
धोरणाचा मोठा हात आह े. मु भारतात िन योजन य ुग.
आही ह े लात घ ेऊन िनकष काढू शकतो क भौगोिलक ्या अन ुकूल िब ंदूवर
उोगाया थानाच े पारंपारक पीकरण आता खर े नाही . मथुरा येथील त ेल
शुीकरण कारखाना , कपूरथळा य ेथील कोच कारखाना आिण जगदीशप ूर येथील
खतिनिम ती कप ह े सरकारी धोरणा ंचे काही परणाम आह ेत.

munotes.in

Page 132


औोिगक अथ शा
132 ३. औोिगक जडव :
औोिगक जडव हणज े बदलया आिथ क परिथतीतही उोग िक ंवा कंपयांची
सुिवधा प ुनथािपत करण े टाळयाची व ृी आह े जी अयथा या ंना सोड ून जायास
वृ कर ेल.
मूळ कारण नाहीस े झाल े असल े तरी उोग या ंया मूळ थापन ेया िठकाणी िवकिसत
होतात . या घटन ेला जडव हण ून संबोधल े जाते, कधी भौगोिलक जडव हण ून, तर
कधी औोिगक जडव हण ून. अलीगढ य ेथील लॉक इ ंडी ह े याच े उदाहरण आह े.
ब याचदा िथर भा ंडवली मालम ेचे थान बदलयाशी स ंबंिधत खच आिण म
िवमान थानाया बदलया परिथतीशी ज ुळवून घेयाया खचा पेा ख ूप जात
असतात .
४. कायम स ंघटना :
आधुिनक उोग यशवीपण े चालवयासाठी काय म आिण उपमशील स ंथा आिण
यवथापन आवयक आह े. चुकचे यवथापन कधी कधी भा ंडवल वाया घालवत े
आिण उो गाला आिथ क संकटात टाकत े याम ुळे औोिगक नाश होतो .
वाईट यवथापन कामगार श क ुशलतेने हाताळत नाही , परणामी कामगार अशा ंतता
िनमाण होत े. ते उोगाया िहताला मारक आह े. संप आिण टाळ ेबंदीमुळे उोगध ंदे बंद
पडतात . यामुळे उोग चालिवयासाठी भावी य वथापन आिण स ंघटनेची
अयावयक गरज आह े.
५. बँिकंग सुिवधा :
उम ब ँिकंग सुिवधा आिण िवमा असल ेले िठकाण उोगा ंया थापन ेसाठी सवा त योय
आहे.
उोगा ंया थापन ेमये दररोज कोट ्यवधी पया ंची देवाणघ ेवाण समािव असत े जी
केवळ ब ँिकंग सुिवधांारे शय आहे. यामुळे उम ब ँिकंग सुिवधा असल ेले े
उोगा ंया थापन ेसाठी अिधक अन ुकूल आह ेत.
७. िवमा :
बदलया आिथ क परिथती आिण थािनक परिथतीया पा भूमीवर, औोिगक
सेटअपला धोका िनमा ण करणारी कोणतीही परिथती टाळयासाठी िवमा स ुिवधा
अिनवाय आहेत.
या उोगा ंसाठी िवमा स ुिवधांची िनता ंत गरज आह े अशा उोगा ंमधील मशीस आिण
कामगारा ंचे नुकसान होयाची भीती सतत असत े.
munotes.in

Page 133


भारतीय उोग – १
133 ७.३.२ भारतातील औोिगक धोरण :
औोिगक धोरण ह े उपादन ेाया गतीच े मूयमापन करयासाठी सरकारन े
ठरवल ेले मानक े आिण उपाययो जनांचा संच आह े याम ुळे शेवटी द ेशाची आिथ क वाढ
आिण िवकास होतो .
सरकार िविवध क ंपयांया पधा मकता आिण मता ंना ोसाहन द ेयासाठी आिण
सुधारयासाठी उपाययोजना करत े.
औोिगक धोरणाची उि े
1. उपादकत ेमये िथर वाढ राखण े.
2. रोजगाराया अिधक स ंधी िन माण करण े.
3. उपलध मानव स ंसाधना ंचा अिधक चा ंगया कार े वापर करण े.
4. वेगवेगया मायमात ून देशाया गतीला गती द ेणे.
5. आंतरराीय मानक े आिण पधा मकत ेया पातळीशी ज ुळवून घेणे.
भारतातील औोिगक धोरण :
भारत सरकारन े सादर क ेलेली िविवध औोिगक धोरण े पुढीलमाण े आहेत.
औोिगक धोरण ठराव , १९४८
 या धोरणान े भारतीय अथ यवथ ेला िम अथ यवथा हण ून घोिषत क ेले
 लघु उोग आिण क ुटीर उोगा ंना महव द ेयात आल े.
 सरकारन े िवदेशी गुंतवणुकवर िनब ध घातल े.
 उोग 4 ेणमय े िवभागल े गेले
1. कसरकार चीिवश ेषमेदारी असल ेले उोग (शे आिण दागोळा , अणुऊजचे
उपादन आिण र ेवे यवथापन ).
2. केवळ रायान े हाती घ ेतलेले नवीन उपम (कोळसा , लोखंड आिण पोलाद , िवमान
िनिमती, जहाज बा ंधणी, तार, टेिलफोन इ .).
3. सरकारार े िनयमन क ेले जाणार े उोग (मूलभूत महवा चे उोग ).
4. खाजगी उोग , य आिण सहकारी (उवरत) साठी ख ुले.


munotes.in

Page 134


औोिगक अथ शा
134 औोिगक धोरण ठराव , 1956 (IPR 1956)
 या धोरणान े औोिगक धोरणाची म ूलभूत चौकट मा ंडली आह े
 हे धोरण भारताच े आिथ क संिवधान हण ूनही ओळखल े जाते
याचे तीन िवभागा ंमये वगकरण क ेले आहे
 अनुसूची अ – यामय े सावजिनक े समािव आह े (17 उोग )
 अनुसूची ब - िमित े (हणज े सावजिनक आिण खाजगी ) (१२ उोग ) समािव
 अनुसूची क – फ खाजगी उोग
यामय े सावजिनक े, लघुउोग , िवदेशी गुंतवणूक यासाठी तरत ुदी आह ेत. नवीन
आहा नांचा सामना करयासाठी , वेळोवेळी, 1973, 1977 आिण 1980 मये
िवधाना ंारे यात बदल करयात आल े.
औोिगक धोरण िवधान , 1977
 हे धोरण 1956 या धोरणाचा िवतार होता .
 मुय हणज े गरीबा ंना रोजगार आिण स ंपीच े कीकरण कमी करण े.
 हे धोरण ाम ुयान े िवकीकरणावर क ित आह े
 यात लघ ुउोगा ंना ाधाय िदल े.
 याने "लहान य ुिनट" नावाच े एक नवीन य ुिनट तयार क ेले
 या धोरणाम ुळे बहराीय क ंपयांवर (MNC) िनबध लादल े गेले.
औोिगक धोरण िवधान , 1980
 1980 या औोिगक धोरण िवधानान े देशांतगत बाजारप ेठेतील प धा,
आधुिनककरण , िनवडक उदारीकरण आिण ता ंिक स ुधारणा या गरज ेकडे ल
िदले.
 याने परवायाच े उदारीकरण क ेले आिण मत ेया वय ंचिलत िवतारासाठी तरत ूद
केली.
 या धोरणाम ुळे, MRTP कायदा (मेदारी ितब ंधामक यापार पती ) आिण
FERA कायदा (परकय चलन िनयमन का यदा, 1973) लागू करयात आला . munotes.in

Page 135


भारतीय उोग – १
135  औोिगक ेाची औोिगक उपादकता आिण पधा मकता वाढवयासाठी
औोिगक ेाचे उदारीकरण करण े हे उि होत े.
 धोरणान े वाढया पधा मक िनया त-आधारत आिण उच -तंान ेात परद ेशी
गुंतवणुकला ोसाहन द ेयासाठी पाया घातला .
नवीन औोिगक धोरण , १९९१
नवीन औोिगक धोरण , 1991 चे मुय उि बाजार शना स ुिवधा दान करण े
आिण काय मता वाढवण े हे होते.
या धोरणाार े पुिढल एलपीजी धोरण लाग ू करयात आल े,
 एल - उदारीकरण (सरकारी िनय ंण कमी करण े)
 पी - खाजगीकरण (खाजगी ेाची भ ूिमका आिण याी वाढवण े)
 जी - जागितककरण (भारतीय अथ यवथ ेचे जागितक अथ यवथ ेसह एककरण )
LPG मुळे, जुया द ेशांतगत कंपयांना नवीन घरग ुती कंपया, MNC आिण आयात
केलेया वत ूंशी पधा करावी लागत े.
सरकारन े देशांतगत कंपयांना काय मता स ुधारयासाठी आिण अिधक चा ंगले तंान
िमळिवयासाठी चा ंगले तंान आयात करयाची परवानगी िदली . िनवडक ेांमये
थेट िवद ेशी गुंतवणुकची मया दा 40% वन 51% पयत वाढवयात आली आह े.
पायाभ ूत सुिवधा ेांसारया िनवडक ेांमये जातीत जात FDI मयादा 100%
आहे. िवदेशी गुंतवणूक ोसाहन म ंडळाची थापना करयात आली . ही िस ंगल-िवंडो
एफडीआय िलअरस एजसी आह े. तंान हता ंतरण कराराला वय ंचिलत मागा ने
परवानगी द ेयात आली .
फेड म ॅयुफॅचरंग ोाम ही िवद ेशी कंपयांवर आयात क ेलेले इनपुट कमी करयाची
आिण द ेशांतगत इनप ुट वापरयाची अट होती , ती 1991 मये र करयात आली .
अिनवाय परवत नीयता कलमा ंतगत, कंपयांना कज देताना, बँकांना एका िविश व ेळेत
कज हवे असयास कजा चा काही भाग क ंपनीया इिवटीमय े पांतरत क ेला जाऊ
शकतो . हेही र करयात आल े.
18 उोग वगळता औोिगक परवाना र करयात आला .
मेदारी आिण ितब ंधामक यापार पती कायदा - याया अ ंतगत एमआरटीपी
आयोगाची थापना करयात आली . मेदारी रोखयासाठी एमआरटीपी कायदा
आणयात आला . MRT P कायदा 1991 मये िशिथल करयात आला . munotes.in

Page 136


औोिगक अथ शा
136 राघवन सिमतीया िशफारशीन ुसार, पधा कायदा 2000 मंजूर करयात आला . सम
वातावरण िनमा ण कन पध ला ोसाहन द ेणे, हे याच े उि होत े.
७.४
Q1. औोिगक थानावर परणाम करणार े घटक कोणत े आहेत?
Q2. भारता तील औोिगक वाढीचा कल प करा .
Q3. भारतातील औोिगक धोरण प करा .
Q4. औोिगक थानाच े घटक कोणत े आहेत?




munotes.in

Page 137


137 ८
भारतीय उोग – २
घटक रचना :
८.० उिे
८.१ लघु-उोग
८.१.१ लघु उोगा ंची याया
८.१.2 लघु उोगा ंची भूिमका
८.१.३ लघु उोगा ंचे धोरणामक म ुे
८.१.४ लघु उोगा ंची कामिगरी
८.२ भारतातील साव जिनक उपम
८.२.१ कामिगरी
८.२.२ मयादा
८.३ भारतीय उोगा ंची पधा मकता
८.३.१ पधा धोरण
८.३.२ य परिकय ग ुंतवणूक
८.४
८.५ संदभ
८.० उि े (OBJECTIVES)
या घटकाया अयासामागील म ुय उि े पुढीलमाण े आहेत -
• लघुउोगांची भूिमका, धोरणामक समया आिण कामिगरी जाण ून घेणे.
• भारतातील साव जिनक उपमा ंची कामिगरी आिण मया दा यांचा अयास करण े.
• पधा धोरणाच े ान ा करण े.
• य परिकय ग ुंतवणुकचा (एफडीआय ) अयास करण े. munotes.in

Page 138


औोिगक अथ शा
138 ८.१ लघु उोग (SMALL -SCALE INDUSTRIES )
८.१.१ लघु उोगा ंची याया (Definition of Small -Scale Industries ):
लघु उोग भावीपण े परभािषत करयासाठी , थम उोगाचा अथ जाण ून घेणे
अयावयक आह े. उोग हा शद उोगस ंथांया िक ंवा कंपयांया सम ूहाला स ूिचत
करतो .
लघु उोग अशा यवसाया ंचा संदभ देतात ज े यांया काय ेावर अवल ंबून, सरकारी
समथनासाठी अज करतात िक ंवा ाधाय कर धोरणा ंचा लाभ घ ेतात.
लघु उोग (SSI) :
हे असे उोग आह ेत यामय े वतुिनमाण, उपादन आिण स ेवांचे त ुतीकरण लहान
िकंवा सूम माणात क ेले जाते. हे उोग मिशनरी , लांट आिण उपकरणा ंमये एका
माणात ग ुंतवणूक करतात , परंतु ही ग ुंतवणुक 10 कोटी . पेा जात नसत े आिण
वािषक उलाढाल 50 कोटी . पेा अिधक नसत े. हे उोग मयम स ंसाधना ंवर काम
करतात . यांयाकड े मयािदत म , मयािदत भा ंडवल, तसेच मयािदत य ंसामी असत े.
लघु उोग ह े असे उोग आह ेत यामय े सूम तरावर वत ुिनमाण केया जातात ,
सूम तराव प ुरिवया जातात आिण स ूम तरावर स ेवा िदया जातात .
भारताया सामािजक आिण आिथ क िवकासात लघ ुउोग महवाची भ ूिमका बजावतात .
आिथक आिण सामािजक िकोनात ून ते अथयवथ ेचे एक अितशय महवाच े े
आहेत.
हे सामायतः म -कित उोग आह ेत, यामुळे ते मोठ्या माणात रोजगार िनमा ण
करतात .
लघुउोगा ंची उदाहरण े आिण कपना :
• बेकरी
• शाळेतील ट ेशनरी
• पायाया बाटया
• चामड्याचा पा
• लहान ख ेळणी
• कागदी िपशया
• छायािचण
• युटी पाल र
८.१.२ लघु उोगा ंची भूिमका (Role of Small -Scale Industries ) :
भारतीय अथ यवथ ेया िवकासासाठी लघ ुउोग अन ेक कार े महवाची भ ूिमका
बजावतात . भारतातील एक ूण नवकपना ंपैक स ुमारे 60 ते 70 टके नवकपना ा munotes.in

Page 139


भारतीय उोग – २
139 लघु उोगा ंमधून येतात. आज अन ेक मोठ े उोग ह े सव लहान माणात स ु झाल े
आिण न ंतर मोठ ्या यवसायात पा ंतरत झाल े. देशाया आिथ क िवकासात लघ ु
उोगा ंची भूिमका थोडयात खालीलमाण े प क ेया आह ेत.
१. लघु उोग रोजगार दान करता त :
 लघु उोग ह ेम-कित त ं वापरत े. यामुळे मोठ्या माणात लोका ंना रोजगाराया
संधी उपलध होतात . यामुळे बेरोजगारीची समया ब या च माणात कमी होत े.
 लघु उोग ह े कारागीर , तांिक ्या पा य आिण यावसाियका ंना रोजगार
पुरवते. लघु उोग ह े भारतातील पार ंपारक कला ंमये गुंतलेया लोका ंना
रोजगाराया स ंधी देखील दान करत े.
 ामीण ेातील आिण अस ंघिटत ेातील लोका ंया रोजगारासाठी SSI खाते
आहे.
 हे खाते भारतातील क ुशल आिण अक ुशल लोका ंना रोजगार दान करत े.
 लघु उोगा ंसाठी रोजगा र भांडवल ग ुणोर ह े उच आह े.
२• लघु उोग ह ेमिहला ंया िवकासासाठी मदत करत े :
• लघु उोग ह े भारतातील मिहला ंना रोजगाराया स ंधी दान करत े.
• हे मिहला ंमधील उोजकय कौशया ंना ोसाहन द ेते कारण मिहला उोजका ंना
िवशेष ोसाहन िदल े जाते.
३. SSI संतुिलत ाद ेिशक िवकास आणत े :
 SSI उोगा ंया िवक ित िवकासाला ोसाहन द ेते, कारण बहता ंश लघ ु उोग
मागासल ेया आिण ामीण भागात थािपत क ेले जातात .
 हे ामीण आिण मागास भागा ंचे औोिगककरण कन ाद ेिशक िवषमता द ूर करत े
आिण स ंतुिलत ाद ेिशक िवकास आणत े.
 हे भारतातील शहरी आिण ामीण िवकासाला ोसाहन द ेते.
 हे उोग ामीण भागात राहणाया लोका ंना रोजगार आिण उपन द ेऊन
शहरांमधील गद , झोपडप ्या, वछता आिण द ूषणाया समया कमी करयास
मदत करतात . हे उोग ामीण भागात पायाभ ूत सुिवधा िनमा ण करयासाठी
महवाची भ ूिमका बजावतात .
 हे भारतातील उपनगर आिण ामीण भागात राहणाया लोका ंचे जीवनमान
सुधारयास मदत करत े.


munotes.in

Page 140


औोिगक अथ शा
140 ४. लघु उोग ह े थािनक स ंसाधना ंया एकीकरणासाठी मदत करत े :
 हे उोजका ंची छोटी बचत , उोजकय ितभा इयादीसारया थािन क
संसाधना ंना एकित करयास आिण वापरयास मदत करत े, यामुळे संसाधना ंचा
भावी वापर होयास मदत होत े.
 हे पारंपारक कौट ुंिबक कौशय े आिण हतकला या ंना ोसाहन द ेयासाठी माग
मोकळा करत े. परदेशात हतकल ेया वत ूंना मोठी मागणी आह े.
 हे भारतातील लहान शह रे आिण ख ेड्यांमये थािनक उोजक आिण वय ंरोजगार
यावसाियका ंचा िवकास करयास मदत करत े.
५. लघु उोग िनया तीला ोसाहन द ेतात :
 लघु उोगाला अयाध ुिनक य ंसामीची आवयकता नाही . यामुळे परदेशातून
मिशस आयात करयाची गरज नाही . दुसरीकड े, लघु उो गाार े उपािदत
केलेया मालाला मोठी मागणी आह े. यामुळे देशाया यवहारश ेषावरील दबाव कमी
होतो.
 लघु उोग ह े भारतात ून िनया तीार े मौयवान परकय चलन िमळवत े.
६. लघु उोग ह े मोठ्या उोगा ंना पूरक आह ेत :
 लघु उोग ह े मोठ्या उोगा ंसाठी प ूरक भ ूिमका बजावतात आिण मोठ ्या उोगा ंना
समथन देतात.
 लघु उोग ह े मोठ्या उोगा ंना भाग , घटक, अॅसेसरीज प ुरवतात आिण मोठ ्या
उोगा ंया गरजा प ूण करतात .
७. लघु उोग ह े ाहका ंया मागया प ूण करत े:
 लघु उोग ह े भारतातील ाहका ंना आवयक असल ेया उपा दनांया िवत ृत
ेणीचे उपादन करत े.
 लघु उोग ह े वत ूंची कमतरता िनमा ण न करता ाहका ंची मागणी प ूण करत े.
यामुळे दैनंिदन वापराया वत ू पुरवून ते महागाईिवरोधी श हण ून काम करत े.
८. लघु उोग ह े सामािजक फायदा स ुिनित करत े :
 लघु उोग ह े काही हाता ंमये उपन आिण स ंपीच े कीकरण कमी कन
समाजाया िवकासात मदत करत े.
 लघु उोग ह े लोका ंना रोजगार दान करत े आिण वत ं जीवन जगयाचा माग
मोकळा करत े.
 लघु उोग ह े ामीण आिण मागास भागात राहणाया लोका ंना िवकासाया िय ेत
सहभा गी होयासाठी मदत करत े. munotes.in

Page 141


भारतीय उोग – २
141  हे लोकशाही आिण वशासनाला ोसाहन द ेते.
९. उोजकता िवकिसत करत े :
 हे उोग समाजात उोजका ंचा वग िवकिसत करयास मदत करतात . हे नोकरी
शोधणाया ंना नोकरी दान करतात .
 हे समाजात वय ंरोजगार आिण आमिनभ रतेया भावन ेला ोसा हन देतात.
 लघु उोगा ंया िवकासाम ुळे भारताच े दरडोई उपन िविवध मागा नी वाढयास
मदत होत े.
 हे उोग मागास आिण समाजातील द ुबल घटका ंचा िवकास स ुलभ करत े.
 लघु उोग समाजातील िविवध सहभागमय े राीय उपन अिधक काय मतेने
आिण याय पतीन े िवतरत करयात पटाईत आह ेत.
८.१.३ लघुउोगा ंची धोरण े (Policies of Small -Scale Industries ):
भारतात , लघुउोगा ंना वैचारक आिण आिथ क अशा दोही कारणा ंसाठी महवाच े थान
देयात आल े आहे. देशाया िवकासात लघ ुउोगा ंचा महवाचा वाटा आह े. भारतीय
अथयवथ ेत हे उोग जवळपास 40% योगदान द ेते. सवसाधारणपण े उोगा ंबल
आिण िवश ेषत: लघु उोगा ंकडे सरकारचा िकोन आिण ह ेतू औोिगक धोरणाया
ठरावा ंमये िदसून येतो. भारतात लघ ुउोगा ंया िवकासासाठी आिण ोसाहनासाठी
अनेक सरकारी धोरण े आहेत. ते खाली नम ूद केले आहेत:
 औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1948 :
 औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1956
 औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1977
 औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1980
 औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1990
१. औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1948 :
औोिगक धोरण ठराव (IPR), 1948 ने देशाया सवा गीण औोिगक िवकासात
लघुउोगा ंचे महव माय क ेले आ ह े. यावन अस े लात य ेते क, लघुउोग ह े
ामुयान े थािनक स ंसाधना ंचा वापर आिण रोजगाराया स ंधी िनमा ण करयासाठी
उपयु आह ेत. तथािप , यांना दीघ कालावधीपास ून कचा माल , भांडवल, कुशल
कामगार , िवपणन या ग ंभीर समया ंना तड ाव े लागत े आहे (बी.नारायण , 1999 ).
यामुळे सरकारन े औोिगक धोरण ठराव (IPR), 1948 वर अिधक भर िदला ,
जेणेकन लघ ुउोगा ंया या समया क सरकारन े राय सरकारा ंया सहकाया ने
सोडवया पािहज ेत. 1948 या औोिगक धोरण ठरावान े असे सूिचत केले आहे क,
"राीय अथ यवथ ेत कुटीर आिण लघ ुउोगा ंची खूप महवाची भ ूिमका आह े. munotes.in

Page 142


औोिगक अथ शा
142 औोिगक िवकास आिण िनयमन कायदा , 1951 जो औोिगक धोरण ठराव
(IPR), 1948 ला स ंघटनामक सहाय दान करयासाठी सारत करयात आला
होता, मोठ्या माणावर िवकास काय मांया सामाय चौकटीत क ुटीर आिण लघ ु
उोगा ंया समिमत िवकासासाठी वाव दान करतो .
२. औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1956 :
हे धोरण भारताया औोिगक िवकासावरील पिहल े सवसमाव ेशक िवधान होत े. 1956
चे धोरण दीघ काळ म ूलभूत आिथ क धोरण रािहल े. भारताया सव पंचवािष क
योजना ंमये या वत ुिथतीची प ुी करयात आली आह े. या ठरावान ुसार, भारतातील
सामािजक आिण आिथ क धोरणाचा उ ेश सयत ेचा समाजवादी नम ुना थािपत करण े
हा होता . यामुळे सरकारी य ंणेला अिधक अिधकार िमळाल े. याने उोगा ंया तीन ेणी
घातया या ंचा खाली उल ेख केला आह े.
I. अनुसूची A -ते उोग ज े रायाची िवश ेष जबाबदारी होती .
II. अनुसूची B -जे उरोर रायाया मालकच े होत े आिण यामय े राय
सामायतः नवीन उोग थापन कर ेल, परंतु यामय े खाजगी उोग रायाया
यना ंना पूरक अस ेल अशी अपेा अस ेल.
III. अनुसूची C -सव उवरत उोग आिण या ंचा भिवयातील िवकास सव साधारणपण े
खाजगी ेाया प ुढाकार आिण उपमा ंवर सोडला जाईल .
आयपीआर 1948 चे मुय योगदान ह े होते क, या ठरावान े देशातील औोिगक
िवकासाच े वप आिण ाप यवथािपत केले होते. आयपीआर 1948 नंतरचा
कालावधी द ेशात घडल ेया भरीव घडामोडनी िचहा ंिकत होता . उदाहरणाथ , िनयोजन
एका स ंघिटत रीतीन े पुढे गेले आिण पिहली प ंचवािष क योजना 1951 -56 पूण झाली .
देशातील उोगा ंना कायद ेशीर आिण िनय ंित करयासाठी उोग (िवकास आिण
िनयमन) कायदा , 1951 देखील घोिषत करयात आला . संसदेनेही या काळात
सामािजक आिण आिथ क धोरणाच े मूळ उि 'समाजवादी समाज रचना ' हे माय क ेले
होते. या पा व भूमीवर नवीन औोिगक धोरणाचा ठराव जाहीर करण े आवयक वाटल े.
हे आयपीआर 1956 या पात आल े आहे. िवकित ेाला वय ं-समथनासाठी प ुरेशी
चैतय ा होईल आिण याचा िवकास द ेशातील मोठ ्या उोगा ंया िवकासाबरोबर
होईल याची हमी द ेणे हे या ठरावाच े उि आह े.
यािशवाय , मॉल -केल इंडीज बोड (SSIB) ने 1959 मये ितस या पंचवािष क
योजना , 1961 -66 दरयान लघ ु-उोगा ंसाठी िवकास आराखडा तयार करयासाठी
एक काय गट थापन क ेला. ितस या पंचवािष क योजन ेया कालावधीत , 'ामीण उोग
कप ' आिण 'औोिगक वसाहती कप ' यासारख े िविश िवकासामक कप
राातील लघ ु-उोग ेाला आधार द ेयासाठी सु करयात आल े. एक कार े, IPR
1956 ने भारतात आध ुिनक लघ ु उोगा ंची सुवात क ेली. munotes.in

Page 143


भारतीय उोग – २
143 1955 मये िनयोजन आयोगान े ािमण आिण लघ ुउोगा ंवर कव सिमती थापन क ेली.
या सिमतीन े काही महवाच े उपाय स ुचवले आहेत जस े क:
I. काही वत ूंचे आरण फ गाव आिण लघ ु उोगा ंसाठी असाव ेत.
II. मोठ्या उोगा ंया मता िवतारावर िनब ध असाव ेत.
III. कया मालाया प ुरवठ्याचे यवथापन होण े आवयक आह े.
IV. लहान उपादका ंना सवलती आिण फाया ंची योजना असावी .
1956 या औोिगक धोरण ठरावान े लघु उोगा ंची आिथ क यवहा यता आिण
पधामक श स ुधारयासाठी कव सिमतीन े मंजूर केलेया स ंरण धोरणाचा प ुरकार
केला.
3. औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1977 :
जनता दलान े 1977 मये हे धोरण जाहीर क ेले होते. औोिगक धोरण ठराव , 1956
नंतरया दोन दशका ंत, अथयवथ ेने एककड े मोठ्या आिण मयम ेाया बाज ूने
असमान औोिगक िवकास आिण द ुसरीकड े बेरोजगारीत वाढ याला िवरोध क ेला. या
परिथतीम ुळे औोिगक धोरणावर भर घातला ग ेला. यामुळे औोिगक धोरण ठराव
1977 ला उदयास आला . या धोरणान े बेरोजगारी आिण औोिगक िवकासातील
ादेिशक िवषमत ेया सामाय समय ेवर उपाय हण ून लघ ु आिण क ुटीर उोगा ंया
िवकासास समथ न िदल े. या धोरणात अस े घोिषत करयात आल े आह े क "नवीन
औोिगक धोरणाचा म ुय भर ामीण भागात आिण लहान शहरा ंमये मोठ्या माणावर
पसरल ेया क ुटीर आिण लघ ु उोगा ंना भावीपण े ोसा हन द ेयावर अस ेल. लहान
आिण क ुटीर उोगा ंारे जे काही उपादन करता य ेईल इतक ेच उपादन क ेले जाऊ
शकते, असे सरकारच े धोरण आह े." (औोिगक धोरण ठराव , 1977).
औोिगक धोरण ठरावाच े महवाच े गुणधम खालीलमाण े आहेत :
१. लघुउोगा ंमये 504 वतू िवशेष उपादना साठी राखीव ठ ेवयात आया होया .
२. िजहा उोग क े (DICs) ही स ंकपना मा ंडयात आली ज ेणेकन य ेक
िजात एकच एजसी लघ ु उोगा ंया सव गरजा एकाच छताखाली प ूण क
शकेल.
३. 3. पारंपारक ेात ता ंिक स ुधारणा करयावर भर द ेयात आला .
४. 4. सेवांया तरत ुदीार े िवशेष िवपणन यवथा , जसे क, उपादन मानककरण ,
गुणवा िनय ंण, बाजार सव ण, मांडयात आल े.

munotes.in

Page 144


औोिगक अथ शा
144 आयपीआर 1977 ने लहान ेाचे तीन मोठ ्या ेणमय े गट क ेले:
१. कुटीर आिण घरग ुती उोग ज े मोठ्या माणावर वय ंरोजगार द ेतात.
२. 1971 या जनगणन ेनुसार 50,000 पेा कमी लोकस ंया असल ेया शहरा ंमये
वसलेले आिण ला ंट आिण य ंसामीमय े . एक लाखापय तया औोिगक
युिनट्समधील ग ुंतवणूक समािव करणार े छोटे े.
३. 3. . 10 लाखा ंपयतया ग ुंतवणुकसह औोिगक एकका ंचा समाव ेश असल ेले लघु
उोग आिण . 15 लाखा ंपयतया ग ुंतवणुकसह सहायक य ुिनट्सया बाबतीत .
लघुउोग आिण क ुटीर उोगा ंना ोसाहन द ेयासाठी स ुचिवल ेया उपाया ंमये
पुढील गोचा समाव ेश आह े.
I. लघु उोग ेात िवश ेष उपादनासाठी ५०४ वतूंचे आरण .
II. येक िज ात लघ ु आिण क ुटीर उोगा ंसाठी िवकासाचा क िबंदू हण ून काम
करयासाठी "िजहा उोग क " (DIC) नावाची एजसी थापन करयाचा ताव .
DIC ची योजना म े 1978 मये सु करयात आली . DICs थापन करयाच े मुय
उि एका छताखाली लहान आिण गावाती ल यावसाियका ंना आवयक असल ेया सव
सेवा आिण समथ नांना ोसाहन द ेणे हे होते.
४. औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1980:
1980 या औोिगक धोरणान े भारतातील लघ ु उोगा ंया िवकासाया धोरणात एक
मोठी गती दश िवली. भारत सरकारन े 23 जुलै 1980 रोजी नवीन औोिग क धोरण
ठराव (IPR) वीकारला . IPR ला लहान उोगा ंमधील िवकास मोठ ्या आिण मयम
उोगा ंसोबत समिमत करायचा होता . लघु उोगा ंया िवमान न ेटवकया जलद
वाढीसाठी औोिगक ्या मागास िजह े ओळखल े गेले. औोिगक धोरण ठराव , 1980
चा मुय उ ेश थािपत मतेचा इतम वापर आिण उोगा ंया िवताराार े औोिगक
उपादनात वाढ होयास मदत करण े असा होता . हे धोरण िवधान द ेशांतगत
बाजारप ेठेतील पध ला चालना द ेयाया गरज ेवर ल क ित करत े.
लहान ेाबाबत , याठरावान े खालील उपाया ंची कपना क ेली आह े:
I. लहान य ुिनट्सया बाबतीत ग ुंतवणुकची मया दा . 1 लाख वन . 2 लाख, लहान
युिनट्सया बाबतीत . 10 लाखा ंवन . 20 लाख आिण सहायका ंया बाबतीत .
15 लाखा ंवन . 25 लाखा ंपयत वाढवण े.
II. औोिगक ्या मागासल ेया य ेक िजात िजहा उोग कांया प ूवया
योजन ेया जागी य ूिलयस ला ंटची स ंकपना मा ंडणे, जेणेकन त ेथे जातीत जात
लघुउोगा ंना चालना द ेणे. munotes.in

Page 145


भारतीय उोग – २
145 III. पयावरणाशी स ुसंगत गावा ंमये आिथ क यवहाय ता िनमा ण करयासाठी ाम आिण
ामीण उोगा ंना ोसाहन द ेणे.
IV. छोट्या उोगा ंसाठी वत ूंचे आरण आिण िवपणन समथ न चाल ू ठेवणे.
V. वाढया उघ ु उोगाना कजा ची उपलधता सातयान े चालू ठेवणे.
VI. .युनम आदाना ंचा बफर साठा चाल ु ठेवणे.
VII. कृषी आधारत उोगा ंना ाधाय द ेऊन श ेतीचा पाया मजब ूत करण े.
VIII. आजार टाळया साठी आिण योय उपचारामक उपाय करयासाठी एक प ूव
चेतावणी णाली थािपत करण े.
अशाकार े, औोिगक धोरण ठराव ,1980 ने औोिगक धोरण ठराव 1956 या
भावन ेवर पुहा जोर िदला . देशात रोजगार आिण वय ंरोजगार आधारत स ंधी िनमा ण
करयासाठी लघ ु- उोग े अजूनही सवम े आह े.
५. औोिगक धोरण ठराव (IPR) 1990 :
आयपीआर 1990 ची घोषणा ज ून 1990 मये करयात आली . लघु उोग ेाबाबत ,
ठरावान े लघु उोगा ंना रोजगार िनिम तीया उ ेशाने महव िदल े. या धोरणान े ामीण
भागातील रोजगार िनिम ती आिण उो गाचा सार या उिा ंची पूतता करयासाठी
आिण िनया तीत लघ ु उोगा ंचे योगदान वाढिवयासाठी आध ुिनककरण आिण त ंान
ेणीसुधारत करयाया गरज ेवर भर िदला आह े.
लघु-उोग ेाचा िवकास वाढवयाया ठरावात समािव क ेलेले महवाच े घटक
पुढील माणे होते.
I. लघु-उोगा ंसाठी (1985 मये िनित ) लांट आिण य ंसामीमधील ग ुंतवणुकची
मयादा .35 लाखा ंवन . 60 लाख आिण या अन ुषंगाने, सहायक घटका ंसाठी
. 45 लाखा ंवन . 75 लाख करयात आली आह े.
II. 1981 या जनगणन ेनुसार 50,000 लोकस ंया असल ेया भागात य ुिनट िथत
असयास लहान य ुिनट्ससाठी ग ुंतवणुकची मया दा .2 लाखा ंवन .5 लाख
करयात आली आह े.
III. तबल 836 वतू लघु-ेातील िवश ेष उपादनासाठी राखीव होया .
IV. कमी भा ंडवलाया खचा त अिधक रोजगार िनमा ण क शकणा या ामीण आिण
मागासल ेया भागाती ल लघ ु-उोग ेासाठी स ंपूणपणे कीय ग ुंतवणूक अन ुदानाची
एक नवीन योजना तयार करयात आली आिण लाग ू करयात आली . munotes.in

Page 146


औोिगक अथ शा
146 लघु-केल ेात उपािदत उपादना ंची पधा मकता स ुधारयासाठी ; मॉल
इंडीज ड ेहलपम ट ऑग नायझ ेशन (SIDO) मधील सवच त ंान िवकास
काया छाखाली त ंान अयावत करयाच े कायम राबवल े जातील .
लघु उोगा ंसाठी पत स ेवांया समाधानकारक आिण व ेळेवर वाहाची हमी
देयासाठी , 1990 मये "मॉल इ ंडीज ड ेहलपम ट बँक ऑफ इ ंिडया (SIDBI)"
हणून ओळखया जाणा या नवीन िशखर ब ँकेची थापना करयात आली .
V. उोजकता िवकास काय म (EDP) अंतगत मिहला आिण तणा ंना िशण
देयावर आिण यासाठी SIDO मये एक िवश ेष सेल थापन करयावर अिधक भर
देयात आला आह े.
इतर औोिगक धोरण े: 1991 चा औोिगक धोरण ठराव :
1991 साली, सरकारन े "चरल ऍडजटम ट ोाम " चा अवल ंब केला याम ुळे
भारतीय अथ यवथ ेया िविवध प ैलूंवर िनय ंण ठ ेवणाया धोरणा ंमये आमूला बदल
झाला. लघु उोग ेाला अिधक च ैतय आिण वाढ दान करयासाठी , भारत
सरकारन े लहान आिण ामीण उोगा ंसाठी वत ं धोरण ठराव जाहीर क ेला. या
ठरावाचा म ूळ हेतू हणज े परवानाम ु करण े, िनयंणमु करण े आिण याार े सोपे िनयम
आिण िया करण े.
या धोरणाची महवाची व ैिश्ये खालीलमाण े आहेत:
I. लघु उोगा ंना उपादनाया सव वतूंसाठी परवायात ून सूट देयात आली होती.
II. छोट्या उोगा ंसाठी ग ुंतवणुकची मया दा थान िवचारात न घ ेता . 5 लाख
करयात आली .
III. लघु उोगा ंमये 24 टके शेअरहोिड ंग मया देपयत इतर औोिगक उपमा ंारे
इिवटी सहभागाची परवानगी होती .
IV. लघु उोगाला िवल ंिबत यवहाराची समया सोडवयासाठी फॅटरंग सेवा सु
करयात य ेणार होया .
V. वदेशी आिण कया मालाया वाटपामय े लघु आिण लहान घटका ंना ाधाय
देयात आल े.
VI. सहकारी स ंथा, सावजिनक स ंथा आिण इतर माक िटंग एजसी आिण
कॉपर ेशसया मायमात ून उपादना ंची बाजारप ेठ ठळक करयात आली .
मुळात, 1991 या औोिगक धोरणाया ठरावान े िवकासामक , िनयंणमु आिण
नोकरशाहीम ु उपाया ंचे व णन केले आहे आिण अन ुदािनत आिण वत कजा पासून
अशा णालीकड े वळयाची गरज अधोर ेिखत क ेली आह े जी लघ ु उोग ेाला व ेळेवर
आिण मानक आधारावर कजा चा वीका य वाह स ुिनित कर ेल. munotes.in

Page 147


भारतीय उोग – २
147
लघु उोग आिण क ुटीर उोगा ंसाठी समकालीन धोरणामक उपाय :
१. लघु आिण लहान ेासाठी सव समाव ेशक धोरण प ॅकेज, 2000:
हे धोरण भारत सरकारन े लघ ु आिण लहान ेाया िवकासासाठी आिण
ोसाहनासाठी घोिषत क ेले आहे याचा म ुख उ ेश या ेाची पधा मकता वाढवण े
आहे.
या धोरण प ॅकेजचा म ुय भर प ुढील बाबवर होता :
I. अबकारी कराची मया दा . 50 लाखा ंवन . 1 कोटी करयात आली आह े.
II. उोगाशी स ंबंिधत स ेवा आिण यावसाियक उपमा ंमये गुंतवणुकची मया दा 5
लाख पया ंवन 10 लाख पय े करयात आली आह े.
III. चालू असल ेया एकािमक पायाभ ूत सुिवधा िवकास (IID) ची याी ामीण
भागासाठी 50 टके आरणासह आिण छोट ्या ेासाठी 50 टके भूखंड राख ून
देशातील सव ेे समािव करयासाठी वाढिवयात आली आह े.
IV. धानम ंी रोजगार योजना (PMRY) अंतगत कौट ुंिबक उपनाची पाता मया दा
वािषक . 24000 वन . 40000 इतक करयात आली आह े.
V. ISO 9000 माणप ा करयासाठी य ेक लघ ुउोगाला .75000 देयाची
योजना 10 वी योजना स ंपेपयत चाल ू होती.
२. लघु उोगा ंसाठी औोिगक धोरण प ॅकेजेस, 2001 -02 :
हे धोरण खालील उपाय अधोर ेिखत करत े:
I. गुंतवणुकची मया दा होिजयरी आिण ह ँड टूल उप ेातील य ुिनट्ससाठी . 1 कोटी
वन . 5 कोटी करयात आली आह े.
II. पत हमी िनधी योजन ेअंतगत थापन करयात आल ेला कॉप स फंड . 125
कोटवन . 200 कोटी करयात आला आहे.
III. िडसबर 2001 पयत 23 कोटी पया ंया एक ूण ेिडटवर ेिडट ग ॅरंटी कहर दान
करयात आल े.
IV. जून 2001 मये चामड ्याया वत ू, शूज आिण ख ेळया ंशी स ंबंिधत चौदा वत ू
आरित करयात आया होया .
V. बाजार िवकास सहायक योजना क ेवळ लघ ु उोग ेासाठी सु करयात आली
होती. munotes.in

Page 148


औोिगक अथ शा
148 VI. लटर ड ेहलपम ट ोाम (UNIDO ) अंतगत वष भरात चार सहाियत कप
कायािवत करयात आल े.
3. लघु आिण मयम उोगा ंसाठी धोरण प ॅकेज, 2005 -06 :
2005 -06 मये सरकारन े लघु आिण मयम उोगा ंसाठी धोरण प ॅकेज जाहीर क ेले. या
पॉिलसी प ॅकेजचे मुय ग ुणधम होते:
I. लघुउोग म ंालयान े आरण र करयासाठी 180 वतू ओळखया आह ेत.
II. सेवा ेात लघ ु आिण मयम उोगा ंना मायता द ेयात आली आिण या ंना
उपादन ेातील लघ ु उोगा ंया समान मानल े गेले.
III. िवमा स ंरण अ ंदाजे 30,000 कजदारांना िवतारत करयात आल े, यांना लघ ु
ेातील म ुख वत क हण ून ओळखल े गेले.
लटर ड ेहलपम ट मॉड ेलवर क ेवळ उपादनाला चालना द ेयासाठीच नह े तर
औोिगक शहरा ंचे नूतनीकरण आिण नवीन औोिगक टाउनिशप तयार करयावर भर
देयात आला . हे मॉडेल सया खादी आिण ामोोग , हातमाग , हतकला , कापड , कृषी
उपादन े आिण औषधी वनपतसह नऊ ेांमये लागू केले जात आह े.
४. सूम, लघु आिण मयम उपम िवकास कायदा , 2006 :
मे 2006 मये, रापतनी भारत सरकार (यवसाय वाटप ) िनयम , 1961 मये बदल
केले आहेत; कृषी आिण ामीण उोग म ंालय आिण लघ ु उोग म ंालय ह े एकाच
मंालयात िवलीन झाल े आहेत, ते हणज े "सूम, लघु आिण मयम उोग म ंालय .
परणामी , सूम, लघु आिण मयम उोग िवकास (MSMED) कायदा म ंजूर करयात
आला . , जे 'उोगा ंिव ' 'एंटराइजेस' या संकपन ेला मायता द ेयासाठी आिण या
उपमा ंचे तीन तर जस े क स ूम, लघु आिण मयम एकित करयासाठी आिण
उपादन आिण स ेवा उपम दोहीसाठी ग ुंतवणूक मया दा पपण े िनित करयासाठी
थम कायद ेशीर ेमवक ऑफर करत े. राीय तरावर एक व ैधािनक सलागार साधन
दान करत े यामय े भागधारका ंया सव िवभागा ंचे, िवशेषत: उपमा ंया तीन वगा चे
िवतृत ितिनिधव आह े.
५. ईशाय औोिगक आिण ग ुंतवणूक ोसाहन धोरण (NEIIPP), 2007 :
ईशाय ेकडील द ेशाया मागासल ेपणाम ुळे, भारत सरकारन े िसकमसह NER साठी
नवीन औोिगक धोरण सारत क ेले. या धोरणाला 'उर प ूव औोिगक आिण
गुंतवणूक ोसाहन धोरण (NEIIPP), 2007' असे संबोधल े जात े. या द ेशाया
सवागीण आिथ क वाढीया उ ेशाने िवीय आिण इतर ोसाहन े जाहीर कन
औोिगक ेातील ग ुंतवणुकला ोसाहन द ेणे हे याच े मुख उि आह े.
ोसाहना ंया प ॅकेजसह धोरणाचा उ ेश उोगा ंया िवकासाला ोसाहन द ेयाचा आह े
जेणेकन हा द ेश सतत मागासल ेपणावर मात कर ेल. थोडयात , जगातील अन ेक munotes.in

Page 149


भारतीय उोग – २
149 िवकसनशील आिण औोिगक अथ यवथा ंमये लघु आिण क ुटीर औोिगक ेाचा
झपाट्याने िवकास झाला आह े. भारतात , जीडीपी , औोिगक उपादन आिण
िनयातीमधील या ंया महवप ूण योगदानाार े ते भारतीय अथ यवथ ेचे एक गितशील
े हण ून उदयास आल े आह ेत. लघु उोगा ंची गती ह े भारतातील आिथ क
िनयोजनाच े मुख उि आह े. धोरणा ंमये वेळोवेळी बदल होत ग ेले.
सहा औोिगक धोरण ठराव आिण अकरा प ंचवािष क योजना ंनी रोजगार िनिम ती, गरबी
आिण ाद ेिशक असमानता द ूर करण े आिण थािनक स ंसाधना ंचा इतम वापर
यासारया सामािजक आिथ क उिा ंची पूतता करया साठी िवकास धोरणाचा घटक
हणून संरणामक आिण ोसाहनामक अशा दोही कारया ोसाहना ंचा सतत
वाह कायम ठ ेवला.
८.२.४ लघु उोगा ंया समया (Issues of Small Scale Industries )
लघुउोगा ंना भेडसावणाया समया प ुढीलमाण े आहेत.
१. खराब म तेचा वापर :
अनेक लघ ुउोगा ंमये, मता वापर थािपत मत ेया 50% देखील नाही . जवळपास
िनमी मिशनरी पड ून आह े. भांडवल अनावयकपण े लॉक क ेले जात े आिण िनिय
मिशनरी द ेखील जागा यापत े आिण परणामी खच वाढतो .
२. अम यवथापन :
अनेक लघ ुउोग ह े फारस े कौशय िक ंवा अन ुभव नसल ेया कमी पा उोजका ंारे
अम पतीन े चालवल े जातात . मागणी , उपादन पातळी आिण त ं, आिथक
उपलधता , वनपतच े थान , भिवयातील शयता इयादी बाबवर फारच कमी िवचार
केला गेला आह े. एका अिधक ृत अयासान ुसार, लघु उोगा ंया आजाराच े मुख कारण
हणज े कप यवथापनातील कमतरता हणज ेच वत कांचा अनन ुभवीपणा ,
उपादनाया म ूलभूत िया , रोख वाह इ . आहेत.
३. अपरे िव :
अनेक लघ ुउोगा ंना िनधीया िक ंवा िवाया कमतरत ेचा सामना करावा लागतो .
संसाधन े उभारयासाठी त े देशांतगत भा ंडवली बाजारात व ेश क शकत नाहीत .
यांया अप भा ंडवलाम ुळे ते ADR ( अमेरकन िडपॉिझटरी रसीट ्स),GDR ( लोबल
िडपॉिझटरी रसीट ्स) इयादी जारी कन परद ेशी बाजारप ेठेचा वापर क शकत
नाहीत . बँका आिण िवीय स ंथांना िविवध िया आिण औपचारकता प ूण कराया
लागतात . दीघ िवलंबानंतरही वाटप करयात आल ेला िनधी अप ुरा असतो .
एकूण कजा ची टक ेवारी हण ून लघ ु उोग ेासाठी ब ँक पत कमी होत आह े. ते 1999
मये 16% वन 2002 मये 1२.5% पयत घसरल े. लघुउोगा ंना या ंया गरजा ंसाठी
वरत िनधी िमळ ू शकत नाही . यांना जात याज आकारणाया खासगी सावकारा ंवर munotes.in

Page 150


औोिगक अथ शा
150 अवल ंबून राहाव े लागत े. एकूणच, दीघ आिण अप म ुदतीया दोही ेांतील
आजारा ंमये 43% इतका मोठा वाटा अप ु-या िवाचा आह े.
४. कया मालाची कमतरता :
कचा माल आवयक माणात आिण ग ुणवेनुसार उपलध नाही . कया मालाची
मागणी प ुरवठ्यापेा जात असयान े कया मालाया िकमती ख ूप जात असतात
याम ुळे िकंमत वाढत े. कया मालाया कमतरत ेमुळे िनिय मता , कमी उपादन ,
मागणी प ूण करयास असमथ ता आिण ाहका ंचे नुकसान होत े.
५. िवपणन समथ नाचा अभाव :
लघु उोगा ंमये पधक, ाहका ंची ाधाय े, बाजारातील ड यास ंबंधी बाजाराच े ान
नसते. यांचे उपादन माण िनन असयान े आिण मोठ ्या माणात मागणी प ूण क
शकत नसयाम ुळे यांची बाजारप ेठ अय ंत मया िदत आह े. आता उदारीकरण आिण
जागितककरणाया िय ेमुळे यांना थािनक उोग तस ेच कमी िकमतीत चा ंगया
दजाची उपादन े िवकणाया परद ेशी पध कांया पध ला सामोर े जावे लागत आह े. उदा.
चीनकड ून मोठ ्या माणात अन ुदािनत पर ंतु चांगया दजा या आयातीम ुळे खेळणी,
इलेॉिनक वत ू, मशीन ट ूस, रसायन े, कुलूप आिण कागद इयादच े उपादन
करणा या बहतेक भारतीय लघ ु उोग एकक े अयवहाय बनल े आहेत.
६. खेळया भा ंडवलाची समया :
अनेक लघ ुउोगा ंना अप ुया ख ेळया भा ंडवलाया समय ेचा सामना करावा लागतो .
बाजार ानाया अभावाम ुळे यांचे उपादन मागणीप ेा जात आह े आिण भा ंडवल न
िवकया ग ेलेया साठ ्यामय े बंद होत े. यांयाकड े काया मक खच भागवयासाठी
आिण यवसाय चालवयासाठी प ुरेसा िनधी नाही .
७. िनयातीतील समया :
िनयात िया , मागणीच े न मुने, उपादन ाधाय े, आंतरराीय चलन दर आिण
परदेशी खर ेदीदाराया वत नाबल मािहती िनया तदारा ंना नसत े. लघुउोग या ंया
िनकृ दजा मुळे आिण िकमतीत पधा मकता नसयाम ुळे परदेशी बाजारप ेठेत व ेश
क शकत नाहीत . तैवान, जपान इयादी द ेशांमये ल घुउोगा ंनी उपािदत क ेलेली
उपादन े अनेक परद ेशात िनया त केली जातात . परंतु भारतात लघ ुउोगा ंची िनया त
पधामकता स ुधारयासाठी फारसा िवचार आिण ल क ित क ेलेले नाही.
८. तंानाया स ुधारणा ंचा अभाव :
अनेक लघ ुउोग अज ूनही आिदम , कालबा त ंानाचा वापर करतात याम ुळे खराब
गुणवा आिण कमी उपादकता िदस ून येते. नवीन त ंान िवकिसत करयासाठी
संशोधन आिण िवकासामय े गुंतयासाठी या ंयाकड े पुरेसा िनधी , कौशय े िकंवा munotes.in

Page 151


भारतीय उोग – २
151 संसाधन े नाहीत . इतर क ंपयांकडून तंान घ ेणे महाग आह े. यामुळे लघुउोगा ंना
यांचे जुने तं चाल ू ठेवयािशवाय पया य उरला नाही .
९. कामगार काया ंची बह िवधता :
लघु उोगा ंचा एक ग ुण हणज े ते मधान असतात आिण मोठ ्या संयेने लोका ंना
रोजगार द ेऊ शकतात . परंतु कामगार काया ंची बहलता , अनेक नदी (पीएफ ,
ईएसआय , मटर रोस इ .), दंड आिण िकरकोळ उल ंघनासाठी द ंड इ. बाबीम ुळे लघु
उोगा ंची मोठ ्या माणात ग ैरसोय होत े.
१०. पयावरणीय मानका ंची पूतता करयास असमथ ता:
सरकार कठोर पया वरण मानक े िनधा रत करत े आिण तस ेच यायालया ंनी द ूषण
करणार े उोग ब ंद करयाच े आद ेश िदल े आ ह ेत. या लघ ुउोगा ंना आधीच या ंचा
यवसाय करयासाठी िनधीची कमतरता भासत आह े ते िचमणी उभारण े, सांडपाणी
िया कप उभारण े इयादवर मोठी रकम खच क शकत नाहीत .
११. िवलंिबत द ेयके:
लघुउोग कचा माल रोखीन े ख रेदी करतात पर ंतु ती पध मुळे यांची उपादन े
उधारीवर िवकावी लागतात . रोखीने ख रेदी करण े आिण ेिडटवरच िव क ेयाने
आिथक िथतीवर मोठा ताण पडतो . सवात मोठी समया ही आह े क द ेयके िवलंिबत
होतात , कधीकधी अगदी 6 मिहने ते एक वषा पयत. यात क ेवळ खाजगी ेच नाही तर
सरकारी िवभागही िततक ेच दोषी आह ेत. िवलंिबत द ेयके अ नेक लघ ु-उोगा ंया
अितवावर ग ंभीर परणाम करतात .
१२. खराब औोिगक स ंबंध:
अनेक लघ ुउोग मोठ ्या उोगा ंारे देऊ केलेले वेतन आिण फायद े यांयाशी ज ुळवून
घेऊ शकत नाहीत , कारण या ंचे उपन आिण नफा कमी आिण अिनित आह े. यामुळे
मजुरांया समया िनमा ण होतात . कमचारी जात व ेतन आिण लाभा ंसाठी लढतात ज े
लघु उोगद ेऊ शकत नाहीत . यामुळे संप होऊ शकतो , परणामी कम चा या ंकडून
िहंसाचार झायास मालम ेचे नुकसान , उपादन न ुकसान इ . होवू शकतो .
१३. सरकारी िवावर ताण :
लघु उोगा ंारे उपािदत क ेलेया उपादना ंचे िवपणन ह े एक समया े आह े. खादी
आिण ामोोग या ंनी उपािदत क ेलेया उपादना ंया िवला ोसाहन द ेयासाठी
सरकारला उच अन ुदान ाव े लागत े. यामुळे सरकारी अथ यवथ ेवर मोठा ताण
पडतो .

munotes.in

Page 152


औोिगक अथ शा
152 १४. औोिगक एकका ंची एकाता :
काही राया ंमये लघु-उोग घटका ंचे माण जात आह े. 2020 -21 पयत अंदाजे
१.37 दशल नदणीक ृत एकका ंपैक जवळपास 35% तीन राया ंमये आहेत. एकट्या
उर द ेश, तािमळनाड ू आिण क ेरळमय े 35% लघुउोग आह ेत. एकात ेमुळे, कचा
माल आिण इतर औोिगक िनिवा िमळिवयासाठी या ंयामये उच पधा आ ह े.
यामुळे उच खच आिण कचा माल आिण इतर िनिवा ंची टंचाई या ंया उपादनावर
परणाम करत े आिण खच वाढतो .
१५. अपुरा सार :
लघु उोगा ंना चालना द ेयाया सरकारया उिा ंपैक एक हणज े देशभरात
औोिगक िवकास आिण रोजगाराया संधी वाढवण े. जवळपास 60% लघुउोग काही
राया ंमये कित असयान े, समतोल ाद ेिशक िवकास आिण मागासल ेया भागा ंना
ोसाहन द ेयाचे उि साय झाल ेले नाही. यापुढील बहता ंश लघ ुउोग शहरी भागात
आहेत आिण ामीण भागातील औोिगक िवकासाच े उिही हरवल े आहे.
१७. जागकत ेचा अभाव :
लघुउोगा ंना पािठ ंबा देयासाठी आिण या ंना मदत करयासाठी सरकारन े अनेक
संथा थापन क ेया आह ेत. परंतु, लघुउोग चालवणाया अन ेक उोजका ंना िविवध
सहाय स ेवांची मािहती नसत े.
१८. सरकारी हत ेप:
लघु उोगा ंना अन ेक न दी ठेवाया लागतात आिण अनिगनत सरकारी तपासणी
असतात . िविवध तपासया आिण नदी पडताळणीत बराच व ेळ, पैसा आिण म ेहनत
वाया जात े. हे लघुउोगा ंना या ंया यावसाियक ियाकलापा ंवर पूणपणे ल क ित
करयापास ून ितब ंिधत करत े.
८.२.५ लघु उोगा ंची कामिगरी (Performance of Small Scale Industries ):
सूम, लघु आिण मयम उोग (एमएसएमई ) यावसाियक नवकपना ंया मायमात ून
उोजकय यना ंया िवतारात लणीय योगदान द ेत आह ेत. सूम, लघु आिण
मयम उोग द ेशांतगत तस ेच जागितक बाजारप ेठेतील मागणी प ूण करया साठी िविवध
कारया उपादन े आिण स ेवांचे उपादन करत अथ यवथ ेया िविवध ेांमये यांचे
े िवतारत आह ेत.


munotes.in

Page 153


भारतीय उोग – २
153 ता . ८.1
अिखल भारतीय GDP मये MSME चा एक ूण मूयविध त (GVA) वाटा
Figures in Rs. Crores adjusted for FISIM at curren t price
Year Total
MSME
GVA Growth
(%) Total
GVA Share of
MSME in
GVA (%) All
India
GDP Share of
MSME in
All India
GDP (in %)
2014 -15 3658196 - 11504279 3१.80 124679
59 29.34
2015 -16 4059660 10.97 12574499 3२.28 137718
74 29.48
2016 -17 4502129 10.90 13965200 3२.24 153916
69 29.25
2017 -18 5086493 1२.98 15513122 3२.79 170983
04 29.75
2018 -19 5741765 1२.88 17139962 33.50 189712
37 30.27
(Source: Central Statistics Office (CSO), Ministry of Statistics and
Programme Implementation)
८.३ भारतातील साव जिनक उप म (PUBLIC ENTERPRISES IN
INDIA )
८.३.१ कामिगरी (Performance) :
सावजिनक उपम सव ण 2021 -22 आिथक वष 2021 -22 साठी क ीय साव जिनक
ेातील उपमा ंया आिथ क कामिगरीचा सारा ंश सादर करत े. कंपनी कायदा , 2013
या कलम 2 (45) मये सरकारी क ंपनीचा अथ असा होतो - कोणतीही क ंपनी यामय े
पेड-अप भाग भा ंडवलाया 51 टया ंपेा कमी नाही क सरकारकड े, िकंवा
कोणयाही राय सरकार िक ंवा सरकारकड े िकंवा अंशतः क सरकार आिण अ ंशतः
एक िक ंवा अिधक राय सरकारा ंारे आिण अशा सरकारी क ंपनीची उपक ंपनी असल ेली
कंपनी समािव करत े.
हे सवण सव CPSE साठी िविवध ीकोनात ून आवयक सा ंियकय माहीती दान
करते याार े या उपमा ंना कृषी, खाणकाम आिण अव ेषण, उपादन , िया आिण munotes.in

Page 154


औोिगक अथ शा
154 िनिमती आिण स ेवा यासारया िविवध ेांमये िवभागल े जात े. काही महवा या
पॅरामीटस या स ंदभात सव णाया िनकाला ंचे मुय ठळक म ुे खालील आक ृतीमय े
िचित क ेले आहेत.
आकृती ८.1: CPSEs या कामिगरीची ठळक व ैिश्ये (₹लाख कोटी )

 31 माच 2022 रोजी सव CPSE चे एकूण पेड-अप क ॅिपटल ₹3.69 लाख कोटी
होते जे 31 माच 2021 रोजी ₹२.84 लाख कोटी होत े जे 29.82% ची वाढ दश वते.
 31 माच 2022 रोजी सव CPSE मये एकूण आिथ क गुंतवणूक ₹2२.81 लाख
कोटी होती , 31 माच 2021 रोजी ₹2१.58 लाख कोटी होती , यात 5.71% वाढ
नदवली ग ेली.
 ेांमये, CPSEs मधील थकबाकदार िवीय ग ुंतवणुकपैक सवा िधक 6८.07%
गुंतवणूक सेवा ेात आह े, यानंतर उपादन , िया आिण िनिम ती 23.92%
आिण खाण आिण अव ेषण 4.86% आहे. शेतीचा वाटा नगय होता .
 कॉनेट गटा ंमये, फायनािशयल सिह सेसचा वाटा 53.65% थकबाक असल ेया
िवीय ग ुंतवणुकमय े आ ह े, यानंतर उजा िनिम ती 15.01%, पेोिलयम
(रफायनरी आिण माक िटंग) 6.19% आिण पॉवर ासिमशन 5.88% आहे. इतर
ात गटा ंचा वाटा त ुलनेने कमी होता .
 भारतीय र ेवे फायनास कॉपर ेशन िल ., पॉवर फायनास कॉपर ेशन िल ., आरईसी
िल., एनटीपीसी िल . आिण पॉवर िड कॉप रेशन ऑफ इ ंिडया या सवच पाच
CPSEs आहेत.
 31 माच 2022 रोजी सव CPSEs ारे िनयोिजत क ेलेले भांडवल ₹35.21 लाख
कोटी होत े 31 माच 2021 रोजी ₹3२.93 लाख कोटी होत े, जे 6.93% ची वाढ
दशवते.
 आिथक वष 2021 -22 मये ऑपर ेिटंग CPSEs या ऑपर ेशसमध ून एकूण एकूण
महसूल ₹3१.95 लाख कोटी होता , जो आिथ क वष 2020 -21 मये ₹24.08 लाख
कोटी होता , जो 3२.65% ची वाढ दश िवतो. munotes.in

Page 155


भारतीय उोग – २
155  आिथक वष 2021 -22 मधील ही वाढ म ुयव े पेोिलयम (रफायनरी आिण
माकिटंग), कचे तेल आिण वाहत ूक आिण लॉिजिटक कॉन ेट गटातील वाढीम ुळे
झाली.
 ेांमये, उपादन , िया आिण िनिम ती े हे सेवा आिण खाणकाम आिण
उखनन न ंतर सवा िधक वाटा आह े. तीन कॉन ेट ुस पेोिलयम (रफायनरी आिण
माकिटंग), ेिडंग आिण माक िटंग आिण पॉवर जनर ेशन या ंनी िमळ ून आिथ क वष
2021 -22 मये एकूण महस ुलात 69.08% योगदान िदल े.
 आिथक वष 2021 -22 मये सवािधक महस ूल िमळवणार े शीष पाच CPSE आहेत
इंिडयन ऑइल कॉपर ेशन िलिमट ेड, भारत प ेोिलयम कॉपर ेशन िलिमट ेड,
िहंदुतान प ेोिलयम कॉपर ेशन िलिमट ेड, फूड कॉपर ेशन ऑफ इ ंिडया आिण
NTPC िल.
 नफा कमावणाया CPSE चा िनवळ नफा आिथ क वष 2021 -22 मये ₹२.64
लाख कोटी होता , तर 2020 -21 मये ₹१.89 लाख कोटी होता तो 39.85% ची
वाढ दश िवतो. सवािधक िनवळ नफा असल ेले शीष पाच CPSE हणज े ONGC
Ltd, Indian Oil Corporation Ltd, Power Grid Corporation of India,
NTPC Lt d आिण Steel Authority of India Ltd.
 आिथक वष 2021 -22 मये तोटा सहन करणा या CPSE चा िनवळ तोटा ₹0.15
लाख कोटी होता , यामय े 37.82% ची घट िदस ून आली आह े. भारत स ंचार
िनगम िलिमट ेड, महानगर ट ेिलकॉम िनगम िलिमट ेड, एअर इ ंिडया अ ॅसेट्स होिड ंग
िलिमट ेड, ईटन कोलिफड ्स िलिमट ेड आिण अलायस एअर एिहएशन िल .
 आिथक वष 2021 -22 मये कायरत CPSEs चा एक ूण िनवळ नफा ₹२.49 लाख
कोटी इतका होता , जो आिथ क वष 2020 -21 मये ₹१.65 लाख कोटी होता ,
यात 50.87% ची वाढ िदस ून आली .
 नयाच े मोठे माण ूड ऑइल कॉन ेट ुपचे योगदान आह े, िजथे ते आिथ क वष
2020 -21 मये ₹0.13 लाख कोटवन 2021 -22 मये ₹0.46 लाख कोटीपय त
वाढल े आह े. ूड ऑइल कॉन ेट ुपमय े, एकूण िनवळ नयात वाढ
करयासाठीच े मोठे योगदान ओएनजीसी िल .चे योगदान आह े (₹०.२९ लाख
कोटी.)
 31 माच 2022 रोजी सव CPSE चा राखीव िनधी आिण अिधश ेष ₹1२.40 लाख
कोटी होत े, जे 31 माच 2021 पयत ₹1१.35 लाख कोटी होत े, जे 9.25% ची वाढ
दशवते.
 31 माच 2021 रोजी सव CPSE ची िनवळ स ंपी ₹13.81 लाख कोटवन 31
माच 2022 पयत ₹15.58 लाख कोटीपय त वाढली , जी 1२.81% ची वाढ दश वते.
आकृती ८.2: CPSEs या कामिगरीची ठळक व ैिश्ये (₹लाख कोटी ) munotes.in

Page 156


औोिगक अथ शा
156

 आिथक वष 2021 -22 मये ऑपर ेिटंग CPSEs (112) ारे घोिषत क ेलेला
लाभांश ₹१.15 लाख कोटी इतका होता , जो आिथ क वष 2020 -21 मये ₹0.73
लाख कोटी होता , 57.58% ची वाढ दश िवतो.
 सव CPSE चे उपादन श ुक, कटम ड ्युटी, वतू व सेवा कर , कॉपर ेट कर , क
सरकारया कजा वरील याज , लाभांश, आिण इतर श ुक आिण कर याार े कीय
ितजोरीत योगदान ₹4.97 या त ुलनेत ₹5.07 लाख कोटी होत े. आिथक वष
2020 -21 मये लाख कोटी , २.14% ची वाढ द शवते. GST संकलनात ₹0.38
लाख कोटी (आिथक वष 2020 -21 मये) वन ₹0.58 लाख कोटी (आिथक वष
2021 -22 मये) वाढ झायाम ुळे संकलन वाढल े आहे. इंिडयन ऑइल कॉपर ेशन
िल., भारत प ेोिलयम कॉपर ेशन िल ., िहंदुतान प ेोिलयम कॉपर ेशन िल ., भारत
ओमान रफायन रीज िल . आिण च ेनई प ेोिलयम कॉपर ेशन िल . कीय ितजोरीत
योगदान द ेणारे शीष पाच CPSE आहेत.
 वतू आिण स ेवांया िनया तीार े काय रत CPSEs ची परकय चलन कमाई
आिथक वष 2020 -21 मये ₹0.87 लाख कोटीया त ुलनेत 2021 -22 मये
₹१.50 लाख कोटी होती , जी 7२.16% ची वाढ दश वते. या ेणीतील शीष पाच
CPSE मंगळूर रफायनरी अ ँड पेोकेिमकस िलिमट ेड, इंिडयन ऑइल कॉपर ेशन
िलिमट ेड, गेल (इंिडया) िलिमट ेड, ओएनजीसी िवद ेश िलिमट ेड आिण भारत
पेोिलयम कॉपर ेशन िल .
आकृती ८.3: CPSEs कामिगरी ठळक म ुे-CSR आिण R&D खच (₹करोड )
munotes.in

Page 157


भारतीय उोग – २
157  सव CSR पा CPSEs (160) चा CSR खच आिथ क वष 2020 -21 मये
₹4,483 कोटी प ेा २.61% ची वाढ दश वत 2021 -22 मये ₹4,600 कोटी होता .
CSR अंतगत सवा िधक योगदान द ेणारे शीष पाच CPSEs आहेत ONGC Ltd,
NTPC Ltd, Indian Oil Corporation Ltd, NMDC L td आिण Power Grid
Corporation Ltd.
 सव CPSE चा R & D खच आिथ क वष 2020 -21 मये ₹4,892 कोटी प ेा
40.95% ची वाढ दश वून 2021 -22 मये ₹6,894 कोटी होता . िहंदुतान
एरोनॉिटस िलिमट ेड, इंिडयन ऑइल कॉपर ेशन िलिमट ेड, टील अथॉरटी ऑफ
इंिडया िलिमट ेड, भारत हेवी इल ेिकस िलिमट ेड आिण ओएनजीसी िल . या
शीषकाखाली सवा िधक योगदान द ेणारे शीष पाच CPSE आहेत.
८.३.२ मयादा
(i) एंडॉवम ट मया दा :
सावजिनक ेातील काही उपम , िवशेषत: तोटा सहन करणा या काही उोगा ंना
एंडोमटया अडचणचा सामना करावा ला गत आह े कारण या उपमा ंया थळा ंची
िनवड तक संगत िवचारा ंऐवजी राजकय िवचारा ंवर केली गेली होती .
(ii) मतेचा कमी वापर :
उपादन मत ेचा वापर ही एक सामाय अडचण आह े यात ून जवळजवळ सव
सावजिनक ेातील उपम त आह ेत. 1986 -87 मये, सावजिनक ेातील 175
युिनट्सपैक 90 युिनट्स या ंया मत ेया 75 टया ंहन अिधक मत ेचा वापर क
शकया होया , 56 युिनट्सनी 50 ते 75 टया ंया दरयान मत ेचा वापर क ेला होता
आिण उव रत 29 युिनट्स काही माणात वापरयात यशवी झाया होया . याया
मतेया 50 टके. हे ामुयान े दीघ गभधारणेचा कालावधी , चंड अंगभूत मता ,
अपुया आिथ क (िवशेषत: बाजारातील ) डेटावर आधारत िनयोजनाच े महवाका ंी
केल, अपुरी ेरणा, पुढाकाराचा अभाव आिण उपादना ंया िमणाचा अचिलतपणा
या कारणा ंमुळे होते.
(iii) तकसंगत िक ंमतीचा अभाव :
भारतातील साव जिनक ेातील उपम तक संगत िक ंमतया अन ुपिथतीम ुळे त
आहेत कारण या ंया उपादना ंया िक ंमती अशा िक ंमत धोरणाार े िनधा रत क ेया
जातात यामय े तीन िवचार आह ेत:
(अ) िकंमत िनितीचा आधार हण ून नफा ,
(b) सावजिनक उपयोिगता िकोनाचा ना -नफा आधार , आिण
(c) आयात -समता िक ंमत. munotes.in

Page 158


औोिगक अथ शा
158 अशाकार े, अथयवथ ेया आिण ाहका ंया िहतासाठी सरकारच े औपचारक आिण
अनौपचारक िनयम , सामायत : आिण िक ंमत िथरीकरण द ेखील आपया द ेशातील
यापैक काही उोगा ंया मोठ ्या तोट्यासाठी जबाबदार आह ेत. िशवाय , या साव जिनक
उपमा ंारे काही उपादना ंया िकमतीत अन ुदान िदयान े समया ंना एक नवीन
आयाम जोडला ग ेला.
(iv) तांिक अ ंतर :
भारतातील काही साव जिनक ेातील उोग ता ंिक अ ंतराने त आह ेत कारण ह े
उपम या ंया उ पादन णालीमय े अयावत त ंानाचा अवल ंब क शकत नाहीत
याम ुळे उच य ुिनट खच आिण कमी उपन िमळत े. I.I.S.C.O., E.C.L सारख े
उपम इयादी या ब ंधनाम ुळे त आह ेत.
(v) सरकारी हत ेप :
सावजिनक ेातील उपमा ंया द ैनंिदन कामा ंमये मोठ ्या माणात सरकारी
हत ेपामुळे रोजगार , िकंमत, खरेदी इयादी स ंदभात यवथापना ंची वायता कमी
झाली आह े.
(vi) भारी सामािजक खच :
सावजिनक ेातील उपमा ंना मोठ ्या सामािजक खचा चा ास होत आह े ज से क
टाउनिशपवरील खच आिण या ंया कम चा या ंना सोयीस ुिवधांया स ंबंिधत तरत ूद.
(vii) कायामक आिण यवथापकय अप ुरेपणा :
भारतातील साव जिनक ेातील उपम द ेखील काया मक आिण यवथापकय
अपुरेपणा आिण अकाय मतेने त आह ेत याम ुळे यांया द ैनंिदन ियाकलापा ंमये
मोठ्या माणात अ पयय आिण िनधीची गळती होत े.
(viii) वाईट पधा आिण तोडफोड :
एकाच उोगातील साव जिनक े आिण खाजगी ेातील य ुिनट्समय े कधीकधी
वाईट पधा असत े याम ुळे सावजिनक ेातील एकका ंची मोठ ्या माणावर तोडफोड
होते.
(ix) िवपणन मया दा :
काही साव जिनक ेातील एकका ंना माक िटंगया अडचणचाही सामना करावा लागतो
जेथे उपादनाया प ुनरावृीया काराम ुळे ते यांया काही उपादना ंसाठी चा ंगली
बाजारप ेठ गोळा क शकत नाहीत ज ेथे काही मोठ ्या खाजगी औोिगक घराया ंनी
आधीच बाजारप ेठ काबीज क ेली आह े यामुळे यादीत सतत वाढ होत े.
munotes.in

Page 159


भारतीय उोग – २
159 (x) अितर मन ुयबळ :
सावजिनक ेातील काही य ुिनट्समय े अितर मन ुयबळाची समया आह े याम ुळे
संसाधना ंचा अनावयकपण े िनचरा होत आह े याम ुळे उपादन खचा त वाढ होत े. या
युिनट्समय े अ कुशल कामगारा ंची स ंया जात होयासा ठी राजकय िवचारा ंमुळेही
हातभार लागला आह े.
(xi) बा घटक :
सावजिनक ेातील उपमा ंमये गुंतलेया कामगारा ंमये या ंया कामाबल
ामािणकपणा आिण िना नसयाम ुळे कामाच े तास वाया जातात याम ुळे य ा
उपमा ंया उपादक मत ेवर परणाम होतो . िशवाय, अयािधक ेड युिनयनवाद ,
युिनयनमधील िवरोधाभास आिण कामगार समया ंसारख े बा घटक द ेखील द ेशातील
सावजिनक ेातील या उोगा ंया उपादन णालीया स ुरळीत कामकाजात ययय
आणत आह ेत.
सावजिनक उपमा ंना भ ेडसावणाया आजारपणाया समया लात घ ेऊन,
सावजिनक उपमा ंवरील थायी परषद ेने (SCOPE) सावजिनक उपमा ंया
आजाराया िविवध प ैलूंचा अयास करयासाठी न ुकतीच एक सिमती थापन क ेली
होती.
नुकयाच सादर क ेलेया अहवालात (िडसबर, 1995 मये) सावजिनक े
उपमा ंया समया ंया िव ेषणावर , सिमतीला अस े वाटल े क, वायता आिण
जबाबदारी , संचालक म ंडळाची थापना , उच यवथापनात सातय आिण अप
िववेकािधकार यासारया ेांमये सरकारचा ख ूप हत ेप आह े. गुंतवणूक, रोजगार ,
िकंमत आिण व ेतन या ंया यवथापनाचा साव जिनक े उपमा ंयाका मिगरीवर
परणाम झाला .
खराब आिथ क िनयोजन ह े सावजिनक े उपमा ंया आजाराच े आणखी एक कारण
होते आिण अन ेक आजारी क ंपयांनी जात कज घेतले होते.
SCOPE सिमतीन े पुढे खेद य क ेला क , सरकार वत क हण ून बँक कजा ना हमी
देयासाठी वतःया आजारी क ंपयांकडून एक टका श ुक आकारत आह े आिण त ेही
एका वषा या मया िदत कालावधीसाठी , तर खाजगी ेातील वत क अशा हमी साठी
कोणत ेही शुक आकारत नाहीत .
८.४ भारतीय उोगा ंची पधा मकता
८.४.१ पधा धोरण
आिथक वाढ , उोजकता , रोजगार , नागरका ंचे उच रा हणीमान , याय , सवसमाव ेशक
आिण शात आिथ क आिण सामािजक िवकासासाठी आिथ क अिधकारा ंचे संरण,
ोसाहन द ेयासाठी उच शात पातळी गाठयासाठी भारत सरकारन े राीय पधा munotes.in

Page 160


औोिगक अथ शा
160 धोरण तयार क ेले आ ह े. धन कुमार ह े या सिमतीच े अय होत े यांना भारता चे
राीय पधा धोरण तयार करयाच े काम सोपिवयात आल े होते.
उि े:
आिथक सुधारणा ंची दुसरी लाट आणण े हे या धोरणाच े उि आह े. या धोरणाची ठळक
वैिश्ये खाली नम ूद केली आह ेत:
१. संसाधना ंचे इतम वाटप करयास ोसाहन द ेऊन आिण उपादक काय मता ,
गुणवा आिण नािवय साधयासाठी आिथ क एज ंटना योय ोसाहन द ेऊन ाहक
कयाणाची हमी द ेणे.
२. िवमान क ृयांचे पधा -िवरोधी परणाम काढ ून टाकण े, क आिण रायाच े कायद े
आिण धोरण े सुसंगत करण े आिण पध या तवा ंना सियपण े ोसाहन द ेणे.
३. एकल राीय बाजार िनिम तीसाठी यन करण े.
४. पधामक तटथता दान कन समान ख ेळाचे े थािपत करण े.
भारतीय पधा आयोग
भारतीय पधा आयोग (CCI) हा भारतातील म ुख राीय पधा िनयामक आह े. ही
कॉपर ेट यवहार म ंालयातील एक व ैधािनक स ंथा आहे आिण पध ला ोसाहन
देयासाठी आिण भारतातील पध वर श ंसनीय ितक ूल परणाम करणाया
ियाकलापा ंना ितब ंध करयासाठी पधा कायदा , 2002 ची अ ंमलबजावणी
करयासाठी जबाबदार आह े.
भारतीय पधा आयोग कायाया अ ंतगत संयोजनास द ेखील मायता देते जेणेकन
दोन िवलीनीकरण स ंथा बाजाराला माग े टाकू शकत नाहीत .
14 ऑटोबर 2003 रोजी आयोगाची थापना करयात आली . मे 2009 मये धन
कुमार ह े याच े पिहल े अय हण ून पूणपणे काया िवत झाल े. भारतीय पधा आयोग
या सयाया अया स ंगीता वमा आहेत, यांची ऑटोबर 2022 मये िनयु
करयात आली होती .
पधा कायदा , 2002
पधा कायदा , 2002 हा भारताया स ंसदेने लागू केला होता आिण तो भारतीय पधा
कायाच े संचालन करतो . याने पुरातन म ेदारी आिण ितब ंधामक यापार यवहार
कायदा , 1969 ची जागा घ ेतली. या काया ंतगत, भारतातील पध वर ितक ूल परणाम
करणाया ियाकलापा ंना ितब ंध करयासाठी भारतीय पधा आयोगाची थापना
करयात आली . हा कायदा स ंपूण भारतात लाग ू आहे. munotes.in

Page 161


भारतीय उोग – २
161 हा पधा धोरणाची अ ंमलबजावणी करयासाठी आिण क ंपयांया पधा िवरोधी
यवसाय पती आिण बाजारातील अनावयक सरकारी हत ेप रोखयासाठी आिण
िशा करयासाठी एक साधन आह े. पधा कायदा ल ेखी तस ेच तडी करार , उपम
िकंवा य या ंयातील यवथ ेवर िततकाच लाग ू आहे.
पधा अिधिनयम , 2002 मये पधा (सुधारणा ) अिधिनयम , 2007 आिण प ुहा पधा
(सुधारणा ) अिधिनयम , 2009 ारे सुधारणा करयात आली .
कायदा एक आयोग थापन करतो जो म ु आिण िनप पध या (पधया
िय ेसह) िहतस ंबंधांचे रण करयास बा ंधील आह े आिण परणामी , ाहका ंया
िहताच े रण करतो . सवसाधारणप णे, आयोगाच े कतय खालीलमाण े आहे:
 भारतातील बाजारप ेठेतील पध वर श ंसनीय ितक ूल परणाम करणार े ि कंवा
संभवत असल ेया करारा ंना िकंवा पतना ितब ंिधत करण े.
 बाजारातील वच वाचा ग ैरवापर ितब ंिधत करण े.
 भारतातील बाजारप ेठेतील पध वर श ंसनीय ितकूल परणाम करणाया िक ंवा
होयाची शयता असल ेया उोगा ंमधील अिधहण , िवलीनीकरण , एकीकरण इ .
ितबंिधत करण े.
या यितर , पधा कायदा जगभरातील परपर आ ंतरराीय समथ न आिण
अंमलबजावणी न ेटवकया मदतीन े याया अ ंमलबजावणीची कपना करतो .
८.४.२ थेट िवद ेशी गुंतवणूक (FDI)
परकय थ ेट गुंतवणूक (FDI) हणज े जेहा एखादी क ंपनी द ुस या देशातील यावसाियक
घटकामय े मालक िनय ंित करत े. एफडीआयम ुळे, परदेशी कंपया इतर द ेशातील
दैनंिदन कामकाजात थ ेट सहभागी होतात . याचा अथ ते यांयासोबत फ प ैसेच
आणत नाहीत तर ान , कौशय े आिण त ंान द ेखील आणत आह ेत.
सामायतः , जेहा एखादा ग ुंतवणूकदार परद ेशी यवसाय काय थािपत करतो िक ंवा
परदेशी कंपनीमय े मालक थािपत करण े िकंवा वारय िनय ंित करण े यासह परद ेशी
यवसाय मालमा स ंपादन करतो त ेहा एफडीआय होते.
FDI कुठे केले जाते?
थेट परकय ग ुंतवणूक सामायतः ख ुया अथ यवथा ंमये केली जात े यांयाकड े
कुशल कामगार आिण वाढीची शयता असत े. एफडीआय क ेवळ प ैसाच आणत नाही तर
कौशय , तंान आिण ान द ेखील आणत े.
munotes.in

Page 162


औोिगक अथ शा
162 भारतात एफडीआय
भारताया आिथ क िवकासासाठी एफ डीआय हा एक महवाचा आिथ क ोत आह े.
१९९१ या स ंकटान ंतर भारतात आिथ क उदारीकरणाला स ुवात झाली आिण
तेहापास ून देशात एफडीआयमय े सातयान े वाढ झाली .
 आिथक वष 2021 -22 मये सवािधक एफडीआय इिवटी इलो ा करणारी
शीष 5 राये आहेत
१. कनाटक (37.55%),
२. महारा (26.26%),
३. िदली (१३.९३%),
4. तािमळनाड ू (5.10%) आिण
5. हरयाणा (4.76%)
भारताला खािलल मागा ारे थेट परिकय ग ुंतवणुक िमळत े
१. वयंचिलत माग : अिनवासी िक ंवा भारतीय क ंपनीला थ ेट परिकय ग ुंतवणुक साठी
भारितय रझव बॅक िकंवा भारत सरकारया प ूव परवानगीची आवयकता नाही .
२. शासकय माग : शासनाची मायता अिनवाय आ हे. कंपनीला फॉर ेन इह ेटमट
फॅिसिलट ेशन पोट लारे अ ज दाखल करावा लाग ेल, जे ि संगल-िवंडो िलअरसची
सुिवधा द ेते. यानंतर हा अज संबंिधत म ंालयाकड े पाठवला जातो , जो वािणय
मंालयाया उोग आिण अ ंतगत यापार (DPIIT) िवभागाशी सलामसलत कन
अज मंजूर करेल/नाकार ेल. वािणय म ंालयाया उोग आिण अ ंतगत यापार (DPIIT)
िवभाग िवमान थ ेट िवद ेशी गुंतवणुक धोरणा ंतगत अजा वर िया करयासाठी मानक
कायणाली (SOP) जारी कर ेल.
'100% वयंचिलत माग ' ेणी अ ंतगत येणारे े आह ेत :
कृषी आिण पश ुसंवधन, हवाई-वाहतूक सेवा (नागरी िवमान वाहत ूक ेांतगत अन ुसूिचत
आिण इतर स ेवा), िवमानतळ (ीनिफड + ाउनफड ), मालमा प ुनरचना क ंपया,
ऑटो-घटक, ऑटोमो बाईस , जैवतंान (ीनफड ), सारण सामी स ेवा (अप-
टीही च ॅनेसचे िलंिकंग आिण डाउन -िलंिकंग, ॉडकािट ंग कॅरेज सिह सेस, कॅिपटल
गुड्स, कॅश अँड कॅरी होलस ेल ेिडंग (एमएसईकड ून सोिस गसह), केिमकस , कोळसा
आिण िलनाइट , बांधकाम िवकास , हॉिप टसच े बांधकाम , ेिडट इफॉम शन क ंपया,
ड्युटी शॉस , ई. -वािणय ियाकलाप , इलेॉिनक णाली , अन िया , रने
आिण दािगन े, आरोयस ेवा, औोिगक पाक , आयटी आिण बीपीएम , चामड े, उपादन ,
धातू आिण धात ू नसल ेया धात ूंचे खाण आिण अव ेषण, इतर आिथक सेवा, नागरी munotes.in

Page 163


भारतीय उोग – २
163 िवमान वाहत ूक सेवा अंतगत सेवा जस े क द ेखभाल आिण द ुती स ंथा, पेोिलयम
आिण न ैसिगक वाय ू, फामायुिटकस , वृारोपण े, बंदरे आिण िशिप ंग, रेवे पायाभ ूत
सुिवधा, नवीकरणीय ऊजा , रते आिण महामाग , िसंगल बीआर आिण रट ेल ेिडंग,
टेसटाइस आिण गारम ट्स, थमल पॉवर , टुरझम आिण हॉिपट ॅिलटी आिण हाईट
लेबल एटीएम ऑपर ेशस इयादी .
100% पयत वय ंचिलत माग ेणी अ ंतगत येणारे े आह ेत:
• िसय ुरटीज माक टमधील इाचर क ंपनी: ४९%
• िवमा: ४९% पयत
• वैकय उपकरण े: 100% पयत
• पेशन: ४९%
• पेोिलयम श ुीकरण (PSUs ारे): 49%
• पॉवर एसच ज: 49%
सरकारी माग
'100% पयत सरकारी माग ' ेणी अंतगत येणारे े आह ेत:
 बँिकंग आिण साव जिनक े: 20%
 सारण सामी स ेवा: 49%
 मुय ग ुंतवणूक कंपनी: 100%
 खा उ पादन े िकरकोळ यापार : 100%
 टायटॅिनयम ब ेअरंग खिनज े आिण धात ूंचे खनन आिण खिनज े वेगळे करण े: 100%
 मटी-ँड रट ेल ेिडंग: 51%
 मुित मायम (वैािनक आिण ता ंिक मािसका ंचे काशन /मुण/िवशेष
िनयतकािलक े/िनयतकािलक े आिण िवद ेशी वत मानपा ंची ितक ृती आवृी):
100%
 िंट मीिडया (वृप, िनयतकािलक े आिण बातया आिण चाल ू घडामोडवर काम
करणाया िवद ेशी मािसका ंया भारतीय आव ृयांचे काशन ): 26%
 उपह (थापना आिण ऑपर ेशस): 100%
थेट परिकय ग ुंतवणुक (FDI) ितब ंध:
असे काही उोग आह ेत िजथ े कोणयाही मागाने थेट िवद ेशी गुंतवणुकला ब ंदी आह े. हे
उोग आह ेत:
 अणुऊजा िनिमती
 कोणताही ज ुगार िक ंवा बेिटंग यवसाय munotes.in

Page 164


औोिगक अथ शा
164  लॉटरी (ऑनलाइन , खाजगी , सरकारी इ .)
 िचट फ ंडातील ग ुंतवणूक
 िनधी क ंपनी
 कृषी िक ंवा व ृारोपण उपम (जरी फळबाग , मयपालन , चहाच े मळ े,
मयपालन , पशुपालन इ . सारख े अनेक अपवाद आह ेत)
 गृहिनमा ण आिण रअल इट ेट (टाउनिशप , यावसाियक कप इ . वगळता )
 TDR मये ेिडंग
 िसगार , िसगार ेट िकंवा कोणताही स ंबंिधत त ंबाखू उोग
८.५
.१. लघुउोगा ंया भ ूिमकेची चचा करा.
.२. लघुउोगा ंचे धोरणामक म ुे काय आह ेत?
.3. लघु उोगा ंया कामिगरीची चचा करा.
.4. भारतातील साव जिनक उपमा ंची कामिगरी आिण मया दा यांची चचा करा.
.5. थेट िवद ेशी गुंतवणूक (FDI) वर तपशीलवार नद िलहा .
.6. पधा धोरणावर एक टीप िलहा .
८.६ संदभ
 वािषक अहवाल 2021 -22, GOI, MSME मंालय
 https://dpe.gov.in/
 https://msme.gov.in/


munotes.in