MA-SEM-III-Paper-IV-Media-Society-MAR-2-munotes

Page 1

1 १
मास कय ुिनकेशन, डेहलपम ट कय ुिनकेशन
MASS COMMUNICATION,
DEVELOPMENT COMMUNICATION
घटक रचना
१.० उिे
१.१ परचय
१.२ संवाद समज ून घेणे
१.३ जनसंवाद
१.४ जनसंवादाच े कार
१.५ दैनंिदन जीवनात जनस ंवाद
१.६ महामारी आिण जनस ंवाद
१.७ जनसंवादाची काय
१.८ जनसंवादाच े िसा ंत
१.९ जनसंवादाची पा भूमी
१.१० जनसंवादाया पती
१.११ जनसंवादावर िनय ंण
१.१२ समाजातील महवाया घटका ंवर जनसंवादाचा भाव
१.१३ िवकास स ंेषण
१.१३.१ िवकास स ंेषणाचा अथ
१.१३.२ िवकास स ंेषणाचा इितहास
१.१३.३ िवकास स ंेषणाची याया
१.१३.४ भारतातील िवकास स ंेषण
१.१३.५ िवकास स ंेषण स ंभाय टप े
१.१३.६ आंतरराीय ीकोनात ून िवकास स ंेषण
१.१४ सारांश
१.१५
१.१६ संदभ munotes.in

Page 2


मायमे आिण समाज
2 १.० उि े (Objectives )
1. जनसंवादाचा अथ , कार , उपयोग आिण याचा परणाम समज ून घेणे.
2. िवकास स ंेषण आिण यायाशी स ंबंिधत राीय आिण आ ंतरराीय दोही
तरावरील वापरा ंबल जाण ून घेणे.
१.१ तावना (Introduction )
तुही िवाथ हण ून कोणताही यवसाय करीत असला तरीही , संवादाचा काही प ैलू िकंवा
दुीषेप समज ून घेणे आवयक आहे. या करणात आपण स ंवादाशी स ंबंिधत दोन
िवषया ंबल जाण ून घेणार आहोत , यामय े ामुयान े जनमायम स ंकपना आिण ितचा
िवकास या म ुद्ावरती चचा करणार आहोत .
संेषण ज ुया काळापास ून चालत आल े आहे, याची प े बदलली आह ेत पण ही कला
अितवात आह े. याची स ुरवात ही ामुयान े आिदम सम ुदायात याचा आवाज , िचहे
यांयाार े एकमेकांशी संवाद साधतात िदस ून येतात. जसजसा समाज सा धा ते गुंतागुंतीचा
होत ग ेला तसतस े संवादाच े वपही बदलत ग ेले. जनसंवाद ह े औोिगककरण ,
आधुिनककरण आिण समाजातील िथय ंतराचे उपादन आह े.
१.२ संवाद समज ून घेणे (Understanding communication )
संेषणाची याया तीका ंचा सामाियक स ंच वापन यमधील अथा ची देवाणघ ेवाण
हणून केली जात े. "कयुिनकेशन" हा शद ल ॅिटन शद "communicare" पासून आला
आहे, याचा अथ "देणे, िवतरत करण े िकंवा सामा य करण े" असा होतो . य िक ंवा
संथांसाठी ड ेटा, कपना आिण या ंया अदलाबदलीार े अथ आिण ान स ंेषण
करयाची ही एक पत आह े.
आपण सव जण अगदी लहानपणापास ूनच अिभय , हावभाव , आवाज , शािदक आिण
गैर-मौिखक दोही भाष ेतून संवाद साधत आलो आहोत . संेषणान े राा ंमधील समया
सोडवया जातात िक ंवा चुकया स ंवादाम ुळे राा ंमये यु देखील होऊ शकत े. आजही
चांगला स ंवाद असल ेला करमाई न ेता देशाचे आंतरराीय स ंबंध िनमा ण करयात मदत
करतो . संेषणाम ुळे नात ेसंबंध िटक ून राहयास मदत होत े उदाहरणा थ – पती-पनी
आपापसा ंत िनरोगी स ंवाद नसयास घटफोट बदल घडव ून आणतात . इंजी सारया
िविश भाष ेत अखिलतपण े बोलण े एखााला िवश ेषत: िशक , ाहक स ेवा यावसाियक
इयादी हण ून जलद नोक या िमळिवयात मदत क शकत े. यना कामावर घ ेत
असतानाही ए खाा यच े संभाषण कौशय , नेतृव आिण प ुढाकार , बोलयाची कौशय े
यांचे िनरीण करयासाठी गट चचा केली जात े. दुस-या शदात सा ंगायचे तर, चांगले संवाद
हे संथा आिण समाजासाठी आवयक कौशय आह े.

munotes.in

Page 3


मास कय ुिनकेशन, डेहलपम ट
कयुिनकेशन
3 १.३ जनस ंवाद (Mass Communication )
िलटलजॉन आिण फॉस या ंया मते सार मायम , ही "िया आह े याार े मीिडया
संथा मोठ ्या लोका ंपयत संदेश तयार करतात आिण सारत करतात . ही िया याार े
ते संदेश शोधल े जातात , वापरल े जातात , समजल े जातात आिण ेकांना भािवत
करतात ".
मैवील (McQuail ) यांया मत े जनसंवाद हणज े, "समाज -यापी तरावर काय रत
असल ेया स ंेषणाया िय ेपैक फ एक , ितया स ंथामक व ैिश्यांारे सहजपण े
ओळखली जात े"
सामाय यया शदात , सार मायम हणज े एखाा स ंथेकडून मोठ ्या स ंयेने
वापरकया पयत मीिडया िकंवा तंान -चािलत च ॅनेलारे संदेशांचे सावजिनक सारण ,
बहतेकदा िक ंमत िक ंवा िक ंमतीवर (जसे क जािहरात , सदयता इ .). हा ेषक काही
मायम स ंथा अस ू शकतो जो आकारान े मोठा िक ंवा लहान अस ू शकतो आिण ेक
देखील व ेगवेगया वयोगटातील आिण थाना ंचे असू शकतात (Berger)
१.४ जनस ंवादाच े कार (Types of Mass communication )
सामायत : चार कारच े मास कय ुिनकेशन वापरल े जाते-
१. छपाई मायम - यामय े वतमानप े, मािसक े, पिका , पुतक, कादंबरी, जनस,
मोनोाफ िक ंवा इतर कोणतीही छापील सामी समािव अस ू शकते जी काही मािहती
देयासाठी िक ंवा रेकॉड हण ून ठेवयासाठी सारत क ेली जात े. मुित मायमाचा हा
कार यायालयात प ुरावा हण ून सादर करयासाठी र ेकॉड हणून देखील वापरला जाऊ
शकतो .
२. ेपण मायम - यामय े िचपट , दूरदशन, रेिडओ, पेजर या ंचा समाव ेश होतो .
३. आउटडोअर आिण ािझट मायम - यामय े होिड ज, पोटस , िबल बोड , बॅनर
यांचा समाव ेश आह े. याचे उदाहरण महामागा वर, फलका ंजवळील ॅिफक िसनलवर िक ंवा
जािहरातीबलच े फलक असल ेले सायकल चालवणाया ंवरही िदस ून येईल.
४. िडिजटल मायम /नवीन मा यम – सोशल मीिडया ल ॅटफॉम ने संवादामय े मोठ्या
माणात बदल घडव ून आणला आह े – काही उदाहरणा ंमये youtube, वेबसाइट , मोबाइल
अॅिलकेशस, िहिडओ श ेअरंग लॅटफॉम , ऑनलाइन र ेिडओ, पॉडकाट , ईबुस इयादी
लॅटफॉम चा समाव ेश आह े.
१.५ दैनंिदन जीवनात जनस ंवाद (Mass Communication in Day to
Day lives )
आपला फोन हरवयाची भावना िक ंवा आपण याला जोडल ेले मूय आपया सवा ना
माहीत आह े. शरीराया एखाा अवयवामाण े तो आपला एक भाग झाला आह े, दुसया munotes.in

Page 4


मायमे आिण समाज
4 शदांत आपया जीवनाचा तो एक सदय आह े. आज, उपकरणाची िक ंमत वत , मोठ्या
माणात लोकस ंयेमये जनसंवादाचा अिधक व ेश आिण वापर करता ंना आही आता
अशा टयावर पोहोचलो आहोत िजथ े कोणीही द ुस या देशाया यला िवनाम ूय कॉल
क शकतो आिण झ ूम, गुगल मीट सारया ल ॅटफॉम ारे थेट िहिडओवर बोल ू शकतो ह े
काही प ूव शय नहत े. पूव परिथती अशी होती क एका यया घरी फ फोन
िकंवा फोन बूथ असायच े आिण लोक याार े संवाद साधयासाठी रा ंगेत थांबायचे. अगदी
३० सेकंद ते तीन िमिनटा ंची वेळ मया दा होती आिण कॉल िडकन ेट होऊ शकत होता.
आता, कंपया िवनाम ूय योजना , वत योजना द ेतात आिण स ंवाद आता मािहती
पोहोचवयापास ून यािछक गोबल बोलयापय त गेला आह े. ेमात पडल ेले लोक
राभर फोनवर बोलतात . वतनातील हा बदल स ंवाद स ुलभतेमुळे होतो.
तुमची गती तपासा (Check Your Progress )
1. जन स ंवादाची याया करा .
२. तुमया मत े, आही न टाइमचा जात वापर कसा ितब ंिधत क शकतो ?
१.६ महामारी आिण जनस ंवाद (Pandemic and Mass
communication )
जनसंवादाचा आपया जीवनावर कसा भाव पडतो याच े उम उदाहरण कोिवड १९ ची
महामारीचा वषा त पाहयास िमळा ले. जेहा बा जगाशी को णताही स ंवाद नहता , तेहा त े
तंान होत े जे जोडयासाठी आिण अगदी माणसा सारख े वाटयासाठी ख ूप वापरल े गेले.
लोकांनी रेिडओ ऐकल े, रेिडओार े यांया भावना य क ेया, काही आरज नी या ंया
घन काय म आयोिजत क ेले, िशक आिण िवाथ घरात ून वगा ना उपिथत रािहल े.
तण िपढी जस े क नस रीची म ुले, पिहली इय ेतील म ुले देखील ऑनलाइन ार े वगाना
उपिथत रािहली . याचा वतःचा परणाम असा आहे िजथे मुलांना आता मोबाईल फोनचा
वापर मािहत आह े. यांना सतत ग ेम खेळायच े आहेत िकंवा झटपट क ृती, तृी इयादीकड े
यांचा कल आह े. आता आपण जनस ंवादाची काही काय पाह.
१.७ जनस ंवादाची काय (Functions of Mass Communication )
१. थािनक िक ंवा आ ंतरराीय िक ंवा आ ंतररायीय मािहती मोठ ्या ेकांपयत
पोहोचवण े.
२. ेकांना मनोर ंजन द ेणे - जसे क गाणी , िचपट , टीही शो .
३. यना या ंया हका ंबल, योजना ंबल जागक करण े,
४. लोकांना पपातम ु, चारम ु बातया द ेणे.
५. तटथ भ ूिमका बजावण े आिण समाजात ज े चुकचे िकंवा अयायकारक आह े यािव
आवाज उठवण े – मग त े लोक असोत , राजकारणी असोत , सरकार असोत िक ंवा
कोणतीही शिशाली य असोत . munotes.in

Page 5


मास कय ुिनकेशन, डेहलपम ट
कयुिनकेशन
5 ६. मािहतीची द ेवाणघ ेवाण करयासाठी यासपीठ दान करण े. आता आपण मास
कयुिनकेशनचे काही िसा ंत पाह या .
१.८ जनस ंवादाच े िसा ंत (Theories of Mass Communication )
सुवातीच े िसा ंत या ग ृिहतका ंवर आधारत होत े क सार मायमाचा समाजावर च ंड
आिण थ ेट भाव आह े, परंतु यान ंतरया स ंशोधनात अस े िदसून आल े क या दोघा ंमये
असे कोणत ेही थेट कारण आिण परणाम स ंबंध नाहीत .
जनसंवादाया िसांताशी संबंिधत अन ेक िसा ंत आह ेत, यापैक काही पाहया -
• परपरस ंवादी ीकोन मास मीिड याला आकार आिण समाजाच े ितिब ंब दोही मानतात .
• मानसशाीय ीकोनात ून मीिडया स ंदेशांवरील ितिय ेसाठी यया मनोव ैािनक
िय ेला दोष िदला जातो . या िकोनात ून उदयास य ेणारी म ुय तव े लोका ंया
जनसंवादाया थ ेट भावाची याी िनवडक ओळख आिण िनवडक धारणा कशी
मयािदत करतात याच े वणन करतात .
• मािहती िसा ंतांचा ि -चरण आिण बह -चरण वाह मास मीिडयाचा थ ेट भाव नाकारतो .
हे आंतरवैयिक च ॅनेल, ओिपिनयन लीडर आिण ेक सोशल रल ेशन या ंसारया इतर
अनेक कारणा ंमुळे आह े जे मास मीिडया आ िण ेक या ंयात य ेऊ शकतात आिण
मीिडया स ंदेश आिण इिछत भाव कमी क शकतात .
• मास कय ुिनकेशन अयासाचा समाजशाीय िकोन दश कांवर अिधक भर द ेतो,
यांनी िमडीयाची हाताळणी करयाऐवजी मीिडया च या ंना हाताळताना िदसतो .
• वापर आिण समाधानाचा िसा ंत असे दशवतो क लोक या ंया वतःया अनोया
पतीन े मायम िनवडतात .
मीिडया अवल ंिबव िसा ंत आिण अज डा-सेिटंग हे प करत े क ेकांनी या ंचे वचव
टाळयासाठी मायम कस े िनवडल े.
• सार मायम चे मानक िसा ंत वत मान राजकय आिण आिथ क पर िथतीत काय
करयासाठी मास मीिडयावर लादल ेले िनबध अधोर ेिखत करतात व शेवटी या ंचा भाव
कमी करतात .
• मा स वादी िवचारा ंनुसार, मायमाला वग कोन असतो . वगाया िनय ंणाखाली काम
करणार े आिण शासक वगा या आिथ क आिण व ैचारक उिा ंची पूतता करणार े "वग
मायम " हणून याचा उल ेख करतात . शेवटी, सांकृितक आिण स ेिमऑिटक िसा ंत
हे कट करतात क स ंेषण हे संदेशाया िवतरणाऐवजी अथा या हता ंतरणाार े होते.
munotes.in

Page 6


मायमे आिण समाज
6 १.९ जनस ंवादाची पा भूमी (Background of mass
communication )
आधुिनक सार मायमा चे तंान ह े िविवध कारया शोध आिण शोधा ंचा परणाम आह े,
यापैक काही (उदाहरणाथ , िंिटंग ेस) औोिगक ा ंतीपूव सु झाल े. एकोिणसाया
आिण िवसाया शतकात जनस ंवादाच े नवीन साधन , िवशेषत: सारण , तंानाया
कपकत ेने िवकिसत क ेले गेले होते, यािशवाय म ुित शद , िचे आिण वनी या ंचा
सयाचा जागितक सार अकपनीय वपात िदस ून येतात. सयाया वपात
सावजिनक स ंेषण होयाआधी , टीम ि ंिटंग ेस, रेिडओ, मोशन िपचस , टेिलिहजन
आिण वनी र ेकॉिडग - मोठ्या माणात उपादन आिण िवतरण णालीसह - तयार क ेले
गेले.
जनसंवादान े लोका ंया जीवनात मोठा बदल घडव ून आणला आह े. मािहती पाठवण े आिण
ा करण े आता वेगवान झाले आहे. जनसंवादात वापरया जाणा या काही पती पाह .
१.१० जनस ंवादामय े वापरया जाणा या पती (Methods used in
mass com munication )
जसा सार मायम हा माणसा ंशी यवहार करतो . तसेच परिथतीन ुसार याया
अयासपती एका िठकाणाहन द ुसया िठकाणी बदलतात . तरीही अशा अन ेक पती
आहेत या सामायतः वापरया जातात . या पती हणज े मजक ूर, (सािहय ) ेकाय चे
सामी िव ेषण यामय े गट चचा , कित गट चचा , वैयिक म ुलाखती , सखोल
मुलाखती , सूम अयास , सवण इयादी िविवध पतचा समाव ेश अस ू शकतो . यामय े
मानवव ंशशा सारया लोकानाय पतचा द ेखील समाव ेश आह े.
१.११ जनस ंवादावर िनय ंण (Control over mass
communication )
• जनसंवादावरील िनय ंण ह े य आिण अय दोही कार े पािहल े जाऊ शकत े
आिण त े अनेक तरा ंवर घडत े - गट, वैयिक , राजकय , भांडवलशाही इ . येथे थेट
िनयंण हणज े दूरदशन, वृप इयादी मायमा ंमधील जािहरातच े ायोजकव ह णून
िदसून येते, जर एखादी िविश क ंपनी मायम स ंथा िकंवा कंपनी मय े जािहरात द ेत
असत े, याच मायमान े या क ंपनीबल नकारामक काहीही सांगणे चूक असत े कारण
यामुळे उपनाच े नुकसान होईल .
• अय िनय ंणामय े कोणयाही व ृप वात ंयाचा अभाव , िनयम, सरकार ,
धोरणा ंया िवरोधात िलिहण े समािव आह े, यामुळे िशा होऊ शकतात . सरकारया
िवरोधात आवाज उठवयास खोट ्या काय वाही मय े काही िक ंवा इतर आरोपा ंखाली
काही यना अटक द ेखील होऊ शकत े. जेहा ट्िवटर, यूट्यूब, लॉग इयादी सोशल
मीिडयावर कोण तीही पोट िलिहली जात े तेहा छळ द ेखील होतो . munotes.in

Page 7


मास कय ुिनकेशन, डेहलपम ट
कयुिनकेशन
7 मायमा वरील िनय ंण अगदी पायाभ ूत पातळीवर अस ू शकत े जसे क एखाा पकाराला
वाटते क त ेथील एखाा घटनेत सय आह े तथािप , संपादक स ंधी घेऊ इिछत नाही
िकंवा िहंसा िक ंवा आरोपा ंना आम ंित क इिछत नाही हण ून ते टाळतो . मयम सम ूहात
देखील अहवाल / कायम एखाा िवचारधार ेारे चालवल े जातात - हणून जे एखााया
िवचारसरणीया िवरोधात अस ेल ते ते अहवाल द ेयात अयशवी ठरतात . तसेच जे िवषय
आपया िवचारधार ेला अन ुकूल असतात त े नदवल े जातात .
• जनसंवाद काही व ेळा राजक य गटा ंारे देखील िनय ंित क ेला जातो - कारण
यांयासाठी मोठ ्या ेकांशी संवाद साधयाच े ते एक सोपे मायम बनत े.
• मास वादी इितहासकार ासी या ंनी वच वाची भ ूिमका िनदश नास आण ून िदली
याार े वचववादी गटा ंया कपना कामगार वगा पयत पोचिवया जातात , हे
जनसंवादावरील िनय ंणाार े घडत े.
• वैयिक तरावरही िनय ंण असत े याार े ेक याला /ितला काय वाचायच े िकंवा
ऐकायच े आह े ते ठरवत े/िनवडत े. तो/ती मािहतीया एखाा भागावर िनयंण ठ ेवतो
िकंवा वतः पयत वेश क द ेतो.
१.१२ िविवध भागधारका ंवर जनस ंवादाच े परणाम ( Effects of mass
communication on different stakeholders )
जनसंवादाचा परणाम तण , वृ, मुले या सवावर वेगवेगया कार े होतो . हे मत, चचा
िकंवा मतदान वयोगटातील लोका ंया अयिधक कहर ेजारे राजकय िनण यांवर भाव
टाकू शकत े िनणय बदल ू शकत े. हे कपड े, अन, संगीताची चव , दुसया शदा ंत, ाहका ंया
वतनावर द ेखील भाव टाक ू शकत े. लहान िनण य अस ू ा िक ंवा यवसा य िनवडीसारख े
मोठे िनणय देखील जनस ंवादाया मायमात ून भािवत होऊ शकतात . समाजात मोठ ्या
माणावर पोहोचयाम ुळे, जनसंवादामय े मोठ्या ेकांना भािवत करयाची ताकद
आहे. हे वग, िलंग, जात िक ंवा थान िवचारात न घ ेता देखील अस ू शकत े. महामारी आिण
ऑनलाइन वगा ारे, िवायाना मोबाईल फोन कसा वापरायचा ह े मािहत आह े, परणामी ,
आही अशा िपढीमय े वेश करत आहोत , यांना लहान वयातच त ंानाची उपलधता
झालेली आहे. ा विधत वातवासह जनस ंवादाच े नवीन कार द ेखील आह ेत, कृिम
बुिमा उदयास घेत आह े याचा आगामी व षामये समाजावर मोठ ्या माणावर भाव
पडेल. आता आपण या करणातील द ुसया िवषयाकड े पाह, िवकास स ंवाद िवषयी पाहया .
१.१३ िवकास स ंेषण ( Development Communication )
१.१३.१ िवकास स ंेषणाचा अथ (Meaning of Development
Communication ) :
सकारामक सा मािजक बदल घडव ून आणयासाठी स ंवाद िया , पती आिण स ंकपना
वापरयाया सरावाला िवकास स ंेषण हणतात . िवकास स ंेषण हणज े सामािजक
िवकासाया गतीमय े मदत करयासाठी स ंवादाचा वापर . मािहतीचा सार आिण िशण , munotes.in

Page 8


मायमे आिण समाज
8 वतन बदल , सामािजक िवपणन , सामािजक ग ितशीलता , मीिडया विकली , सामािजक
बदलासाठी स ंेषण आिण सम ुदाय ितबता ही सव िवकास स ंेषण पतची उदाहरण े
आहेत. एकाइन चाइडस ने "िवकास िनयोजन आिण अ ंमलबजावणीमधील एक िशत
यामय े िवकास काय म आिण या ंची उि े य ांया िडझाइनमय े मानवी वतनामक
पैलूंचा अिधक प ुरेसा िवचार क ेला जातो ." अशी याया क ेली आह े.
िवकास स ंेषण ह े िवकासशील स ंकृतमधील सामािजक समया ंचे िनराकरण करयात
मदत करयासाठी धोरणामक स ंेषण वापरत े. मािहतीचा सार आिण िशण , वतन
बदल, सामािजक िवपणन , सामािजक गित शीलता , मायम विकली , सामािजक बदलासाठी
संेषण आिण सम ुदाय ितबता ही सव िवकास स ंेषण पतची उदाहरण े आहेत.
सामािजक गतीच े उेरक हण ून संवादाची श ओळखण े हणज े िवकास स ंेषण होय .
हे िवमान स ंेषण त ंानाचा वापर द ेखील करते आहे, तसेच सामािजक स ुधारणेसाठी
परणाम -चािलत पतसाठी िसा ंत वापरत े. िवकास स ंेषण ची याया िविश लय
ेकांसाठी उ ेशपूण संेषण हण ून देखील क ेली जाऊ शकत े जी मािहती क ृतीत
अनुवािदत करयास अन ुमती द ेते, याम ुळे जीवनाची ग ुणवा स ुधारते.
िवकास संेषण शात िवकासाया तवा ंशी देखील जवळ ून संबंिधत अस ू शकत े (याला
मािहती आिण त ंानाया वापराार े समुदायाची वाढ हण ून परभािषत क ेले जाऊ शकत े,
तसेच याया पया वरण आिण स ंसाधना ंना हानी न पोहोचवता ते उपािदत आदश िथती
राखयाची सम ुदायाची मता िवकिसत करत े ).
िवकास स ंेषण ह े य ेकाया आवडी , आवयकता आिण मता िवचारात घ ेणाया
कृतीया मागा वर करार साय करयाया उ ेशाने मािहतीची द ेवाणघ ेवाण हण ून देखील
पािहल े जाऊ शकत े. परणामी , एक सामािजक िया घडून येते.
तुमची गती तपासा (Check Your Progress )
१. िविवध भागधारका ंवर जनस ंवादाया परणामा ंची चचा करा.
२. िवकास स ंेषण परभािषत करा .
१.१३.२ िवकास स ंेषणाचा इितहास (History of Development
Communication ) :
िवकास स ंेषणाची स ंकपना १९४० या दशकात जगाया िविवध भागा ंमये हाती
घेयात आल ेया प ुढाकारा ंमये आढळ ू शकत े, परंतु ितीय िवय ुाया पा भूमीवर
उवल ेया आहाना ंमुळे याचा यापक वापर झाला . शैिणक णाली हणून संेषण
िवानाची वाढ १९५० या दशकात , डॅिनयल लन र, िवबर ॅम आिण एहर ेट रॉजस
यांया सवात महवप ूण समथ कांसह स ु झाली .
मायाझो (Manyozo ) (२००६ ) यांया मता न ुसार, इितहास सहा व ेगवेगया शाळा ंमये
िवभागला जाऊ शकतो , जसे क ेटन व ुड्स क ूल, लॅिटन अम ेरकन , इंिडयन , लॉस
बॅनोस, आिकन आिण सहभागी िवकास स ंेषण शाळा . munotes.in

Page 9


मास कय ुिनकेशन, डेहलपम ट
कयुिनकेशन
9 जागितक ब ँकेनेही यांया िवकास स ंेषण िवभागामाफ त या ेाचा चार करयात रस
घेतला आह े आिण ज ून २००८ मये िवकास स ंवाद साधन प ुतक कािशत क ेले आहे.
या िवषयातील इितहास , संकपना आिण यावहारक अन ुयोगा ंना स ंबोिधत करणार े
संसाधन हण ून समाव ेश केला आह े, या का रया अन ुयोगा ंमये वाढणा रे वारय
जागितक ब ँक दशवते.
१.१३.३ िवकास स ंेषणाया याया (Definitions of Development
Communication ) :
नोरा सी . वेल यांनी १९७२ मये "िवकास संवाद (डेहलपम ट कय ुिनकेशन)" हा शद
तयार क ेला, यांनी याची अशी याया क ेली, "मानवी स ंेषणाची कला आिण िवान जी
समाजाया गरबीया िथतीत ून गितशील सामािजक -आिथक िथतीत झाल ेया
िनयोिजत परवत नाशी जोडल ेली आह े ितची अशी वाढ याम ुळे अिधक समानता आिण
वैयिक स ंभायत ेचा मोठा ख ुलासा होतो ."
जागितक ब ँकेने िवकास स ंेषणाची याया "िवकास कपा ंमये धोरणामक स ंेषणाच े
एकीकरण " अशी क ेली आह े, जी वद ेशी वातिवकत ेया प ूण आकलनावर आधारत
आहे.
१.१३.४ भारतातील िवकास स ंेषण (Development Communication in
India ) :
भारतात अज ूनही ७० टके लोकस ंया ख ेड्यात राहत े. परंपरेने रेिडओचा वापर स ंवाद
साधयासाठी क ेला जातो . या मायमान े हवामान अहवाल , आरोयिवषयक इशार े
इयादार े लोका ंना वाचवल े आह े, िवशेषत: दुगम गावा ंमये, िजथे आजही योय रत े
नाहीत . सरकारया महवाया घोषणा , योजना लोका ंपयत पोहोचवयात र ेिडओ मदत
करतात . आजही , 'मन क बात ' हा रेिडओ काय म, सयाया प ंतधाना ंनी संबोिधत क ेला
आहे- िजथे देशातील जनत ेला वछ भारत अिभयान , वयंसेवा, जलस ंधारण, िफट
इंिडया, परीा िक ंवा मिहला समीकरण , पयावरण या ंसारया कोणया ेांमये एक
काम करायच े आहे य ाबल चचा केली जात े. तसेच संबंिधत समया आिण इतर कथा
यांवरहीचचा केली जात े. काही लोका ंना या ंया वतःया आयुयातील गोी र ेिडओार े
य करयाची स ंधी िदली जात े. भारतासारया व ैिवयप ूण देशात सामािजक
िवकासासाठी योजना ंची चचा अयंत महवा ची ठरते, येथे दूरिचवाणी , रेिडओ, वृपे
यांसारखी स ंेषणाची सयाची मायम े मदत करतात . पधा, नाटके, भूिमका, रेखािच े,
बॅनर या ंया मायमात ून दुगम शाळा ंमधील म ुलांपयत महवाच े सामािजक पोहोचवल े
जातात . कयुिनटी र ेिडओ हा अज ूनही गावा ंचा एक महवाचा भाग आह े जो गावातील
ाधायम , समया , गाणी, सण, गावाशी स ंबंिधत महवाच े िनणय याबल बोलतो आिण
भिगीत ेही ऐकवतो . हे रेिडओ गावकरी चालवतात .
हे कायम कस े हाताळल े जातात यासाठी एचआयही /एड्स काय मांया उदाहरणासह
िवकास स ंेषण कसे घडत े ते पाह. वेळोवेळी आधारभ ूत नम ुना सव ण क ेले जात आह े, munotes.in

Page 10


मायमे आिण समाज
10 पाठ्यपुतक, बॅनर, पॅफलेट, िहिडओ िलप , डॉय ुमटरी या वपात सामी िवकिसत
केली जात े आहे आिण वािष क भाव इयादच े िनयतकािलक म ूयमापन क ेले जाते आहे.
१.१३.५ िवकास स ंेषण स ंभाय टप े (Development Communication
Possible steps ) :
1. परिथतीच े ारंिभक म ूयांकन, ेक ठरिवण े.
2. संवाद साधयासाठी धोरण तयार करण े
3. संवादासाठी चचा थीम तयार करण े
4. संेषण पती , संेषणासाठी सािहय तयार करण े.
5. शेतात जाऊन स ंवाद साधण े
6. फडब ॅक / फडब ॅकचे मूयमापन करणे.
१.१३.६ आंतरराीय ीकोनात ून िवकास स ंेषण (Development
communication from International Perspective ) :
आधी चचा केयामाण े, जागितक तरावरही िवकास स ंवादाच े महव लात आल े आहे.
दळणवळणाया वाढीसाठी आ ंतरराीय म ंचांनी अन ेक उपम हाती घेतले आहेत याप ैक
काही पाहया –
१. द इंटरनॅशनल ोाम फॉर द ड ेहलपम ट ऑफ कय ुिनकेशन (IPDC) हा एक स ंयु
रा श ैिणक , वैािनक आिण सा ंकृितक स ंथा (UNESCO) कायम आह े जो
गरीब राा ंमये मास मीिडयाया वाढीला चालना द ेयावर ल क ित करतो .
२. युनायटेड नेशस जनरल अस लीने १० िडसबर १९४८ रोजी मानवी हका ंया
साविक घोषणापातील कलम १९ हा ठराव २१७ A. (III) हणून वीकारला आिण
घोिषत क ेला. येकाला मत आिण अिभय वात ंयाचा अिधकार आह े; या
अिधकारामय े हत ेप न करता मत े ठरिवयाच े आिण कोणयाही मायमाार े आिण
सीमांची पवा न करता मािहती आिण कपना शोधण े, ा करण े आिण दान करयाच े
वातंय समािव आह े, असे यात हटल े आहे.
३. १९७७ , UNESCO ने इंटरनॅशनल किमशन फॉर द टडी ऑफ क युिनकेशस
ॉलेसची थापना क ेली, याला म ॅकाइड किमशन द ेखील हटल े जात े आिण
याचे अय , सीन म ॅकाइड आह ेत. आयोगाला तपास करयासाठी आिण
युनेकोला अहवाल द ेयासाठी तीन वषा चा कालावधी द ेयात आला होता .
४. 'मेनी हॉइस ेस, वन वड ' हा अहवाल न ंतर ऑटोबर १९८० मये बेलेड
असलीला द ेयात आला . िनकषा या परणामी , UNESCO ने इंटरनॅशनल ोाम
फॉर कय ुिनकेशन ड ेहलपम ट (IPDC) ची थापना क ेली. कायमाया
वेबसाइटन ुसार, "मायमा ंसाठी ता ंिक आिण मानवी स ंसाधन े वाढव ून, सामुदाियक munotes.in

Page 11


मास कय ुिनकेशन, डेहलपम ट
कयुिनकेशन
11 मायमा ंची थापना कन आिण व ृसंथा आिण सारण स ंथांचे आध ुिनककरण
कन िवकसनशील राा ंमये जनस ंवादाची साधन े मजब ूत करयासाठी त े
अितवात आणल े गेले आहे."
५. नोहबर १९८७ मये पॅरस य ेथे झाल ेया सव साधारण परषद ेत, युनेकोन े आपली
मुख योजना , कयुिनकेशन इन द सिह स ऑफ म ॅन सु ठेवयाच े आवाहन क ेले,
यामय े यान े पुी केली क "संवादाया ेातील िवमान असमतोल द ूर करण े
हळूहळू आवयक आह े. िवशेषतः पायाभ ूत सुिवधांचा िवकास , लोकांचे िशण , आिण
िवकसनशील द ेशांमये उपादन आिण सार मता ब ळकट कन आिण मािहतीया
मु वाहाला ोसाहन द ेऊन हे घडिवता य ेऊ शकत े."
६. यूएन जनरल अस लीया ज ून २००४ या सात , "एक नवीन , अिधक याय आिण
अिधक भावी जगाया थापन ेला चालना द ेयाया आद ेशासह " संयु रा
सावजिनक मािहती धोरण े आिण ियाक लापांचे पुनरावलोकन करयासाठी सिमती
कायम ठ ेवयाचा िनण य घेयात आला . मािहती आिण स ंेषण आद ेशचा उ ेश शांतता
आिण आ ंतरराीय समज बळकट करण े आिण म ु अिभसरण आिण मािहतीचा
यापक आिण अिधक स ंतुिलत सार आिण िशफारशी करण े यावर आधारत आह े."
अिधक वत ं था िनक आिण वद ेशी मायमा ंचे संरण करण े हे याचे उि होत े.
तुमची गती तपासा :
1. िवकास स ंवादाार े आपण आ ंतरराीय समया सोडव ू शकतो अस े तुहाला वाटत े
का?
2. िवकास स ंेषणाया िविवध चरणा ंवर चचा करा.
१.१४ सारांश (Summary )
या करणात आही जनस ंवादाची स ंकपना समज ून घेयापास ून स ुवात क ेली.
िलटलजॉन आिण फॉस या ंनी पािहल ेया जन संवाद ही "िया आह े याार े मीिडया
संथा मोठ ्या लोका ंपयत संदेश तयार करतात आिण सारत करतात , ती िया याार े
ते संदेश शोधल े जातात , वापरल े जातात , समजल े जाता त आिण ेकांना भािवत क ेले
जाते". या करणामय े िंट मायम , ॉडकाट मायम , आउटडोअर आिण ािझट
मायम ,, िडिजटल मायम ,/नवीन मायम , ॉडकाट मायम , आउटडोअर आिण
ािझट मायम आिण िडिजटल मीिडया /नवीन मीिडया यासारया उपलध मायमा ंया
िविवध कारा ंची चचा केली आह े. भांडवलदार , ायोजक , सरकार , संपादक , अहवाल
िकंवा ेक या ंसारख े िनणय घेणारे आिण याच बरोबर , सारमायमा ंवर कोण िनय ंण
ठेवते यावरही या करणात चचा आहे.

करणाचा द ुसरा िवभाग िवकास स ंवादािवषयी आह े. नोरा सी . वेल या ंनी १९७२ मये
"िवकास स ंवाद" हा शद तयार क ेला आिण या ंनी याची याया अशी क ेली क , "मानवी
संेषणाची कला आिण िवान समाजाया गरबीया िथतीत ून गितशील सामािजक -
आिथक िवकासाशी िनयोिजत परवत नाशी जोडल ेले आह े. अिधक समानता आिण munotes.in

Page 12


मायमे आिण समाज
12 वैयिक स ंभायतेचा मोठा उलगडा यातून होतो." भारतात अज ूनही ७० टके लोकस ंया
खेड्यात राहत े. परंपरेने रेिडओचा वापर स ंवाद साधयासाठी क ेला जातो . याने हवामान
अहवाल , आरोयिवषयक इशार े इयादार े लोका ंना वाचवल े आह े, िवशेषत: दुगम
गावांमये, िजथे आजही योय रत े नाहीत . अशा कार े, िवकास स ंेषण ही अशी गो आह े
जी समाज स ुधारयासाठी िक ंवा सामािजक समया सोडवयासाठी वापरली जाते.
१.१५ (Questions )
1. जनसंवादाया कारा ंवर एक टीप िलहा आिण जनस ंवाद आिण िनय ंणाबल चचा
करा.
2. जनसंवादाया िसा ंतांची चचा करा.
3. संेषणावर एक टीप िलहा .
4. िवकास स ंवादाया इितहासावर चचा करा.
5. डेहलपम ट कय ुिनकेशनया याया आिण ड ेहलपम ट कय ुिनकेशनबल बोलणाया
आंतरराीय म ंचांची चचा करा.
१.१६ संदभ (References )
1 https://www.mba -notes.com/2020/06/Defin ition-of-Communication.html
1 https://courses.lumenlearning.com/introductiontocommunication/
chapter/defining -mass -communication/
1 https://leverageedu.com/blog/types -of-mass -communication/
1 https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/7164/1/Unit -3.pdf
1 https://www.britannica.com/topic/communication/The -psychology -of-
communication
1 https://www.igi -global.com/dictionary/building -knowledge -without -
borders/7411
1 Servaes, J. (200 3). Approaches to development communication . Paris:
Unesco.
1 https://www.mygov.in/campaigns/mann -ki-baat/
https://www.caluniv.ac.in/academic/JMC/Study/DC.pdf
1 Wilkins, K. G., & Mody, B. (2001). R eshaping development
communication: Developing communication and communicating
development. Communication Theory , 11(4), 385 -396.


munotes.in

Page 13

13 २
लोकस ंकृती- मायम आिण समाज , जनस ंकृती, मायम
आिण समाज
घटक रचना
२.० उिे
२.१ परचय
२.२ संवादाच े पारंपारक कार
२.३ लोकाचा अथ
२.४ संकृतीचा अथ
२.५ लोकस ंकृती - मायम आिण समाज
२.६ लोकस ंकृती आिण िशण
२.७ लोक संकृती आिण पयटन
२.८ लोकस ंकृती आिण सोशल मीिडया .
२.९ लोक मायम आिण िनवडण ूक
२.१० जनसंकृती
२.११ जनसंकृती मीिडया
२.१२ जनमायम आिण िशण
२.१३ जन-सांकृितक उपादन े
२.१४ जन-मायम हणून सामािजक मायम
२.१५ लोक मायम आिण जन-मायम यातील फरक
२.१६ जनसंकृतीचे भिवय
२.१७ सारांश
२.१८
२.१९ संदभ munotes.in

Page 14


मायमे आिण समाज
14 २.०उि े
● लोकस ंकृती आिण जनसंकृती यांचा अथ समजून घेणे.
● लोकस ंकृती आिण जनसंकृती मायम कार यांयातील परपरस ंवाद
अयासण े.
● या परपरस ंवादाशी संबंिधत समया आिण या वपा ंया भिवयाबल जाणून
घेणे.
२.१ परचय
या करणात दोन मुय िवषया ंची चचा आहे. पिहला िवषय हणज े मायम वप हणून
लोकस ंकृती आिण याचे समाजावर होणार े परणाम तर दुसरा िवभाग मायम वप
हणून जन-संकृती आिण याचे समाजावर होणार े परणाम यावर ल कित करतो . लोक
वप हे संवादाया मुलभूत कारा ंशी संबंिधत असू शकते. जनसंकृतीकड े णालीच े एक
वप हणून पािहल े पािहज े, जे मोठ्या माणावर लोक एकतर उपभोा िकंवा उपादक
हणून वापरतात . हे वतमान आहे आिण नेहमी बदलत आिण िवकिसत होत आहे. आपण
या दोन कारा ंमधील परपरस ंवाद देखील तपास ू. या िवषया ंचा अयासमात समाव ेश
करयात आला आहे कारण आपयाला समाजशााच े िवाथ हणून सामािजक बदला ंचे
िनरीण आिण अयास करणे आवयक आहे. सारमायमा ंारे मोठ्या माणावर
सामािजक बदल घडवून आणल े जातात . हे समाज बदलयास मदत करते. मािहती युग
हणून ओळखया जाणाया काळात आपण जगत आहोत . परणामी , या समया ंचा
अयास करणे अयंत महवाच े बनते.
२.२ संवादाच े पारंपारक कार
लोकस ंकृती, सारमायम े आिण समाज यांया परपरस ंवादाबल जाणून घेयाआधी ,
भूतकाळात ानाची देवाणघ ेवाण कशी होते हे आधी समजून घेतले पािहज े. पूवया काळी
ढोल पारंपारकपण े मािहती सारत करयासाठी वापरला जात असे, यामय े एक माणूस
वा वाजवत असे आिण राजान े िदलेला संदेश सारत करत असे. अगदी भारतीय
पौरािणक कथांमये, असे देव/पा होते यांनी एका ेातून दुसया देशात िकंवा एका
लोकात ून दुसया लोकात मािहती िदली. िवतीण संकुले असल ेली मोठी मंिदरेसुा ानाच े
भांडार हणून काम करतात . मंिदराया िभंतवर अनेक देशी भाषांमधील िशलाल ेख
आढळतात .या िशलाल ेखांमये कोणाला िकती जमीन देयात आली , रेशनची मािहती,
आिण परसराया आजूबाजूया कथा आिण पुराणकथा ंचा समाव ेश आहे. जुया भारतीय
सयत ेत असे संग घडले आहेत क िजथे राजांनी सुंदर गाणी आिण किवता तयार
करणाया कलाकारा ंना जमीन िदली आहे. हे िशणत यांया कायाचे दशन
करयासाठी लांबचा वास करत असत. आही पाम व ृाया पानांवरील मािहतीचा मागोवा
देखील ठेवला आहे. कबूतरांचा उपयोग युाया योजना ंबल मािहती देयासाठी िकंवा
मदत िमळवयासाठी शू देशांया सीमेवर दुसया रायापय त पोहोचयासाठी मािहती munotes.in

Page 15


लोकस ंकृती- मायम आिण समाज ,
जनसंकृती, मायम आिण समाज
15 देयासाठी केला जात असे.लनाच े ताव आिण ेमपेही एकेकाळी कबुतरांनी नेली.
भूजपांवर छापल ेले संदेश देयासाठी कबुतरांया पायांचाही वापर केला जातो.
पूव हेिनसमय े एक िभंत होती यावर बातमी िलिहली जायची . अशा बातया
वाचयासाठी काही नाणी लागतात . हे छापखायाचा शोध लागयाप ूवच होतं. दुसया
शदांत, 'ान संवाद' हा नवीन नसून तो जुना आिण ाचीन आहे. आता आपण धड्याया
पिहया मुख िवषयाकड े आपल े ल वळवूया: लोकस ंकृती, मीिडया आिण समाज .
लोकांया याय ेसारया मूलभूत गोपास ून सुवात कया .
२.३ लोकाचा अथ
लोकस ंकृती बहधा मूळ, असल आिण शु असयासोबतच समाजाया मुळाशी अिधक
जोडल ेली असत े.
ॲलन डंडेस हे लोककथा ंचे संथापक मानल े जातात . ते या िवषयातील एक िस िवान
आहेत यांनी या शाखेया िवकासात महवप ूण योगदान िदले आहे. उदाहरणाथ ,
'लोकसािहयाचा अथ' हे यांया एका महवप ूण पुतकाच े शीषक आहे. लोक सामायतः
शेतकरी िकंवा ामीण लोकांशी संबंिधत असतात आिण ते भूतकाळाशी देखील जोडल ेले
असतात . तथािप , तो िनदशनास आणतो क शहरवासीया ंकडेही लोककथा आहे, जी संपत
नाही िकंवा न होत नाही, परंतु संदभाया आधार े सतत तयार केली जाते िकंवा पुहा
शोधली जाते. ते पुढे हणतात क "लोक" हणज े "िकमान एक सामाय वैिश्य असल ेया
लोकांचा कोणताही गट." यांना जोडणारा घटक काय आहे याने काही फरक पडत नाही—
तो एक सामाियक यवसाय , भाषा िकंवा धम असू शकतो —काय महवाच े आहे क एक गट
आहे... याया वतःया परंपरा आहेत. यात लोककथा िविवध पांत येतात, असेही
यांनी नमूद केले. लोककथा , दंतकथा , पौरािणक कथा, बालगीत , सण, लोकन ृय आिण
गाणे, यमक, खा पाकक ृती, पारंपारक नावे आिण आवाज ही यांची काही उदाहरण े
आहेत. (डंड्स, १९६५ :२-३). आता संकृती हणज े काय याचा िवचार कया .
२.४ संकृतीचा अथ
िटीश मानवव ंशशा एडवड टायलर (१८७१ , पृ. १ ) यांया मते, संकृतीची याया
"ान, ा, कला, कायदा , नैितकता , सवय आिण समाजाचा एक सदय हणून माणसान े
िमळवल ेया इतर कोणयाही मता ंचा समावेश असल ेली सवसमाव ेशकता " अशी केली
जाऊ शकते. . संकृती ही वेगळी अशासाठी असत े क ती कालांतराने वाढते, मानवी -
िविश असत े आिण िपढ्यानिपढ ्या पुढे जाते. दुसया कार े सांगायचे तर ती संचयनम
आहे. ती कालांतराने बदलत राहते.
२.५ लोकस ंकृती - मायम आिण समाज
"लोक" हा शदच िववािदत आहे; जे आज लोकमाय मानल े जाते ते उा लोकमाय मानल े
जाणार नाही. तंान आिण पायाभ ूत सुिवधांया वापरान े आधुिनककरण झालेया
समाजा ंना लोकस ंकृती नसते असे हणता येईल का? वैकिपकरया , यांया कोणयाही munotes.in

Page 16


मायमे आिण समाज
16 पती लोक पती नाहीत. देवांचे आमंण, मरण , पूवजांची पूजा, शेतात काम करणार े
मजूर आिण माता आपया मुलांसाठी अंगाईगीत गाणे ही सव लोकस ंकृतीची मूळे आहेत.
हे फॉम नंतर मोठ्या ेकांशी संवाद साधयासाठी वापरल े जातील . पारंपारक लोक
मायमा ंचे वप हे सामाय लोकांचे लाइह परफॉम स आहेत.या कारया मायमा ंचे
सामय हे आहे क ते खेड्यातील सामािजक आिण सांकृितक जडणघडणीत जल ेले
असतात . जागकता वाढवण े आिण िवकास संकपना संेषण करणे यासह िविवध
उेशांसाठी याचा वापर केला जाऊ शकतो . वातंयाया लढाईतही लोकि य मायमा ंनी
महवाची भूिमका बजावली . भारतासारया देशाचे सदय हे आहे क येक रायाच े वेगळे
लोककला कार आहेत, जसे क महाराात लावणी आिण पोवाडा आिण कामीरमय े
फ (फ) वसंत ऋतुया सुवातीला सादर केले जाते. िवल ू प (बो सॉग) हे एक
पारंपारक तिमळ गाणे आहे याचा उपयोग लोक नायका ंची शंसा करयासाठी केला
जातो आिण एनजीओन े जनजाग ृती करयासाठी ते दक घेतले आहे.यगान , नौटंक,
कथा-कतन आिण कठपुतळी शो यांसारख े लोककला कार भारतभर पाहायला िमळतात .
लोककला कार आपया जीवनात जल ेले आहेत, गुंफलेले आहेत आिण भारतासारया
वैिवयप ूण देशात िपढ्यानिपढ ्या जोपासल े जातात . आपया समाजातील
लोकस ंकृतीया िविवध पैलूंवर एक नजर टाकूया.
२.६ लोकस ंकृती आिण िशण
नुकड नाटक , याच े भाषांतर "पथ-नाट्य" असे केले जाते, हा भारतातील लोक मायम
कारांपैक एक आहे. हे आजही सरास वापरल े जाते. या फॉमचा वापर एन.एस.एस
वयंसेवक (राीय सेवा योजना ) करतात जे हंडा था, एड्स मोहीम आिण लािटकया
वापरािव सामािजक संदेश देयासाठी यांचा वापर करतात . दरवष , अंदाजे दहा िदवस ,
िवाथ िशिबर हणून समुदायांमये राहतात , समूह तयार करतात आिण गावोगावी परफॉम
करतात . काही महािवालय े लोककथा ंमये बॅचलर, माटस आिण डॉटर ेट पदवी
कायम देखील देतात. लोककथा एक ानशाखा हणून वतःया युजीसी नेट/सेट
चाचया आहेत, या सहायक ायापक होयासा ठी उीण झाया पािहज ेत. या
िवषयावर अिधक अयास , दतऐवजीकरण आिण ेीय तपासणीसाठी देखील वाव आहे.
संकृती मंालयाकड ून अनेक िशयव ृी िदया जातात आिण संपूण भारतातील संहालय े
तसेच युनेको िविवध ेात िनधी उपलध कन देतात. यावन िशती चे महव लात
येते. सयाची परिथती समजून घेयासाठी आधी भूतकाळाबल जाणून घेतले पािहज े.
वसाहती संशोधका ंनी िविवध लोकसािहय , कथा, मौिखक ऐितहािसक कथा, पुराणकथा
आिण िवधी यांचे दतऐवजीकरण केले आिण यांचे यांया वतःया भाषेत भाषांतर
करयाच े हे एक ाथिमक कारण आहे.
२.७ लोक संकृती आिण पयटन
पयटनाया कारणातव , लोककला कार, रेखािच े, चाल आिण गीते यांचा सांकृितक
तीक हणून उपयोग केला जातो. अतुय भारत सारया पयटनासाठी जािहराती आहेत,
यात सेिलिटचा समाव ेश आहे. साथीया रोगांसारया अयािशत काळात थािनक
पयटनाला अिधक ोसाहन िदले गेले आहे. पयटन हे वैिश्यपूण आहे कारण ते थािनक munotes.in

Page 17


लोकस ंकृती- मायम आिण समाज ,
जनसंकृती, मायम आिण समाज
17 समुदायाया कमाईमय े थेट योगदान देते. धािमक िवधी करयासाठी लोक वारंवार धािमक
थळा ंना भेट देतात; परणामी , थािनक लोक वषभर काम करतात. ेणीय थळे
पाहयासाठी आिण संकृतीबल जाणून घेयासाठी येणारे परदेशी पाहणे देशाया
अथयवथ ेला चालना देतात. परणामी , हे लोक वप आहे जे अयागता ंना ामीण
भागात आकिष त करते, जे यांना यांया वतःया घरात सापडत नाही. परणामी ,
भूतकाळातील िचहक असल ेया या वपा ंचे जतन करणे आता गंभीर बनले आहे.
अशाकार े, लोकस ंकृतीया दशनांचा उपयोग थािनक नसलेया ेकांना देशाची
परंपरा देयासाठी केला जातो.
तुमची गती तपासा
१. संवादाच े पारंपारक कार प करा
२. संकृतीया अथाची अथ चचा करा
२.८ लोकस ंकृती आिण सोशल मीिडया
लोककला कार सया यु-ट्यूब आिण फेसबुक सारया लॅटफॉम वर अपलोड केले जात
आहेत. एकेकाळी िविश लोकस ंयेपुरते मयािदत असल ेले अनेक कला कार आता
कोणासाठीही खुले आहेत. लोकांनी पूव खाजगीत केले जाणारे आयािमक समारंभ
देखील अपलोड केले आहेत. याची अनेक कारण े असू शकतात , यापैक एक हणज े रेकॉड
जतन करणे. दुसरे, लोक कारा ंची पोचपावती िमळवण े हे याचे उि आहे, जे वषानुवष
नाकारल े गेले आहे. सोशल मीिडयावर लोक या पतीन े िशकतात , शेअर करतात ,
सहभागी होतात आिण एकमेकांशी संवाद साधतात ते सतत बदलत असतात . थािनक
अिभयया पारंपारक कारा ंना पूरक करयासाठी लोक तंानाचा वापर वाढवत
आहेत. परणामी , पारंपारक आिण नवीन मायम कारा ंमये िडिजटल संपक वाढला
आहे. आभासी लोकस ंकृतीची उपलधता आिण िनिमती आपण आधीच पाहत आहोत .
लोकिय संगीतकार लोकगीत े वापरतात , जी नंतर इटााम वापरकया ारे रील आिण
यु-ट्यूब शॉट्सया पात तयार केली जातात - 'काचा बदाम' आिण आसामी गाणे 'गदा
फूल' ही दोन उदाहरण े आहेत. तथािप , या गायाच े मूळ लेखक - लोक कलाकार - यांना
अनेकदा थेट लाभ िमळत नाही, जसे क आिथक भरपाई , आिण यांया राहणीमानात
नेहमीच सुधारणा होते असे नाही.
२.९ लोक मायम आिण िनवडण ूक
लोकमायम अजूनही सामायतः िनवडण ुका, रॅली आिण चारा ंमये वापरल े जातात
कारण ते सामाय लोकांना आकिष त करते. िवरोधी पाया कमकुवतपणाच े पीकरण
देयासाठी आिण वतःया पाया तेजाचे समथन करयासाठी राजकय भाषणा ंमये
'लोक हणी' वापरया जातात . ती लोकांची भाषा आिण िवचार असयान े राजकारणी
वारंवार लोकांसमोर तीचा वापर करतात . कारण ती लोकांची भाषा आहे, ती मोठ्या
ेकांना आकिष त करते. रॅली, पोटस आिण इतर सािहया ंमये लोकगीत े, िचहे आिण
नायक असतात . तंान आिण परंपरा एक कसे राह शकतात हे ते मायम दाखवत े. munotes.in

Page 18


मायमे आिण समाज
18 तुमची गती तपासा
१. लोक मायम आिण िशण समजाव ून सांगा
२. लोकस ंकृती आिण सोशल मीिडया वर चचा करा
िवभाग २
२.१० जनस ंकृती
"मास कचर " हा शद सांकृितक कलाक ृतना सूिचत करतो या मोठ्या माणात
उपािदत केया जातात आिण मोठ्या ेकांना िवकया जातात . िचपट , दूरिचवाणी
मािलका , लोकिय कादंबरी, वतमानप े, मािसक े, लोकिय संगीत, मनोरंजन उपादन े, घर
आिण घरगुती उपादन े आिण कपडे ही काही उदाहरण े आहेत. हे फॉम वारंवार यांिक
पतीन े बनवल े जातात . दुसया मागाने सांगायचे तर, याचा हेतू नफा-चािलत आहे आिण
कमोिडटी ेिडंग िनयमा ंचे पालन करतो . एकिजनसीपणाच े तव येथे देखील लागू केले आहे.
ही उपादन े यापक ेकांना आकिष त करयासाठी िडझाइन केलेली आहेत.
जागितककरणान े लोकिय संकृतीचा चेहरा बदलला आहे िकंवा यावर लणीय परणाम
केला आहे. अडॉन आिण होरख ेमेर सारया िवाना ंनी मानवावर मोठ्या माणावर
संकृतीया मानिसक भावांचे वणन करयासाठी "संकृती उोग " सारया संकपना
तयार केया आहेत.
२.११ जनस ंकृती मीिडया
येथे मास हणज े जन, हे मोठ्या जनसंयेस संदिभत करते. मोठ्या ेकांपयत
पोहोचयाचा याचा उेश आहे. या कारची मायम े िकंवा फॉम कमी लोकांऐवजी यापक
ेकांना लय करते. पााय जगात औोिगककरण आिण यांिककरणाम ुळे एका नवीन
कारया सामूिहक सांकृितक मायमा ंची सुवात झाली. िंिटंग ेस मशीनचा शोध ही
पिहली पायरी होती. याने णालीमय े सामािजक बदल घडवून आणला , याम ुळे
कोणालाही सांकृितक उपादना ंमये वेश करणार े ाहक हणून ओळखल े जाऊ शकते.
याचे अनुकूल आिण ितकूल असे दोही परणाम होतात . नकारामक परणामा ंमये
मायमा ंया पारंपारक वपा ंना संभाय हानी आिण उपभोगवादी , भांडवलशाही
समाजाचा िवकास समािव आहे यामय े मोठ्या संयेने लोकांया िवचारा ंवर सा
असल ेया अपस ंयाक यच े वचव आहे. जनसा ंकृितक-आधारत सारमायमा ंची
आज जगभरात भावशाली श आहे. उदाहरणाथ , उठयावर पिहली गो हणज े
वतमानप े, फोनवरील बातया िकंवा रेिडओवरील बातया . परणा मी, जनसंकृती आिण
ेक यांयात खूप जवळच े आिण वातिवक नाते िनमाण झाल े आहे. आता उपलध
चॅनेलची संया मास मीिडयाचा भाव दशवते. २०२१ पयत, भारतात ९१५ सॅटेलाइट
टेिलिहजन चॅनेल िनमाण झाल े आहेत. पाायीकरण , औोिगककरण आिण लोकांमधील
उपभोग वादाची वाढ मोठ्या माणावर सांकृितक मायमा ंमये झाली. फुरसतीया वेळेवर
आता सारमायमा ंचा खूप भाव होता. ँकफट कूल आिण कचरल टडीजन े एक
िशत हणून मास कचरची िवतृत चचा केली आहे. औोिगकरणा नंतरया युगात, munotes.in

Page 19


लोकस ंकृती- मायम आिण समाज ,
जनसंकृती, मायम आिण समाज
19 वतुमान संकृतीचा परणा म मोठ्या माणावर उपादन आिण मोठ्या माणात साराार े
मोठ्या माणात उपभोगासाठी वतू तयार करयात येतो. हे च पााय देशांमये सु
झाले आिण नंतर िवकसनशील देशांमये पसरल े. उदाहरणाथ , 'अमेरका गॉट टॅलट' सारख े
रअॅिलटी कायम, याचा उगम पिमेतून झाला आहे, तो संपूण भारतात आिण अनेक
ादेिशक भाषांमये पसरला आहे.
२.१२ जनमायम आिण िशण
२००० या दशकाया उराधा पासून, भारतात बॅचलर इन मास मीिडया आिण
अॅडहटा यिझंग सारख े नवीन पदवी कायम सु केले गेले. पारंपारकपण े, वािणय , कला
आिण िवानातील यांया संबंिधत वैिश्यांसह बॅचलर पदवी हा एकमेव पयाय होता.
तथािप , उोगातील संभावना वाढयामाण े, नवीन अयासम िवकिसत झाले आहेत
यांना िवाया मये जात मागणी आहे. या अयासमा ंया वाढीम ुळे कामगार
बाजारप ेठेतील कुशल कामगारा ंची गरज देखील वाढल ेला िदसून येते. हे िवाथ वतमानप े
आिण टेिलिहजन यांसारया पारंपारक पकारता चॅनेलमय े काम करतात , परंतु ते
ओटीटी लॅटफॉम वर देखील काम करतात आिण यु ट्यूब आिण इतर सोशल मीिडया
लॅटफॉम वर यांचे वतःच े सािहय तयार करतात .
२.१३ जन-सांकृितक उपादन े
मास मीिडया मोठ्या संयेने लोकांवर भाव टाकू शकतो . पुतके, वतमानप े, मािसक े,
संगीत, रेिडओ, िचपट , दूरदशन, इलेॉिनक गेस, मनोरंजन े, इंटरनेट आिण सोशल
मीिडया ही सव सांकृितक उपादना ंची उदाहरण े आहेत. आजकाल जवळजवळ येक
घरात एक दूरदशन संच आढळ तो. टेिलिहजन नसयास , एक मोबाइल फोन िकंवा रेिडओ
पुरेसे आहे. जर ते यांयापाशी नसेल तर ते अाप खरेदी क इिछतात . मास कचरवर
ल कित करणारी मायम े आिथक्या अिधक ेरत आहेत; ती जलद आिण
पधामक आहेत. बाजाराया आदेशानुसार हे कधीकधी रेिटंगवर चालत े. हे संघष िकंवा
उड्डाणाया कपन ेवर चालत े — सनसनाटीपणा , ासंिगकता आिण वेळ हे सव वतुमान
संकृती-आधारत मायमा ंमये महवप ूण चल आहेत.आजया जगात , टेिलिहजन यूज
चॅनेल बातया संेषक आिण मनोरंजनाच े ोत दोही हणून काम करते. मीस, ट्िवटर,
फेसबुक आिण इंटााम पोट्सचा वापर पारंपारक यूज आउटल ेट्सारे केला जाऊ
लागला आहे, कारण यांचा मोठ्या माणावर वापर केला जात आहे. जागितक नेते,
भारतीय नेते, आमदार , यावसाियक अिधका री आिण इतर आज जलद आिण सहज संवाद
साधयासाठी Twitter हँडल वापरतात . संवाद आिण अिभय कशी िवकिसत झाली हे
यावन िदसून येते.
२.१४ जन-मायम हणून सामािजक मायम
सोशल मीिडयाचा आवाका प करयासाठी आपण एक साधे उदाहरण वापया -
मी मुंबईत आलो तेहा रेवे ळावन घसरली होती. या िदवशी मी वास करत होतो
आिण मुंबई सलला होतो. मी मुंबई सल येथील एका नारळ िवेयाकड े ताडी munotes.in

Page 20


मायमे आिण समाज
20 िपयासाठी गेलो होतो. आमया संभाषणादरयान याने मला याचे हॉट्सअॅप चॅट
दाखवल े आिण पुढे हणाल े, "बघा, दुबई आिण आखाती देशांतील लोकांनी मुंबई ेनचे
रेकॉिडग पाठवल े आहे." ते आपयाप ेा जात ानी आहेत. या उदाहरणाार े,
अनौपचारक ेातील कामगार सोशल मीिडयाचा कसा वापर करतात हे आपण पाह
शकतो . ती एक लोकिय सांकृितक वतू हणून िवकिसत झाली आहे. याचे एक
पीकरण हणज े साधा वापरकता इंटरफेस आिण मािहतीच े अनुसरण आिण देवाणघ ेवाण
करयाची मानवी इछा. आधुिनक मीिडया लॅटफॉम या वेगाने काय करतात ते
अिवसनीय आहे आिण अगदी ऐकव बातया देखील वरीत पस शकतात .
'िटक टॉक'ची लोकियता दाखवत े क मूलभूत िहिडओ बनवणार े लॅटफॉम िकती लवकर
िवकिसत होतात आिण लोकांवर परणाम क शकतात . येथे लात ठेवयाची महवाची
गो हणज े यया कपना आिण वतनाचा इतरांवर कसा भाव पडतो हे अयासण े.
उदाहरणाथ , अयिधक ऑनलाइन वापर, वैयिक िचपट ऑनलाइन कािशत करणे
िकंवा नवीन कपडे आिण मेकअप . यच े आचरण बदलत े आिण मुलांया वतनावरही
परणाम होतो. वतणुकतील बदल जसे क जलद समाधानाची इछा आिण वातिवक
जगाप ेा आभासी कृिम जगाला ाधाय . बाहेर उहात खेळयाप ेा यांया
इलेॉिनसमय े जात वेळ घालवणाया मुलांवर याचा भाव पडतो . यामुळे य
मानिसक आिण शारीरक ्या भािवत होतात .
तुमची गती तपासा
१. सामूिहक सांकृितक उपादन े प करा
२. तुमया मते, मास कचरच े भिवय काय आहे ?
२.१५ लोक मायम आिण जन-मायम यातील फरक
लोक मायम हे वेगळे आहे कारण क लोक वतःला ओळखतात . ती यची ओळख ,
कुटुंब, मुळे, संकृती आिण घराशी जोडल ेली असत े. हे कधीकधी िपढ्यानिपढ्या पुढे
पाठिवल े जाते. राे पारंपारक फॉम आिण पतशी जोडतात आिण संहालय े थापन
कन , उसव ायोिजत कन , िशयव ृी दान कन आिण कलाकार आिण
िवाया ना शैिणक मदत देऊन यांचे संवधन करयासाठी पावल े उचलतात . जतन,
परंपरा आिण था हे परवत नशील आहेत जे यावर परणाम करतात . हे मुय वाहातील
मायमा ंया िव आहे, िजथे सव काही सयाया लोकियत ेवर कित आहे.
एककडे पैसा, डेटा, हेतू आिण लोकियता तर दुसरीकड े, सांकृितक उपादन िटकून
राहील क नाही हे ठरवणार े पैलू आहेत. कमी िकमतीच े इंटरनेट आिण मोबाईल फोनया
यापक वापराम ुळे पारंपारक मायमा ंची मागणी कमी झाली आहे, अशीही िचंता आहे.
ेक एका बटण पुश िकंवा वाइपारे यांया बोटांया टोकावर जलद समाधान आिण
िवतृत पयायांची अपेा करयासाठी िवकिसत झाले आहेत.
munotes.in

Page 21


लोकस ंकृती- मायम आिण समाज ,
जनसंकृती, मायम आिण समाज
21 लोकस ंकृती अवल ंिबतांची उपजीिवकाही जनसंकृतीमुळे न होते िकंवा भािवत होते.
उदाहरणाथ , टेिलिहजनची लोकियता वाढयाम ुळे लोककलाकारा ंची मागणी कमी झाली
आहे. मािलक ेमाण े लोककला कारा ंमये ेकांचे ल वेधून घेयासाठी दर तीन
िमिनटा ंनी लायम ॅस नसतो . लोककला ंमये सनसनाटी सतत वापरली जात नाही.
यावसाियक खेळाडूंया तुलनेत सरकारी दूरिचवाणी वािहया ंची संया कमी झाली आहे,
याम ुळे लोक मायमा ंचे वप कमी झाले आहे. तरीही , जमापास ून लनापय त, सव
जीवनच समारंभांमये पारंपारक कारा ंचा वापर केला जातो. ते मानवी सयत ेचे तसेच
इितहासाच े िचण करतात . दुसरीकड े, लोक कलाकार उपेित आहेत आिण आपला
उदरिनवा ह करयासाठी धडपडत आहेत.
२.१६ जनस ंकृतीचे भिवय
'मेटाहस डेहलप ' सारया ऑगम टेड रअॅिलटी लॅटफॉस हणून NFTs मोठ्या
माणात वापरया जातील . कालांतराने ते जात माणात सेवन क ेले जाणार े पदाथ
बनतील . िविवध णालमय े रोबोट्सचा वापर घडत असल ेया घडामोडी हेच सूिचत
करतो . िंट मीिडया आता ल वेधयासाठी िडिजटल मायमा ंशी पधा करत आहे. नवीन
चॅनेल देखील वतं वेबसाइट हणून तयार होत आहेत आिण युट्युब सारया
लॅटफॉम वर सदयता मॉडेलारे वाढत आहेत. मायमा ंया िडिजटल वपाया
वाढीम ुळे, पााय देशांतील काही वृप गृहांनी आपल े दरवाज े बंद केले आहेत. हे सव
दशिवते क सामूिहक संकृती सतत पधा करत असत े आिण ती याया ेकांया
आवडी आिण गरजांशी जुळवून घेते.
२.१७ सारांश
लोकांची याया बघून आही या करणाची सुवात केली. लोककल ेचे जनक अलन
डंडेस, 'लोककथाचा अथ' या यांया पुतकात हणतात क लोकसाधारणपण े शेतकरी
िकंवा ामीण लोकांशी संबंिधत आहे; ते भूतकाळाशी देखील जोडल ेले आहे. तथािप , शहरी
लोककथा नाहीशी होत नाही िकंवा मरत नाही हे तो दाखवतो ; याऐवजी , परिथतीया
आधार े ते सतत तयार केले जाते िकंवा पुहा शोधल े जाते. ते पुढे हणतात क "लोक"
हणज े "िकमान एक सामाय वैिश्य असल ेया लोकांया कोणयाही गटाचा ." जोडणारा
पैलू काय आहे याने काही फरक पडत नाही - तो एक सामाय यवसाय , भाषा िकंवा धम
असू शकतो - काय महवाच े आहे क समूहाची वतःची परंपरा आहे. लोककथा िविवध
पांत येतात, असेही यांनी नमूद केले. लोककथा , दंतकथा , पौरािणक कथा, बालगीत ,
सण, लोकन ृय आिण गाणे, यमक, खा पाकक ृती, पारंपारक नावे आिण आवाज ही काही
उदाहरण े आहेत. भारतातील लोककला कारा ंमये यगान , लावणी , िवल ू प (बो गाणे),
कथकली , पपेट शो आिण इतरांचा समाव ेश होतो. येक रायात लोककला िवपुल आहेत.
िनवडण ुकदरयान संवाद साधयासाठी आिण दूषण, ाचार , लािटक आिण एड्स
यांसारया सामािजक समया ंबल जागकता िनमाण करयासाठी या फॉमचा वापर
केला जातो. थािनक ान िपढ्यानिपढ ्या हतांतरत होत असयान े, लोक मायमा ंचे
वप अिधक यापक आहे. munotes.in

Page 22


मायमे आिण समाज
22 सामूिहक संकृती समजून घेणे यावर अयायाया दुसया िवभागाचा भर आहे.
औोिगककरण आिण यांिककरणावर आधारत सयता सामूिहक संकृती िनमाण
करते. मास कचरमय े टेिलिहजन , रेिडओ आिण इंटरनेट सारया गोचा समाव ेश
होतो. मास कचर मीिडयावर मागणी आिण सनसनाटी , तसेच दूरदशन आिण
जागितककरण यांचा भाव आहे. मेटाहस आिण NFT सारखी ऑगम टेड रअॅिलटी हे
लोकिय संकृतीचे भिवय आहे. आही जनसंकृतीया लोक मायमा ंया िवरोधाभासी
वपाकड े देखील पािहल े, कारण दोघांनी संवाद साधयास सुवात केली आहे. तथािप ,
लोकस ंकाराचा लोकस ंगीतकारा ंया उपजीिवक ेवर नकारामक परणाम झाला आहे.
२.१८
1. लोकगीताचा अथ आिण याचा समाजावरील भाव प करा
2. मायम वप आिण याचे भिवय हणून जन- संकृतीची चचा करा
3. लोक आिण जनसंकृती यातील फरक मायम हणून समजाव ून सांगा
२.१९ संदभ
 1 https://www.library.illinois.edu/sshel/specialcollections/folklore/
definition/
 1https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/7263/1/Unit -3.pdf
 1Blank, T. J. (2012). Folk culture in the digital age: The emergent
dynamics of human interaction. University Pr ess of Colorado.
 1mass culture. Oxford Reference. Retrieved 2 Mar. 2022, from
https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803
100138730
 1https://www.statista.com/statistics/1177588/india -number -of-satellite -
tv-channels/
 1Jacobs, N. (1960) . Introduction to the Issue “Mass Culture and Mass
Media.” Daedalus, 89(2), 273 –277.
http://www.jstor.org/stable/20026570
 1Zhen, L. I. U. (2016). Relationship Between Mass Media and Mass
Culture: Frankfurt School and Cultural Studies School. Canadian
Socia l Science, 12(1), 23 -28.
 1https://www2.palomar.edu/users/lpayn/115/GC115 -Understanding -
Media -and-Culture -An-Introduction -to-Mass -Communication. pdf
 1 https://www.library.illinois.edu/sshel/specialcollections/folklore/
definition/

munotes.in

Page 23

23 ३
कायवादी, िचिकसक , राजकय अथयवथा आिण
सामािजक रचनावाद
घटक रचना
३.० उिे
३.१ परचय
३.२ मीिडया बाबतीत ीकोन
३.२.१ कायवादी ीकोन
३.२.२ िचिकसक मायम िसांत
३.२.३ मास वाद आिण राजकय अथयवथा
३.२.४ सामािजक रचनावाद
३.३ सारांश
३.४
३.५ संदभ
३.० उि े
● मायमा ंशी संबंिधत िविवध िकोना ंची िवाया ना ओळख कन देणे
● मायमा ंशी संबंिधत िविवध ीकोना ंचा िवतार करणे
३.१ परचय
"मीिडया " हा शद लॅिटन शद "Medium (मेिडयम )" पासून आला आहे, जो आधुिनक
सयत ेया संेषणाया साधना ंचा संदभ देतो. लोकांना अचूक आिण संतुिलत मािहती देणे
ही मायमा ंची भूिमका आहे.
अिलकडया दशकात जगभरातील जनतेला िविवध मायम े उपलध कन देयात आली
आहेत. मॅयुअल कॅसस यांया मते उर अवाचीन समाज हणज े नेटवक सोसायटी होय.
मायम आिण तंानासह एखाा यचा परपरस ंवाद अनेक िभन पे घेऊ शकतो .
तंानाची ेणी सोयापास ून ते जिटलत ेपयत आहे. आपण आपया आजूबाजूला आिण
आपया मालकया येक उपकरणावर मीिडया पाहतो . य ईमेल, सोशल नेटविकग munotes.in

Page 24


मायमे आिण समाज
24 साइट्स आिण पोटबल उपकर णांवर वापरया जाणार ्या िविवध इटंट मेसेिजंग
ऍिलक ेशसार े परपरस ंवादाया जिटल णालीमय े जोडया जातात .
३.२ मीिडया बाबतीत ीकोन
३.२.१ कायवादी ीकोन
कायवादी िवचारसरणीन ुसार, समाजातील येक घटक एकमेकांशी जोडल ेला असतो
आिण समाजाया एकूण कायामये योगदान देतो. कायामक ीकोनान ुसार, मीिडया हे
एक यावसाियक उपादन आहे जे यच े मनोरंजन करते, सामािजककरण करते आिण
भिवयातील गटांना मानके, नैितकता आिण िवचारसरणी िशकवत े. सारमायमा ंारे
मोठ्या राीय कायमांया वेळी यना सांकृितक िनयमा ंबल देखील अयावत
ठेवले जाते. कायवादी िकोनान ुसार, संपूण समाजासाठी काय उिचत आिण योय आहे हे
िशकवयासाठी मायमा ंचा वापर केला पािहज े.
मटनचे योगदान
मटनने जनसंवाद कायाची याया एकतर कट ( मॅिनफेट) िकंवा अय (लॅटेट) अशी
केली आहे.
कट (मॅिनफेट) फंशस मीिडयाच े यमान आिण हेतुपुरसर भाव आहेत. दुसरीकड े,
अय (लॅटेट) फंशस अशी आहेत जी अवांिछत आहेत िकंवा यांचे िनरीण करणे
कठीण आहे, िकंवा जे अनावधानान े अितवात आल ेले आहेत आिण यांचे परणाम हे छुपे
आहेत.
उदाहरणाथ , वतूंची िव करणे आिण उपादना ंया मागणीला चालना देणे हे दोही
मायमा ंया मॅिनफेट फंशसच े घटक आहेत, याम ुळे यवसाया ंन नफा होतो. राजकय
अफवा , चुकची मािहती आिण गधळ पसरवण े हे एक उदाहरण आहे, कारण िडिजटल
वपामुळे संपूण तपास करयासाठी आवयक असल ेले िव उभे करयाच े कोणत ेही
यावहारक मायम सहजासहजी वापरता य ेत नाही.
दुसरीकड े, सु मायम काय, िलंग िकंवा वांिशक ढया सुढीकरणाार े, तसेच काही
अपस ंयाका ंया उपेितत ेारे यथािथती कायम ठेवयाचा संदभ देतात. परणामी , ही
कायणाली अनेकदा यथािथती का राखली जाते हे प करयात मदत करते.
उदाहर णाथ, जेहा राजकय अपयश आिण ाचाराचा येतो तेहा लोकांचे 'वॉचडॉग '
हणून मायम े काम करतात .
मायमा ंची काय
१. पयावरणीय िनगराणी ठेवणे: जगभरात घडणाया येक गोीचा मागोवा ठेवणे आिण
मानवी समाजाला मािहती देणे हे मायमा ंचे सवात महवाच े काय आहे. सारमायम े
जनतेला मािहती देयासाठी आिण यांयासाठी महवाया िवषया ंया िवतृत मािहतीच े
िवेषण करयासाठी जबाबदार असते. munotes.in

Page 25


कायवादी, िचिकसक, राजकय अथयवथा आिण सामािजक रचनावाद
25 सारमायम े लोकांना काय करावे याबल सूचना देऊन सामािजक सुयवथा राखयास
मदत करतात . सावजिनक गधळ कमी करयासाठी संकटाया वेळी तसे करणे आवयक
असत े.
उदा. नैसिगक आपी , युे आिण साथीया रोगांमये, सारमायमा ंची जबाबदारी
लोकांना मािहती देणे आिण लोकांना काय चालल े आहे आिण ते कशी मदत क शकतात
याबल मािहती देऊन जागकता वाढवण े आहे. सारमायमा ंनी पुरेशी साथ िदली तर
आपीत ून वाचण े शय आहे.
२. समाजातील िविवध घटका ंना जोडण े: हे काय मायम समाजातील िविश घटका ंची
िनवड कशी करते यायाशी संबंिधत आहे. समाज या कार े बातया पाहतो आिण यावर
ितिया देतो, तसेच याचा अथ कसा लावला जातो, यावर याचा परणाम होतो.
सारमायम े राजकय समया , घटना , सावजिनक धोरण आिण इतर िवषया ंचे िचण कसे
करतात याचा देखील काही माणात लोकांया ीकोनांवर भाव पडतो .
ते यांया युिवाद आिण सादरीकरणा ंमये काही िवषय तयार करतात आिण य
करतात . उदाहरणाथ , िहएतनाम युाया मीिडया कहर ेजमुळे लोकांचे मत भािवत
झाले. अनेक अमेरकन लोकांनी पराभूत झालेया संघषात सैय पाठवयास िवरोध
करया स सुवात केली. सेिमिटक िवरोधी चार मोिहम ेत, िहटलरन े मायमा ंचा मोठ्या
माणात वापर केला.
३. सांकृितक सारण : सांकृितक हतांतरण हणज े िविवध िनयम, आिण संकपना
िशित करणाया मायमा ंया मतेचा संदभ देते जे लोकांना ितिब ंिबत करतात आिण
िपढ्यानिपढ ्या यांचे सारण सुिनित करतात . हे आहाला आमची मूये, ा आिण
परंपरा भावी िपढ्यांपयत नेयाची परवानगी देऊन समाजीकरणास मदत करते. खरंच,
आपण आयुयभर मायमा ंारे समाजीकरण आिण सामािजककरण करतो . सव कारची
मायम े आपयाला चांगले आिण इ काय आहे, तसेच वेगवेगया परिथतीत कसे
बोलाव े, कसे वागाव े आिण ितिया कशी ावी हे िशकवत े. बहतेक भागांसाठी,
टेिलिहजन शो या समाजात ते सारत केले जातात ते ितिब ंिबत करतात आिण
दशकांना यांचा सांकृितक वारसा समजून घेयात मदत करतात . मुलांचे दूरिचवाणी
कायम चांगले वतन आिण नैितक मूयांना ोसाहन देयासाठी बनवल े जातात .
४. करमण ूक: मायमा ंचे मनोरंजन मूय हे मायमाच े पपण े िदसणार े काय आहे.
मीिडयाच े हे लोकिय काय लोकांना तणावम ु करयात मदत करयाया मायमा ंया
मतेचा वापर करत े. मीिडया या मनोरंजन कायाचे मीिडयाच े सकारामक आिण
नकारामक दोही परणाम होऊ शकतात . खराब -गुणवेया सामीवर वारंवार टीका
केली जाते, परंतु याचे इतर फायद े आहेत जसे क लोकांना नवीन परिथती अनुभवयात
मदत करणे, भावना जागृत करणे आिण यांचे येय साय करयात यांना मदत करणे.
लोक या कार े यांचा मोकळा वेळ घालवतात यावन या कायाचे महव िदसून येते. हे
तंान लोकांना संवाद साधयाया आिण वत:साठी एक नवीन सोशल नेटवक तयार
करया या, इंटरनेट गेिमंगपासून ते िविवध ऍिलकेशस एसलोर करया या नवीन
आिण आकष क संधी दान करते याम ुळे ते वतःला यत ठेवतात. munotes.in

Page 26


मायमे आिण समाज
26 उदाहरणाथ , टेिलिहजन लोकांना इहट पाहयाची परवानगी देतो जे ते अयथा पाह
शकणार नाहीत िकंवा यात सहभागी होऊ शकणार नाहीत . िशवाय , ऑनलाइन मोड,
आभासी मीिटंसने अशी परिथती िनमाण केली आहे यामय े एखाा यला
साीदार होयासाठी शारीरकरया उपिथत राहयाची आवयकता नाही. परंतु
याऐवजी यांया वतःया भौितक थानाया आरामात उपिथत राह शकतात .
५. यावसाियक : येक कुटुंब टेिलिहजन पाहयात िकंवा इंटरनेटवर सिफग करयात
बराच वेळ घालव त असयाम ुळे, िविवध यावसाियक संथा आिण कॉपर ेट हाऊस ेस या
डला वापरयासाठी रोखयासाठी उगवल े आहेत. उपादना ंची िव वाढवयासाठी
ाहका ंना आकिष त करणे यांयासाठी सवात सोयीच े आहे (िनस न २०१२ ).
उपादना ंया जािहराती आिण िवपणनासाठी मीिडया हे सवात भावी साधन हणून
ओळखल े जाते. जािहराती होिडग, सावजिनक परवहन , िचपट आिण शैिणक संथांवर
िदसू लागया आहेत आिण ा कंपया दशकांकडून डेटा गोळा करतात आिण यानुसार
यांना लय करतात . संथेला यांया उपमा ंचे िनयोजन करयात मदत करयासाठी
ायोजकवाची यवथा िमळत े.
६. जीवन बदलणार े: तंानाच े अनेक कार, जसे क मीिडया , आपल े मनोरंजन करतात
आिण मािहती देतात. तंानाच े अनेक कार , जसे क मीिडया , आपल े मनोरंजन करतात
आिण याचबरोबर यापारीकरणासाठी यासपीठ दान करतात आिण आपणास
समाजीकरण करयाची परवानगी देतात. उदा. काही संशोधन े, सूिचत करतात क लपणा
हा इलेॉिनक उपकरणा ंया वाढया वापराम ुळे िनयिमत ियांना कमी करयाशी संबंिधत
आहे. तंानाच े काही कार , समाजाया मायमा ंया वचवाचे छुपे काय िनःसंशयपण े
करतातच , पण तंानाच े सवात य काय हणज े आपल े जीवन बदलण े, कधीकधी
नाटकयरया देखील ह े घडत े.
कायवादी िसांत समाजाया आिण यया गरजांया संदभात सामािजक पती आिण
संरचनांचे वणन करतो. समाजाला परपरस ंबंिधत कायरत तुकड्या िकंवा उपणालची
एक णाली हणून पािहल े जाते, यापैक येक तुकडी एकंदर सातय आिण सुयवथ ेत
योगदान देते. यापैक एक नेटवक मीिडया मानल े जाऊ शकते. लोकिय समज ुतीनुसार,
संघिटत सामािजक कृतीसाठी समाज आिण सामािजक वातावरणाची कमी-अिधक अचूक,
सातयप ूण, आधार देणारी आिण सवसमाव ेशक ी जतन करणे आवयक आहे.
जरी समाजशाामय े कायशीलता मुयव े समाजावर सोडून िदली गेली असली तरी, ती
िविवध वपात मायम ीकोन हणून जगते आिण मीिडया संशोधन समया परभािषत
करयात आिण सोडवयात भूिमका बजावत े. हे अजूनही काही वणनामक हेतूंसाठी
उपयु आहे आिण ते मास मीिडया आिण समाज यांयातील दुवा समजून घेयासाठी एक
संरचना देते.
या शदाला जनसंवादाची साधन े आिण यांचे ेक या दोहार े सुिस आिण
यापकपण े िवतरत होयाचा फायदा आहे. मीिडयाची सामािजक काय ओळखण े हणज े
लासव ेलया मते, आजया संेषणाया मुय भूिमकांमये पयावरणीय पाळत ठेवणे, munotes.in

Page 27


कायवादी, िचिकसक, राजकय अथयवथा आिण सामािजक रचनावाद
27 यांया पयावरणाला ितसाद देयासाठी समाजाया घटका ंचा परपरस ंबंध आिण
सांकृितक वारशाच े सारण ही होत . मायमांया िवघटनाच े िविवध परणाम समजून
घेयासाठी , राइटन े या मूलभूत संरचनेचा िवतार कन मनोरंजनाचा चौथा आवयक
मायम काय हणून समाव ेश केला.
राजकय आिण कॉपर ेट चारासाठी जनसंवादाचा यापक उपयोग ितिब ंिबत करयाया
उेशाने पाचया घटकाया जोडणीसह समाजातील मायम काय बलया मूलभूत
कपना ंचा संह आपण ओळख ू शकतो : समाज आिण आसपासया वतमान घटना ंची
मािहती जग आिण सा संबंध सूिचत करते.
गत करणे, नावीय आणण े आिण जुळवून घेणे मायमा ंमुळे सोपे झाले आहे. सहसंबंध
इहट्स आिण डेटाची याया , याया आिण िटपणी कन यांचा अथ िनित करणे.
थापन केलेया ािधकरणा ंना आिण मानदंडांना समथन देणे. समाजीकरण , एकमत
िनमाण करणे हे अवघड काम आहे. ाधाय याा बनवण े आिण यांचे सापे महव
दशवणे सातय उपसंकृती आिण नवीन सांकृितक बदल ओळखण े, बळ संकृतीशी
खरे राहन मूयांचा सामाय संच तयार करणे आिण िटकव ून ठेवणे, मनोरंजन आनंद,
िवचिलत करणे आिण आराम करयाच े साधन दान करणे इ. आपण या इव्हटना यापक
रेिटंग देऊ शकत नाही िकंवा यांया सापे वारंवारतेबाबत कोणत ेही दावे क शकत
नाही. मीिडया फंशन (िकंवा उेश) आिण िविश सामीमधील संबंध अचूक नसतो
कारण एक फंशन दुसया फंशनला ओहरल ॅप करते आिण तीच मािहती एकािधक
फंशस देऊ शकते.
मीिडया सामी या अयासान ुसार, मुय वाहातील मायमे गंभीरतेपेा बळ आदशा ना
अिधक अनुप आिण समथन देणारी आहेत.
यवसाय , याय यवथा आिण लोकशाही राजकारण यांसारया महवाया संथांवर
मूलभूत टीका टाळण े यासह हे समथन अनेक पे घेते; सामािजक शीषथानी िवभेदक
वेश दान करणे; आिण सुण आिण कठोर परमाया मंजूर मागाने यश िमळिवणाया ंचे
तीकामक कौतुक करणे आिण नकार देणार्यांना ितकामक िशा करणे इ. याची काय
आहेत.
ान आिण कॅट्झ यांचे हणण े आहे क मोठे सामािजक कायम जे वारंवार जगभरातील
मोठ्या ेकांना आकिष त करतात ते सामािजक संबंध जोडतात जे अयथा आभावान े
आढळ ू शकतात .
तथाकिथत "मीिडया इहट्स" या परणामा ंपैक एक हणज े ते समाजातील मुख य
आिण िवषय यांची ितमा उंचावतात . आणखी एक सामािजक संबंधांबल आहे: 'आही
पािहल े आहे क कयुिनटा आिण सौहाद हे पारंपारकपण े अणुयु - आिण बर्याचदा
मोठ्या माणात िवभािजत - जवळजवळ येक घटना असल ेया समुदायांमधून
उवतात '. हे िनकष लात घेता, हे आय कारक नाही क भावा ंवरील अयासात असे
फारस े पुरावे िमळाल े नाहीत क मीिडया , यांचे सव ल गुहेगारी, संवेदना, िहंसा आिण
िवचिलत वतनावर कित आहे, सामािजक , िकंवा अगदी वैयिक , गुहेगारी आिण munotes.in

Page 28


मायमे आिण समाज
28 अयविथतपणा फंशनिलट मीिडया िथअरीवर िजतका जात िवास ठेवतो, िततके
सामािजक िवघटनकारी भाव गृहीत धरणे कमी वाजवी होते.
तरीही , थेट आघाताया परिथतीत , हा सैांितक ीकोन वापरला जाऊ शकतो . येक
सामािजक यवथा अपयश िकंवा ुटीसाठी असुरित आहे, आिण "िडसफ ंशन" हा शद
वाईट िदसणाया परणामा ंचे वणन करयासाठी तयार केला गेला आहे. मायमा ंना
समाजात प उि नसयाम ुळे, ते इतर संथांया तुलनेत खराब होयास जात वण
असतात आिण यांचे िनराकरण करणे अिधक कठीण असत े. तथािप , एखादी बाब कायम
आहे क नाही हा जवळजवळ नेहमीच यििन कारणातव वादातीत असतो .
उदाहरणाथ , गंभीर मायम े महवप ूण वॉचडॉग हणून काम क शकतात , परंतु ते याच
वेळी अिधकार आिण राीय एकामता देखील कमी क शकतात .
३.२.२ िचिकसक मायम िसा ंत
'िचिकसक मायम िसांत' याया उथानाचा शोध तथाकिथत "नवीन डाया " िवचारा ंशी
संबंिधत तवा ंनी िचिकसक िसांतात शोधला . १९२० आिण १९३० या दशकात
याला ँकफट कूल असे नाव देयात आले. ँकफट कूल चा िचिकसक िसांत हा
मूळचा नव-मास वादी आिण हेगेिलयन होता आिण याने सकारामक , मुय वाहातील
सामािजक िवान आिण तवान यावर जोरदार टीका केली. परणामी , िवसाया
शतकातील उदयोम ुख "मास मीिडया " चे िवेषण करया चा ँकफट कूलया
िको नाने एक भकम पाया घातला .
मायम राजकय अथयवथ ेचे वप जे यांया काळात िवकिसत झाले ते कदािचत
ँकफट कूलया िचिकसक िसांताचे (औोिगक संकृतीया नंतरया
समालोचनाार े) सवात जवळच े सैांितक वंशज आहेत.
तथािप , १९६० आिण १९७० या दशकात ितपध मास वादी याया ंनी ँकफट
कूलया आिण राजकय अथयवथ ेया िकोनातील अथवाद, घटवाद आिण
िनधारवाद यावर वाद घालयास सुवात केली. बिमगहॅम िवापीठाया सटर फॉर
कंटेपररी कचरल टडीज (CCCS) ने या आंदोलनाच े नेतृव केले. अलथ ूजर आिण
ासी यांया कायावर आधारत , बिमगहॅम कूलने संरचनामक आिण सांकृितक
मास वाद िवकिसत केला.
CCCS ने िचिकसक मायम अयासामय े सेमीओिटक आिण एथनोािफक पतचाही
ामुयान े वापर क ेला, रोलँड बाथस आिण िलफड गीट्झ सारया िसांतकारा ंवर
िवचार िचित केले आिण परणामी मीिडया ेकांया कपना या ँकफट कूल आिण
राजकय अथशाा ंया िवचारा ंपेा खूप िभन ठरया . १९७० या दशकाया
उराधा त आिण १९८० आिण १९९० या दशकात , बिमगहॅम कूलचा िचिकसक
मायम िसांत, ीवादी िसांत आिण राजकारण , तसेच िचिकसक वंश िसांताशी
जवळून संबंिधत होता; ते पोटचरिलझम , पोट-मॉडिन झम, पोट-मास वाद आिण
उर-वसाहतवाद यांयाशी संवाद आिण वादिववादा ंमये गुंतले आिण "सांकृितक
अयास " या संि शीषकाखाली आंतरराीय तरावर ते िवत ृत झाल े. munotes.in

Page 29


कायवादी, िचिकसक, राजकय अथयवथा आिण सामािजक रचनावाद
29 अनेक िचपट िसांतकारा ंनी "संवादाच े मायम " हणून िसनेमाचे पदनाम नाकारल े आिण
अनेक िचिकसक मायम िसांतकारा ंनी (िकमान दीघ काळासाठी ) टेिलिहजनशी
संलनता नाकारली याने अनेक िचिकसक मायम िसांताला वाव िदला आिण दूरदशन
अयासाया ेाला जम देयास मदत केली िवशेषतः १९७० आिण १९८० या
दशकात . जरी मनोिव ेषणाच े िविवध घटक सवसाधारणपण े िचिकसक मायम
िसांतामय े सादर केले गेले आहेत आिण काही तरावर अयास सारत केले गेले
आहेत, तरीही अनेक वषापासून िचपट िसांत (कदािचत िसनेमॅिटक उपकरणाया
िविशत ेमुळे) मनोिवेषणामक ीकोन वापरला गेला नाही.
३.२.३ मास वाद आिण राजकय अथयवथा
जरी काल मास ने केवळ ेस हे खरे मास मीिडया होयाप ूवचे समजल े असल े तरीही
भांडवलशाही समाजातील मीिडया समालोचनाचा मास वादी वारसा आजही लागू आहे.
मडॉक आिण गोिड ंग यांनी मास वादी-ेरत मीिडया िवेषणाच े अनेक कार ओळखल े
जे आजया गंभीर राजकय अथशाात िवलीन झाले आहेत. ' मीिडयाया मास वादी
िवचारा ंया कथानी सेचा मुा आहे. आधुिनक काळात , भांडवलदार उोजका ंारे
मायमा ंया मालकया अिधक एकात ेकडे झालेया वृीचा पुरावा तसेच अशा संघिटत
मायमा ंया सामीमधील पुराणमतवादी वृचे बरेच परपरस ंबंिधत पुरावे या मतांना
समथन देतात.
िवसाया शतकात , मास वादी मायम िसांताया सुधारणावादी आवृयांनी भौितक
संरचनांपेा कपना ंवर अिधक ल कित केले. यांनी अशा वैचारक परणामा ंवर ल
कित केले क मीिडया शोषणामक संबंधांचे 'पुनपादन ' कन , हाताळणी कन , तसेच
भांडवलशाहीच े वचव आिण कामगारा ंया अधीनता ेणीला कायद ेशीर ठरवून साधारी
अिभजात वगाया िहताच े ितिनिधव करते. मास ने सारमायमा ंना मोठ्या माणावर
उपादन िय ेया इतर पैलूंसह 'िव' िकंवा पूण सामािजक रचना लादताना पािहल े जी
इ आिण जाचक दोही आहे. एकूणच, मास वादी िसांताचा संदेश प आहे, तरीही
बरेच अनुरीत आहेत.
मास वादी परंपरेत, मास मीिडयाच े समीक एकतर चार आिण गैरयवहार उघड
करयाच े हयार वापरतात िकंवा काही कारया सामूिहक मालक िकंवा पयायी
मायमा ंची आका ंा बाळगतात . राजकय अथयवथा िसांत हा मास वादी िसांताचा
सवात महवाचा वतमान वारस आहे. िसांत हा एक सामािजक ्या गंभीर ीकोन आहे
जो अथशा आिण समाज यांयातील संबंधांवर ल कित करतो तसेच मीिडया
उोगा ंची रचना आिण गितशीलता तसेच यांची वैचारक सामी यावरही भाय करतो .
यामुळे, मायमस ंथेकडे सरकारशी घ संबंध ठेवणाया आिथक यवथ ेचा एक
अिवभाय भाग हणून पािहल े पािहज े. वतं मायमा ंचे ोत गमावण े हा याचा एक
परणाम आहे. सवात फायद ेशीर बाजारप ेठांवर ल कित करणे, जोखीम टाळण े आिण
कमी फायद ेशीर बाजारप ेठांमये कमी गुंतवणूक या मायमा ंया जबाबदाया आहेत.
ीकोनाचा फोकस एक आिथक िया हणून मीिडया ियाकलापा ंवर आहे, याम ुळे
कमोिडटी चा एक राजकय -आिथक ीकोन बनला आहे. munotes.in

Page 30


मायमे आिण समाज
30 यावसाियक मायम े यांया ाहका ंना काय िवकतात हे जवळजवळ नेहमीच खाीशीर
असत े. इंटरनेटया बाबतीत सया राजकय अथयवथ ेची पत वापरली जात आहे.
मीिडया यवसाय आिण तंानातील गती, तसेच कठोर मास वादी ीकोनाया कृपेने
झालेया पतनान े, राजकय -आिथक िसांताची ासंिगकता लणीयरीया िवतारली
आहे. थम, जगभरात मीिडया एकात ेत वाढ झाली आहे, मालक श मोजया हातात
कित झाली आहे आिण इलेॉिनक हाडवेअर आिण सॉटव ेअर उोगा ंमये
िवलीनीकरण अिधक सामाय होत आहे.
दुसरे, टेिलकय ुिनकेशन आिण ॉडकािट ंग यांयात वाढते अिभसरण होत आहे, परणामी
जगभरात "मािहती अथयवथा " िवकिसत होत आहे. ितसरे, 'िनयंण', 'खाजगीकरण '
िकंवा 'उदारीकरण ' या नावाखाली सारमायमा ंया सावजिनक ेात आिण
संेषणावरील थेट सावजिनक िनयंणात घट झाली आहे. राजकय -आिथक िसांताचा
मूलभूत परसर बयाच काळापास ून बदलल ेला नाही, जरी अनुयोगा ंची ेणी
नाटकयरया िवतारली आहे. अथशाातील गंभीर राजकय -आिथक िसांत िनयंण
आिण तकशााच े मुय ताव महवप ूण आहेत.
मायमा ंची रचना मेदारी वण आहे. मायमा ंया मालकचे जागितककरण होत आहे.
खाजगी िहतस ंबंधांया बाजूने दळणवळणातील सावजिनक िहत मागे टाकल े जाते आहे.
३.२.४ सामािजक रचनावाद
बजर आिण लकमन यांया 'द सोशल कशन ऑफ रॲिलटी' या पुतकाया
काशनान े सामािजक िवानामय े एक यापक आिण महवाचा कल िनमाण केला, याला
सामािजक बांधकामवाद हणून ओळखल े जाऊ लागल े. 'वातिवकता ' या कपन ेत,
कृतीसाठी पयाय तसेच िनवडवर सवसाधारण भर िदला जातो. मानवी कलाकारा ंनी
सामािजक वातव िनमाण केले पािहज े आिण याला अथ िदला पािहज े. या यापक
संकपना इतर सैांितक कपना ंवर अवल ंबून, िविवध मागानी य केया गेया आहेत
आिण या िवसाया शतकाया उराधा त मानवी िवानामय े मूलभूत ितमान बदल
दशिवतात .
बहसंय लोक याला वातव मानतात यावर मास मीिडया भाव पाडतो ही एकंदर
धारणा , अथातच, चार आिण िवचारधारा िसांतांमये जल ेली एक ाचीन धारणा आहे.
सारमायमा ंारे रावाद , देशभ , सामािजक अनुपता आिण िवास णालीची
िनिववाद, परंतु कधीही न संपणारी जािहरात ही सव सामािजक बांधणीची उदाहरण े मानली
जाऊ शकतात . नंतरया िचिकसक िसांताने वातिवकत ेया िनवडक आिण पपाती
िकोनाच े एक अितशय भावी पुनपादक हणून मीिडयावर अशा वैचारक लादया ंना
िवरोध करयाया आिण ितकार करयाया शयत ेचा पुरकार केला. िवचारसरणीया
मुद्ायितर , िवचारधारा , बातया , मनोरंजन आिण सारमाय मांमधील लोकिय
संकृती, तसेच लोकांया मताला आकार देयासाठी काम करताना सामािजक बांधणीवर
बरेच ल कित केले गेले आहे. munotes.in

Page 31


कायवादी, िचिकसक, राजकय अथयवथा आिण सामािजक रचनावाद
31 बातया ंया बाबतीत , सारमायमा ंचे अयासक या िनकषा पयत पोहोचल े आहे क
वातिवकत ेचे िच' जे बातया सादर करायच े आहे ते नेहमीच तयामक मािहती आिण
िनरीणाया तुकड्यांपासून बनलेली एक िनवडक रचना असत े आिण िविश ेम,
कोनात ून ितला अथ िदलेला असतो . ी, िकंवा ीकोन . या िया ंारे घटना , लोक,
मूये आिण कपना थम परभािषत केया जातात िकंवा िविश रीतीन े समजया जातात
आिण यांना महव आिण ाधाय िदले जाते, (सामायत : मास मीिडयाार े)
वातिवकत ेया िवतृत ितिनिधवाची इमारत बनवत े, यांना सामािजक रचना हणून
संबोधल े जाते. चिलत पॅराडाइमया समालोचनाच े अनेक भाग आहेत आिण यापुढील
िविवध आवाजा ंमधून तयार केलेले एक संिम िच आहे जे नेहमी सहमत नसते. हे सव
शिशाली मायमा ंया कपन ेला दुबल बनवत े.
हायपोडिम क िसरंज िकंवा ‘मॅिजक बुलेट’ याचा नेहमीच अपेित परणाम होईल अशा
मायमा ंया सुवातीया कपना अपावधीतच अपुरी असयाच े दाखवया त आले.
अनेक दशका ंपासून हे प झाले आहे क मास मीिडयावर एकदा ेय िदयावर यांचे थेट
परणाम होत नाहीत . सवसाधारणपण े, 'पयायी ितमान ' समाजाया एका वेगया
ीकोनावर आधारत आहे, जो सयाया उदारमतवादी -भांडवलशाही यवथ ेला याय ,
अपरहाय िकंवा मानवत ेया पतन अवथ ेत याची आका ंा बाळग ू शकते ती वीकारत
नाही. ते सामािजक जीवनातील तकसंगत-गणनामक , उपयुतावादी ितमान तसेच
मायम चालवयाचा एकमेव िकंवा सवम माग हणून हे यावसाियक मॉडेल नाकारत े.
एक पयायी तवान आहे जे आदश वादी आिण कधीकधी युटोिपयन देखील आहे, परंतु
आदश समाजयवथ ेचे कोणत ेही काय केलेले मॉडेल नाही. मीिडया सामीमय े समािव
असल ेले िनित अथ असे आह ेत याने अंदाज लावता येयाजोगा आिण िनरीण
करयायोय भाव पाडला आहे. याऐवजी , आपण सामािजक परिथती आिण
ाकया या िहताया काशात िडकोड करयाच े संकेत आिण रचना करयाचा अथ
िवचारात घेतला पािहज े. दुसरे, मास मीिडया संथा आिण संरचनांचे आिथक आिण
राजकय वप राीय आिण आंतरराीय तरावर पुहा तपासल े गेले पािहज े.
जसजसा िचिकसक नमुना िवकिसत झाला आहे, तसतस े ते पीकरण कामगार -वगाया
दडपशाहीवर ल कित करयापास ून िविवध कारया दडपशाही , िवशेषत: तण,
पयायी उपसंकृती, िलंग आिण वांिशकत ेया यापक आकलनाकड े वळले आहे. ितसर े, हे
बदल अिधक "गुणामक " अयासाकड े वळयाशी संबंिधत आहेत, मग ते संकृती, वचन
िकंवा मास मीिडयाया वापराया एथनोाफया ेात असो. याला वारंवार 'भािषक
वळण' हणून संबोधल े जाते कारण ते भाषा आिण समाज यांयातील नातेसंबंध
तपासयात पुनजीिवत वारय ितिब ंिबत करते तसेच वातिवकत ेची तीकाम क
मयथी खरोखरच वातिवकत ेपेा संशोधनासाठी अिधक महवप ूण आिण उपलध आहे
असा िवास दशिवते. नमुना िवकिसत झाला.

munotes.in

Page 32


मायमे आिण समाज
32 ३.३ सारांश
मागील युिनटमय े, आपण मास मीिडयाया ीकोना ंया संदभात िविवध िवचारसरणच े
परीण केले. कायवादी, िचिकसक , राजक य अथयवथा आिण सामािजक
रचनावादाया ीकोनात ून केलेया ा परीणान ंतर हे आता अगदी प झाले आहे क
मास मीिडया समाज आिण याया िवषया ंती आपली िविवध काय कशी करतो . हे लात
घेणे महवाच े आहे क मीिडया हे एक महवाच े काय बजावत े आिण ते केवळ मनोरंजनाच े
ोत नसून समाजासाठी दान केलेया "इफोट ेनमट" चा एक कायद ेशीर ोत आहे, ते
नैितक ्या काय करते.
३.४
● मीिडयावरील कायवादी/ िचिकसक / राजकय अथयवथा आिण सामािजक
रचनावादाच े ीकोन प करा.
● वर नमूद केलेया कोणयाही ीकोना ंवर संि िटपा िलहा.
३.५ संदभ
● Escote, Alixander (April 2008). Limited Effects Theory.
http://www.socyberty.com/Sociology/Limited -Effects -
Theory.112098
● CliffsNotes.com (July 2008). The Role and Influence of Mass Media.
http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/CliffsReviewTopic/topicArti
cleId -26957
● Media and Society : A Critical Perspective, Third Edition ARTHUR
ASA BERGER
● Media Images and the Social Construction of Reality William A.
Gamson, David Croteau, William Hoynes and Theodore Sasson



munotes.in

Page 33

33 ४
सामािजक बदल आिण िवकास
घटक रचना
४.० उिे
४.१ तावना
४.२ जनसंचार मायमाच े िसांत
४.२.१ िवकास संेषण िसांत
४.२.२ सामािजक िशण िसांत
४.२.३ सामािजक िवपणन िसांत
४.३ जनसंचार मायमा ची काय
४.४ जनसंचार मायमाच े िबघडल ेले काय
४.५ समाजावर जनसंचार मायमाचा भाव
४.६ िनकष
४.७ सारांश
४.८
४.९ संदभ
४.० उि े
● सामािजक बदलामय े जनसंचार मायमाची भूिमका तपास णे.
● िविवध िसांतांया ीार े जनसंचार मायमाच े िवेषण करणे आिण परणामा ंचे
गंभीर मूयांकन करणे.
४.१ तावना
जनसंवादाया उेशाने जनसंचार मायमाची िनिमती केली जाते. ही मािहती एका
ोताार े िदली जाते जी सावजिनक वापरासाठी आहे. दशकांचे मनोरंजन करणे आिण
यांना आकिष त करणे हे याचे उि असल े तरी ते सामािजक आिण राजकय संदेश
सारत करयाच े एक साधन बनते. हे दशकांया धारणा कायिवत करते आिण यांया munotes.in

Page 34


मायमे आिण समाज
34 दैनंिदन जीवनात घेतलेया िनणयांना आकार देते. कोणती उपादन े िवकत यावीत
यािवषयीच नहे तर इ आिण अिन काय आहे यािवषयी लोकांया सामाय ीकोनाचा
चार करणा या मािहतीचा भिडमार यवर केला जातो. मोठ्या लोकस ंयेपयत
पोहोचयाया मतेमुळे जनस ंचार मायम हे सामािजक बदलामय े एक भावी उेरक
ठ शकते.
वृपे, मािसक े, होिडग, टेिलिहजन , रेिडओ, िचपट , िहिडओ गेस, समाज मायम े इ.
सारया िविवध मायमा ंमये संवाद साधयाच े मायम समािव केले जाऊ शकते. लोक
आठवड ्यातून सरासरी 25 तास टेिलिहजन पाहयात घालवतात आिण यायितर वेळ
काढतात . रेिडओ ऐकणे, िसनेमा पाहणे, वतमानप आिण मािसक े वाचण े िकंवा समाज
मायमा ारे ाउझ करणे इ. एककड े, ही अशी मायम े आहेत यात य सियपण े
गुंतलेली असत े; िबलबोड आिण जािहराती सारया इतर, संदेशांना ेरक ितमा िकंवा
लहान िहिडओ ंया पात सूमपण े सारत केया जातात . सारमायमा ंचे परणाम
अनेकदा आहानामक असतात आिण यांचे उि भोळसट ेकांना लय करणे असत े.
४.२ जनस ंचार मायमाच े िसा ंत
गेया काही वषामये, समाजशा जनसंचार मायमाया भावाच े िवेषण करत
आहेत आिण या िवषयाला संबोिधत करयासाठी अनेक िसांत जसे क: मानक ,
सामािजक -वैािनक आिण गंभीर संेषण िसांत यांनी मांडले आहेत. पूव,
सारमायमा ंचा यया वतनाया सव पैलूंवर आिण यामुळे समाजावर थेट भाव
पडतो असे मानल े जात असे.
४.२.१ िवकास संेषण िसा ंत
'िवकास संेषण िसांत' हे रााया िवकासासाठी िकंवा कोणयाही गु हेतूिशवाय
सामीमय े वेश करणा या लोकांना मदत करयासाठी मायमा ंचा वापर करयाया
कपन ेचे मूळ आहे. हे फेरफार न करता संवाद साधयाचा यन करते आिण असल
ितसाद ेरीत करते. डॅिनयल लनरचे 'द पािसंग ऑफ ॅिडशनल सोसायटी ' (1958)
आिण िवबर ॅमचे 'मास मीिडया आिण नॅशनल डेहलपम ट' हे या िवषयावरील अगय
ंथ होत. हा िसांत सामािजक बदलासाठी वैािनक ्या आकष क केलेया सामीचा
वापर करतो . या िसांताचा िवकास या कपन ेवर आधारत आहे क ितसया जगातील
देश थम जगातील देशांचे अनुसरण क इिछतात आिण यांया तंानाया संदभात
यांया राजकय णाली , अवजड उोग , भांडवली तंान इयादया संदभात यांया
िवकासाशी जुळवून घेतात. िवकास पाायीकरणाशी जोडला गेला आहे आिण
िवकसन शील देशांया आधुिनककरणाशी सतत तुलना केली गेली आहे.
िवकासाची याया बदलत चालली आहे याचे कारण असे िदसून येते क, पिहया
जगातील महामंडळे िवकसनशील राांना आवयक तांिक उपकरण े आिण मािहती
पुरवत असताना , यांचा फायदा घेयासाठी िवकसनशील देशांया संकृतीवर िनयंण
ठेवयासाठी सामािजक अिभया ंिक संदेश आिण चारासाठी यांची देवाणघ ेवाण देखील
करत आहेत. या णालीवर सांकृितक साायवाद आिण मायमा ंया वापराार े munotes.in

Page 35


सामािजक बदल आिण िवकास
35 वसाहतवाा ंचे गौरव केयाबल टीका केली जाते. या संदभात, सव मायमा ंारे सारत
केलेया पााय वारशाया ेतेची था ओळखयासाठी एहरेट रॉजस ने 1978 मये
‘बळ नमुना’ हा शद तयार केला होता. यायात उर अमेरका आिण पिम
युरोपमधील औोिगक ांतीचा वारसा समािव आहे; लॅिटन अमेरका, मय पूव,
आिका आिण आिशया या िवकसनशील जगात वसाहतवाद ; भांडवलशाही ; आिण
अमेरकन सामािजक िवानाची परमाणामक परंपरा हीदेखील यात अयासली ग ेली
होती.
या िसांतावर 1978 मये रॉजस एहरेट यांनी अदूरदशपणासाठी टीका केली होती.
यांनी असा युिवाद केला क बळ ितमान ितसया जगात तंानाया समया
सोडवयावर अवल ंबून आहे. दुसरीकड े, अमेरकन सोशल सायस रसचने िदलेया
अयासावरील अवल ंिबवाम ुळे राहणीमानाचा दजा समजून घेयासाठी इतर ेांचे
मूयांकन करयाऐवजी िवकसनशील देशांना िकमान संयेपयत कमी केले. पूव गृहीत
धरया गेलेया पेा जनसंचार मायमाकड े मािहती बयाप ैक मयािदत आिण अय
पोहोचत आहे हे समजून घेतयावर , रॉजस ने िवकासाची पुनयाया "समाजातील
सामािजक बदलाची यापक सहभागी िया , बहसंय लोकांसाठी सामािजक आिण
भौितक गती घडवून आणया या उेशाने केली आहे" अशी क ेली.
नंतर, रॉबट हॉिनक यांनी ‘जनल ऑफ कयुिनकेशन’ मये कािशत केलेया यांया
लेखात सव संबंिधत मािहतीच े पुनमूयांकन केले आिण तीन िवचारल े. पिहला िवकास
िय ेत संेषणाार े िनभावया जाणाया भूिमकेबल, दुसरा संेषण कप यशवी
िकंवा अयशवी बनवणा या परिथती बल आिण ितसरा िवकास संेषणातील िविश
अनुयोगा ंबल होता. हॉिनकने अनेक िवकसनशील राांमधील िवकास कपा ंची
उदाहरण े िदली याम ुळे ते िववेचन भौगोिलक ्या वैिवयप ूण बनले. िविवध सामािजक -
सांकृितक वातावरणात िवकास कप एकतर कसे काय करतात िकंवा िबघडतात हे
अधोर ेिखत केलेले आहे. याच वेळी, हॉिनकला असे आढळल े क संेषणान े सामािजक
बदलासाठी उेरक, संयोजक , ेरक आिण समानता िनिमक हणून काम केले. याला पूरक
हणून, हे ओळखल े गेले क िवकासाच े धोरण हे संसाधन े आिण पयावरणात बदल
करयाया धोरणाइतक ेच भावी होते.
४.२.२ सामािजक िशण िसा ंत
लोक िनरीणात ून िशकली गेलेली मूलभूत परंतु शिशाली कपना सामािजक िशण
िसांतांना चालना देते. ही धारणा वषानुवष सामाय ान हणून वीकारली गेली आहे
आिण ती िशण आिण िशण यासारया ेात वापरली जात आहे.जनसंचार मायमा
वर लागू केयावर , हा आधार अिधक समयाधान आिण सयािपत करणे कठीण बनते,
कारण मायमातील िवान लोक मायमा ंकडून कोणती वतणूक िशकतात , कोणया
माणात आिण कोणया परिथतीत िशकतात यावर सहमती होऊ शकत नाही. अशी
काही उदाहरण े आहेत िजथे ेक, िवशेषत: तण, टेिलिहजन शो िकंवा िचपटातील
परिथतीची अगदी जवळून नकल करतात . अनुकरणाया सवात संबंिधत कारा ंपैक
एक हणज े ‘कॉपीक ॅट गुहा’ िजथे हा कापिनक गुहा वातिवक जीवनात तसम घटना ंचे munotes.in

Page 36


मायमे आिण समाज
36 अनुकरण करयास ेरत करतो . दुसरीकड े, बहसंय लोक, यांना टेिलिहजनवर
भेटलेया िचांची आिण कृतची िनवडकपण े ितकृती बनवू इिछतात .
सामािजक मानसशा अबट बांडुरा यांनी यांया 'सायकॉलॉिजकल मॉडेिलंग:
कॉिलिट ंग िथअरी ' (1971) या पुतकात समाजात ून िमळवल ेया िचांवर लोक यांचे
वतन कसे अनुकरणशील करतात याचा अय आिण जिटल िकोनासाठी युिवाद
केला. मानवा ंना कृती आिण वतनाची ितकामक िचे िमळतात , जी ते वीकारतात आिण
नंतर यांया वत: या वतनास ेरत करयासाठी वापरतात . बांडुरा सामािजक िशण
ा करयाया पतच े तीन कारा ंमये वगकरण करतात: िनरीणामक िशण ,
ितबंधामक भाव आिण अितब ंधामक भाव .
1. िनरीणामक िशण - हा सामािजक िशणाचा सवात सरळ कार आहे. हे या
कपन ेवर आधारत आहे क लोक एखाा वतनाला साी ठेवून कसे करावे हे िशकू
शकतात . उदाहरणाथ , िश णाथ ची उपी मुयतः यावसाियक िशणातील
िनरीणामक िशणावर आधारत आहे. मातरा ंना काम करताना पाहन पुढील िश काऊ
उमेदवार िशकत जातात .
2. ितब ंधामक भाव - हे या कपन ेवर काय करते क जर एखाा यला एखाा
िविश कार े वागयासाठी िशा होत असयाच े पािहल े तर ती य अशा कार े वागू नये
हे िशकेल. दुसया शदांत, ितबंधामक भावा ंमुळे लोक िशेशी संबंिधत वतन टाळतात .
3. अितब ंधामक भाव - जेहा अितब ंधामक भावा ंचा िवचार केला जातो,
तेहा उलट हे सय आहे.
एखााला िववंसक कृतीसाठी बीस िमळायास , इतर याचे अनुसरण करतील अशी
शयता आहे. हणूनच काही टेिलिहजन समीक िहंसाचाराच े गौरव करणार े आिण ते
करणाया ंना िशा न करणाया शोमुळे िवशेषतः नाराज झाले आहेत. सामािजक िशण ही
य अनुकरणाची अंध िया नसून िनरीण आिण ितसाद या दोहवर असंय
भाव पडतात हे माय केयामुळे, सामािजक िशण िसांताचा सार मायमा ंारे
सामािजक बदल घडवून आणयाया यना ंवर यांचा कायमवपी भाव पडला आहे.
४.२.३ सामािजक िवपणन िसा ंत
1971 मये, िफिलप कोटलर आिण गेराड झाटमन यांनी जनल ऑफ माकिटंगमय े
कािशत केलेया पेपरमय े "सोशल माकिटंग िथअरी " हा शद सादर केला. लेखकांनी
सामािजक समया ंचे िनराकरण करयासाठी ाहक िवपणन धोरणा ंचा वापर करयासाठी
युिवाद केला आिण यांया िकोनासाठी वैचारक आधार सादर केला. लोकांना
इतरांपेा काही गोी िवकत घेयास जात वृ करयात माकिटंग इतके यशवी ठरले
आहे क, याच रणनीती लोकांना िविश आचरणाचा अवल ंब करयास वृ करयासाठी
उपयु ठरया पािहज ेत याम ुळे शारीरक आिण मानिसक आरोय सुधारेल आिण शेवटी
यापक सामािजक बदल होईल. सामािजक िवपणन िसांत हा एक आंतरिवाशाखीय
यन आहे यासाठी अनेक पारंपारक ेातील संशोधका ंया सहकाया ची आवयकता
आहे. munotes.in

Page 37


सामािजक बदल आिण िवकास
37 सोशल माकिटंग उपमा ंमये एकाच वेळी दोन ेकांना लय केले जाते. वतणुकतील
बदला ंमुळे सामािजक समया उवतात हे लात घेऊन, सामािजक िवपणन धोरणे य
आिण गटांवर ल कित करतात यांना यांचे वतन बदलयान े फायदा होईल. दुसरे,
सामािजक समया ंची सामािजक -आिथक मुळे असयाम ुळे, सामािजक िवपणन उपम
धोरणकया ना धोरणामक बदल घडवून आणयाच े अिधकार देतात याम ुळे सामािजक
िवपणन मोिहमा यशवी होयाची शयता वाढते.
तीन संकपना सामािजक िवपणन यना ंया संघटनेला मागदशन करतात . थम, मोहीम
यशवी होयासाठी ती ाहकािभम ुख असण े आवयक आहे. याचा अथ असा होतो क
लियत ेकांना सामािजक परवत नाया िय ेत सिय सहभागी मानल े जाते. दुसरे,
मोहीम आयोजक आिण लियत ेक यांयातील मूये आिण िवचारा ंया सामािजक
देवाणघ ेवाणीवर ती बांधली गेली पािहज े. ही चचा सोशल माकिटंगमधील ऐिछक वतनाया
महवप ूण संकपन ेवर कित आहे. ितसर े हणज े मोिहमा ंमये दीघकालीन धोरण असाव े जे
ताकाळ आिण अप-मुदतीया यश िनदशकांया पलीकड े िवतारत असेल. देखरेख,
अिभाय आिण मूयमापन यंणा यात समािव केली पािहज े. याया अंतिनिहत
भांडवलशाहीया आधार े, सामािजक बदलासाठी ाहक िकोनाला ोसाहन देयासाठी
सामािजक िवपणनावर टीका केली गेली आहे. असे असल े तरी, सकारामक सामािजक
बदल िनमाण करयासाठी आिण िटकव ून ठेवयासाठी सामािजक िवपणन ही एक पसंतीची
पत हणून उदयास आली आहे.
४.३ जनस ंचार मायमा ची काय
जनसंचार मायमाची काय खालीलमाण े आहेत:
1. मािहती : आपया जवळया वातावरणाबल आिण संपूण जगािवषयी मािहतीच े
सतत सारण होत असत े. रहदारीचा खोळंबा अनेकदा रेिडओ चॅनेलारे नदवला जातो,
टीही अहवाला ंारे हवामानासाठी कायम तयार केले जातात आिण शेअर बाजार आिण
राजकय पांमधील शुव यांसारया िवषया ंबलया इतर बातया ही असतात . जे
वैयिकरया आपयावर परणाम क शकतात .
2. करमण ूक: सारमायम े दैनंिदन जीवनात ून आिण यातील आहाना ंपासून सुटका
देतात. यात दशकाला एका पयायी वातवात िवसिज त करयाची मता आहे जी
वातिवक जगाया ासांपासून मु असत े. हे यना पुनजीिवत होयासाठी एक
संि परंतु तापुरता आराम देते.
3. सहस ंबंध: मायम हे संदभाारे दान केलेया मािहतीच े आकलन करयास
अनुमती देते. हे सामािजक िनयमा ंचे पालन करयास मदत करते; मुलांचे सामािजककरण
करताना ; आिण घटना ंचा अथ लावयासाठी एक चौकट दान करयाच े देखील याचे
उि आहे.
4. समीपता : यात दोन समाजा ंमधील अंतर कमी करयाची मता आहे. तंानाम ुळे
जगात कोठेही कोणीही एकाच वेळी अनेक मायमा ंमये वेश क शकतो . उदाहरणाथ , munotes.in

Page 38


मायमे आिण समाज
38 एखादा थेट पोट्स मॅच पाहतो तेहा, मॅच खेळया जात असल ेया टेिडयममधील
गदचा एक भाग असयाचा याला भास होतो.
5. सातय : सारमायमा ंमये बळ संकृती आिण समान मूये ठामपण े मांडयाची
मता असत े. हे उदयोम ुख सामािजक घडामोडना यमान करते आिण समाजाचा
पहारेकरी हणून भूिमका बजावत े.
6. ाहक वतणूक: जािहरातचा वापर कंपयांनी देऊ केलेया उपादनांची आिण
सेवांबल लोकांना मािहती देयासाठी एक साधन हणून केला जातो. यांयाकड े यांया
जािहरातया सदया मक िकंवा भाविनक आवाहनासह ाहका ंया िनणयांवर भाव
टाकयाची मता आहे. िविवध यासपी ठांारे उकृ त यमानता सहसा उकृ त
पोचपावती आिण िना मये पांतरीत करते, आिण यांची उपिथती कंपनीसाठी मोठ्या
नयात पांतरत करते.
7. एकीकरण : जेहा समाजाच े वतन िनदिशत करयाची गरज असत े तेहा
लोकस ंयेचे एकीकरण होऊ शकते. याचा उपयोग युासाठी जनतेला एक
आणयासा ठी, काही नैितक मूयांना ोसाहन देयासाठी िकंवा िनवडण ुकया काळात
िविश राजकय िनणय घेयासाठी केला जाऊ शकतो . हे सावजिनक मोिहम ेारे अगदी
थेट केले जाऊ शकते िकंवा ते टीही मािलका िकंवा िचपटा ंसाठी नैितक शेवट असल ेया
अचेतन संदेशाार े देखील केले जाऊ शकते.
४.४ जनस ंचार मायमा ंचे िबघडल ेले काय
1. सयता : सारत केलेया मािहतीया सयत ेशी सहसा तडजोड केली जाते कारण
चॅनेलला मोठ्या कॉपर ेट एजसी आिण राजकय पांकडून िनधी िदला जातो जे या
मायमा ंचा यांया वत: या उिा ं साठी वापर करतात. सामीवरील या मेदारीम ुळे
सशुक बातया .साठी वातिवक आिण महवाया मािहतीचा याग झालेला आढळतो .
2. असयता : जनसंचार मायमाकड े सजनशीलत ेला धोका िनमाण करणार े आिण
ीण करणार े आिण सांकृितक उपादना ंचे माण कमी करणार े दलाल हणून पािहल े
जाऊ शकते. हणून, संकृतीची िविश वैिश्ये सामायीक ृत आिण टाइपकाट करणा या
वाहा मये थािनक भाषा आिण थािनक पैलू सहसा धोयात असतात . उदा. लोकिय
िसनेमा आिण गाया ंमधून देशी भाषा आिण लोकगीता ंचे असयीकरण .
3. सनसनाटी : बनावट िकंवा बनावट मािहतीच े उपादन सामायतः T.R.P
वाढवयासाठी केले जाते. (टेिलिहजन रेिटंग पॉइंट) ेकांना आकिष त करयासाठी
सादर केलेया सामीला सनसनाटी बनवली जात े. हा पॅटन सव सारमायमा ंवर िदसतो ,
पण ितथे जात िजथ े िवशेषत: या वृवािहया वारंवार िहंसाचार दाखवतात िकंवा
मनोरंजनाया नावाखाली ‘रअॅिलटी’ शोचे ििट ंग करतात . पकारता महवाया
बातया देयावर कमी ल कित करते आिण सेिलिटी संकृती आिण गपाटपा
िटकव ून ठेवयावर ल कित करते. munotes.in

Page 39


सामािजक बदल आिण िवकास
39 4. अित-वातव :: अित-वातव : हे अितशयोप ूण परंतु अयंत आकष क आिण
वातववादी तपशीलवार जगाच े ितिनिधव करते. हे नकल आिण वातव यांयातील
सीमारेषा अप करते कारण यामुळे यात वतःला िवसिज त करणे सोपे होते. हे खरे
वाटते पण वातवापास ून दूर असत े. समाजशा जॉन थॉपसन यांनी सामािजक
परपरस ंवादाया मयािदत आिण संकुिचत वपाचा संदभ देत 'मयथ -अधसंवाद' ही
संकपना मांडली. उदा. िहिडओ िकंवा चॅट संदेश जे सामािजक परपरस ंवादामये गुंतवून
ठेवतात आिण तशी परवानगी देतात परंतु यावेळी या यला वैयिकरया िकंवा
सवसमाव ेशकपण े जाणून घेणे आवयक नसते.
5. यसनाधीनता : सावधिगरी न बाळगता जनसंचार मायमामय े बराच वेळ
घालवयाम ुळे देखील य आिण अयपण े यसन होऊ शकते.
6. सुरितता : बनावट ओळख आिण ोफाइल तयार करणे, वैयिक मािहती फोडण े
करणे िकंवा िवकण े, संमतीिवना िवकण े, खोट्या यवसायासाठी डीप वेबवर वेश करणे
इयादसह सायबर गुांची संया वाढत आहे. काही वेळा बनावट मायमात ून
रावादाया पात ेष सहज पसरतो . याम ुळे दिशत केलेया सामीचा मानिसक
आरोयावर परणाम होऊ शकतो (उदा. दररोज दुःखद बातया पाहणे, याम ुळे नैराय
येते) आिण यच े िनणय घेयाचे कौशय , िवशेषत: यांना यांयासमोर सादर केलेया
सामीवर टीका करयाची मता नाही (उदा. मुले सुपरिहरो िचपट पाहतात आिण या
टंटचे अनुकरण करतात ).
४.५ समाजावर जनस ंचार मायमाचा भाव
तांिक गतीमुळे िहंसक मनोरंजन अिधक माणात उपलध झाले आहे. परणाम आह े
दशकांसाठी आिथक शुव, िवशेषतः तण दशकांनी िहंसक मायम ितमा ंवर ल
कित केले आहे. अमेरकन घरांमये टेिलिहजन दाखल झायान ंतर काही काळान ंतर
िहंसक गुांमये लणीय वाढ झाली. काही अयासक आिण िनरीका ंचा असा िवास
आहे क या दोघांमये एक दुवा आहे. सामािजक िशण िसांत अनुकरण िय ेवर जोर
देतो. आमकता हे सामायत : इतर यला हानी पोहोचवयाचा हेतू असल ेया
कोणयाही यच े वतन हणून वणन केले जाते. ही आमकता िवशेषतः िहंसाचाराकड े
सतत पाहयाया संदभात या यवर हे कृय केले जात आहे या यला दुखापत
करयाचा हेतू असू शकतो िकंवा नसू शकतो .
मायम पाांया भाविनक अनुभवांचे िनरीण कन मुले अनेक भावना ंची उपी आिण
कारण े जाणून घेऊ शकतात आिण यांना वारंवार यांयाबल सहान ुभूती वाटते. मुलांया
भाविनक कौशय िवकासावर मायम उदासीनत ेया दीघकालीन भावावर कोणताही
अयास नसला तरी, मुलांया िचंतांमये ते योगदान देऊ शकत े याचे भरपूर पुरावे आहेत.
कापिनक आिण बातया दोही दूरदशन तणांमये दीघकालीन भाविनक तणाव िनमाण
क शकतात .
मायमा ंमध्ये शरीराच े लिगककरण भावशाली तण मनावर परणाम क शकते.
िहडीओ गेस, िचपट , टीही आिण गाया ंया िचणा ंमये मिहला ंया शरीराच े munotes.in

Page 40


मायमे आिण समाज
40 अनावयक लिगककरण कन मुलांना ौढ होयास वृ केले जाते. या अवातिवक
ितिनिधवाम ुळे तण ौढांमये शरीराया िवकृतीमय े वाढ झाली आहे आिण सदया या
मुय वाहाया मानका ंची पूतता करयासाठी लािटक सजरी नेहमीपेा अिधक
सामाय होत आहेत. आपण आरसा वापरतो आिण कधीकधी लिगकत ेला बळकटी देणारी
मायम े देखील वापरतो . न, अिवचारी , भाविनक , आित , कमकुवत, हणम , िभा
आिण लिगक वतू यांसारया िया ंसाठीच े िटरयोटाइप िचपट , टेिलिहजन आिण
अगदी लहान मुलांया सामीमय े यांचे थान शोधतात . दुसरीकड े, पुषांना वचववादी ,
तकसंगत, हशार, शूर आिण लिगक आमक हणून दाखिवण े हे ेकांना समाजातील
यांया वतःया भूिमकेबल एक िवकृत कपना देते. हे िचण केवळ टेिलिहजनमय ेच
नाही तर लोकस ंयेारे मोठ्या माणावर वापर केलेया पॉनमये देखील आढळत े.
इतर भावांमये भीती िकंवा घृणा िनमाण होणे, बहिवध कामा ंमुळे ल कमी होणे, सय
आिण कपना पूरक यांयात वेगळे होणे आिण चुकचे रोल मॉडेल यांचा समाव ेश होतो.
सावधिगरी न बाळगता मायमा ंचा वापर केयाने भाविनक ितसाद कमी होणे, उदासीनता
वाढण े आिण अगदी नैराय येयाची समया उवू शकते. वजन कमी करयाया
जािहरातया दायांमुळे िनयिमत आहारासाठी एनज िंस, यूस, ीन टी िकंवा
तृणधाय े यासारया फॅड आहाराचा शारीरक आरोयावर होणारा भाव देखील हे प
क शकते.
४.६ िनकष
रेिडओ, दूरदशन, लोकिय संगीत आिण इंटरनेट ही सवात शिशाली मन वळवयाची
साधन े आहेत. ही मायम े चंड भावशाली आहेत आिण यांयात िवधायक सामािजक
बदलाची भरपूर मता आहे. रचनामक सामािजक बदल साय करयाया उेशाने
लोकांशी ाहक िकंवा नागरक हणून वागणे यामधील रेषा काढणे समजणे कठीण आहे.
मायम आिण सामािजक बदलाया िसांतांमये भरपूर मता आहेत, परंतु यांयामय े
खूप कमतरता देखील आहेत. सामािजक बदलाया आधीया ितमानाया या पलीकड े
जायासाठी , संशोधनान े सामािजक बदलासाठी मायमा ंया वापरामय े अिधक
परपरस ंवाद, पारदश कता आिण संदभ संवेदनशीलता वाढवली आहे. जरी मीिडयाचा
भाव अय रया शोध ून काढण े, मोजण े आिण समजण े कठीण आहे, तरीही लोकांया
जीवनाची गुणवा सुधारयासाठी चालू असल ेया यना ंमये वापरयासाठी मीिडया हे
एक महवप ूण साधन आहे.
४.७ सारांश
मोठ्या लोकस ंयेपयत पोहोचयाया मतेमुळे जनसंचार मायम हे सामािजक
बदलामय े एक भावी उेरक ठ शकते.
गेया काही वषापासून, समाजशाजनस ंचार मायमाया भावाच े िवेषण करत
आहेत आिण यांनी या िवषयाला संबोिधत करयासाठी अनेक मानक, सामािजक -
वैािनक आिण गंभीर संेषण िसांत मांडले आहेत. munotes.in

Page 41


सामािजक बदल आिण िवकास
41 िवकास संेषण िसांत हे रााया िवकासासाठी िकंवा कोणयाही गु हेतूिशवाय
सामीमय े वेश करणा या लोकांना मदत करयासाठी मायमा ंचा वापर करयाया
कपन ेचे मूळ आहे.
लोक िनरीणा तून िशकली ग ेलेली मूलभूत परंतु शिशाली कपना सामािजक िशण
िसांतांना चालना देते
सामािजक िवपणन िसांत हा एक आंतरिवाशाखीय यन आहे यासाठी अनेक
पारंपारक ेातील संशोधका ंया सहकाया ची आवयकता आहे.
रेिडओ, दूरदशन, लोकिय संगीत आिण इंटरनेट ही सवात शिशाली मन वळवयाची
साधन े आहेत. ही मायम े चंड भावशाली आहेत आिण यांयात िवधायक सामािजक
बदलाची भरपूर मता आहे.
४.८
● जनसंचार मायमाची काय आिण िबघडल ेले काय यावर चचा करा.
● ‘डेहलपम ट कयुिनकेशन िथअरी ’ तपशीलवार सांगा.
● ‘सामािजक िशण िसांत’ आिण ‘सामािजक िवपणन िसांत’ यांचे परीण करा.
● समाजमायमा ंचा समाजावर काय परणाम होतो याचे िववेचन करा.
४.९ संदभ
Mehraj, Hakim Khalid, et al. “Impacts of Media on Society: A Sociological
Perspective.” Http://Www.ijhssi.org/ ,
https://jogamayadevicollege.ac.in/uploads/1586841455.pdf.
Kraidy, Marwan M. “Social Change and the Media.” ScholarlyCommons ,
https://repository.upenn.edu/asc_papers/328/.



munotes.in

Page 42

42 ५
सा आिण असमानता
घटक रचना
५.० उिय े
५.१ तावना
५.२ सा समज ून घेणे
५.३ असमानता समज ून घेणे
५.४ मीिडयामय े वेश
५.५ असमानत ेिवषयी िभन ीकोन
५.६ सारांश
५.७
५.८ संदभ
५.० उि े (Objectives )
 मीिडया िव सा आिण असमानता या संकपना समज ून घेणे.
 मानवी जीवनाया िविवध प ैलूंवर परणाम करणाया श आिण यान ंतरया
असमानत ेया परणा मांया तपासया करण े.
५.१ तावना (Introduction)
परवत न घडव ून आणयासाठी सारमायम े हे एक भावी साधन असयाच े िदसून आल े
आहे. याने मानवाने कधीही कपनाही क ेली नस ेल अशा भिवयवादी समाजात मानवी
उा ंतीची सोय क ेली आह े. ानापय त अितब ंिधत व ेशामुळे सामािजक गितशीलता
सुलभ झाली आह े. हे एक सश साधन असल े तरी, ते उच ू ीकोना ंमुळे देखील
जोरदारपण े भािवत आह े आिण यामुळे ते वारंवार बळ ितमानाच े िचण करत े. जेहा
सामाय लोक कोणता मजक ूर पाहतात यावर िनय ंण ठ ेवयाचा अिधकार लोका ंया
छोट्या गटाया हातात जातो , ा बहतेकदा ीम ंत य असतात . याम ुळे असंतुलन
होऊ शकत े. या यवहाराया ा झाल ेया लोका ंचे 'इतर' मये पांतर होत े, परणामी
अनेक तरा ंवर असमानता िनमा ण होत े. munotes.in

Page 43


सा आिण असमानता
43 शतकान ुशतके संेषण असमानत ेचे िविवध कार आढळ ून आल े आह ेत. असमानत ेचे
अनेक कार पार ंपारक त े िडिजटल शासनाया स ंमणान ंतर िटक ून आह ेत, तर काही
कमी सुा झाले आहेत. िडिजटल मायमाया जगात , काही कारची असमानता वाढली
आहे (उदा. जगभरातील काही अिभन ेयांचा भाव ) आिण काही नवीन आह ेत जस े क,
िबग ड ेटा, पाळत ठ ेवणे आिण सोशल कोअर ंग, अगोरदिमक िफटर ंग आिण िनवड
इयांदी वपाच े आह ेत. समकालीन सारमायमा ंमधील वाढती असमानता आिण
मायमा ंया परणाम ह े सामािजक एकता धोयात य ेयाचा , बिहकार आिण उप ेितपणा
िनमाण होयाचा धोका िनमा ण होतो . या िवभागात आपण सारमायमा ंारे आिण
सारमायमा ंमधील सा आिण असमानता यावर चचा क.
५.२ सा समज ून घेणे ( Understanding Power)
येथे, सामािजक स ेची याया गट िक ंवा संथांमधील सामािजक स ंबंध हण ून केली
जाते, यात अिधक शिशाली गट िक ंवा संथा (आिण याच े सदय ) कमकुवत गटाया
कृती आिण यांचे िवचार िनय ंित करतात . असा अिधकार सहसा सामय , संपी,
उपन , िशण िक ंवा पद या ंसारया सामािज क्या मौयवान स ंसाधना ंमये
िवशेषािधकारा व ेश सूिचत करतो . मायम सा ही सहसा ितकामक आिण मन
वळवणारी असत े, ती या अथा ने क यात काही माणात वाचक िक ंवा दश कांया मनावर
भाव टाकयाची मता असत े, परंतु यांया क ृतवर थ ेट भाव पडत नाही .
वृ मायमा ंची ितकामक ताकद िकतीही असली तरी िकमान काही मायम वापरकत
अशा फ ेरफाराचा ितकार क शकतील . याचा अथ असा होतो क ज ेहा मीिडया
वापरकत अशा िनय ंणाच े वप िक ंवा परणाम याबल अनिभ असतात आिण या ंया
वत:या वत ं िनवडीबल या ंचे मत बदलतात , जसे क ज ेहा त े बातया घटक सय
िकंवा पकारत ेचा ीकोन व ैध िकंवा अच ूक हण ून वीकारतात त ेहा मीिडया चे मानिसक
िनयंण सवा त भावी असत े. सामािजक सा आिण याया तीकामक घटका ंचा असा
अयास स ेया स ंकुिचत सामािजक िक ंवा राजकय िकोनाया पलीकड े जायाची
मागणी करतो .
"मायम सा " हा शद वार ंवार शचा द ुपयोग दश िवतो-हणज े, िविश मानक े, मानदंड
िकंवा मूयांारे परभािषत क ेयानुसार, िविवध कार या बेकायद ेशीर िक ंवा अयथा
अयोय शचा वापर िदसून येतो. उदा. मॅिनयुलेशन, सामायतः मायम सा
अ ॅटमटचा नकारामक कार मानला जातो , कारण मयथी क ेलेली मािहती अशा रीतीन े
संिदध िकंवा अप क ेली जात े क ेकांचे ान आिण मत े नेहमी या ंया िहतासाठी
नसलेया िदश ेने वळवली जातात .
५.३ असमानता समज ून घेणे (( Understanding Inequality)
सावजिनक स ंेषणाया स ुवातीपास ून, असमानता ही मायम े आिण स ंेषणांचा एक
अिय साथीदार आह े. पारंपारक मायमा ंवर पपाती , वचववादी िहतस ंबंधांना ोसाहन
देणे, शिशाली औोिगक कॉपर ेशनया हाता त खूप जात सा एक करण े, तसेच
यांया िविवध ेकांमये मािहतीच े अंतर िनमा ण करण े ा कृती घडतात .अशी टीका munotes.in

Page 44


मायमे आिण समाज
44 केली जात े. पकारत ेने यूजममय े िलंग आिण व ंश भेदभाव तस ेच लोकशाहीमय े
वॉचडॉग हण ून या ंया थाना चा भाव टाकून, सेत असल ेयांना अन ुकूल असल ेया
अनौपचारक बातया िनवड मानका ंया वीक ृतीमय े योगदान िदल े आहे.
१९९० या दशकाया उराधा त ाथिमक िवतरण ल ॅटफॉम हणून इंटरनेटचा उदय
झायाया स ुमारास यातील बहत ेक असमानता कायम रािहली आिण यासोबत िडिजटल
राजवटीत नवीन असमा नता उवली आह े. ानातील अ ंतर िडिजटल िवभागा ंमये
पांतरत झाल े आह े, जािहरातच े उपन सोशल न ेटविकग साइट ्सकड े वळल े आह े,
याम ुळे पारंपारक व ृ पकारत ेला आहान िनमा ण झाल े आहे तसेच जागितक कॉपर ेट
मेदारीन े मीिडया यवसाय याचबरोबर रा -राय मीिडया िनयमन या दोहीप ेा जात
कामिगरी क ेली आह े. िशवाय , अगोरदिमक िनवड , पाळत ठ ेवणे, मोठा ड ेटा इयादम ुळे
वग, िलंग, पैसा आिण िशणाया पार ंपारक नम ुयांचे अनुसरण करणा या नवीन कारया
असमानता िनमा ण होत आह ेत.
असमानता ही िविवध वपा त अितवात आह े, परंतु सवात म ुख हणज े संपी
िवतरण आिण गरबी या दोहीमये हा संबंध प आढळ ून येतो. िपयरे बॉडय ू य ांनी
खालील भा ंडवलाचा संदभ देत यातून िविवध कारया असमानत ेचे वगकरण क ेले आहे.
1. आिथक भांडवल- आिथक संसाधना ंया व ेशाशी स ंबंिधत
2. सामािजक भा ंडवल- सामािजक स ंबंध आिण सामािजककरणाला ोसाहन द ेणाया
संथामक न ेटवकशी संबंिधत.
3. सांकृितक भा ंडवल- िशण , बुी, बोलयाची श ैली िक ंवा पोशाख याार े िमळवल ेली
कौशय े आिण ान या ंयाशी स ंबंिधत.
अनेकदा, समाजातील व ंिचत थानावर असल ेया यना या ंची सामािजक िथती
सुधारयाची इछा असत े, याला ‘सामािजक गितशीलता ’ हणतात . यया िथतीतील
या बदलासाठी आिथ क भा ंडवल ाथिमक आधार आह े. आजया जगात , परवडणाया
दरात त ंान आिण मािहतीपय तया व ेशामुळे या चळ वळीला अन ुमती िमळाली आह े.
तरीही , ितस या जगातील द ेशांत मा हे िच भय ंकर िदसत आह े कारण गरबा ंना केवळ
इंटरनेट कनेशनसाठी प ैसे ावे लागत आहे. मायमा ंम ये गरीब आिण उप ेित लोका ंचे
िचण द ेखील अन ेकदा कृण वण िकंवा वंिचत सम ुदाय िक ंवा जात या संदभात साचेब
केले जाते, परंतु यात , िच ख ूप वेगळे असू शकत े. "यना ंचा अभाव " िकंवा "सैल
नैितकता आिण मध ुंदपणा" या कथनाया दश नासह हा साचेबपणा आणखी गहन
झाला आह े.
िविवध वणा चे लोक, िदयांग, थला ंतरत, मिहला आिण LGBTQ+ य अन ेकदा
दुलित झायाम ुळे ढीवादी असतात . हॉिलव ूडमधील बहस ंय िददश क हे पुष आह ेत
आिण ते जातीय अस ंतुिलत िचपट बनवतात अस े िवाना ंचे िनरीण आह े. मूलभूत हक
आिण वात ंयांनुसार सव मानव कायान ुसार समान आह ेत. हा लोकशाही रायघटन ेचा
पाया आह े; आंतरराीय राजन ैितक स ंबंध या कपन ेवर आधारत आह ेत; आिण ितसरी
इटेट (याययवथा ) ामुयान े समानत ेया कपन ेवर आधारत आह े. दुसरीकड े, munotes.in

Page 45


सा आिण असमानता
45 आपया द ैनंिदन जीवनातील फरक अिधक प होऊ शकत नाही . यच े िलंग, वचेचा
रंग, वंश, सामािजक िथती , वग, पैसा आिण उपन आिण समानत ेया म ूलभूत
अिधकाराला धोका िनमा ण करणाया इतर अन ेक कारणा ंमुळे यांयाशी िनयिमतपण े
भेदभाव क ेला जातो .
५.४ मायामा ंमये वेश (Access to Media)
सेया अयासात व ेश ही आणखी एक महवाची स ंकपना आह े. आजया मािहतीय ु
समाजात, जनसंवादाया साधना ंवर िनय ंण ठ ेवणे हा सामािजक शचा सवा त महवाचा
िनकष आह े. खरंच, सेया आिथ क िक ंवा इतर सामािजक परिथतयितर ,
सामािजक गटा ंना िविवध कारया साव जिनक , इतर भावशाली िक ंवा परणामी वचन ,
जसे क सार मायम , िशयवृी िक ंवा राजकय आिण कॉपर ेट िनण य घेणे या साठी
'वेश' महवाचा ठरतो . हे लोक मायमा ंचा वापर करतात ह े तय अस ूनही, यांचा सहसा
सृत सामीवर थ ेट भाव िक ंवा िनय ंण नसत े.
आधीच िवश ेषािधकार असल ेया लोका ंमये शैिणक आिण न ेटविकग संसाधन े कित
कन , मायम सामािजक असमानता वाढवयाची हमी द ेतो. दुसरीकड े, 'टेनो-युटोिपयन '
िकोन , सोशल मीिडयाला असमानत ेसाठी उपाय हण ून पाहतो , गरीब यना
इंटरनेटारे संसाधना ंमये वाढीव व ेश दान करतो . 'िडिजटल िडहाइड ' ची संकपना
या िवासान े ेरत आह े क नवीन मािहती आिण स ंेषण त ंान समाजातील प ूव-
अितवातील असमानता वाढवत े: यामय े गरीब लोका ंना वगळयात आल े आह े, तर
ीमंत लोका ंना अिधक चा ंगला व ेश आह े. ारंिभक संशोधन , जे इंटरनेट वेशावर क ित
होते, बहतेक िवकिसत राा ंमये आयोिजत क ेले गेले होते, आिण अस े आढळल े क,
बहसंय लोका ंकडे इंटरनेटचा व ेश होता , परंतु लणीय माणात कमी िक ंवा खराब
कनेशन होत े. वय, कौटुंिबक उपन , शैिणक ाी , इंजी भाष ेतील वीणता , अपंगव
आिण ामीण /शहरी थान ह े वारंवार येणारे अडथळे होते जे लोका ंना ऑनलाइन स ंेषणात
वेश करयास ितब ंिधत करतात .
िडिजटल िवभाजन े वतुतः मािहतीया असमानत ेया परमाणाप ेा जात आह ेत
यासवा चा जीवनाया शयता ंवर परणाम करयासाठी िवभाजन सामायतः अिधक
िवतृत करतात . ामीण भारताया स ंदभात परिथती अिधक वाईट आह े. अपुरी तांिक
साधन े हा भारतातील िडिजटल िवभाजनावर मात करयासाठी पिहला आिण मोठा
अडथळा आह े. अपुया ता ंिक मायमा ंमुळे तंानात व ेश करयात य ेणाया अडचणचा
ामीण सम ुदायांना सामना करावा लागतो कारण िडिजटल स ंसाधन े असमानपण े िवतरत
केली जातात . िडिजटल स ंसाधना ंची केवळ उपलधता भारतात इ ंटरनेटचा व ेश सुिनित
करत नाही . इतर घटक जस े क आिथ क िवषमता द ेखील िडिजटल स ंसाधना ंया व ेशास
ितबंध करत े. सामािजक समथ न नेटवक नसयाम ुळे, िवशेषत: मिहला आिण व ृांसाठी,
या संसाधना ंचा वापर करयासाठी ान िमळवयाच े साधन ामीण सम ुदायांमये आढळ ून
येत नाही . या यितर , जात आिण वग यासारख े इतर सामािजक अडथळ े देखील उपेित
समुदायांना पािठ ंबा नसयास कारणीभ ूत ठरतात . munotes.in

Page 46


मायमे आिण समाज
46 ५.५ असमानत ेबाबत िभन िकोन (Different Approches to
Inequality)
िवचारधारा : ानाच े धोरणामक िनय ंण हा समजून घेयासाठी आवयक घटक आह े
आिण हण ूनच सामीच े गंभीर वाचन महवाच े आहे. या ानाया पलीकड े ‘सामािजक
आकलन ’ िकंवा ‘अ ॅिटट्यूड’ आहे यात सामािजकरया सामाियक क ेलेली पार ंपारक मत े
असतात . मनोवृीचे िनयंण िनणयावर याच कार े भाव पाडत े यामाण े मािहतीच े
िनयंण आकलनावर भाव टाकत े. इराक िवया य ुाची वीक ृती, तसेच याआधी
कयुिनटा ंिव शीतय ु, यांया व ैधतेवर आिण यायत ेवर आधारत आह े, जे
सातयप ूण बातया ंमये शू आिण या या क ृतचे िचण कस े केले जाते यावर आधारत
आहे, जे यापक आिण अप ितमा प करत े. 'एिहल एपायस ', दहशतवादी ,
हकूमशहा , अय आमकता , एखााया स ुरितत ेला आिण कायद ेशीर िहतस ंबंधांना
संभाय धोका दश वतात.
जात: िवाना ंनी अस े िनरीण क ेले आहे, क भारतातील मायम उोगान े बळ जातच े
वचव पािहल े आहे. अशा वच वाचा द ैनंिदन जीवनावर आिण य जगाचा कसा अन ुभव
घेतात यावर भाव टाकतात . शोिषत जातवर िह ंसाचार घडव ून आणयासाठी
सारमायम े उेरक बन ू शकता त कारण ती लोकिय धारणा आिण स ंकृतीशी स ंबंिधत
बळ वचन लाद तात आिण आकार करतात . काहीव ेळा मायम े, िवशेषत: िसनेमा आिण
टेिलिहजनचा उपयोग यथािथती िटकव ून ठेवयासाठी एक साधन हण ून आिण ितकार
आिण ितपादनाच े मायम हण ून केला जाऊ शकतो .
वांिशकता : जेहा ेसचे अहवाल बहस ंय वाचका ंया आवडशी ज ुळतात त ेहा ेसची मन
वळवयाची श वाढत े. युनायटेड ट ेट्स, युरोप आिण इतर य ुरोिपयनीक ृत देशांमये
जेहा व ंश आिण जातीय समया य ेतात त ेहा ह े िवशेषतः खर े आहे. सन १९६० या
दशकात य ुनायटेड ट ेट्समधील नागरी हक चळवळीपास ून ते १९८० या दशकात
युनायटेड िकंडममधील शहरी द ंगलीपय त वांिशक स ंघष हा बातया ंचा म ुख िवषय आह े.
समकालीन य ुरोिपयन राजकारण आिण मीिडया कहर ेजमधील दोन स वात संबंिधत
सामािजक प ैलू आहेत: थला ंतर आिण एकीकरण . वंश आिण व ंशावर आधारत भ ेदभाव
दूर झाल ेला िदसत नाही . अपस ंयाका ंना "अंडरलास " हणून वगक ृत केलेया
सामािजक -आिथक िथतमय े असमानत ेने ितिनिधव क ेले जाते. ते ब याचदा साचेब
केलेले असतात आिण यासंबधीया बातया ंमये आिण लोकिय स ंकृतीत ग ुहेगार
हणून िचित क ेले जातात , यातून आदश आिण परप ूण अिभजात वगा चे एकांगी वणन
वाढवतात .
िलंग: आिथक गती आिण प व ैचारक बदल अस ूनही, बहसंय पकार प ुष आह ेत
आिण मिहला ंना उच स ंपादकय पदा ंवर अगदी कमी व ेश आह े. िया ोत हण ून कमी
िवासाह आहेत आिण परणामी , कमी उ ृत केया जातात आिण व ृ िनवेदक हणून,
कमी बातया द ेयायोय असतात . अलीकडील प ुरावे द शिवतात क िल ंगाशी स ंबंिधत
िडिजटल असमानता दोन म ूलभूत मागा नी आह े: एक हणज े कौशय आिण सामी
उपादन पतच े िलंग आिण दोन , तंानाचा समाव ेश असल ेया नोकया ंशी स ंबंिधत
िलंगब म बाजार िया ंारे ही असमानता िदसून येते. munotes.in

Page 47


सा आिण असमानता
47 मीिडया आिण स ंेषण स ंथांमधील ल िगक असमानता िडिजटल परवत नात िटक ून आह े.
वेश, कौशय े, जीवन परणाम , जीवनाची शयता आिण िल ंग यामय े असमानत ेचे अनेक
कार आह ेत. येक नवीन मािहती आिण स ंेषण त ंान नवीन असमानता िनमा ण
करयाया मत ेसह नवीन कारच े सामािजक िवघटन िनमा ण करयाचा धोका वाढवत े.
अगोरदम आपया िवमान सामािजक तरीकरणाला याया सव अयाया ंसह बळकट
करतात . तसेच पाळत ठ ेवयाया त ंानाया बाबतीत , जे लोक िनरीण करतात आिण
यांयावर पाळत ठ ेवली जात े यांयामय े चंड सा असमतोल आह े.
पयायी ल िगकता असल ेया य : िविच यना समकालीन वचनात ून बयाच
काळासाठी वगळयात आल े आहे. बहतेक पािमाय द ेशांया धािम क आिण पारंपारक
कल आिण या ंया िविचत ेला िवरोध याम ुळे यांया वतःया राा ंवर आिण या ंया
पूवया वसाहतवर भाव पडला आह े. समकालीन िपढीन े यांया 'वेगळेपणाच े' ितपादन
कन , आिण सामी िनिम तीचा कणा द ेखील असयान े, उपेितांचे आवाज प ुढे नेले
आहेत. 'किमंग आउट 'साठी LGBTQ+ यना वीकारयाया बदलया डमुळे, ब याच
कॉपर ेट्सनी या ंया नवीन उप ेित बाजारावर (आिण िहतिच ंतकांना) "गे-डली" ँड
हणून भांडवल करयाची इछा य क ेली आह े. हे ँड या ंया ल िगक अिभम ुखतेकडे
दुल कन य ेकाला सामाव ून घेयासाठी मोिहमा चालवतात , तर काहीव ेळा ाहका ंना
आकिष त करयासाठी आिण नफा िमळिवयासाठी नवीन िवलण धोरण वापरयाचा
सचा यन द ेखील होतो . या याच क ंपया आह ेत या ंची LGBTQ+ समुदायाती
कमी सिहण ुता आह े आिण अनेकदा स ंभाय LGBT+ कमचा या ंना नाकारतात , परंतु
लाखो पयाची कमाई करयासाठी या ंची ितमा वापरयास ाधाय द ेतात.
वग: केवळ पािमाय द ेशातच नाही , तर जगभरातील बहस ंय मायम े ही कॉपर ेट
कॉपर ेट्स आह ेत तस ेच उपादनाया भा ंडवलशाही पती त अडकल ेली आह ेत.
यावसाियक बातया ंचा भर कामगारा ंपेा यावसाियक उच ूंवर आहे. अथयवथ ेत
कामगारा ंचे योगदान ग ृिहत धरल े जाते आिण याम ुळे दुल केले जाते, हे तय अस ूनही
मंदीसाठी या ंना दोषी ठरवल े जाऊ शकत े. अपवादामक घटना ंमये दुघटना, शोषण ,
कारखाया ंमधील आरोय धोक े आिण इतर कोणतीही परिथती यासाठी यवथापन
िकंवा मालक जबाबदार अस ू शकतात याकड े दुल केले जाते िकंवा कमी नदवल े जाते.
संप हे वारंवार साव जिनक -संबंध समया हण ून िचित क ेले जातात , परंतु अथयवथ ेला
धोका नाही असे भासवले जात े. औोिगक स ंघषामधील परिथती , मुलाखती , कोट्स,
िवषय आिण कहर ेजची श ैली या ंया वण नात यवथापनाचा ीकोन बळ आह े.
कामगारा ंना ेकांचे सदय मानल े जात नाही . कामगार , सवसाधारणपण े, यांया न ेयांशी
बागिनंगया बातया िक ंवा संघषाया ितक ूल बातया ंिशवाय अय कमी िदसत आह ेत.
जागितक तरीकरण : नताली फ टन (२०१६ ) ने मीिडया मायम े आिण स ंेषणा मधील
नव-उदारमतवादी िनयमा ंया िव ेषणात अस े िनरीण क ेले आह े क पार ंपारक
मायमा ंनी नेहमीच वच ववादी िहत साधल े आह े. याचा परणा म हणून सहभागामक
लोकशाही , िनणयिय ेला आळा बसला आह े आिण सामािजक िवषमत ेला कायद ेशीर
मायता िदली आह े. इंटरनेटया आगमनान े ही असमानता नाहीशी झाली नाही , असे ितचे
हणण े आहे. उलट िवषमता िदवस िदवस वाढत आह े. गरीब राा ंपेा ीम ंत रा े जात
इंटरनेट वापरतात . िवकिसत जग अय ंत िवत ृत आह े, यामय े जवळजवळ सव ीमंत munotes.in

Page 48


मायमे आिण समाज
48 राे इंटरनेट वापरतात , या बाबतीत िवकसनशील रा े खूप माग े आह ेत. िडिजटल
िडहाइडचा अयास करणार े संशोधक िडिजटल त ंानाचा सार आिण िडिजटली
मयथ जगात द ेश, देश आिण लो कांचा समाव ेश िकंवा वगळयात योगदान द ेणारे िविवध
घटक या ंयातील स ंबंध समज ून घेयाचा यन करतात .
५.६ िनकष ( Conclusion)
असमानता हणज े काय आिण ती कशी लाग ू केली जात े हे समज ून घेणे महवाच े आहे.
मायम व ेशाया दोन स ंभाय परणामा ंमये फरक क ेला गेला पािहज े: समानता जी
वतःच आिण वतःच े तीक आह े, आिण यामुळे यापक कारया असमानत ेवर याचा
संभाय भाव आढळ ून येतो. यािवषयी काही मागा नी मायमा ंनी समानत ेची सोय क ेली
आहे. ाझील , चीन आिण भारत इया ंदी सारया राा ंमधील कमी उपन असल ेया
लोकस ंयेया मोठ ्या लोकस ंयेया मायमात व ेश असल ेला माट फोन या ंया
जीवनातील महवप ूण परवत नाचे ितिनिधव करतो . यांयाकड े आता अयाध ुिनक
तंान आह े जे बहधा ीम ंतांारे वापरया जाणा या तंानासारख े असत े.
उपकरणा ंचा ताबा, मीिडयामय े वेश िक ंवा अगदी मीिडया सारता ही वातिवक
जीवनात असमानत ेमये कोणयाही बदलाची हमी नाही . जगाचा सारमायमा ंवर कसा
भाव पडला याच े सवात ठळक उदाहरण हणज े दिण भारताच े उदाहरण . अयंत कठोर
आिण ेणीब सामािजक स ंरचनांनी या नवीन मायमा ंची वसाहत क ेली आह े. यांना
यातून जाती आिण ेतेचे भेद ितिब ंिबत क ेले आहेत. सारमायमा ंचा ाम ुयान े वैिक
दायांवर जोर द ेऊन भाव पडतो , याला परकय स ंसाधना ंचा शोध सामाियक करयाया
कृतार े समिथ त केले जाऊ शकत े.
५.७ सारांश (Summary)
मीिडया सा ही सहसा ितकामक आिण मन वळवणारी स ंकपना असत े, या अथा ने क
यात काही माणात वाचक िक ंवा दश कांया मनावर भाव टाकयाची मता असत े, परंतु
यांया क ृतवर थ ेट भाव पडत नाही .
मॅिनयुलेशन, उदाहरणाथ , सामायतः मीिडया पॉवर अ ॅटमटचा नकारामक कार
मानला जातो , कारण मयथी क ेलेली मािहती अशा संदीध ितरक िक ंवा अप क ेली
जाते, क ेकांचे ान आिण मत े नेहमी या ंया िहतासाठी नसल ेया िदश ेने हलवली
जातात .
पारंपारक मायमा ंवर पपाती , वचववादी िहतस ंबंधांना ो साहन द ेणे, शिशाली
औोिगक कॉपर ेशनया हातात ख ूप जात श एक करण े आिण या ंया िविवध
ेकांमये मािहतीच े अंतर िनमा ण करण े अशी टीका क ेली जात े.
ानातील अ ंतर िडिजटल िवभागा ंमये पांतरत झाल े आहे, जािहरातच े उपन सोशल
नेटविकग साइट्सकड े वळल े आहे, याम ुळे पारंपारक व ृ पकारत ेला आहान िनमा ण
झाले आहे आिण जागितक कॉपर ेट मेदारीन े मीिडया यवसाय आिण रा -राय मीिडया
िनयमन या दोहीप ेा जात कामिगरी क ेली आह े. munotes.in

Page 49


सा आिण असमानता
49 िशवाय , अगोरदिमक िनवड , पाळत ठ ेवणे, मोठा ड ेटा इयादम ुळे वग, िलंग, पैसा आिण
िशणाया पार ंपारक नम ुयांचे अनुसरण करणा या नवीन कारया असमानता िनमा ण
होत आह ेत.
िनयिमत लोक िनयिमतरया मीिडया वापरतात ह े तय अस ूनही, यांचा सामीवर थ ेट
भाव िक ंवा िनय ंण नसत े.
मनोवृीचे िनयंण िनण यावर या च कार े भाव पाडत े यामाण े मािहतीच े िनयंण
आकलनावर भाव टाकत े.
वांिशक अपस ंयाका ंना ब या चदा साचेब केले जात े यािवषयया बातया आिण
लोकिय स ंकृतीत यांना गुहेगार हण ून िचित क ेले जात े, जे आदश आिण परप ूण
अिभजात वगा चे वणन वाढवत े.
जोपय त िया ंना संघषाचे खुले वप िक ंवा मनोर ंजक अप ुरेपणा हण ून िचित क ेले जात
नाही तोपय त, िलंग समया ंना िकमान बातया ंचे मूय असत े.
अथयवथ ेत कामगारा ंचे योगदान ग ृिहत धरल े जाते आिण याम ुळे यांयाकड े दुल केले
जाते, हे तय अस ूनही म ंदीसाठी या ंना दोष िदला जाऊ शकतो .
५.८
● भारताया िवश ेष संदभात मायमा ंमधील श आिण असमानता तपासा .
● वेशाया म ुद्ांवर आिण असमानत ेया िविवध िकोना ंवर चचा करा.
५.९ संदभ (References )
Tuchman, Gaye. Women's Depiction b y the Mass Media - JSTOR .
https://www.jstor.org/stable/3173399.
Miller, Daniel, and Elisabetta Costa. 9 Inequality - JSTOR .
https://www.jstor.org/stable/j.ctt1g69z35.16.
Van Dijk, Teun a. “Power and the News Meida: By Teun A. Van Dijk.”
Kelsey's Anthology , 8 Apr. 2014,
https://kelseysanthology.wordpress.com/2014/04/08/power -and-the-
news -meida -by-teun-a-van-dijk/.
Trappel, Joseph (2019) ‘Inequality, (new) media and communications’,
in Josef Trappel (ed) Digital media inequalities: Policies against divides,
distrust and discrimination, pp. 9 -30, Goteborg, Nordicom
http://ww w.diva -portal.org/smash/get/diva2:1535713/FULLTEXT01.pdf

munotes.in

Page 50

50 ६
ासिमशन -रसेशन मॉडेल
(ेपण-हण ाप )
घटक रचना :
६.० उिे
६.१. परचय
६.२ हण िसा ंत
६.३ अनेक संशोधन परंपरांचे अिभसरण
६.४ संशोधनाचा सव सामाय तवाची रचना
६.५ हण िसांताची िसी
६.६ रसेशन िसांताची समीा
६ .७ अंितम िवचार
६ .८ सारांश
६.९
६ .१० संदभ
६.0 उि े
१) रसेशन िसांताया मुय तवांचे परीण करणे.
२) रसेशन िसांत याया उपलधी आिण टीकांया ीने समजून घेणे
६.१. परचय
"मास कयुिनकेशन" हा शद आपया वैयिक आिण सांकृितक जीवनातील िविवध पैलू
तसेच सामािजक संरचनांना सूिचत करतो . जनसंवादाच े िसांत सामािजक घटना ंचे
पीकरण आिण अंदाज लावयाचा यन करतात , तसेच लोक जनसंवादात कसे
गुंततात , या नुसार आपया जीवनात याची भूिमका आिण याचे परणाम तपासतात .
संदेश मायमा ंमधून वास करत असताना ते सतत एकोड आिण डीकोड केले जातात .
िनमाता यांया मायमात संदेश आिण आदश पेरतो, जे ेक डीकोड करतात . िभन
ेक सदय , दुसरीकड े, मीिडयाला वेगवेगया कार े डीकोड करतील , संभायत : munotes.in

Page 51


ासिमशन -रसेशन मॉडेल
51 िनमायाया इछेनुसार नाही. या िवभागा त, आपण ा मॉडेल वापन संदेश कसे
सारत केले जातात ते पाह.
६.२ रसेशन िथअरी (हण िसा ंत)
हण िसा ंत, याला अनेकदा ेक िथअरी िकंवा वाचक हण िसा ंत हणून ओळखल े
जाते, जी टुअट हॉलन े १९७३ मये िवकिसत केली होती. ेक यांया वत:या
जीवनातील अनुभवांया आधार े यांना जी काही सामी देऊ केली जाते ते पाहतील आिण
समजून घेतील या आधारावर याची थापना केली गेली आहे. यना यांया
वातावरणात ून िशकल ेया मूलभूत तवांचा आिण कपना ंचा वापर कन सादर केलेले
ान समजत े. परणामी , येक य समान मािहतीचा वेगळा अथ लावू शकते. सामी
समान असूनही, येक य वतःमय े वेश केलेया भावना , संदभ आिण दुवे यांया
सामािजक परिथतीन ुसार भािवत होते.
संेषण िया खालीलमाण े आहे: आपण पाहतो क संदेशाचा ोत िकंवा ेषक यांया
कपना एिट करतो आिण कोणयाही संेषणामय े इिछत ाकया पयत पोहोचवतो .
संेषण समजून घेयासाठी , ाकता ते डीकोड करतो .
एकोड : एकोिड ंग ही िवचार आिण भावना ंचे लेखन, बोलण े, कला, संगीत, सांकेितक भाषा
आिण हावभाव या मायमात पांतरत करयाची िया आहे जेणेकन इतर य
अिधक मूत मागानी एखाा कपन ेमाण े अमूत काहीतरी समजू शकेल. संदेश एकोड
करणा या यन े याने िनवडल ेया मायमा ंारे ाकता यांचा संदेश योयरया
समजेल क नाही हे तपासल े पािहज े. लेखन हे सवात ठोस आहे कारण ते एकमेव मायम
आहे जे गैरसमज िकंवा चुकचा अथ लावयाची शयता दूर करते.
डीकोड : डीकोिड ंग ही संदेशाची सामी समजून घेयाची आिण िचहे आिण िचहा ंचा अथ
डीकोड करयाची िया आहे (उदा. अरे ही वनीला िनयु केलेली िचहे आहेत). या
चॅनेलारे संदेश पाठिवला गेला होता ते संदेश कसे डीकोड केले जाते हे िनधारत करेल.
शािदक /अशािदक संकेतांारे संेिषत केलेले संदेश ाकया ारे ेषकाया हेतूपेा
वेगया पतीन े डीकोड केले जाऊ शकतात . जेहा संदेश ा करणार ्या यला वय,
िलंग, धम, वंश, वंश, राजकय िवचार , वग, संकृती, मनःिथती आिण भाविनक िथती
इयादचा अडथळा असतो , तेहा अशी समया य ेऊ शकते.
ेषक आिण ाकता यांयातील संेषण दोनपैक एका मॉडेलमय े वगकृत केले जाऊ
शकते:
समिमत मॉडेल: हे ासमीटर आिण रसीहरला याच कार े मािहतीची देवाणघ ेवाण
करते. यांत दोही बाजूंनी सिय सहभाग आवयक असतो . उदा. दोन यमधील
संभाषण असमिमत मॉडेल संेषणाच े वणन करते यामय े ेषक मािहती सारत करतो ,
ाकयास मािहती ा होते, परंतु ेषक ाकया ने कोणताही अिभाय दान
करयाची अपेा करत नाही आिण संेषण च पूण होते. या संबंधात ेषक सिय
सहभागी आहे, तर ाकता एक िनिय सहभागी आहे. वृपे, उदाहरणाथ , िनयिमतपण े munotes.in

Page 52


मायमे आिण समाज
52 मािहती कािशत करतात , परंतु वापरकत विचतच अिनवाय याभरण सादर करयास
बांधील असतात .
अनेक पयायांसह, संदेशाचा िविवध कार े अथ लावला जाऊ शकतो . परणामी , मीिडया
कंपया आिण इतर लॅटफॉम यांया ाहका ंचे सामािजक संदभ अिधक चांगया कार े
समजून घेयासाठी ेस रीिलझ , जािहराती , फॅन लेटस आिण मेसेज बोड, पुनरावलोकन े
यासारखी साधन े वापरतात , यांना तीन ेणमय े िवभागल े जाऊ शकते.
बळ वाचक - या कारच े ेक पुढील पीकरणाची गरज न पडता सामीचा संदेश
समजून घेतात आिण वीकारतात . उदाहर णाथ, जर पालका ंनी मुलाला अयास करयास
सांिगतल े, तर मुलाला ते समजत े आिण कोणयाही अितर िनदशांची आवयकता न घेता
ते करते. उदाहरणाथ , कापिनक सामीमय े, दु पााच े भयावह वप लगेच समजल े व
िवकारल े जाते.
चोरबंदळ वाचक - या कारात , ेक हे जाणतात क सामीची कृती नैितक ्या संिदध
आहे, परंतु ते पवा न करता ते वीकारतात कारण यांना िवास आहे क यासाठी एक
तक आहे. वाटाघाटी केलेले ेक यांया वैयिक समज ुतीशी तडजोड करतात िकंवा
वाटाघाटी करतात क वतन, जे अयथा िनिष मानल े जाईल , अिधक चांगले काय करते.
उदाहरणाथ , िचपट आिण िहिडओ गेममय े, नायक खलनायकाया जीवनाचा पाठलाग
करत असतो .
िवरोधी वाचक - जे िदले गेले आहे याबल ोया ंना सहन होत नाही कारण ते यांया
संपूण िवास णालीला िवरोध करते. सामी नैितक ्या चुकची, भाविनक ्या
ासदायक , अनावयक ौढ सामी , िहंसाचार , धािमक भावना दुखावणारी , राजकय
भूिमका असण े इयादी कारण े िविवध असू शकतात . कॉमेडीमय े वापरल ेले धािमक घटक,
उदाहरणाथ , सहसा वीकारल े जात नाहीत.
पूवगामी िसांताचा परणाम हणून, हे प आहे क सामी िनमाता या अनेक पैलूंचा
िवचार क शकतो परंतु ितिया ंया परणामाचा अंदाज कधीच सांगू शकत नाही कारण
ितिया कालांतराने आिण वेगवेगया सामािजक संदभामये बदलतील .
६.३ अनेक संशोधन परंपरांचे अिभसरण
ेक आिण मायम यांयातील यायामक परपरस ंवाद, याचा यापक मानवव ंश
िवानाया ेमवकमये अथ लावला जातो, तो ेकांया वागत अयासाचा किबंदू
आहे. रसेशन अयासाच े ेय एकाच उपीला देणे चुकचे ठरेल आिण यांया
सुवातीची वेळ देखील महवाची मॉडेस कशी परभािषत केली जाते यावर अवल ंबून
असत े.
१९७० या दशकाया उराधा त एक यापक बहिवाशाखीय सामािजक िवान
िकोनाचा भाग हणून रसेशन अयासाकड े अनेक माग एक आले. यापैक एकाला
संकृती िनिमती आिण पुनपादन तंात रस होता. टुअट हॉलन े मजकूर आिण
ेकांचा अयास एक करयासाठी एकोिड ंग आिण डीकोिड ंगची जोडल ेली तवे सादर munotes.in

Page 53


ासिमशन -रसेशन मॉडेल
53 केली. "यिकरण ," एकोडर /िनमाता आिण डीकोडर /रसीहरया थाना ंदरयान
थािपत केलेया समिमती /असमिमतीच े अंश (समतुय संबंध हणूनही ओळखल े जाते),
संेषणामक देवाणघ ेवाणीमय े "समज" आिण "गैरसमज " ची त िनधारत करतात .
मीिडया ंथांया वैचारक आिण संथामक पैलूंपासून अगदी संभाय सिय , परंतु
'अय ' लोकांया भूिमकेकडे जोर िदला गेला. यामुळे वचववादी िवचारधारा बंध,
सांकृितक साायवाद बंध आिण राजकय अथयवथ ेचा िकोन यासारया
वचववादी िसांतांया समालोचनाचा भाग हणून ितरोधक ेकांवर ल कित
करयात आले.
उर-संरचनावादाकड े वळयाम ुळे मजकूर िवेषणाचा बळ 'संरचनामक ीकोन ' न
झाला. इकोचा १९७९ चा "वाचका ंची भूिमका" हा िसांत एकािमक ीकोनातील मुय
मजकूर बनला . लोकिय संकृतीकड े ीवादी ीकोना ंमुळे सांकृितक िसांतामय े
ेकांया वारंवार अपमािनत (हणज े ीवादी ) भूिमकेचा पुनिवचार करयाची परवानगी
िदली जाते. परणामी , उकृ आिण वाईट, 'पुिलंगी' आिण 'ीिल ंग' शैलमधील सीमार ेषा
पुहा रेखाटया जातात . परणामी , उपेित ोया ंवर ल कित करणे हे या लोकांचे
पुनमूयांकन िकंवा आवाज देयाबलया संभाषणासाठी किबंदू बनले यांना पूव
सामाय िसांताने दुल केले होते.
६.४ संशोधनाया सव सामाय तवाची रचना
सािहयाचा परंपरागत संह याया िव नवीन लेखनाच े िवेषण आिण मोजमाप केले
जाते याला संशोधन िसांत हणून संबोधल े जाते. ेक अयासामय े, संशोधन कॅनन
खूपच लहान आहे आिण ेकांना समजून घेयासाठी केलेया संशोधनाच े समथन
करयासाठी संदभाचा वारंवार वापर केला जातो. िशवाय , रसेशन िसांताचा एक कॅनन
ंथ पूव ानावर आधारत आहे. जरी मागील मजकूराचा लेखाजोखा महवाचा असला
आिण िसांताया यशात योगदान िदले असल े, तरी ते संकण आिण संिदध आहे, आिण
ते हाती घेतलेया संशोधनातील िविवधता कमी करते. उदाहरणाथ , ीवादी ेक
रसेशन अयास हे वती िकंवा उपेित होयाया भीतीन े समािव केले जात नाहीत
कारण ते मुय वाहातील वागत िसांत अयासापास ून िवचिलत होतात .
६.५ हण िसा ंताची िसी
उपादन , मजकूर आिण संदभ िवेषणामय े ेकांबल अनेक संिदध गृिहतकं बांधली
गेली असली तरी, हे अलीकड ेच ओळखल े गेले आहे क ेक या गृिहतका ंमये बसू शकत
नाहीत कारण अनेक मायम िसांतांची वैधता सयाया अनुभवजय ेक संशोधनावर
अवल ंबून आहे जे चालू आहे िकंवा भिवयात आयोिजत केले जाईल . सवात महवाच े
हणज े, रसेशन अयासा ंनी असे ेक ओळखल े आहेत यांना धोरण आिण
िसांतामय े आतापय त दुल केले गेले होते, वगळल े गेले होते आिण गृहीत धरले गेले
होते. munotes.in

Page 54


मायमे आिण समाज
54 पूव, असे गृहीत धरले गेले होते क मीिडया भाव एका रेखीय पतीन े िनिय ेकांना
अथ संेषण कन काय करतो आिण ेक हे एकसंध, िनिववाद वतुमान आहेत. तथािप ,
तेहापास ून हे थािपत केले गेले आहे क ेक अनेक कार े डीकोड करतात (बहवचन
डीकोिड ंग), यांची सांकृितक पाभूमी महवाची असत े आिण ते िनयिमतपण े मजकूर
वाचनाशी असहमत असतात /आशु शकतात .
६.६ रसेशन िसा ंताची टीका
या ेातील सवात ती समीका ंपैक एकान े केला आहे क 'मु ेक िविवध
मागानी मजकूर कसे वाचतात '. एकेकाळी ेक नाहीस े होयाचा धोका होता असे मानल े
जात असताना आता हा मजकूर धोयात आला आहे. िफक े जे. (१९८९ ) यांनी
"सेिमऑिटक लोकशाही " या बहचिच त अिभयचा शोध लावला याया अित िकंवा
"अभ तृिवाद " बलया यांया िचंतेला ितसाद हणून. आँग I. िनरीण करता
येयाजोया समानता वगळयाया संबंधात याय ेतील िभनत ेवर भर देयावर टीका
करतात , तर कॉनर जे. जसा दावा करतात क अनेकदा 'सिय ेक' संशोधनाम ुळे
मजकूर पूणपणे ीस पडतो .
मुय वाहातील संशोधनाया वापरामुळे िसांत रेषीय असयास ितबंिधत केले आहे,
पयायी डेटाचे संकलन आवयक आहे. टीही मािलका ंवरील मिहला दशकांया ितिया
िवचारात घेतया जात असया तरी पुष दशकांया ितिया िवचारात घेतया जात
नाहीत ; रेिडओ, ओटीटी लॅटफॉम , वृपे आिण यासारया इतर मायमा ंया तुलनेत
टीही सामीया ितसादाच े मोठ्या माणावर संशोधन केले जाते; ौढ ेकांया
हणाबल मािहती सहज उपलध आहे परंतु तण ेकांया हणांबाबत िततक मािहती
नाही; फंडोस ने एका िविश सामीबल यांची आवड य केली आहे परंतु सामी
पाहणाया लोकांया कंटायावर फारशी नाही; परणामी , मजकूर-वाचक इंटरफेसवर
समिमतीयपण े िभन मागानी पोहोचयासाठी , संशोधन िनकषा मये िविवधता समािव
करणे आवयक आहे.
असे िदसून आले आहे क ेक सदया ंना यांनी आमसात केलेया सामीवर िचंतन
करयासाठी , िववाद करयासाठी िकंवा सयािपत करयासाठी खूप कमी वेळ असतो .
पािहया जाणाया मजकुराया भावन ेशी संबंध असतो . याचा परणाम काहीव ेळा गंभीर
मािहतीया सनसनाटी , रोमँिटक, सरलीक ृत िकंवा ुलक आवृीमय े होऊ शकतो .
इतर, दुसरीकड े, असा दावा करतात क सामी कमीतकमी या िवषयाची जागकता
वाढवत े. कया वपात संबोिधत करयासाठी अयोय वाटणाया आशयाच े
िनजतुककरण करयाची समया देखील आहे, याम ुळे ेक गंभीर िकंवा भयंकर आशय
इछूक, आशावादी िकंवा आदश वादी ीकोनात ून पाह शकतात आिण सयाची ी गमावू
शकतात .
६ .७ अंितम िवचार
आकलनाया ीने, हण िसांत समजण े कठीण आहे कारण येक मन वातिवकत ेचा
वेगळा अथ लावते. समया ितरोधक आवाज , संदिभत एबेडेड ेक िकंवा िभन वाचन munotes.in

Page 55


ासिमशन -रसेशन मॉडेल
55 असो, कोणतीही एक परंपरा िकंवा ेकांया संशोधनाच े ओझे सहन क शकत नाही.
संदेश ा करताना , एकट्या यकड े वचव, िवरोधी आिण वाटाघाटी ितिया ंचे
िमण असू शकते. या यितर , एखाा मोठ्या योजन ेमये सव चल ीकोना ंचा
समाव ेश असल ेया भय णालीचा पाठपुरावा क शकत नाही कारण अशी मॉडेस
सहसा घटवादी आिण कायामक असतात . ेकांचा िनणय काही काळासाठी योय असेल,
परंतु वेळ िनघून जाईल तसे तो बदलू शकतो.
६ .८ सारांश
हण िसा ंतमागील गृहीतक हे आहे क ेकांना कोणतीही सामी दान केली जात
असली तरी ते यांया वतःया जीवनातील अनुभवांवर आधारत ते पाहतील आिण
याचा अथ लावतील . संेषण मॉडेलनुसार ासमीटर संदेश एकोड करतो आिण
ाकता तो डीकोड करतो . १९७० या दशकाया उराधा त एक यापक
बहिवाशाखीय सामािजक िवान िकोनाचा भाग हणून रसेशन अयासाकड े अनेक
माग एक आले. उदाहरणाथ , संरचनावादी , पोट-चरिलट आिण ीवादी हे सव
कारच े संरचनावादी आहेत.
रसेशन अयासा ंनी असे ेक ओळखल े आहेत यांना पूव दुलित केले गेले होते,
वगळल े गेले होते आिण धोरण आिण िसांतामय े गृहीत धरले गेले होते. ेक रसच
कॅनॉनचा अयास करतात आिण रसेशन िसांताचा एक कॅनन मजकूर आधीया
मजकुराया ानावर आधारत असतो .
संशोधनामय े िविवधता एकित करयासाठी , अ-रेषीय पत घेणे आवयक आहे.
महवप ूण मािहतीचे सनसनाटी , उकष , सरलीकरण आिण ुलककरण या सव शयता
आहेत. आकलनाया ीने, रसेशन िसांत समजण े कठीण आहे कारण येक मन
वातिवकत ेचा वेगळा अथ लावते.
६.९
● रसेशन िसांताची मुय वैिश्ये प करा.
● संशोधन परंपरांचे अिभसरण , संशोधन कॅननचे बांधकाम यावर चचा करा.
● रसेशन िसांताची उपलधी आिण समीा यांची तपासणी करा.
६ .१० संदभ
● Livingstone, S (1998): Relationships between media and audiences:
Prospects for future audience reception studies. In Liebes, T., and
Curran, J . (eds).
● ‘Media, Ritual and Identity: Essays in honor of Elihu Katz’, London,
UK : Routledge, 1998, pp. 237 -255. munotes.in

Page 56


मायमे आिण समाज
56 ● McQuail’s Mass Communication Theory:
https://us.sagepub.com/sites/default/fil es/upm -
binaries/67529_McQuail_ Mass_Communication_Theory_Chapter_4.pdf
● Communication Theory: available at
https://www.communicationtheory.org/reception -
theory/#:~:text=The%20reception%20theory%20concept%20points,of%2
0the%20text%20or%20screen





munotes.in

Page 57

57 ७
िसा ंत-अिधकारवादी , उदारमतवादी
घटक रचना :
७.० उिे
७.१ तावना
७.२ लोकशाहीच े उप-समूह
७.३ अिधकारवादी िसा ंत
७.४ उदारमतवादी िसा ंत
७.५ उदारमतवाद आिण मायम धोरण
७.६ नवउदारवाद
७.७ िनकष
७.८ सारांश
७.९
७.१० संदभ
७.० उि े (Objectives )
● जनसंवादाच े िसा ंत समज ून घेणे
● मायम धोरणावरील होणाया पती आिण भावा ंचे परीण करण े
७.२ तावना (Introduction )
पााय लोकशाहीमधील मायम धोरणास ंबंधीचे बहतेक वादिववाद ह े ेसया मानक
धारणा ंवर आधारत असतात . िवाना ंचे िनरी ण आह े क सारमायमा ंमये चंड मािहती
देयाची श आह े, याचा लोकशाहीवर परणाम होतो . लोकशाही समाजात , सरकारवर
ल ठ ेवयाची आिण याला लोका ंती उरदायी बनवयाची जबाबदारी मायमा ंची असण े
अपेित असत े. सारमायम े देखील जनता आिण राजकय न ेते यांयात सारक हण ून
काम करतात . मायमात ून तो लोका ंचा आवाज आिण अयाचारत गटा ंची भूिमका करतो .
जेहा सारमायमा ंना होणारा कोणताही धोका हा लोकशाहीला धोका मानला जातो .
लोकशाहीच े पालन न करणा या देशांमये, लोकशाही अिभन ेयाऐवजी सारमायमा ंचा munotes.in

Page 58


मायमे आिण समाज
58 वापर क ेला जातो . या स ंबधीचा हक ूमशाही िसा ंत, वातंयवादी िसा ंत, सामािजक
जबाबदारी िसा ंत आिण सोिहएत मीिडया िसा ंत हे ेस/मायमा ंचे 'मूळ' चार िसा ंत
आहेत. हे येक आिथ क आिण राजकय परिथतीया िविश स ंचाला लाग ू होतात,
दुसया शदा ंत, ते ामुयान े मालक आिण िनय ंणाया समया हाताळतात . या िवभागात
आपण अिधकारवादी िसा ंत आिण वात ंयवादी िसा ंत हाताळ ू आिण या मायम
धोरणा ंवर कसा परणाम होतो याच े या घटकात परीण कया .
ेड िसबट , िथओडोर पीटरसन आिण िवबर ॅम, यांना स ंवाद िसा ंतवेे हणून
ओळखतात . यांनी मायम यवथ ेचे वगकरण कस े कराव े यासाठी पाया घातला .
१९५६ मये इिलनॉय िवापीठान े िस क ेलेले ‘फोर िथअरी ज् ऑफ द ेस’ हे यांचे
पुतक जनस ंवाद िसा ंतांसाठी एक महवाचा स ंदभ आहे. पुतकाया ल ेखकांनी ेसया
िविवध कारा ंवर काश टाकला , याचा या ंना िवास आह े क ती जगभरात अितवात
आहे. सामाय िसा ंत इतर स ंेषण िसा ंतांपेा िभन आह ेत. ते काहीव ेळा पााय मास
मीिडया िसा ंत हण ून ओळखल े जातात कारण त े केवळ वैािनक पीकरण आिण
अंदाजांवर आधारत नाहीत .
७.२ लोकशाहीच े उप-समूह (Sub-groups of Democracy )
लोकशाहीच े दोन म ूलभूत उपसम ूह आह ेत: ते िकमानवादी आिण कमालवादी हण ून
ओळख ले जातात . मायमा ंचा सूम गट लोकशाहीवर एक णाली हण ून ल क ित
करतो , यामय े समाजातील ौढ नागरका ंना या ंया पस ंतीया न ेयाला मतदान
करयाचा अिधकार असतो . कमालवादी याय ेमये सामािजक आिण आिथ क मूये
समािव आह ेत जस े क मािहती ा करयाच े आिण द ेयाचे वात ंय, सहवासाच े
वातंय, समान स ंधी याचसोबत राजकय म ूयांयितर ेस वात ंय. लोकशाही हा
शासनाचा एक कार आह े यामय े लोका ंना या ंया पस ंतीया न ेयाला मतदान
करयाचा अिधकार आह े असे मत आह े. हे सावजिनक वादिववादा ंमये समान सहभागाार े
देखील व ैिश्यीकृत आह े, याार े गंभीर िनण य घेतला जाऊ शकतो . भावीपण े
लोकशाहीची या या "लोकांारे, लोकांसाठी आिण लोका ंारे चालवल ेले शासन " ही
लोकांया शासनात सहभागी होयाया मत ेचा संदभ देते.
७.३ अिधकारवादी िसा ंत (Authoritarian theory )
लेटोया तवानान े जनस ंवादाया हक ूमशाही िसा ंताला (४०७-३२७ ईसापूव) ेरणा
िदली. जेहा मुणालयाची थापना झाली , तेहा इंिलश साटा ंनी सेसॉर ंग, परवाना , कर
आकारणी आिण कायद े कन ही रणनीती वापरली . हे सार मायमाच े एक मानक
तवान आह े, यामय े मायमा ंवर राीय सा आिण अिधकारान े भाव टाकला जातो
तसेच यावर मात क ेली जात े. तथािप , मायमा ंनी अिधकाया ंया इछ ेचा आदर क ेला
पािहज े याचा राय िक ंवा साधारी वगा या थ ेट िनय ंणाखाली न राहता वतःया
इछेनुसार काय केले पािहज े. ेस आिण मीिडया वत ंपणे काय क शकत नाहीत आिण
यांया काया वर सेसॉर केयाचा आरोप केला जातो . munotes.in

Page 59


िसांत-अिधकारवादी , उदारमतवादी
59 हकूमशाही शासनाार े ह कूमशाही िसा ंताचा ाम ुयान े वापर क ेला जातो , परंतु तो
लोकशाही आिण हक ूमशाही दोही राया ंमये आढळ ू शकतो . सारमायम े या स ंदभात
बहसंय िक ंवा बळ गटा ंचा अपमान िक ंवा िवरोध क शकत नाहीत . हकूमशाही
िसांतामय े मायमा ंनी शासकाया अधीन राहण े आवयक आह े. असे मानल े जाते क
जर राीय मािहती पसरली तर ती राीय स ुरेला धोका िनमा ण क शकत े. यामुळे या
कपन ेनुसार, युे आिण स ंघषासारया परिथतीत , राय मायमा ंवर िनय ंण ठ ेवते
कारण राय व ैयिक अिधकारा ंपेा मोठ े मानल े जाते. यात अंतगत िकंवा बा परिथती
देखील असू शकतात . या कारया परिथतमय े, लोकशाही शासन द ेखील एकम ेव
पयाय हण ून ही रणनीती िनवडतात . सामािजक समतोल आिण थ ैय राखयासाठी त े
आवयक आह े असा दावा क न त े काय पती तक संगत करतात , तरीही
अपस ंयाका ंया िकोनावर ब ंदी घातली जात नाही जोपय त ते अिधकाया ंया
सामया ला धोका द ेत नाहीत . युनायटेड िकंगडम आिण भारतामय े 'अिधक ृत गुिपते
कायदा ' या तीत ेने लागू केला जातो त े याच े एक उदाहरण आह े.
ेसकड े एक भय ंकर श हण ून पािहल े जाते. याचा उपयोग रायकया ची श मजब ूत
करयासाठी आिण वाढवयासाठी क ेला जातो . इतरांना नाकारताना काही मीिडया
अिधकार आिण परवान े देऊन अिधकारी मायमावर िनय ंण ठ ेवतात. मायमा ंना संिदध
अिधकार िदल े जातात , ा पकारांनी सेसॉरिशप माग दशक तवा ंचे पालन न क ेयास
यांचे नुकसान होत े. अयंत टोकांया करणामय े यांचा परवाना अिधकारी र क
शकतात .
संवेदनशील बाबी लोका ंसमोर विचतच चिच या जातात िक ंवा फ बातया ंया
सरणा मये यांचा उल ेख केला जातो . राजकय स ेसॉरिशप , लकरी स ेसॉरिशप ,
धािमक सेसॉरिशप , आिथक सेसॉरिशप आिण स ेसॉरिशपच े इतर कार अितवात
आहेत. तथािप , सवसावादाया उलट, तवान एकसमान आिण राीय स ंकृतीला
ोसाहन द ेत नाही .
अिधकारशाही िसा ंताची व ैिश्ये
 सरका र आिण अिधकाया ंचे मायमा ंवर प ूण िनय ंण असत े. िनयंण थािपत
करयासाठी िविवध वपात श वापरली जात े.
 शिशाली अपस ंयाक िक ंवा बहस ंयाका ंया अिभजात वगा ारे शािसत .
 शासन आिण धोरणा ंया स ंदभात साधारी िक ंवा वच व असल ेया गटा ंवर टीका
करयाची मीिडया ला श नाही , अशा कार े कािशत क ेली जाऊ शकणारी सामी
मयािदत करत े.
 साधारी पा ंना कोणयाही वपात नाराज क शकत नाही . जे अपमान करतात
यांना धमकावल े जाते आिण िशा क ेली जात े. munotes.in

Page 60


मायमे आिण समाज
60  परवाना द ेणे आिण नदणीया वपात मया िदत अिधकार द ेणे, िशेया वपात
परवाना र करयाची परवानगी द ेणे.
 बळ गट िक ंवा सरकारची मायम सम ूहाची मालक अस णे.
 चाराचा वापर कन साव जिनक मत बदलण े.
 मायमा ंचा वापर सरकारला सम करयासाठी एक साधन हण ून केला जा णे.
सामय :
 सामािजक -सांकृितक संघष िनराकरणात भावी आह े.
 यना द ेशासाठी काम करयास व ृ करत े.
 मीिडयाया वतीन े बेजबाबदार वत न ितब ंिधत करत े.
 इिछत चाराचा यशवीपण े सार करयासाठी वापरला जाऊ शकतो .
 कमकुवतपणा :
 सामाय माणसाला म ूख समजल े जात े आिण हण ूनच एखाद े उि जे सहजपण े
हाताळल े जाऊ शकत े कारण त े ेनवॉिश ंगला ोसाहन द ेते
 बळ गट या ंची वाथ उि े पूण करयासाठी मायमा ंचा वापर करतात
 भाषण वात ंय, अिभय आिण मािहतीचा व ेश धोयात आला आह े.
या िसा ंताची उदाहरण े अफगािणतानमय े िदस ून येतात, िजथे तािलबान राजवटीन े
हकूमशाही धोरणामक योजना वापरली . २०११ पयत, बम मीिडयाला द ेखील
हकूमशाहीच े अनुसरण करयास भाग पाडल े गेले. सरकारिवरोधी बातया कािशत
करणाया मायमा ंना दंड आिण त ुंगात टाकयात आल े. नॅशनल िसय ुरटी ऍट आिण
ऑिफिशयल िसेट्स ऍटया आव ृया अन ेक िवकसनशील द ेशांमये आढळतात .
सेसॉरिशपम ुळे अनेक लेखकांना तुंगात डा ंबले गेले आिण हक ूमशाहीच े दशन घडवत
पुतके, लेखांवर बंदी घालयात आली . इायल , सीरया , िझबाव े, चीन, उर कोरया
इयादी काही अशा देशांची उदाहरण े आहेत जे हकूमशाही राय करतात .
७.४ उदारमतवादी िसा ंत (Libertarian theory )
वातंयवादी ग ृहीतक , याला ेस िसा ंत अस ेही हणतात , हा जनस ंवादाया
सामाय िसा ंतांपैक एक आह े. या िसा ंतानुसार ेसला कोणयाही व ेळी काहीही
सारत करयाच े पूण वात ंय िदल े जाते. हे समाजाच े वॉचडॉग हण ून काम करत े. १६
या शतकात म ुणालयाची िनिम ती आिण ेस चळवळीन ंतर हा िसा ंत युरोपया munotes.in

Page 61


िसांत-अिधकारवादी , उदारमतवादी
61 वातंयवादी िवचारा ंतून िनमा ण झाला . लाओ झ ू, जॉन लॉक , जॉन िमटन , जॉन ट ुअट
िमल, थॉमस ज ेफरसन आिण इतरा ंसह अन ेक सुिस यनी याचा चार क ेला आिण
तो अज ूनही इ ंलंड आिण अम ेरकेत लोकिय आह े.
सार मायमाचा हक ूमशाही ीकोन , यामय े मािहती राय िक ंवा ािधकरणाार े
िनयंित क ेली जात े, हे वात ंयवादी कपन ेया अगदी िव आह े. उदारमतवादी
िसांतानुसार सारमायमा ंची मालक खाजगी असावी . यिवाद आिण िवचारा ंची
वायता या िवचारसरणीचा क िबंदू आहे. तेथे कोणताही हत ेप नाही आिण य ेकाला
य होयाचा अिधकार आह े. कोणतीही सेसॉरिशप नाही आिण सरकारला
सारमायमा ंवर िनब ध घालण े िकंवा दडपयास सम नसाव े. िविवध कारया ड ेटाचा
सतत वाह वहात असतो . येकाला आवयक असल ेली मािहती , तसेच मािहतीची
सयता याचा अथ लावण े आिण िनण य घेणे बंधनकारक आह े. मानवाची तक शुता यांना
असे करयास सम करत े. पकारा ंनी धोरणावर टीका क ेली तरीही ती कोणयाही कार े
सेसॉर होऊ नय े. सारमायमा ंना महवप ूण अिधकार अस ूनही, सेचा द ुपयोग
कायद ेशीररया स ंबोिधत क ेला जाऊ शकतो .
उदारमतवादी िसा ंताची व ैिश्ये:
 समाजाचा वॉचडॉग हणून मीिडया
 िवचार आिण अिभय , मािहती आिण यिवाद या ंचे पूण वात ंय
 कोणतीही स ेसॉरिशप नाही
 वैकिपक मािहतीसाठी व ेशयोयता जी म ुय वाहातील कपना नाही आिण
बहवचनवादी सया ंना अन ुमती द ेते (एकाच बातमी साठी िभन सय े)
 मीिडया सरकारया मालकचा नाही
 मायमा ंना देशाया काया ंचे पालन कराव े लागेल
 मायमा ंनी आचारस ंिहतेचे पालन क ेले पािहज े
सामय :
 सयाचा शोध घ ेयाची मता कारण कोणयाही िविश पाया फायासाठी
कािशत सामीवर स ेसॉरिशप िक ंवा िनय ंण नाही
 मायमा ंया वापराा रे िवचार आिण कपना ंची मु अिभय
 वादिववादाला स ुवात करत े आिण सयापय त पोहोचयासाठी िनरोगी पधा वाढवत े
 दान क ेलेया मािहतीमय े पारदश कता आणत े. munotes.in

Page 62


मायमे आिण समाज
62  बळ गटा ंना िनय ंणात ठ ेवते आिण जबाबदारीची मागणी कन ाचार रोखत े
 हे लोकशाही वपाच े आहे.
कमकुवतपणा :
 जबाबदार आिण ाचार मायमा ंनाच ास द ेऊ शकतात
 मीिडयामधील अन ैितक था फोफाव ू शकतात .
 मािहती गोळा करणाया लोका ंचे तकहीन िनण य
 कपना , मते, गट उि े आिण िवचारसरणीमधील िविवधता िववादाच े ोत अस ू
शकते, एखाा िवषयावर एकमत होऊ द ेत नाही
 एखाा यया गोपनीयत ेकडे आिण ित ेकडे दुल करण े हा मायमा ंया शचा
गैरवापर अस ू शकतो
 बदनामी , देशोह, िनंदा, अभता , असयता इ. कािशत करण े आिण अशा ंतता
िनमाण करणे या सव मायमा ंसाठी शय आहे.
 हानीकारक ह ेतू असल ेया लोका ंया हाती स ंवेदनशील मािहती पडयास त े रायाया
सुरेसाठी धोकादायक ठ शकत े.
७.५ उदारमतवाद आिण मायम धोरण (Libertarianism and media
policy )
चिलत सामािजक िनकष साय करयासाठी िक ंवा राखयासाठी मायमा ंनी कस े काय
करावे याबल नागरका ंया अप ेा मानक िसांतांमये संबोिधत क ेया जातात .
लोकशाहीया यशात महवाचा भाग असल ेया मािहतीच े यवथापन करयाची जबाबदारी
मायमा ंवर सोपवयात आली आह े. मायमा ंकडून काही मागया करयाचा अिधकार
जनतेला आह े. सामाय िसा ंत पकारत ेचे िव ेषण न ैितक वचनबत ेवर करयास
पकारत ेला सम करतात .
उदारमतवादी िसा ंतानुसार ेस ही कपना ंची बाजारप ेठ असावी िजथ े परणाम िक ंवा
छळाची भीती न बाळगता वेगवेगळी मत े य करता य ेतील. हे एक मायम असाव े याार े
जनतेला युिवाद आिण ितवाद सादर क ेले जातील , जेणेकन जनता सुिशित िनण य
घेऊ शक ेल. या संकपन ेया समथ काचे हणण े आहे क, ेस वत ं आिण म ु असावी
आिण सरकार ने िनयमन क नय े. हे असे आहे कारण राय -िनयंित ेस याच े मुय काय
क शकत नाही ; यामुळे कठोर िवचारयात आिण सरकारला जबाबदार धरया त
अम आह े.
वातंयवादी िवचारसरणीन ुसार, ेस वायत ेिशवाय , पकारता समाजासाठी पहार ेकरी
हणून काम क शकत नाही . असा य ुिवाद क ेला जाऊ शकतो क ेस वात ंयाया munotes.in

Page 63


िसांत-अिधकारवादी , उदारमतवादी
63 वातंयवादी स ंकपन ेमुळे मीिडया मालका ंया यावसाियक िहतस ंबंधांचा फायदा हो तो
याम ुळे ेसला जबाबदारीिशवाय पोट कन इतर लोका ंया वात ंयांचे उल ंघन करण े
सोपे होत े. याला "नकारामक वात ंय" असे संबोधल े जात े. तथािप , पधामक
मायमा ंया बाजारप ेठांनी लोकशाहीिवरोधी वत न केले आ ह े. जेहा बाजार दबावाखाली
असतो , तेहा यावसाियक फायाया शोधात न ैितकता माग े टाकली जात े. युनायटेड
टेट्समधील ेस डमवरील १९४७ हिचस किमशनन े "सामािजक जबाबदारी " ही
संकपना मा ंडली. अमेरकन ेसया वाढया टीक ेया ितिय ेत, िवशेषत:
सनसनाटीपणा , यावसाियकता आिण मालक कीकरण , तसेच याया अिधकारा ंचा
किथत ग ैरवापर या ंया ितिया हण ून आयोगाची थापना करयात आली . यामुळे
पकारा ंची जबाबदारी पार पाडयाची गरज होती .
७.६ नवउदारवाद (Neoliberalism )
नवउदारवादाया यापक स ंकपन ेने नवउदारवादी ेस िसा ंताचा पाया हण ून काम केले.
याया आध ुिनक आव ृीमय े, नवउदारवाद हा राजकय आिण आिथ क पतचा एक
िसांत आह े, जो स ूिचत करतो क मानवी कयाण वाढवयाचा सवा त मोठा माग हणज े
संथामक चौकटीमय े उोजक वात ंय आिण कौशय े मु करण े. हे मजब ूत मालमा
अिधकार , मु बाजार आिण म ु यापार इ. ारे वैिश्यीकृत आह े. नवउदारवादी
िवचारसरणीन ुसार, खाजगी ेाला यवसायात यशवी होयासाठी अन ुकूल वातावरण
िनमाण करण े हे रायाच े क तय आह े, यामय े बाजारातील अपयश टाळयासाठी
हत ेप करण े समािव आह े. मायमा ंया िनयमनात सरकारन े हत ेप केला तरच
मायमा ंया मालकमय े याय भ ूिमका स ुिनित करयासाठी ह े केले जाते. यामुळे, शु
उदारमतवाद रायाचा कोणताही हत ेप नाकारतो , तर याच े नवउदारवादी वप ,
सामािजक जबाबदारी मॉड ेलमाण े, रायासाठी मया िदत भूिमका वीकारत े, परंतु ती
भूिमका बाजारातील अपयश टा ळयासाठी मया िदत अस ते.
७.७ िनकष (Conclusion )
मायमा ंनी आपल े कतय बजावल े तरच स ुढ लोकशाहीचा िवकास होईल . मायमा ंया
कायापैक एक हणज े साव जिनक जबाबदारी हणून काम करण े, यामय े नागरक
वादिववाद क शकतात आिण धोरणामक िनण यांवर भाव टाक ू शकतात . सश
सावजिनक जाग ेया अन ुपिथतीत , वाथा साठी स ंकुिचत ीकोना ंसह वादिववाद वरवरच े
असू शकतात . पकारा ंना उरदायी बनवयासाठी , सजनशील आिण कठोर वादिववाद
हायला हव ेत आिण यासाठी लोकशाही समाजात ेसला प ुरेशा माणात वात ंय
िमळायला हव े. तेहाच ेस बळ गटा ंवर ल ठ ेवू शकतात ज ेणेकन त े यांया शचा
गैरवापर करणार नाहीत . पण ेसला िकतपत वात ंय ायच े, हा वादाचा आह े.
सामािजक लोकशाहीया िसा ंतानुसार, ेस िनयम नमय े रायाचा थोडासा हत ेप
आवयक आह े आिण याम ुळे ेस वात ंयाचे नुकसान होत नाही . परंतु जात हत ेप
केयाने ते हकूमशाही ेसची आव ृी बन ू शकत े. या ा ंना दैनंिदन परिथतीत स ंबोिधत
करणे आवयक आह े. munotes.in

Page 64


मायमे आिण समाज
64 ७.८ सारांश (Summary )
ेड िसबट , िथओडोर पीटरसन आिण िवबर ॅम हे संेषण िसा ंतवादी होत े, यांनी
आही मायम णालच े वगकरण कस े करावे यासाठी पाया घातला .
सारमायमा ंया जबाबदाया ंपैक एक हणज े सरकार जनत ेला उरदायी आह े याची
खाी करयासाठी यावर ल ठ ेवणे. लोकशाहीच े पालन न करणाया द ेशांमये
सारमायम े लोकशाही अिभन ेयाऐवजी चाराच े साधन हण ून काम करतात .
हकूमशाही शासनाार े ह कूमशाही िसा ंताचा ाम ुयान े वापर क ेला जातो , परंतु तो
लोकशाही आिण हक ूमशाही दोही राया ंमये आढळ ू शकतो .
वातंयवादी ग ृिहतक, याला ेस िथअरी अस ेही हणतात , हा जनस ंवादाया
सामाय िसा ंतांपैक एक आह े यामय े मीिडया िक ंवा ेसला कोणयाही व ेळी काहीही
सारत करयाच े पूण वात ंय िदल े जाते.
७.९ (Questions )
1. मायमा ंया अिधकारवादी िसा ंतावर चचा करा. योय उदाहरणा ंसह याची व ैिश्ये,
सामय आिण कमक ुवतपणा सा ंगा.
2. मीिडयाया उदारमतवादी िसा ंतावर चचा करा. मीिडया धोरणावर याचा परणाम
गंभीरपण े तपासा .
७.१० संदभ (References )
Ogbebor, Binakuromo .“British Media Coverage of the Press Reform
Debate. ”SpringerLink , Palgrave Macmillan, Cham,
https://link.springer.com/book/10.1007/978 -3-030-37265 -1.
Bajracharya, Shraddha. “Authoritarian Theory of Mass
Communication.” Businesstopia , 15 Feb. 2018,
https://www.businesstopia.net/mass -communication/authoritar ian-theory -
mass -communication.
Bajracharya, Shraddha. “Four Theories of the Press: Authoritarian vs.
Libertarian.” Businesstopia , Businesstopia, 22 Mar. 2018,
https://www.businesstopia.net/mass -communication/four -theories -of-
press -authoritarian -libertarian .
Bajracharya, Shraddha. “Libertarian Theory of Mass
Communication.” Businesstopia , 15 Feb. 2018,
https://www.businesstopia.net/mass -communication/libertarian -theory -
mass -communication.
In Mass Communication, Political Communication.“Libertarian
Theory.” Communication Theory , 10 July 2014,
https://www.communicationtheory.org/libertarian -theory/.
 munotes.in

Page 65

65 ८
सामािजक जबाबदारी , सावजिनक े
घटक रचना
८.० उिे
८.१ परचय
८.२ सवसाधारणपण े सामािजक जबाबदारीचा अथ
८.३ भारतातील मायमा ंचा इितहास
८.४ सामािजक जबाबदारी
८.५ ेसचे िसांत (मीिडया )
८.६ सामािजक जबाबदारी िसांत
८.७ सावजिनक े
८.८ सावजिनक ेाचा इितहास
८.९ सावजिनक ेातील अिभन ेते
८.१० सावजिनक े हणून मीिडया
८.११ ीवाद आिण सावजिनक े
८.१२ सारांश
८.१३
८.१४ संदभ
८.० उि े
1. सामािजक जबाबदारी आिण मायम ेावर याचा भाव यािवषयी जाणून घेणे.
2. सावजिनक ेाचा अथ आिण याचे िविवध पैलू जाणून अयासण े.
3. मायमा ंया ीने सावजिनक े समजून घेणे.
८.१ परचय
या करणामय े दोन िवषया ंवर चचा केली जाईल , पिहल े 'सामािजक दाियव ' दुसरे
'सावजिनक े'. दोही महवाच े िवषय आहेत जे आपणास आपया सभोवतालच े जग
समजून घेयास मदत करतील .
munotes.in

Page 66


मायमे आिण समाज
66 ८.२ सवसाधारणपण े सामािजक जबाबदारीचा अथ
किज िडशनरीमय े सामािजक जबाबदारीच े असे वणन केले आहे 'समाज िकंवा
पयावरणास हािनकारक नसलेया मागाने वतू आिण सेवांचे उपादन करणे'. अगदी लहान
फमचे मूयमापन ितया कॉपर ेट सामािजक जबाबदारीवर केले जाऊ शकते. सामािजक
उरदाियवाचा अथ असा आहे क एंटराइझनी अशा कार े काय केले पािहज े जे
शेअरहोडरच े मूय वाढवयायितर समाजाची सेवा करेल. गुंतवणूकदार आिण ाहक
अशी गुंतवणूक शोधता त जी केवळ फायद ेशीर नसून समाज आिण पयावरणाया
कयाणासाठी देखील योगदान देतात. इंटरनॅशनल ऑगनायझ ेशन फॉर टँडडायझेशन
(ISO) हे ठळकपण े मांडते क आिथक यश िमळवण े आिण सामािजक आिण पयावरणीय
समया ंशी सुसंगतपण े समतोल साधयाची कंपनीची मता हणून सामािजक जबाबदारी
ही कायमतेने आिण भावीपण े चालवयासाठी एक महवाची बाब आहे. दुसया शदांत,
कंपयांमये उच दजाची सामािजक जबाबदारी असली पािहज े. या करणात आपण या
ीकोनात ून सामािजक जबाबदारीचा अयास करणार आहोत तो हणज े मीिडया .
कोणयाही संथेमाण े मीिडयाची एकक हणून ेक/लोकांती एक सामािजक
जबाबदारी असत े. वातंय चळवळीत सारमायम े कशी जबाबदार होती ते पाह.
८.३ भारतातील मायमा ंचा इितहास
भारतातील वातंय चळवळीप ूव सारमायमा ंनी महवाची भूिमका बजावली होती.
या त, वातंय चळवळीदरयान लोकांना एक आणयात , िवचारा ंची देवाणघ ेवाण
करयात आिण यासपीठ दान करयात याची महवप ूण भूिमका होती. िटीश शासका ंचे
ल वेधून घेतले घेऊ नये हणून वृपे काही वेळा गुपणेही चालत असत .
१७८० मये, बंगाल गॅझेट, भारतातील पिहल े छापील वृप, थापन झाले. िटीश
राजवटीचा ितरकार आिण सतत उपहास करयासाठी हे वृप ओळखल े गेले. हे वृप
जेस ऑगटस िहक नावाया आयरश यार े चालवल े जात होते, यावर अधूनमधून
िटीश राज एजंट्सनी खटला भरला होता िकंवा ितबंिधत केले होते. दुदवाने, १७८२
मये ा दैिनकाच े काशन बंद झाले, परंतु याचा कायमवपी परणाम झाला. याने
भारतीय काशना ंसाठी एक फाउंडेशन थापन करयात मदत केली, यापैक काहनी
महवप ूण योगदान िदले. उदाहरणाथ , १८५७ मये वातंयाया पिहया लढाईदरयान ,
दैिनक पायम-ए-आझादीन े िटीश देशाचे िवभाजन आिण शासन करत राहतील आिण
लोकांना परत लढा देयाची गरज आहे अशी कथा पसरवयास सुवात केली.
िटीश राजने १८०० या सुवातीपास ून िविवध सेसॉरिशप िनयमा ंचा अवल ंब केला,
यापैक िकमान एक आजही अितवात आहे: 'देशोह कलम '. यांनी १८७८ मये
हनायुलर ेस ऍट देखील पारत केला, याने गैर-इंजी मायमा ंसाठी राजवर टीका
करणे बेकायद ेशीर ठरिवल े. दरयान , भारतीय िनयतकािलका ंनी बंदी, मयादा आिण
तुंगवासाया धमया ंचे उलंघन केले. ेसने िचकाटी ठेवली, सेसॉरिशपपास ून
वाचयासाठी नवीन माग िवकिसत केले, मग ते शतकान ुशतके कठीण िनयमनाम ुळे असो
िकंवा यांना याचा कंटाळा आला हणून असे १८५९ या इंिडगो ांतीमधील एक munotes.in

Page 67


सामािजक जबाबदारी , सावजिनक े
67 महवाची घटना हणज े द िहंदू पॅियटमय े कािशत झालेले िनल दपण हे यातील सवात
उलेखनीय उदाहरण आहे. बाळ गंगाधर िटळक , यांचे वृप केसरी, आिण डॉ.
आंबेडकर, यांनी १९२० मये मूक नायक सु केले. या दोन उलेखनीय य आहेत,
यांनी भारतीय वृपा ंया वाढीसाठी आिण अयायािव आवाज उठवयासाठी आिण
सािहयाार े जागृती िनमाण करयासाठी योगदान िदले.
८.४ सामािजक जबाबदारी
एक संथा हणून, वृप िकंवा दूरिचवाणी वृ क इतर गोबरोबरच जनमत तयार
करयासाठी , जागकता वाढवयासाठी , यना संवेदनशील बनवयासाठी आिण
मािहतीचा सार करयासाठी जबाबदार असत े. दुसया शदांत, तो िकंवा ती समाजासाठी ,
नंतर याया िकंवा ितया यवसायासाठी , िजथे याने िकंवा ितने योय नैितकता आिण
आचारस ंिहतेचे पालन केले पािहज े आिण शेवटी वतःसाठी जबाबदार आहे हे मानल े गेले
पािहज े.
८.५ ेसचे िसा ंत (मीिडया )
ेसशी संबंिधत अनेक िसांत आहेत जसे क हकूमशाही , वातंयवादी , सामािजक
जबाबदारी आिण कयुिनट सोिहएत . सामािजक उरदाियव िसांताचा आता आपण
तपशीलवार िवचार कया कारण हा अयासमाचा भाग आहे.
१. हकूमशाही िसांत - येथे सरकार थेट ेस िनयंित करते. उदा. अफगािणतान ,
यानमार
२. उदारवादी िसांत - इथे ेस वातंय आहे. उदा. कॅनडा, िवझल ड, यूझीलंड
३. सामािजक जबाबदारी िसांत - कृती वातंयवादी आिण हकूमशाही िसांत यांयात
अितवात आहे. उदा. भारत, यूके, यू.एस.ए.
४. कयुिनट सोिहए त िसांत - सरकार ेसवर िनयंण ठेवते पण ते समाजासाठी काम
करायला मोकळ े आहे. उदा. रिशया , चीन, युबा
८.६ सामािजक जबाबदारी िसा ंत
एफ.एस. सीबट, टी.बी. पॅटरसन , आिण डय ू. ॅम यांनी १९५६ मये सोशल
रपॉिसिबिलटी मीिडया िसांत मांडला. िसांताचा ाथिमक आधार असा आहे क
'वातंय हे जबाबदाया ंसह येते' आिण सरकारकड ून िवशेष वागणूक िमळवणाया ेसने
जनसंवादाची काही आवयक काय करयासाठी समाजाला उरदायी असण े अपेित
असत े. मीिडया सोशल रपॉिसिबिलटी ही संकपना तुलनेने नवीन आहे, ती िवसाया
शतकाया मयात िवकिसत झाली आहे आिण िवकसनशील आिण कमी िवकिसत देशांनी
मोठ्या माणावर वीकारली आहे. या िसांताची सुवात युरोपमय े झाली आिण १९४७
मये ेस डम ऑन किमशनया थापन ेसह युनायटेड टेट्समय े तीचे औपचारक
पांतर करयात आले. munotes.in

Page 68


मायमे आिण समाज
68 या चौकटी या परचयान ंतर मायम यावसाियकत ेकडे गांभीयाने पािहल े जाऊ लागल े. ेस
डमवरील हिचस किमशनची थापना वातंयवादी िकंवा मु ेस तवानातील ेस
वातंयाचा अथ पुहा तपासयासाठी करयात आली . हे या वतुिथतीम ुळे घडले होते
क पपणे "िवचारा ंचे मु बाजार " ेस वातंयाची हमी देयात आिण अपेित
सामािजक फायद े साय करयात अयशवी ठरले होते. हे िववेचन वातवावर आधारत
नसयान े समया िनमाण झाया आिण यामुळे समाजयवथा िबघडली .
मािहती , वादिववाद आिण िववेचनासाठी सावजिनक वेश वाढवून राजकय यवथ ेला
मदत केली पािहज े. सरकारवर मॉिनटर हणून काम कन वैयिक अिधकारा ंचे संरण
केले पािहज े. सारमायम े सरकारची अंशतः वाय मानली जात असूनही, यावर
देशाया रिहवाशा ंचे राय आहे. िवसाया शतकाया मयात , अनेक देशांनी या सामािजक
जबाबदारीचा आदश वीकारला , युनायटेड टेट्सने १९४९ मये "द किमशन ऑफ द
डम ऑफ द ेस" ची थापना केली.
कोणीही , या िकोनान ुसार, यांया कपना संेषण करयासाठी मायमा ंचा वापर क
शकतो . िशवाय , भेदभाव आिण ाचाराबाबत जागकता वाढवयात मीिडया महवाची
भूिमका बजावत े. उदाहरणाथ , भारत, युनायटेड टेट्स आिण युनायटेड िकंगडम.
तुमची गती तपासा
१. मायमा ंया चार िसांतांची मािहती ा.
२. तुमया मते, समाजात मीिडया सामािजक ्या जबाबदार आहे असे तुहाला वाटते
का?
८.७ सावजिनक े
"सावजिनक े" ही जमन शद "öffentlichkeit" वन घेतलेली संकपना आहे.
"सावजिनक " सावजिनक ेामय े वा आिण ोया ंया गटाचा संदभ देते, तर
"सावजिनकता " सावजिनकपण े यमान आिण छाननीसाठी खुले असयाया िथतीचा
संदभ देते. "सावजिनक े" ही एक सामािजक जागा हणून वारंवार परभािषत केली जाते
िजथे िभन िकोन य केले जातात , सामाय समया ंवर चचा केली जाते आिण
संवादाार े सहयोगी उपाय िवकिसत केले जातात . सावजिनक े हा सामािजक संवादाचा
एक महवाचा भाग आहे. हाबमा स या मते, सावजिनक े (ffentlichkeit) हे एक असे
िठकाण आहे जेथे खाजगी य सावजिनक समया ंवर चचा करतात . हे एक े आहे जे
समाज आिण सरकार यांयातील सेतूचे काम करते.
सहभागी लोकशाही णालमय े सावजिनक जागेची संकपना महवाची असत े.
सावजिनक े हे नागरका ंसाठी चचा करयासाठी , वादिववाद करयासाठी आिण
अखेरीस यांयाशी संबंिधत िवषया ंवर सावजिनक मत तयार करयासाठी एक जमयाच े
िठकाण आहे. हे रंगण थािनका ंसाठी (जसे क टाउन हॉल मीिटंग) एक भौितक एक
येयाचे िठकाण असू शकते िकंवा ते एक संेषण पायाभ ूत सुिवधा देखील असू शकते जे
रिहवाशा ंना मािहती आिण िटपया पाठवू आिण ा क देते. सावजिनक े हा भावी munotes.in

Page 69


सामािजक जबाबदारी , सावजिनक े
69 शासनाचा एक महवाचा घटक आहे. कायणाली आिण लोकशाही सावजिनक
ेािशवाय , सरकारी अिधकाया ंना यांया कृतसाठी जबाबदार धरले जाऊ शकत नाही
आिण नागरका ंना राजकय िनणयांवर भाव टाकयाचा कोणताही माग उरत नाही.
सावजिनक ेाची ही संकपना आदश आहे. उम, खुया शासनाच े ते वलंत
उदाहरण आहे. मािहतीचा मु वाह, मु अिभय आिण मु संभाषण हे सव यासाठी
आवयक आहे. आदश सावजिनक े अयंत परपरस ंवादी आहे आिण सेया
गैरवापरापास ून सवम संरण दान करते. यात , आपयाला फ या आदशा चा
अंदाज येतो. दुसरीकड े भावी शासनाला चालना देयासाठी , खया अथाने
सवसमाव ेशक सावजिनक ेासाठी यन करणे आवयक आहे.
दुसया मागाने सांगायचे तर, सावजिनक े हे खाजगी कुटुंब आिण सरकार यांयामय े
दुवा असत े. हे एक असे िठकाण आहे "जेथे मु आिण समान य ान सामाियक
करयासाठी , वादिववाद करयासाठी , चचा करयासाठी िकंवा सामाियक समया ंवर
िवचार करयासाठी एक येतात."
८.८ सावजिनक ेाचा इितहास
पूव, सावजिनक े हे एक परभािषत संमेलनाच े थान होते. मायम आिण संेषण
तंानातील सुधारणा ंया परणामी , सावजिनक े एका िठकाणाहन संेषण नेटवकमये
बदलल े आहे.
• ाचीन ीस—सावजिनक ेाची सवात मूलभूत संकपना ाचीन ीक शहर-राया ंमये
आढळ ू शकते, जेहा नागरका ंचा राजकय िनणयांमये थेट सहभाग होता. • सलून—
अिभजात आिण मयमवगय सदया ंनी 17या शतकाया उराधा त आिण 18या
शतकाया सुवातीला कॉफहाऊस , सलून आिण टेबल लबमय े कला आिण
राजकारणावर वादिववाद केला. या बैठकांमये, "िवतक अिधकारान े शीषकाया
अिधकाराची जागा घेतली," आिण सामािजक दजाकडे पूणपणे दुल केले गेले. थम मास
मीिडया , वृप, सलून आिण कॉफ शॉपमय े भेटलेले गट पूणपणे सावजिनक झाले:
"वृपा ंनी सावजिनक घडामोडी आिण अशा समया ंबल संभाषण े संपूण जागेत िवतरीत
केलेया लोकांसाठी उपलध कन िदली."ही सावजिनक डोमेनची अिधक ृत सुवात आहे
कारण आज आपयाला हे मािहत आहे. • सलून—अिभजात आिण मयमवगय सदया ंनी
17या शतकाया उराधा त आिण 18 या शतकाया सुवातीला कॉफहाऊस , सलून
आिण टेबल लबमय े कला आिण राजकारणावर वादिववाद केला. आिदवासी मेळावे -
आिक ेतील रायिवहीन समुदायांमये िकंवा मजबूत आिदवासी परंपरा असल ेया
िठकाणी , जमाती संमेलने पााय नागरक संमेलने िकंवा अगदी ाचीन अगोरामाण ेच
काम करतात . हे मेळावे आिदवासी समाजाया सावजिनक जीवनाच े ितिनिधव करतात .
चचचे मंडळे-राजकय संघषाया काळात , चचने वारंवार अयाचारत िकंवा वंिचत लोकांना
एक येयासाठी आिण यांया येयांसाठी आवाज देयासाठी जागा देऊ केली.
munotes.in

Page 70


मायमे आिण समाज
70 ८.९ सावजिनक ेातील सदय
 सावजिनक - याया सवात मूलभूत अथामये, सावजिनक लोकांचा एक कापिनक
गट आहे जे एक िकंवा अिधक सावजिनक समया ंमये समान िहतस ंबंधाने एकित
आलेले आहेत. जनतेतील सव सदया ंनी एकाच वेळी उपिथत राहणे आवयक नाही.
आधुिनक सामािजक िवानामय े, हा शद मोठ्या माणावर लोकांया राजकय ्या
महवप ूण गटांना संदिभत करयासाठी वापरला जातो, उदा. मतदार , नागरी समाज ,
थािनक समुदाय िकंवा मास मीिडया ेक.
 'नागरी समाज ' आिण 'जनता ' हे असे शद आहेत जे कधी कधी परपर बदलून वापरले
जातात , परंतु यांची वैचारक ्या तुलना करता येत नाही. नागरी समाजामय े अशा
संथा आिण िया असतात या ामुयान े राजकय िकंवा यावसाियक नसतात
िकंवा ते लोभ िकंवा शन े ेरत नसतात . काही परिथ तमय े, यांयाकड े
सावजिनक ेाचा भाग बनयाची मता असत े.
 सावजिनक अिधकारी —सरकार सावजिनक ेाचा एक भाग नसला तरी, याला
यात सहभागी होयाची संधी आहे पण जबाबदारी नसते. लोकशाही सावजिनक
ेातील सरकारी अिधकारी लोकांचे ऐकतात आिण यांना काय हवे आहे ते ठरवतात ,
यांया वतःया िचंता आिण मते सारत करतात आिण लोकांना िनवडी आिण
ियाकलापा ंबल मािहती देतात.
 मीिडया - "राीय आिण आंतरराीय तरावर सावजिनक िहतस ंबंधांया संघटनेला
अनुमती देणारी संथामक वातुकलाया थापनेमये मीिडया महवप ूण भूिमका
बजावत े," अहवालान ुसार. दळणवळणाची साधन े पुरवयायितर , मायम े
सावजिनक वादिववाद िवषया ंची ओळख कन देतात आिण मग याला आकार देतात.
 खाजगी सदय —खाजगी य आिण यवसाय अनेकदा सावजिनक ेाला पुढील
खाजगी िकंवा सावजिनक उिा ंसाठी गुंतवून ठेवतात. नंतरया करणात , ते लोकांचे
सदय असयाच े उघड होते.
तुमची गती तपासा
१. सावजिनक ेातील ऐितहािसक थाना ंची मािहती ा.
२. सावजिनक ेातील सदया ंची मािहती ा.
८.१० सावजिनक े हणून मीिडया
एखाा संकृतीचे कौतुक करयासाठी मोठ्या संयेतील ेकांना मागदशन
करयाऐवजी , कमी िशण असल ेया ाहका ंमधील अभोग आिण आनंदासाठी ाहका ंया
मागणीार े सामूिहक संकृती ा झाली आहे आिण सोशल मीिडया आज सामूिहक
संकृतीचे उपादन बनले आहे. munotes.in

Page 71


सामािजक जबाबदारी , सावजिनक े
71 मास मीिडया , िवशेषत: इंटरनेट नेटवक मीिडयान े सावजिनक संवादाला अशा कार े
ोसाहन िदले आहे आिण िटकव ून ठेवले आहे जे कोणयाही समाजात यापूव कधीही
पािहल े गेले नहत े. हौसरया मते, सोशल मीिडया ही संभाषणाची अशी जागा आहे िजथे
लोक एकमत होयाया यनात यांचे िकोन सामाियक करतात . मास मीिडयाची
ताकद ही आहे क ते बहसंय समाजाला िनिय ेक बनवत े, तसेच ाहक संकृती
थािपत करते. परणामी , लोकशाही मायम णालीया सवात मूलभूत गरजांपैक एक
अशी आहे क ती सव मुख सामािजक िहतस ंबंधांचे ितिनिधव करते. परणामी ,
सारमायम े ही सावजिनक ेातील सवात महवाची संथा आहेत, िकंवा एकोिणसाया
शतकातील उदारमतवादी िसांतकारा ंनी हटयामाण े, "लोकशाही चा चौथा तंभ" आहे.
परणामी , लोकशाही मायम णालीया सवात मूलभूत गरजांपैक एक अशी आहे क ती
सव मुख सामािजक िहतस ंबंधांचे ितिनिधव करते.
८.११ ीवाद आिण सावजिनक े
ीवादी िशणत हेबरमासया उदारमतवादी मॉडेलवर उर युरोपीय समाजातील
ऐितहािसक कालख ंडाचे आदशकरण तसेच िया ंया डोमेनमधील कृतीचे महव दुलित
करणारी एक अपवादामक ऐितहािसक कथा हणून टीका करतात .
८.१२ सारांश
आपण सवसाधारणपण े सामािजक जबाबदारीची चचा कन या करणाची सुवात केली.
कंपयांनी पयावरणाची काळजी घेणे आवयक आहे. सारमायमा ंमये सामािजक
जबाबदारीच े महवही आपण पािहल े. नैितकत ेचे महव आिण यावर चचा करणार े आयोग
सावजिनक े या करणाया दुसया िवभागात संबोिधत केले आहे. यना यांया
रायाशी आिण थानाशी जोडयासाठी आपण याचे महव जाणून घेतो. अयायान े
सावजिनक ेातील कलाकारा ंना देखील संबोिधत केले.
८.१३
1. सामािजक उरदाियव िसांत प करा
2. वृपा ंया इितहासावर चचा करा
3. सदया ंया ीने सावजिनक ेावर चचा करा.
८.१४ संदभ
 1 https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/social -
responsibility
 1 https: //www.investopedia.com/terms/s/socialresponsibility.asp
 1 https://www.deccanherald.com/national/how -the-press -participated -
in-indias -freedom -struggle -873361.html munotes.in

Page 72


मायमे आिण समाज
72  1 Uzuegbunam, Chikezie. (2015). THE SOCIAL RESPONSIBILITY
THEORY OF THE PRESS: A CONTEMPORARY REVIEW.
 1 Ineji, P. U., Nkanu, E. A., & Okoi, P. E. SOCIAL
RESPONSIBILITY MEDIA THEORY AND ITS IMPLICATION
FOR MEDIA PROFESSIONALISM IN NIGERIA.
 1 https://newsmoor.com/four -theories -of-the-press -authoritarian -
libertarian -social -responsibility -theory/
 1 Odugbemi, A. (2008). Public opinion, the public sphere, and quality
of governance: An exploration. In S. Odugbemi & T. Jacobson (Eds.),
Governance reform under real -world conditions. Citizens,
stakeholders, and voice (pp. 15 –37). Washington, D.C.: The World
Bank. (p. 17).
 Habermas, J.(1991): “The public sphere” In Mukerji, C.; Schudson,
M.(Ed.): Rethinking popular culture. Contemporary perspectives in
cultural studies. Berkeley/Los Angeles: University of California Press.
pp.398 -404
 1 https://eprints.lse.ac.uk /48964/1/Amended%20_Livingstone_Mass_
media_democaracy.pdf
 Sonia Livingstone and Peter Lunt The mass media, democracy and the
public sphere 1994
 1 Public Sphere, Hartmut Wessler, Rainer Freudenthaler, DOI:
10.1093/OBO/97801997 56841 -0030 2018
 https://www.o xfordbibliographies.com/view/document/ obo -
9780199756841/obo -9780199756841 -0030.xml
 1 https://www.socialmediatoday.com/content/public -sphere -and-new-
media
 1 Gerhards, J., & Schäfer, M. S. (2010). Is the internet a better public
sphere? Comparing old and n ew media in the USA and Germany. New
Media & Society, 12(1), 143 –160.
https://doi.org/10.1177/1461444809341444
 1 Shirky, C. (2011). The Political Power of Social Media: Technology,
the Public Sphere, and Political Change. Foreign Affairs, 90(1), 28 –41.
http://www.jstor.org/stable/25800379
 1 https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/ 10.4324/9780203977880 -
1/rethinking -media -public -sphere -james -curran
 1 McLaughlin, L. (1993). Feminism, the public sphere, media and
democracy. Media, Culture & Society, 15(4), 599–620.
https://doi.org/10.1177/016344393015004005

 munotes.in

Page 73

73 ९
सार मायमा ंचे परणाम : एककरण , िहंसा
करणाची रचना
९.० उिे
९.१ तावना
९.२ सार मायमा ंचे भाव समज ून घेणे
९.३ मुलांवर सार मायमा ंचे भाव
९.४ ौढ, ये नागरका ंवर मायमा ंचा भाव
९.५ नागरक पकारता
९.६ सार माय मांचे परणाम यावरील िसा ंत
९.७ सार मायमा ंचे एकीकरण
९.८ एकािमक मायमा ंचे फायद े
९.९ एकािमक मायमा ंचे यवर होणार े परणाम
९.१० सार मायम - इंिटेिटंग मीिडया
९.११ सार मायम ंचा भाव – िहंसा
९.१२ सार मायमा ंमधील म ुलांवरील िह ंसाचाराच े िचण
९.१३ मायमा ंमधील िह ंसेचा ौढा ंवर भाव
९.१४ सार मायमा ंचा भाव - मिहला ंवरील िह ंसा
९.१५ सूचना
९.१६ िनकष
९.१७
९.१८ संदभ

munotes.in

Page 74


मायमे आिण समाज
74 ९.० उि े
१) मायमा ंचा यवर होणारा परणाम समज ून घेणे.
२) सार मायमा ंचे एकीकरण आिण याच े परणाम जाण ून घेणे.
३) सार मायमा ंारे िहंसा कशी भडकवली जात े हे जाणून घेणे.
९.१ तावना
आज सारमायम े आपया जीवनात महवाची भ ूिमका बजावत आह ेत. दररोज आपण
सार मायमा ंचा वापर कोणया ना कोणया वपात करतो . वतमानपामाण े
ऑटोरा , कार, बसमय े िकंवा मोबाईलमय े इंटरनेट वापरताना गाणी वाजतात .
मायमा ंचे वगकरण 'लोक मायम ' आिण 'इलेॉिनक मायम ' अशा दोन कारात करता
येते. लोकमायमा ंचा उगम थािनक स ंकृती, शेतकरी , गावे आिण आिदवासी समाजात ून
झाला आह े. दुसरीकडे, इलेॉिनक सार मायमा ंचा उदय औोिगककरण ,
जनसंकृतीशी जोडला जाऊ शकतो .
लोकमायम े अजूनही मानवी कला , भाषा, चालीरीती , परंपरा वापरतात . उदाहरण े हणज े
कठपुतळी, पारंपारक न ृय कार , लोकगीत े, नुकड नाटक (रता िथएटर ). दुसरीकड े
इलेॉिनक मीिडया मशीसशी अिधक जोडल ेले आह े. इलेॉिनक फॉम ारे संवाद
साधणाया आध ुिनक मायमा ंया बाबतीत शहरवासी अिधक अ ेसर आह ेत.
९.२ सार मायमा ंचा भाव समज ून घेणे
सार मायमा ंचा भाव ताकािलक िक ंवा दीघ कालीन अस ू शकतो , तो ताप ुरता िक ंवा
कायमचा द ेखील अस ू शकतो . याचा परणाम सकारामक िक ंवा नकारामक दोही अस ू
शकतो . परणामाची पातळी थ ूल आिण स ूम दोहीवर िदस ू शकत े. धोरण, जागकता ,
वादिववाद , चचा, मायता यासारख े काही परणाम यामुळे पपण े िदसू शकतात , पैक
काही दीघ कालीन आधारावर द ेखील यमा न आह ेत. काही व ेळा आपण मायमा ंमये
पाहत असल ेया गोी लात ठ ेवतो आिण काला ंतराने, यांचा एक कारचा स ंचय होतो .
मायमा ंचा भाव आय ुयभर िटक ू शकतो - जसे क आपयाला आपली बालपणीची
यंगिचे, मािलका इ . कायम मरणात राहत असतात .
वैयिक तरावर सा र मायमा ंचे परणाम ह े संानामक भाव द ेखील अस ू शकतात ,
याम ुळे िवास , िकोन , शारीरक बदल आिण अगदी वत णुकतील बदल द ेखील होऊ
शकतात . मायमा ंचे इतर भाव द ेखील आह ेत जस े क या िवचारधारा स ु करण े,
बदलण े, बळकट करण े, इ
९.३ मुलांवर सार माय मांचा भाव
सव वयोगटातील यवर मायमा ंचा भाव पडतो . मुले टीहीसमोर बस ून काट ून
पाहयात बर ेच तास घालवतात . िकंबहना, हा समाजीकरणाचा एक कार बनतो याार े munotes.in

Page 75


सार मायमा ंचे परणाम : एककरण , िहंसा
75 मुले या पाा ंमये वतःची कपना क शकतात , नैितकता , मूये, जीवन कौशय े,
समया सोडवण े, भावना य करण े इयादी िशक ू शकतात . खरं तर त े या पाा ंचे
अनुकरण क लागतात कारण त े वतःला यायाशी जोड ू शकतात . यामुळे, जर या ंचा
सुपरिहरो िह ंसक अस ेल तर त े मूल देखील काही व ेळा या वत नाचे अनुकरण कर ेल,
िवशेषत: या म ुलांना टीही पाहा यला जात व ेळ िमळतो . जात व ेळ असतो . आजया
काळात , टच िक ंवा अॅलेसा, मोठ्या नच े मोबाईल फोन , माट टेिलिहजन , डेकटॉप
यासारया माट उपकरणा ंया त ंानाम ुळे मुलांमये मायमा ंचा जात वापर होत आह े.
जािहराती द ेखील म ुलांचा वापर कन या ंची उपादन े िवकतात . काही अ ंशी अशी म ुले
आहेत जी ौढा ंमाण े कपड े घालतात आिण न ंतर उपादन सार करयासाठी वापरली
जातात . ा जािहराती ौढ आिण म ूल दोघा ंचेही ल व ेधून घेतात हे ही या ंचे वेगळेपण
आहे.
९.४ ौढ, ये नागरका ंवर मायमा ंचा भाव
जे लोक एकट े राहतात िक ंवा सेवािनव ृ झाल े आहेत आिण या ंयाकड े भरपूर मोकळा व ेळ
आहे, यांयासाठी मानवी सहवासाची भरपाई ट ेिलिहजनार े होते. िवशेषत: ती मुले
महानगर े व शहरा ंमये िजथ े जीवनाचा व ेग अिधक आह े आिण जॉज िसमेलने आपया
िस प ेपर ‘मेोपोिलस अँड मटल लाइफ ’ मये नमूद केयामाण े शहरातील
रिहवाशा ंमये एक कारची उदास व ृी असत े. शहरात रािहयान े माणूस माणसापास ून
दूर होतो , वेळ, पैशाचा िहशोब ठ ेवतो, यामुळे एकाकपणा य ेतो, ही पोकळी सार मायमा ंनी
भन काढली आह े. सोशल मीिडया द ेखील लोका ंना कंटाळवाण ेपणाची , शूयतेची भावना
भन काढयास मदत करत े आिण हण ूनच आपण YouTube िहिडओ ंया खाली लोक
िटपणी करण े , वाद घालण े, शाप द ेणे, शारीरक य ंगावर बोलण े िकंवा सकारामक बोलण े,
आभार मानण े, ोसाहन द ेणे हे सव पाहतो . हे सव घरात आिण नया प शाने घडत
असत े. वतणूक मानसशा ानुसार समान आवडीच े लोक एक य ेतात कारण समाज
मायमा ंचा वापर सव वयोगटा ंमये मोठ्या माणावर क ेला जातो .
सयाया काळात , पॉपकॉन नेटिलस िक ंवा ाइमसोबत बस ून मािलका पाहयासारया
कारा ंमुळे अनेकांसाठी साहा ंती िवा ंतीची पत बदलली आह े.एखादी मािलका प ूण
करयासाठी लोक राी झोपत नाहीत . समाज मायमा ंमये समवयका ंचा दबाव द ेखील
असतो , जेहा एखादी य िविश मािलका पाहत नाही आिण िमा ंसह चच त योगदान
देऊ शकत नाही , तेहा याला /ितला बाज ूला पडयासार खे वाटत े आिण परणामी ,
मािलका पाहण े आिण बराच व ेळ घालवण े घडत जात े. ओटीटी ल ॅटफॉम आकष ण व मोह
तवावर काय करतात - िजथे ते सोयीकर यमय े एक सवय िनमा ण करतात आिण
नंतरया य एक िनयिमत ाहक बनतात आिण याच े यसनी द ेखील होऊ शकतात .
याचा प रणाम , असा होतो क य घराबाह ेर कमी व ेळ घालवतात आिण या ंना
सामािजक कौशय े िवकिसत करयास फारसा वाव राहत नाही .

munotes.in

Page 76


मायमे आिण समाज
76 ९.५ नागरक पकारता
कॅमे याने 'मोबाईल ॲसेिसिबिलटी िसिटझन जना िलझम ' चा उदय झाला आह े. िसिटझन
जनिलझमया (नागरक पकारता ) मायमा तून य थािनक समया ंची तार क
शकतात आिण मोठ ्या माणात ेकांपयत पोहोचव ू शकतात . काही व ेळा धोरणकत ही या
िहिडओ ंकडे ल द ेतात आिण न ंतर काही इछ ुक देणगीदार , िस य , राजकारणी
पुढे येतात आिण आवयक या कारणान ुसार या ंना मदत क रतात. भारतातील एका द ुगम
खेड्याचे हे उदाहरण घ ेऊ या , काही िवािथ ननी या ंया शाळा ंमये वछताग ृहांया
सुिवधेअभावी या ंना येणाया अडचणचा एक िहिडओ बनवला . यांनी तो य ूट्यूबवर
अपलोड क ेला. नंतर ही बातमी ट ेिलिहजनया बातया ंमये आली आिण या नंतर ती
समया द ूर झाली . सारमायमा ंचा हा एक सकारामक परणाम होता – संबंिधत लोका ंना
बातया द ेयाया मायमात ून मदत करण े.आिण समया सव ूत होईल हे पाहण े.
तर आजया काळात मायमा ंचा असाही एक परणाम असा आह े क, सारमायम े केवळ
एकतफ नस ून िवषय आिण मािहतीच े िनमाते/सारणकत ही यात ग ुंतलेले आहेत.
९.६ सार मायमा ंया भावा ंचे िसा ंत
यया मनावर होणाया मायमा ंया परणामाबल चचा करणार े अनेक िसा ंत आह ेत.
यापैक काही पाहया -
• बुलेट िसा ंत
बुलेट िसा ंत, याला 'हायपो डिमक सुई' िसांत देखील हणतात , 1920 आिण 1930
या स ुवातीस उदयास आला . हा िसा ंत वत नवादाया ापाशी जोडल ेला आह े. या
िसांताचा म ुय य ुिवाद असा आह े क मायम एखााया शरीरात स ुईसारख े काय
करते. ते संदेश ेकांया मनात िभनवत े. संदेशाार े ेकांया वागयात आिण
मानिसकत ेत बदल घडव ून आणत े. परणामी , हा िसा ंत मास मीिडया ेक सदया ंना
िनिय मानतो आिण लोक मायमा ंया दय ेवर जगत असयाच े ितपािदत करतो .

munotes.in

Page 77


सार मायमा ंचे परणाम : एककरण , िहंसा
77 • अजडा सेिटंगचा िसा ंत
सारमायमा ंचा अज डा-सेिटंग िसा ंत, पूवया िसा ंतांया िव अस े दशिवतो क
मास मीिडया ेकांना या ंचे वतःच े मत बनव ू देयाऐवजी लोका ंया आवडीच े िवषय
वत: ठरिवतो . या िसा ंतानुसार, या समया ंना सवा िधक मीिडया कहर ेज िमळत े या
समयावरच लोक चचा करतात , वाद घालतात आिण ही बनतात . याचा अथ असा क
जनतेला कोणया समया आिण कथा ंमये वारय आह े िकंवा असाव े हे मायम ठरवत े.
परणामी , जेहा मीिडया एखाा िविश िवषयावर काश टाकयात अयशवी ठरतो , तेहा
तो िवषय लोका ंया ीकोनातही द ुलित होतो . (हॅनसन).
• ीकोण िवकसनाच े िव ेषण
ीकोण िवकसनाया िव ेषणाया िसा ंतानुसार, सार मायमा ंनी िदल ेया अित
महवाम ुळे य वत :त वातिवकत ेचा ामक ीकोन िवकिसत करतात , जो िदल ेया
मायमाया सवा िधक प ुनरावृी आिण स ुसंगत स ंदेशांवर आधारत अ सतो. चंड
यापकता आिण प ुनरावृीमुळे, हा िसा ंत बहत ेक टेिलिहजनया िव ेषणासाठी लाग ू
केला जातो . या गृहीतकान ुसार, जो कोणी ट ेिलिहजन पाहयात बराच व ेळ घालवतो तो
वातिवकत ेचे एक अस े िच तयार क शकतो ज े नेहमीच अच ूक नसत े. आपण ह े देखील
लात घ ेतले पािहज े क ट ेिलिहजन वरील िह ंसक य े, मग ती बातया ंया काय मांवर
नदवल ेली असोत िक ंवा दूरिचवाणी नाटका ंमये दाखवली गेलेली असोत तरीही , बहतेक
लोक या ंया द ैनंिदन जीवनात या िह ंसक या ंचा सामना करतात याप ेा जात
आहेत. यामुळे हे पाहणा रे हणज ेच, जे टीही पाहयात बराच व ेळ घालवतात , यांना असा
िवास वाट ू शकतो क ह े जग आह े याप ेा जात िह ंसक आिण धोकादायक आह े.
तुमची गती तपासा
1. सयाया परिथतीत त ुही बुलेट िसा ंत कसा लाग ू क शकता त े प करा
2. अजडा सेिटंगया िसा ंतावर चचा करा
९.७ सार मायमा ंचे एकीकरण
मािहती िक ंवा जािहराती सारत करयासाठी अन ेक मायम कार , घटक आिण धोरणा ंचे
एकीकरण 'एकािमक मायम ' हणून ओळखल े जाते. यामय े अनेकदा पार ंपारक सामी ,
घरोघरी ठरािवक उपादनाचीच जािहरात , मािहती प के , जािहराती आिण तसम इतर
घटक समािव असतात . एकािमक मायम अन ेक कारया मायमा ंना जोडत े याचा
उपयोग एकच घटक िनमा ण करयासाठी क ेला जातो 'जो स ंवाद साधयासाठी वापरला
जातो. आपण आता उदाहरणाार े मीिडया एकीकरण पाह - एक राजकारणी याया
परसरा त िनवडण ुकसाठी उभा आह े. यामुळे यांची जनस ंपक टीम सव कारया मायम
कारा ंचा वापर करणार आह े, उदा. पका ंचे वाटप करण े, घोषणा असल ेले िडिजटल फलक
लावण े, लेस ब ॅनर, राजकारया ंया फोटोसह सायकल वापरण े, ऑटोया माग े फोटो ,
तण मतदारा ंचे ल व ेधयासाठी फ ेसबुक जािहराती , हॉट्सअॅप जािहराती . नोट्स
पाठवण े, आधीच र ेकॉड केलेया आवाजासह व ैयिकरया कॉल करण े, घरोघरी चार munotes.in

Page 78


मायमे आिण समाज
78 करणे, वाहना ंसह र ॅली काढण े, संगीतसह ढोल वाजवण े, दूरिचवाणी जािहराती ,
वृपातील जािहराती इ . ते रेशन-साखर , मैदा, डाळ, मुळात गृहोपयोगी वत ू यांसारया
मोफत भ ेटवत ू देखील द ेतात. , मुित काड वापरतात ज े याया /ितया उपलधी , ी,
कृती योजना इयादबल मािहती द ेते. थोडयात , तो/ती ि ंट, संगीत (लोक) आिण
िडिजटल मीिडया या ंसारख े जवळजवळ दोही पार ंपारक मायम वापर ेल - हे सव मायम
एकीकरण आह े. हणज े एकाप ेा जात मायमा ंचे िमण आह े.
९.८ एकािमक मायमा ंचे फायद े
एकािमक सार मायमा ंची रणनीती लाग ू करयाच े फायद े हणज े संभाय ाहका ंसाठी
यवसायातील स ंपक िवतारण े. एकच मायम वापरण े हा सवम पया य आहे. तथािप ,
एकीकरणाचा वापर क ेयाने संपक शयता लणीयरीया वाढतात . एका णासाठी अस े
गृहीत धरा क एक कॉपर ेशन या ंया चार मोिहम ेचा आधार िडिजटल केवळ जािहरातवर
अवल ंबून ठेवते. आणखी एक कॉपर ेशन बहिवध ल ॅटफॉम वापरतो जस े क परपरक
छापील जा िहराती आिण सोशल मीिडया ल ॅटफॉम जसे क Youtube, Instagram,
Facebook िजथे जािहराती जात पोहोच ू शकतात .
हे लात घ ेणे आवयक आह े क िडिजटल अथ यवथ ेतील मािहतीचा एकम ेव ोत
इंटरनेट नाही . रेिडओ आिण ट ेिलिहजन सारया अ ॅनालॉग त ंानाला द ेखील िडिजट ल
अथयवथ ेचे महवाच े पैलू मानल े पािहज ेत कारण त े आता काळाबरोबर िवलीन होत
आहेत. फायर िटक सारखी साधन े आहेत याार े कोणीतरी ट ेिलिहजनवर न ेटिलस
सारख े OTT लॅटफॉम पाह शकतो िक ंवा नवर फोटो श ेअर क शकतो .
९.९ यवर एकािमक मायमा ंचा भाव
आिथक्या, वािणय िकोनात ून, सेवा पुरवठादारा ंसाठी एकािमक मायम ख ूप
उपयु आह े कारण त े अनेक ल ॅटफॉम वन ाहक आणत े आिण उपन िमळवत े. हे
ँडला वरत ओळख द ेयास मदत करत े आिण ाहका ंसाठी एक मोठा मिहतीोत द ेखील
तयार करत े.
ाहका ंया िकोनात ून ते यांना िवत ृत िनवडीसाठी मदत करत े. तथािप , येथे समया
अशी आह े क काही व ेळा एखादी य व ेछेने एखाद े उपादन िवकत घ ेत नाही पर ंतु
ामसीन े सांिगतयामाण े तेथे वचवाची स ंकपना वापरली जात े. वचववादी गटा ंया
कपना जस े क – भांडवलशाही , सुखासीनता , ामक भावना , चांगली भावना , भौितकवाद
याार े िवकला जात आह े. सवम असयाची कपना , आशय , सदय या गोी
मायमा ंारे यला िवकया जात आह ेत.
९.१० सार मायमा ंचे परपर स ंबंध
ोफाइलमय े अिधक ृत शद वाप न, लू टुथ सारया अन ेक स ेिटंजार े सोशल
मीिडयावरील बातया अिवसनीय असयाचा समज आता द ूर झाला आह े. तथािप , तरीही
एक समया अितवात आह ेच कारण सोशल मीिडया 'रअल टाइम ' आधारावर चालतो , munotes.in

Page 79


सार मायमा ंचे परणाम : एककरण , िहंसा
79 यामुळे तो धोका अिधक आह े. खोट्या बातया ंचा सार ह े असेच एक उ दाहरण आह े
याम ुळे काही व ेळा साम ूिहक िह ंसा (मॉब िल ंिचंग) देखील होत े. मा, सोशल मीिडयाच े
वातवही नाकारता य ेत नाही . आज ती सव इतक पोहोचली आह े क, पारंपरक
दूरिचवाणी , मुित मायम ेही सोशल मीिडयाची मािहती वापरत आह ेत. वृवािहया
सोशल मीिडयावरील मीस , मािहती , िवधान े, ट्िवट या ंया वतःया ल ॅटफॉम वर मािहती
हणून समािव करतात . हे सगळ े आजया काळात सोशल मीिडयाची पोहोच द ेखील
दशवते.
दुसरे उदाहरण हणज े पकार ता ही क ेवळ द ूरिचवाणीशी स ंलन न राहता वत ं
अितव हण ून उदयास य ेऊ लागली आह े. उदाहरणाथ – द िंट, द िव ंट, मोजो टोरी .
हे पकारता गट व ेबसाइट , लॉग, यूट्यूबया मायमात ून या ंया बातया , मािहती ,
िवेषण पोट करतात . नवीन य ुगातील ही मी िडया हाऊस ेस ेकांशी जोडल े जायासाठी
यूट्यूबचा मोठ ्या माणावर वापर करतात . यूट्यूबवर थ ेट मुलाखती , चचा, िवेषण,
रपोिट ग देखील आह ेत जस े ते टेिलिहजनमय े असायच े. हे लॅटफॉम िनयतकालीन
वगणीया आधारावर द ेखील चालतात . हे देखील पार ंपारक माय म आिण िडिजटल
मायमा ंया एकीकरणाच े एक उदाहरण आह े.
तुमची गती तपासा
1. यवर एकािमक मायमा ंया भावाची चचा करा
2. एकािमक मायमा ंया फाया ंची चचा करा
९.११ सार मायमा ंचा भाव – िहंसा
याच मािहतीच े पुनरावृी स ंपादन व सार ण केयाने खोट्या मािहतीवर वातव हण ून
िवास बस ू शकतो . आजया काळात मािहतीचा महाप ुर आह े िजथ े उपलध मािहती
आपया प ूवजांकडे असल ेया मािहतीप ेा ख ूप जात आह े. एखााला आज इतरा ंना
िवचारयाची गरज नाही . 'भिवयातील मदतीसाठी स ंपक तयार करा ' इयादी अन ेक गोी
आज अ ंतरजालाया वापरान े सहज साय बनया आह ेत. हे आजच े वातव आह े.
िडिजटल य ुगात, खूप मािहती उपलध असताना , यना मायमा ंारे काही स ेकंदातच
अनेक कारया भावना ंचा सामना करावा लागतो – मग त े यू ट्यूब शॉट ्स, इटााम
टोरी ज, रील िक ंवा रअ ॅिलटी शो याप ैक कशाहीार े होऊ ा . हाणामारी , मारामारी , राग
य करण े इयादमध ून नाट ्य तयार क ेले जाते आिण त ेच ेकांचे ल व ेधून घेते आिण
टीआरपी र ेिटंग वाढवयास मदत करत े.
जातीवर आधारत िह ंसाचाराच े अहवाल , बलाकाराशी स ंबंिधत बातया ंसारया
संवेदनशील मजक ुरामुळे काही व ेळा मोठ ्या समया िनमा ण होऊ शकतात . योय
आचारस ंिहतेिशवाय अहवाल िदयास त े यसाठी चा ंगयाप ेा हािनकारकच ठ
शकतात . धम, दंगली इयादी स ंवेदनशील िवषयावर व ृवािहया ंारे अिमत ेची भावना
िनमाण केयामुळे वांिशकत ेची भावना िनमा ण होऊ शकत े आिण लोक िह ंसक होऊ
शकतात . munotes.in

Page 80


मायमे आिण समाज
80 अयासात अस े िदसून आल े आहे क ट ेिलिहजन , िचपट , िहिडओ ग ेम, सेल फोन आिण
इंटरनेट ार े सतत िह ंसाचाराया स ंपकात राहयाम ुळे दशकांमये िहंसक वत नाचा धोका
वाढतो , याचमाण े िहंसक वातावर णात वाढयान े िहंसक वागयाचा धोका द ेखील वाढतो .
९.१२ मुलांवरील सार मायमा ंमधील िह ंसाचाराच े िचण
एक म ूल याया सभोवतालया मािहतीार े जगाकड े पाहत असत े. िजथे यंगिचा ंमधला
नायक खलनायका ंना मारतो िक ंवा एखादा असा िहिडओ ग ेम िजथ े एखााला श ूला ठार
मारायच े असत े आिण ग ुण िमळवायच े असतात - हा देखील िह ंसाचाराचा एक कार आह े
याकड े आपण ल द ेयास अपयशी ठरतो . िकंबहना, पालक , ौढ, भावंड देखील यात
सामील होतात आिण अस े खेळ खेळतात . याचा याया /ितया शारीरक आरोयावर आिण
मानिसक आरोयावर नकाराम क परणाम होत असतो .
नॅशनल इिटट ्यूट ऑफ म टल ह ेथने १९८२ मये एक अयास क ेला यामय े
टेिलिहजनवर िह ंसा पाहयाच े खालील ाथिमक परणाम िदस ून आल े.
• इतरांया व ेदना आिण द ुःखांबल म ुलांची संवेदनशीलता कमी होयाची शयता जात
असत े.
• मुले काही व ेळा यांया परसरालाच घाबरतात ;
• मुले आमकपण े वागयाची िक ंवा इतरा ंना पूणपणे हानी पोहोचवयाची शयता असत े.
असे आढळ ून आल े क द ूरिचवाणी , िहडीओ ग ेस हे आपया वयात जात असयान े
मुलांमये ती स ंवेदनाम भाव आिण आमकत ेची शयता िनमा ण होत े.
अयासात अस े िदस ून आल े आह े क द ूरदशन, िचपट , संगीत आिण िहिडओ ग ेम
यांसारया मायमा ंमधील िह ंसाचाराम ुळे मुलांया आिण िकशोरवयीना ंया आरोयाला
मोठा धोका िनमा ण होतो . याम ुळे सार मायम िह ंसा, िहंसक वत न, िहंसेबाबत
संवेदनाश ूयता, भयानक वन े आिण म ुलांमये इजा होयाया भीतीमय े देखील वाढ
होते. बालरोगत आिण इतर बाल आरोय स ेवा दात े, पालक , िशक या ंनी मायम
सारत ेचा चार कन म ुलांसाठी स ुरित मायम वातावरणाचा प ुरकार करण े आवयक
आहे. याम ुळे मुले आिण या ंचे पालक अिधक िवचारशी ल आिण सिय मायमा ंचा वापर
करतील .
९.१३ मायमा ंमधील िह ंसेचा ौढा ंवर भाव
18 ते 21 वयोगटातील श ंभर प ुषांम ये आयोिजत क ेलेया एका अयासात या ंनी
पदवीप ूव अयास क ेला होता , असे नदवल े आहे क, िहंसाचाराम ुळे वतनात बदल होतो .
सारमायमा ंया िहंसाचाराची आरोयाया वाईट व ृी आिण वत नांया िवकासात भ ूिमका
असू शकत े. अयासादरयान िह ंसक मायमा ंया स ंपकात आल ेया ौढा ंना रदाब
(िसटोिलक आिण डायटोिलक ) िवकिसत झाला होता ; नकारामक भाव ; ितकूल
सामािजक मािहती िया ; असहकारी वत न; आिण क ंडोमया वापरािशवाय स ंभोग, munotes.in

Page 81


सार मायमा ंचे परणाम : एककरण , िहंसा
81 अकोहोल स ेवन , गांजाचा वापर आिण ल िगक ियाकलापा ंबल िचथावणी द ेणारी व ृी
देखील िवकिसत होऊ शकत े.
ौढांवरील ायोिगक स ंशोधनात अस े िदसून आल े आहे क िह ंसक मायमा ंया स ंपकात
येयाने नकारामक भावना वाढतात , दशनानंतर लग ेचच आमक वत न होत े, यात म ुले
आिण तण िकशोरवयीन म ुलांमये शारीरक हला (मारणे, लाथ मारण े, गुदमरवण े,
कुती) यांचा समाव ेश होतो . पव पौग ंडावथ ेतील आिण तण ौढ समवयका ंना िव ुत
शॉक िक ंवा मोठ ्याने ककश ासदायक आवाज काढयाची तयारी देखील दश िवली होती .
काही वत मान यापक सव ण स ंशोधनाया िनकषा नुसार, बालपणातच द ूरदशन आिण
सार मायमाया िह ंसाचाराया वाढया स ंपकामुळे नव-ौढांमये आमकता -संबंिधत
परणाम आिण ग ुहेगारी वत नाची व ृी वाढत े.
• िहिडओ ग ेस –
'लू हेल' सारया िहडीओ ग ेसचा च ंड वापर सवा चे ल व ेधून घेतो आिण य
वातिवक जगात जगण े आिण िहिडओ ग ेमला वातिवकता हण ून न पाहण े िवसरत े.
परणामी , य या ंचे जीव द ेतात. दुसया शदा ंत, िहंसा वतःवर क ेली जात े. लोक राी
घरी ग ेम ख ेळया त घालवतात आिण िहिडओ ग ेमचे यसन जडत े. परणामी , ते
यसनाधीन होतात , िनराश होतात , आिण वतःवर िनय ंण ठ ेवू शकत नाहीत .
९.१४ सार मायमा ंचा भाव - मिहला ंवरील िह ंसा
िसनेमात िचित क ेलेया िवषारी प ुषवाच े अनुकरण वातिवक जगातया यनीही
केले आहे. याचा परणाम हणज े, यमय े ेवाच े िवचार िनमा ण होतात आिण
काहीव ेळा जे शहीन असतात या ंची अयायकारक अशी हानी होत े.
• पोनाफचा भाव
कोणयाही गोीच े िनयिमत स ेवन केयाने या गोीबाबतच े आपल े मत बदलयाची मानवी
वृी असत े आिण पोनाफही याला अपवाद नाही . जर कोणी िनयिमतपण े िहंसक
पोनाफ पािहली , तर त े पोनाफ आिण िह ंसा, िवशेषत: मिहला ंवरील िह ंसाचार या
दोहबल स ंवेदनाहीन होतील . कोलंिबया य ुिनहिस टीचे ोफेसर, नॉमन डॉइज हणतात ,
"पोनाफ , लिगक वतूंचा एक न स ंपणारा खाजगी क ुंटणखाना दान कन ,लिगक भूक
णालीला अितसिय करत े." यांनी पािहल ेया छायािच े आिण िहिडओ ंया आधार े,
पॉन ाहक या ंया म दूमये नवीन नकाश े तयार करतात . कारण म दू हे "वापरा िक ंवा
गमवा" यं आह े. जेहा आपण नकाशाच े े तयार करतो , तेहा आपयाला त े सिय
ठेवायच े असत े." पोनमुळे आपली समज , यूरोलॉिजकल माग आिण जीवनही बदलत े,
िवशेषत: तणा ंना ओळख झायावर . या वयात प ुष थम पॉन या स ंपकात येतात,
यांया ल िगक वत नावर आिण िया ंवरील वच वाया इछ ेवर भाव पाडतात . दुसरीकड े,
पौगंडावथ ेतील िया , पोनाफ पाहयाया परणामी भाविनक , शारीरक आिण ल िगक
अयाचार सहन करयास अिधक वण बनतात . तरीही ,याचा मिहला ंना ास होतो .
पॉनया नकारामक परणामा ंचा फटका असा असतो . अनेक ोडश न ट ुिडओ अस े munotes.in

Page 82


मायमे आिण समाज
82 कायम तयार करतात ज े कामावर , शाळेत आिण अगदी डॉटरा ंया काया लयात िया ंना
एक िविश लिगक अथ देतात, यामय े सहभागी मिहला सामायतः एकतर िह ंसक ल िगक
कृतमुळे आन ंद घेतात िक ंवा दुखावया जातात अस े दाखवल े जात े. याचा मोठ ्या
माणा वर नकारामक परणाम होतो . बाल पोनाफ , हा पुहा ग ैरवतनाचाच एक कार
आहे जो आजही स ंपूण इंटरनेटवर अितवात आह े, हे हािनकारक आह े कारण या
िहिडओ ंमये दशकांवर भाव टाकयाची मता आह े
९.१५ सूचना
पालक काही पावल े उचल ू शकतात ती हणज े मुलांचा मायमा ंशी संपक टाळण े, िवशेषत:
दोन वषा पेा कमी वयाच े मूल, कारण म ुले याव ेळी जग , समाज , वतन, भाषा, कृती इ.
समजून घेयाया या ंया स ुवातीया वषा त असतात .
कुटुंब ही एक अशी ाथिमक स ंथा आह े जी म ुलावर भाव टाकत े. मुलाया जगाबलया
िकोनात क ुटुंब महवप ूण भूिमका बजावत े. यामुळे बदलाची स ुवात घरापास ूनच
हायला हवी . पालका ंनी वतःया वागयावर िनय ंण ठ ेवावे. मुले यांया वतःया
पालका ंया वत नाचे अनुकरण करतात , जर पालका ंनी टीही पाहयाऐवजी प ुतके वाचण े,
बागकाम , िफरण े, छंद यासारया िनरोगी ियाकलापा ंमये वत :ला गुंतले तर म ुलांना
देखील या ियाकलापा ंचा आन ंद िमळ ेल. मूल रडत असताना अन ेकदा अस े िदसून येते क
मूल रड ू नये हण ून पालक काट ून पाहयासाठी मोबाईल फोन द ेतात, तथािप , याचा
मुलावर दीघ कालीन परणाम होतो – मुलाया अनेक पैलूंवर परणाम होतो – एकात ेचा
अभाव , वरत समाधान इ . यामुळे पालका ंनी या ंना मोबाईल द ेऊ नय े.
तुमची गती तपासा
1. पोनाफया आपया म दूवर होणाया परणामाची चचा करा.
2. तुमया मत े, यवर मायमा ंचा भाव कमी करयासाठी काय क ेले पािहज े?
९.१६ सारांश
या करणात , आही सकारामक आिण नकारामक दोही अस ू शकतील अशा मायमा ंचे
परणाम शोधयास स ुवात क ेली. सकारामकत ेमये सामािजक समया ंशी स ंबंिधत
मािहती द ेणे , कथा, िवेषण, ीकोन समोर आणण े, आवाजहीना ंना आवाज द ेणे इयािद
समािव आह े. आपण व ेळ, कालावधी , पुनरावृी इयादी अन ेक घटका ंवर अवल ंबून
असल ेया मायमा ंचा भाव द ेखील पािहला . धड्यातील पिहला िवषय मीिडया
एकीकरणाचा आह े- यामय े सव मायमा ंया िमणावर चचा केली जात े- उदा.
पारंपारक आिण िडिजटल मीिडया . दुसया िवभागा त मीिडयाचा ेकांवर होणाया
भावािवषयी चचा करयात आली आह े – 'मायमा ंची िह ंसा'. मायमा ंम ये िहंसेचे िचण
के याचा जीवनावर , ौढां या मनावर , लहान म ुलां या आिण मिहला ंवर मोठा भाव पडतो .
िहंसेचे वारंवार दश न केयाने मनातील वातवा माणे िवास िनमा ण होऊ शकतो आिण
यामुळे एखाामय े गुहेगारी वत न िवकिसत होऊ शकत े. आपण या करणात munotes.in

Page 83


सार मायमा ंचे परणाम : एककरण , िहंसा
83 पोनाफबल द ेखील चचा केली आह े जी िया ंना नकारामक आिण अवातव
परिथतीत िचित करत े आिण वातिवकता िभन असली तरीही ितला िवासनीय कार
बनवत े.
या करणा चे उेश जागकता िनमा ण करण े, मायमा ंशी संबंिधत स ंकपना , िसांत प
करणे हे होते.
आपण ब ुलेट िथअरी इयादीसारया काही िसा ंतांवर द ेखील चचा केली आह े जी
सयाया मीिडया भावा ंना समज ून घेयासाठी ख ूप लाग ू केली जाऊ शकत े.
९.१७
1. मायमा ंया भावा ंवर चचा करा- "मुलांवरील िह ंसा"
2. मायम एकीकरण आिण यायाशी स ंबंिधत दोन िसा ंत प करा .
3. मायमा ंमधील िह ंसाचाराच े िचण समाजातील मिहला ंया िथतीवर कस े परणाम करत े
हे प करा .
९.१८ संदभ
1Potter, W. (2012). What is a media effect?. In Media effects (pp. 33 -50).
SAGE Publications, Inc., https://dx.doi.org/10.4135/9781544308500.n3
1https://courses.lumenlearning.com/suny -massmedia/chapter/2 -2-media -
effects -theories/
1https://www.canto.com/blog/integrated -media/
https://medium.com/@Omlette/early -theories -of-mass -communication -1-
magic -bullet -f7a5281a4f07
Magic bullet theory image source
https://www.sciencedirect.com/topics/social -sciences/media -integration
1Huesmann L. R. (2007). The impact of electronic media violence:
scientific theory and research. The Journal of adolescent health : off icial
publication of the Society for Adolescent Medicine , 41(6 Suppl 1), S6 –
S13. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2007.09.005
1Council on Communications and Media; Media Violence. Pediatrics
November 2009; 124 (5): 1495 –1503. 10.1542/peds.2009 -2146
https://publications.aap.org/pediatrics/article/124/5/1495/72111/Media -
Violence
1Brady SS, Matthews KA. Effects of Media Violence on Health -Related
Outcomes Among Yo ung Men. Arch Pediatr Adolesc
Med. 2006;160(4):341 –347. doi:10.1001/archpedi.160.4.341
1https://www.focusforhealth.org/how -pornography -impacts -violence -
against -women -and-child -sex-abuse/
munotes.in

Page 84

84 १०
नवोपम आिण िवकासाचा सार
घटक रचना
१०.० उि्ये
१०.१ परचय
१०.२ सार िसांत
१०.३ नवोपमाची िनणय िया
१०.४ नवीन कपना ंपासून ते मायमा ंपयत
१०.५ नवीन तंानाचा अवल ंब करणे
१०.६ नवोपम आिण सोशल मीिडयाचा सार
१०.७ अिभनव िसांताया साराया मयादा
१०.८ िनकष
१०.९ सारांश
१०.१०
१०.११ संदभ
१०.० उि ्ये
● िवाया ना िडय ूजन िथअरीशी (सरणवाद िसांताशी) परिचत करणे आिण
यांची वैिश्ये आिण िया समजून घेयास मदत करणे.
● िविवध कारया संेषणात याचा वापर कसा करता येईल हे पाहणे.
१०.१ परचय
सामािजक यवथ ेमये, नवीन कपना , वतन िकंवा उपादनाचा अवल ंब एकाच वेळी
आिण आपोआप होत नाही. उलट, ही एक अशी िया आहे यामय े काही लोक
इतरांपेा नैसिगकरया एक िविश नवकपना वीकारयास वृ होत असतात .
संशोधका ंनी शोधून काढल े क जे लोक नावीयप ूण अवल ंब करतात यांची वैिश्ये नंतर
वीकारणाया ंपेा िभन असतात . नवकपना ंया साराची कपना हे वणन करते क
नवीन तंान आिण इतर िवकास संकृती आिण संकृतमय े, संकपनेपासून यापक munotes.in

Page 85


नवोपम आिण िवकासाचा सार
85 वीकृतीपयत कसे पसरल े. नवकपना ंया गृहीतका ंचा सार कालांतराने नवीन कपना
आिण पती कशा आिण का वीकारया जातात हे समजाव ून सांगयाचा यन करते,
कालांतराने दशका ंपासून ते शतका ंपयत या पीकरणाची याी आह े.
नवकपना समाजाया िविवध भागांमये या पतीन े सारत केया जातात , तसेच
नवकपना ंशी संबंिधत यििन मते, ती िकती वेगाने पसरतात याचे महवाच े िनधारक
आहेत. या िवभागात , आपण िवशेषत: दळणवळण , कृषी, सावजिनक आरोय आिण िवपणन
या ेांमये, तसेच यांया िवकारयाया दरावर भाव टाकणाया घटका ंया साराच े
मूयमापन क.
१०.२ सार िसा ंत
सरणवादाया अयासाया बहतेक नदी समाजशा गॅिएल टाड यांया कायात
सापडतात . १९०३ मये, टाड यांनी सार िय ेचे वैिश्यपूण "एस-कव" लात घेतले
(ारंिभक िवकृतीचा एक मंद दर, नंतर टेक-अपमय े ती वेग आिण तो हळूहळू कमी
होणे). १९४० या दशकात संेषण अयासामय े सार संशोधन समािव करयाच े
यन सु झाले, एहरेट रॉजस चे (१९६२ ) 'िडय ूजन ऑफ इनोह ेशस' हे महवप ूण
काय होते. साराची याया "एक िया याार े समाज यवथ ेया सदया ंना ठरािवक
मागाारे वेळोवेळी पोचवली जाते. अशी क ेली गेली"
इनोह ेशन िडय ूजनया िसा ंतामय े खालील मुख घटक आहेत:
नवोम ेषक: जे जोखीम पकरयास तयार आहेत आिण नवीन कपना ंचा यन करणार े
पिहल े आहेत यांना नवोिदत हणून ओळखल े जाते.
ारंिभक अवल ंबकत: हे असे लोक आहेत यांना नवीन तंान वापरयात आिण
समाजात यांची उपयुता दिशत करयात रस आहे.
ारंिभक बहसंय: य जे, सामाय लोकांचे सदय हणून, मुय वाहात समाजात
नवीन तंानाचा अवल ंब करयाचा माग मोकळा करतात .
उशीरा बहसंय: सामाय लोकस ंयेचा एक उपसम ूह जो सुवातीया बहसंय लोकांनी
असे केयानंतर यांया दैनंिदन जीवनाचा भाग हणून नािवय वीकारतो .
मागे पडलेले: नािवयप ूण उपादने आिण नवीन कपना ंचा अवल ंब करयात सामाय
लोकांपेा मागे रािहल ेया य. हे मुयतः यांया जोखीम आिण यांया
कायपतीतील कडकपणाया ितरकाराम ुळे घडते. मुय वाहातील समाजात
नावीयप ूणतेचा सार केयामुळे अखेरीस यांया िशवाय यांचे दैनंिदन जीवन (आिण
काय) चालण े अशय होते. परणामी , यांना ते वापरयास भाग पाडल े जाते.
सयाया वपात , रॉजस ची पत सार िय ेला दोन उप-िया ंमये िवभागत े:
नवकपना -िवकास (नवीन शोधाची िनिमती) आिण नवोपम -िनणय (नवीनता
वीकारया चा िनणय) (नवीन शोध वीकारयाचा िनणय). येक उपिय ेचे अनेक टपे
असतात . िवकासाच े टपे खालीलमाण े आहेत: munotes.in

Page 86


मायमे आिण समाज
86 ● एखादी समया िकंवा गरज ओळखण े याला नवकपना संबोिधत करते.
● संशोधनाया टयात , वेगवेगया उपाया ंची तपासणी केली जात आहे.
● डेहलपम ट टेजमय े, इिछत वीकृत करणार ्यांया गरजा पूण करयासाठी
सानुकूिलत उपाय .
● यापारीकरणाया टयात , अंितम पॅिकंग, िवपणन आिण िवतरण धोरणे िनयोिजत
आहेत.
● दक /सरण टयात , नावीय लोकांसाठी उपलध कन िदले जाते.
● नवोपमाया परणामा ंचे िनरीण करणे (य /अय , अपेित/अनपेित,
इिछत /अवांिछत).
नवोम ेषक, जे नवीन गतीसह योग करयास खुले असतात , यांयामाग े लवकर
बहसंय, अिधक संशयी उशीरा बहसंय आिण शेवटी नािवयाचा सियपण े ितकार
िचिकसक करणार े मागे पडतात .
सुवातीच े संशोधन वैयिक वीकृतीवर कित असताना , अलीकडया दशकात कॉपर ेट
कयुिनकेशनया वाढीम ुळे गट िनणय घेयाया संशोधनात वाढ झाली आहे. रॉजस ने
िवकासाया सुवातीया टयावर अिधक ल कित करयाची विकली केली आहे.
१०.३ नवोपमाची िनणय िया
नावीयप ूण िनणय िय ेचे पाच मूलभूत टपे हणज े ान, अनुनय, िनणय, अंमलबजावणी
आिण पुीकरण . नवकपनाबाबत िनणय घेयाची िया नवकपना ओळख ून सु होते
आिण वृी िवकास िकंवा पुीकरणाचा टपा गाठेपयत चालू राहते.
ान: नवोपमाची मािहती िमळवण े. सुरित करावयाया रकमेची गणना करणे आिण ती
योय कार े कशी वापरायची
मन वळवण े: ही एखाान े िशकल ेया गोया आधार े याचे मन बदलयाची िया
आहे. हा टपा अंतानी आिण भावना ंवर आधारत आहे. मन वळवयाया टयात ,
लोकांना सामाय तः "नवीन शोधांचे परणाम काय आहेत?" हे जाणून यायच े असत े. आिण
"माया परिथतीत काय फायद े आिण तोटे असतील ?" या संदभात, असे हटल े जाऊ
शकते क मन वळवयाया टयात य नवीनत ेमये अिधक मानिसकरया गुंतलेली
असत े.
िनणय: नवकपना वीकारायची क नाकारायची याचा िनणय घेणे. दक घेणे हणज े
जेहा तुही सवम उपलध कृती हणून नावीयप ूणतेचा पूणपणे वापर करयाच े ठरवता ;
नकार हणज े जेहा तुही यायाशी जुळवून न घेयाचे ठरवता . munotes.in

Page 87


नवोपम आिण िवकासाचा सार
87 अंमलबजावणी : ही नवकपना कृतीत आणयाची िया आहे. या टया वर, एखााच े
मत बदलण े अाप शय आहे. ही िया या णापय त पूणपणे मानिसक होती.
नवकपनाभोवती अजूनही काही शंका असत े, तेहा, हे घडत े. .
पुीकरण : िनणयासाठी मंजुरी आिण समथन शोधण े. नवोपमाबलया िवरोधाभासी
संदेशांचा सामना करताना , य नवकपना वीकारयाया िकंवा नाकारयाया यांया
पूवया िनणयाची पुी शोधत े िकंवा नािवय वीकारयाचा िकंवा नाकारयाचा यांचा
पूवचा िनणय मागे घेते.
नवोपमाची (इनोह ेशन) वैिश्ये
रॉजस या इनोह ेशन िडय ूजन मॉडेलची चार मूलभूत वैिश्ये नवीन तंानाया यापक
वापराशी संबंिधत आहेत. ही वैिश्ये समजून घेतयास नवीन तंानाचा भावी आिण
कायम वापर करता येईल.
सुसंगतता : सुसंगततेची याया अशी आहे क या माणात नवकपना िवमान मूय,
पूवचे अनुभव आिण संभाय मालका ंया गरजा यांयाशी सुसंगत असयाच े समजल े जाते.
या संभाय मालका ंना अिधक सुसंगत कपन ेबल कमी शंका आहे आिण ती यया
जीवन परिथतीशी अिधक चांगली जुळते. या सुसंगततेचा परणाम हणून, य
नावीयप ूणतेला अथ देयास सम आहे आिण यास परिचत समजू शकते.
जिटलता : या माणात नवकपना समजण े आिण लागू करणे तुलनेने कठीण आहे असे
समजल े जाते याला जिटलता हणतात . नवोपमाची जिटलता याया वीकृत दराया
यत माणात असत े.
चाचणीमता : हणज े एखाा नवोपमाची छोट्या आधारावर चाचणी िकती माणात
केली जाऊ शकते. वैयिक चाचणी हा एखाा नावीयप ूणतेला वतःया परिथतीत
कसे काय करते हे ठरवून याला अथ देयाचा एक माग आहे. या चाचणीचा उेश नवीन
संकपन ेबल कोणयाही शंका दूर करणे, हा आहे.
िनरीणमता : हे इतर लोक िकती सहजत ेने नावीयप ूण परणाम ओळख ू शकतात याचा
संदभ देते. काही कपना असे परणाम देतात यांचे िनरीण करणे आिण इतरांशी संवाद
साधण े सोपे असत े, तर काही असे परणाम देतात यांचे िनरीण करणे िकंवा वणन करणे
कठीण असत े. सामािजक यवथ ेया सदया ंारे समजया जाणार्या नवोपमाची
िनरीणमता याया वीकार करयाया दराशी थेट संबंिधत आहे.
सापे फायदा : नवकपना या माणात बदलत े या कपन ेपेा े असयाच े मानल े
जाते याला सापे फायदा हणून संबोधल े जाते. आिथक नफा, सामािजक िता िकंवा
इतर फाया ंया संदभात सापे फायाची त वारंवार य केली जाते. अनुकूलन दर
िजतका जलद िततका सापे लाभ जात .

munotes.in

Page 88


मायमे आिण समाज
88 १०.४ नवीन कपना ंपासून ते मायमा ंपयत
नवीन कपना ंमुळे सामािजक यवथ ेतही मोठ्या गती होऊ शकते. सारमायमा ंया
सारावरील संशोधनान ुसार, सामािजक बदलाया िय ेत मीिडया महवाची भूिमका
बजावत े. यावर राजकय मोिहम ेया अयासाचा महवप ूण भाव पडला आहे, यामय े
अयीय िनवडण ुकवरील िंट आिण ॉडकाट मीिडयाया भावावरील सुवातीया
कामापास ून ते सोशल मीिडया मोिहमांया अलीकडील अयासापय तचा भाव आहे.
िवकास िसांताने िवकसनशील देशांमये सारमायमा ंया सारावर संशोधनास
ारंिभक ेरणा िदली. हे दाखव ून िदले क मजबूत राीय संेषण णाली
आधुिनककरणाशी अतूटपणे जोडल ेली आहे. अलीकडील कामाम ुळे ांितकारी
चळवळमय े, िवशेषत: मय पूव आिण इतर मोबाइल संेषणाया तळाशी -अप
अनुयोगा ंवर जोर िदला गेला आहे.
कपना ंचा सार करयासाठी मीिडयाचा वापर हा फार पूवपास ून मीिडया सार
संशोधनाचा किबंदू आहे. तथािप १९८० पासून, िडिजटल मीिडयाया उदयाम ुळे मीिडया
तंानाया सारावर अिधक ल कित केले गेले आहे. रॉजस सरणाया या पैलूवर
जोर देयाचा यन करतात . "िडिजटल िडहाइड ," ते हणतात , क खराब सार
यवथापनाच े उदाहरण आहे.ते परपरस ंवादी तंान आहे हणून, िडिजटल मीिडयान े
पारंपारक सार िसांतामय े अनेक बदल करणे आवयक आहे. एम. लीन माकस सूिचत
करतात क परपरस ंवादी मायमा ंया यशवी सारासाठी मयवत सामी दायाऐवजी
एकमेकांवर अवल ंबून असणा -या वापरकया ची "जन चळवळ " िवकिसत करणे आवयक
आहे.
१०.५ नवीन तंानाचा अवल ंब करणे
नवीन तंानाया सांकृितक साराचा अयास करयासाठी िवान आिण तंानान े
तीन िकोन िवकिसत केले आहेत.
णाली िसांत मोठ्या सामािजक , आिथक आिण िनयामक णालमधील संबंध तपासत े
जे तांिक गती आिण वापरावर भाव टाकतात .
तंानाया सामािजक बांधणीकड े पाहयाचा ीकोन : समकालीन नवकपना ंया
"यायामक लविचकत ेवर" आिण िविवध सामािजक गटांारे याचे ितपध अनुयोग
यावर ल कित करते.
अिभन ेता-नेटवक िसांत: मानवी आिण गैर-मानवी एजंट दोही िवचारात घेते. हे ितपध
अनुयोग तसेच तंानाची यायामक लविचकता मयािदत करणारी वैिश्ये ओळखत े.
१०.६ नवोपम आिण सोशल मीिडयाचा सार
इंटरनेट पुनरावलोकन िय ेतील अंितम टपा हणून, सोशल मीिडया एक महवप ूण
नवकपना मानली जाऊ शकते. सोशल मीिडयाचा सार आिण यापक वापर नािवयप ूण munotes.in

Page 89


नवोपम आिण िवकासाचा सार
89 िनणय िय ेशी जोडण े शय आहे. इंटरनेट आिण सोशल मीिडया िविवध कारणा ंसाठी
लोकिय आिण मोठ्या माणावर वापरल े जातात . सोशल मीिडयाचा वापर िनरीणमता
दशवतो, जे एक महवप ूण वैिश्य आहे.
शेवटी, सापे फायदा, जसे क आिथक नफा, सामािजक िता िकंवा इतर फायद े, मन
वळवयात महवाची भूिमका बजावतात . संवाद आिण परपरस ंवादाया ीने, सोशल
मीिडया लॅटफॉम वर अिनब ध वेश हा िकफायतशीर फायदा आहे. दुसरीकड े, सोशल
मीिडया लोकांना िविवध मागानी वतःला य करयाची परवानगी देतो आिण असा
युिवाद केला जाऊ शकतो क या अिभयया परणामी , यांनी यांया आम-
वातिवक गरजा पूण करयाचा एक नवीन माग शोधला आहे. सोशल मीिडयाम ुळे लोक
पूवपेा अिधक संपकत झाले आहेत.
सोशल मीिडयावर सिय राहणे, मोठ्या संयेने लोक फॉलो करणे आिण पसंत करणे
यामुळे आमिवास वाढू शकतो . िवाया चा शाळेबाहेर सोशल नेटविकग साईटचा वापर
वाढयान े याचा सार सामाय लोकांपयत आिण यापलीकड ेही झाला आहे.
१०.७ अिभनव िसा ंताया साराया मयादा
अिभनव िसांताया साराला अनेक मयादा आहेत, या खालीलमाण े आहेत: १) या
िसांताचे बरेचसे पुरावे सावजिनक ेातून आलेले नाहीत . हे केवळ नवीन आचरण िकंवा
आरोय नवकपना ंचा अवल ंब करयासाठी लागू करयासाठी िडझाइन केलेले नाही. २)
सावजिनक आरोय कायमाया अंमलबजावणीसाठी ते "सहभागी ीकोन " िवचारात घेत
नाही. ३) हे नवीन वतन िकंवा नवकपना वीकारयात एखाा यया संसाधना ंकडे
िकंवा सामािजक समथनाकड े दुल करते.
तरीही , हा िसांत दळणवळण , कृषी, सावजिनक आरोय , फौजदारी याय, सामािजक
काय आिण िवपणन यांमये यशवीरया लागू केला गेला आहे. या िसांताचा उपयोग
सावजिनक आरोयामय े महवाया सावजिनक आरोय कायमांया अवल ंबनाला गती
देयासाठी केला जातो, याचा परणाम लियत लोकस ंया आिण यांया वीकृत
घेयाया दरावर परणाम करणा रे िविवध घटक समजून घेयात होतो.
१०.८ िनकष
मीिडया इितहासात थमच , सोशल मीिडयान े वापरकया ना यांचे मीिडया संबंध मॉडेल
िनवडयाचा पयाय िदला आहे. ाहका ंकडे केवळ सामी ेक, केवळ सहभागी िकंवा
वतः सामी िनमाते असयाचा पयाय आहे. हे प आहे क सोशल मीिडयान े
वापरकया ला सश केले आहे आिण वापरकया कडे आता सव अिधकार एकाच वेळी
नसले तरीही मीिडयाशी याया िकंवा ितया नातेसंबंधात अनेक भूिमका बजावयाची
मता आहे. या संदभात, यवर मोठा जोर देणे हे याया लोकियत ेचे आणखी एक
महवप ूण पैलू हणून पािहल े जाऊ शकते.
munotes.in

Page 90


मायमे आिण समाज
90 लोकांना सोशल मीिडयाचा फायदा होतो कारण ते यांना लोकशाही आिण खुया
सेिटंगमय े वतःला य क देते. कारण ते यांया वतःया सामीच े काशक देखील
आहेत, येक सोशल मीिडया वापरकता यांया वतःया ेकांसह अिभन ेता बनतो.
मािहतीचा सुलभ वेश आिण सोशल मीिडयाार े दान केलेली सामािजक संपकाची संधी
हे देखील याया यशवी सारणासाठी महवाच े घटक आहेत.
१०.९ सारांश
िडय ूजनची याया "या िय ेारे िविश मागाारे सामािज क यवथ ेया सदया ंना
कालांतराने सूिचत केली जाते." नवोपमाया िनणय िय ेतील पाच पायया हणज े
ान, अनुनय, िनणय, अंमलबजावणी आिण पुीकरण . नविनिम तीची वैिश्ये हणज े
सुसंगतता, जिटलता , ायिबिलटी , िनरीणमता आिण सापे फायदा .
वीका र करयाया िय ेया ानाया टयात मास मीिडया महवाचा असला तरी,
रॉजस चा दावा आहे क एखााया समवयक गटातील "ओिपिनयन लीडर " सोबतया
संभाषणा ंचा मन वळवण े आिण िनणय घेयावर जात भाव पडतो .
रॉजस या मते, नवोपम यशवी दक घेयासा ठी सहा वैिश्ये आवयक आहेत:
िकमान जिटलता , िवचार आिण काय करयाया सयाया पतशी सुसंगतता, परंतु
मागील नवकपना ंवरील फायद े, समान उपादन े/कपना ंसंदभात नवकपना ंची चांगली
िथती , चाचणीमता ,आिण इतरांया वीकृत परणामा ंचे िनरीण करणे ही ती वैिश्ये
होत.
लोक सोशल मीिडयावर िविवध मागानी वतःला य क शकतात आिण असा युिवाद
केला जाऊ शकतो क या अिभयया परणामी , यांनी यांया आम-वातिवक गरजा
पूण करयाचा एक नवीन माग शोधला आहे.
१०.१०
● सारणवाद िसांताचे परीण करा आिण नवोपमाची वैिश्ये आिण िनणय घेयाची
िया यावर चचा करा.
● सारमायमा ंमधील साराया भूिमकेचे िवेषण करा.
● नवीन कपना , संेषण नेटवक, नवीन तंान आिण सोशल मीिडयाया संबंधात
सार िय ेचे मूयांकन करा.
१०.११ संदभ
● Vancour, Shawn (2017): “Media Diffusion.” In the SAGE
Encyclopedia of Communication Research Methods, Sage Research
Methods
● https://me thods.sagepub.com/reference/the -sage -encyclopedia -of-
communication -research -methods/i8590.xml munotes.in

Page 91


नवोपम आिण िवकासाचा सार
91 ● Kocak, Gizem N., et al. (2013): Social Media from the Perspective of
Diffusion of Innovation Approach, The Macrotheme Review
● https://www.researchgate.net/publication/242013642_Social_Media_
From_the_Perspective_of_Diffusion_of_Innovation_Approach
● Halton, Clay (2022): “What Is th e Diffusion of Innovations Theory?”
Investopedia , Investopedia, 8 Feb. 2022
● https://www.investopedia.com/terms/d/diffusion -of-innovations -
theory.asp



munotes.in

Page 92

92 ११
सावजिनक मत / जनमत
घटक रचना
११.१ तावना
११.२ जनमत िसा ंत
११.३ बातया आिण जनमत
११.४ राजकय िया आिण जनमत
११.५ सावजिनक ओळख आिण जनमत
११.६ एकसंध िव िवषम मत े
११.७ िनकष
११.८ सारांश
११.९
११.१० संदभ
घटक
१) जनमताया स ंकपन ेची सैांितक अ ंती समज ून घेणे िविवध ेांमये जनमतावर
भाव पाडयासाठी वापरया जाणा या धोरणा ंचे िवेषण कारण ११. १ तावना
एखादी परिथती अशी उवत े क यामय े सावजिनकरया समाजातील सदया ंनी
याच िवषयावर या ंचे मत सामाियक कराव े या अप ेेनुसार य ेक सदय एखाा
समय ेला ितसाद हण ून वागतो . या मनोवैािनक आिण सामािजक िय ेचे उपादन
हणज ेचसाव जिनक मत / जनमत हे आह े. वैयिक ि कोन आिण कपना , समूह
मतिया , "वैयिक नम ुना" आिण आ ंतर-समूह संेषण ह े सवजनमत िय ेचे भाग
आहेत. मास मीिडया /समूह मायम हा साव जिनक / जनमता ंचा एक शिशाली िनमा ता
आहे.जो जनमत ितिब ंिबत करयाचा यन करतो . लोकांची मत े यांया जातीय िक ंवा
लोकस ंयाशाीय गटसदयवावर आधारत असतात , अशा जगाची िनिम ती कन
मायम े सावधपण े परंतु भावीपण े यांचे ितिनिधव कन इिछत मत े तयार क
शकतात . लोकांया मताशी स ंबंिधत लोकिय वचन सयाया घटना ंवर कित आह े.
एखाा िविश म ुद्ावर जनतेचा िविश िकोन कसा वीकारावा यासाठी नागरक
संमात आह ेत. जातीत जात पािठ ंबा िमळवयासाठी राजकय उम ेदवार एखाा
समय ेची याया आिण रणनीती कशी तयार करतील याचा मतदार अ ंदाज लावतात . munotes.in

Page 93


सावजिनक मत/ जनमत
93 य बातया आिण लॉग वाचयासाठी इ ंटरनेटचा वापर करतात आिण न ंतर या ंचे मत
य करयासाठी िटपणी बॉस वापरतात . शैिणक ेातील साव जिनक अिभाय
संशोधन समान िवषया ंवर कित आह े. मािहती कशी िवतरीत क ेली जात े, नागरक िविवध
िवषया ंबल कस े िशकतात आिण ही मािहती या ंया व ृी, कपना आिण वत नावर कसा
परणाम करत े हे ते पाहतात . तर दुसरीकड े, सावजिनक मत स ंशोधन , हे केवळ
अनुभवजय नसते; जनमताला मािणक िवासा ंया मजब ूत संचाार े देखील समिथ त
केले जाते. खालील िवभाग साव जिनक मताची स ंकपना आिण स ैांितक समज यायाशी
संबंिधत आह ेत. राजकय िया आिण सामािजक अिमता कशाकार े सावजिनक मत
बनवत े आिण माग दशन करत े याचे ते परीण करतात .
११.२ जनमत िसा ंत
ाचीन ीसपास ून नागरका ंची मता अन ेक साव जिनक चच या क थानी आह े.
वषानुवष, नागरक राय करयास प ुरेसे सम होत े क नाही िक ंवा रायकारभार
लेटोया तािवक िनकषा वर अवल ंबून ठेवला पािहज े क नाही यावर वादिववाद स ु
आहेत. खरंच, १९०० या दशकाया स ुवातीस , सामािजक /सावजिनक िवान वॉटर
िलपमन (Walter Lippmann ) आिण िसा ंतकार जॉन ड ्यूई (John Dewey ) यांनी
लोकांना कस े समज ून घेतले याचे हे सारच होत े.
जनमत (१९२२ ) आिण बनावट लोक (द फँटम पिलक ) (१९२५ ) या पुतका ंमये
िलपमनन े जे मािहती काळजीप ूवक समज ू शकत नाहीत िक ंवा तािक क्या काय क
शकत नाहीत अस ेलोकांचे एक अपमानजनक िचण तयार क ेले आह े. िलपमन या ंनी
लेटोया ‘द रप िलक इन पिलक ओिपिनयन ’ या पुतकाया VII/७ मधील ग ुहेचे पक
वापरल े आहे. या कथ ेत लहानपणापास ून पुषांचा सम ूह एका ग ुहेत बांधला ग ेलेला असतो .
कारण साखया यांनायांचे पाय हलवयापास ून िकंवा या ंचे डोक े िफरवयापास ून
ितबंिधत करत असतात , ते फ या ंया समोर ज े आहे ते पाह शकत असतात . आग
तसेच गुहेचे वेशार या ंया माग े असयाम ुळे, जेहा इतर लोक जात असतात
तेहासाखळद ंडाने बांधलेले लोक फ ग ुहेया िभ ंतीवर पडल ेया सावया पाह शकत
असतात . 'पिलक ओिपिनयन ' या पुतकात , िलपमनन े आणखी एक पक िदल े आहे, या
वेळी १९१४ मये महाय ुाया स ुवातीस , इंज, च आिण जम न लोक सयत ेपासून
दूर असल ेया एका ब ेटावर राहत असतात . यांना दर दोन मिहया ंनी फ प े िमळत
असतात . सटबर १९१४ या मयात ज ेहा या ंना मेल िमळाला त ेहा या ंचे िविवध द ेश
युात कस े सामील झाल े होते हे यांना समजल े. सहा िविच आठवड े यांनी आपण िम
असयाच े नाटक क ेले, परंतु जर या ंना वेळीच कळल े असत े क या ंचे देश एकम ेकांिव
युात आह ेत तर त े एकम ेकांचे शू आह ेत हे यांना कळल े असत े.नागरका ंना ते या
वातावरणात राहतात या वातावरणाची अप समज कशी असत े हे िलपमन या ंनी या दोन
उदाहरणा ंचा उपयोग कन दाखव ून िदल े. इतके बारकाव े, िभनता आिण िविवध
मपरवत न आिण स ंयोजना ंना सामोर े जायासाठी नागरक तयार नसतात . परणामी ,
नागरका ंना या ंया आवायाबाह ेरील जगाची िवासाह ितमा तयार करयासाठी
यांयाकड े असल ेया स ंसाधना ंवर अवल ंबून राहयाची स क ेली जात े. munotes.in

Page 94


मायमे आिण समाज
94 दुसरीकड े, जॉन ड ्यूई लोका ंबल अिधक आशावादी होता . िलपमन माण ेच नागरकही
सदोष आह ेत हे यांनी ओळखल े, परंतु यांया अ ॅ रटोट ेिलयन ीकोनान े लोकशाहीची
सवात मजबूत हमी हण ून लोकिय मता ंचे वचव अधोर ेिखत क ेले. 'द पिलक अ ँड इट्स
ॉलेस'/नागरक आिण या ंया समया (१९२७ ) या या ंया उक ृ काया त/ंथात,
ड्यूईने असा य ुिवाद क ेला क म ुयतः स ंिदध आिण अस ंघिटत स ंथा स ुधारयासाठी
संरचनामक स ुधारणा आवयक आह ेत. यासाठी वादिववाद , चचा आिण ेरक पती
आिण परिथती मजब ूत करण े याची सवा त जात गरज आह े.
हॅरोड लासव ेल(Harold Lasswell ) (१९२७ ) यांनी दुसया महाय ुात सव देशांनी
वापरल ेले चार त ं समज ून घेयावर काम क ेले. आधुिनक य ु हे केवळ लकरी आिण
आिथक आघाड ्यांवरच नह े तर चार आघाडीवरही लढल े जाते, असा य ुिवाद या ंनी
केला. शेवटी, यु करणा या देशांना रावादी भावना जाग ृत करण े, युाती नागरका ंची
िना वाढवण े आिण या ंया श ूंना ितक ूल परेयात िचित करण े आिण यांचे मनोध ैय
खचयासाठी काम करण े भाग होत े. लासव ेलया मत े, चाराचा म ूळ उ ेश जनमतावर
भाव पाडण े हा असतो .
११. ३ बातया आिण जनमत
मीिडया /मायम -ेरत मताच े सवा त प उदाहरण हणज े जािहरात . जािहरातया
यशवी यना ंमुळे, सामाय लोक या उपादनािशवायसहज जग ू शकतात अशी उपादन े
आवयक वत ू बनतात . तर द ुसरीकड े, समज आिण मता ंवर पडलेले मायमा ंया
बातया ंचे अिधक स ूम भाव अिधक महवाच े आह ेत. उदाहरणाथ , आचर (Archer )
आिण सहकाया ंनी १९८३ मये शोधून काढल े क प ुष आिण िया वार ंवार बातया ंया
ितमा ंमये वेगया पतीन े िचित क ेया जातात , पुषांना िया ंपेा अिधक लोज -अप
शॉट्स िमळतात . या भावाला "फेस-इझम" असे हटल े गेले, याने शोधून काढल े क
जवळया ितमा ंमये दशिवलेले लोक (उच फ ेस-इझम असल ेले फोटो ) अिधक द ूरया
शॉट्समय े िचित क ेलेया लोका ंपेा हशार मानल े जातात .
झुकरमन (Zuckerman ) आिण िकफर (Kieffer ) यांया मत े, एखाा िविश यया
वंशाया उ ेशाने फेस -इझम (चेहरा - वाद) िभन असतो . काया लोका ंया लोज -
अपपेा गो या लोका ंचे लोज -अप अिध क सामाय आह ेत. झुकरमन आिण िकफर या ंनी
संशोधनाची एक मािलका आयोिजत क ेली यामय े उच तरावरील च ेहरा-िववाद आिण
वचवाचे वैिश्य या ंयातील द ुवा आढळला . परणामी , सारमायम े सावधपण े पण
भावीपण े असा समज द ेऊ शकतात क प ुष आिण गोर े अन ुमे िया आ िण
कृणवणया ंपेा अिधक ब ुिमान आिण शिशाली आह ेत. परणामी , िलंग आिण वा ंिशक
साचेब लोकिय च ेतनेमये खोलवर अ ंतभूत झाल े आहेत.
याहनही िच ंताजनक अशी शयता आह े क अशा काळजीप ूवक य क ेलेया धारणा
आिण व ृचा वातिवक जगावर िनवडण ूक िनकाल , सावजिनक धोरण आिण अज डा
सेिटंगया पात परणाम होईल . मुलेन (Mullen ) आिण इतर िवाना ंनी शोध ून काढल े
आहे क काही य ूजकाटस /वृिनव ेदक, यांना बातया ंचे वृांकन करताना तटथ राहण े munotes.in

Page 95


सावजिनक मत/ जनमत
95 आवयक असत े, ते यांचे िकोन आवाजाया ऐवजी िकरकोळ ग ैर-मौिखक च ेहयावरील
हावभावा ंारे य करतात . यांनी अस ेही शोध ून काढल े क रोनाड रेगनया (Ronald
Reagan ) १९८४ या मोिहम ेवर चचा करताना , पकार पीटर ज ेिनंस (Peter
Jennings ) हे रीगनच े राजकय िवरोधक , वॉटर मड ेल (Walter Mondale ) यांयाशी
चचा करताना जात वेळा हसल े, याला अन ेकांनी/िवषया ंनी सहजपण े उचल ून धरल े.
लेखकांनी हे दाखव ून िदल े क या लोका ंनी पीटर ज ेिनंजया एबीसीया बातया पािहया
यांनी याला अिधक आिण वार ंवार मत े िदली .
१९८८ ते १९९२ पयत, िगलेसने (Gilens ) देशातील तीन म ुख व ृ
िनयतका िलकांमये (टाईम, यूजवीक आिण य ूएस य ूज अ ँड वड रपोट ) कािशत
केलेया अम ेरकेतील गरबीबलची य ेक कथा , तसेच सोबतची छायािच े एकित क ेली
आिण या ंचे मूयमापन क ेले. गरबा ंमये दशिवले गेले ६२% आिकन अम ेरकन होत े, जे
युनायटेड टेट्समय े गरबीत जगणाया क ृणवणय लोकांया वातिवक माणाप ेा
दुपट आह े (२९%). या भावाचा परणाम हण ून गोर े मतदार गरबी आिण स ुरा-िनवळ
सेवांना कमी समथ न देऊ शकतात .
११.४ राजकय िया आिण जनमत
पंचाहर वषा हन अिधक काळ , युनायटेड ट ेट्स/अमेरकन मायमा ंमये जनमत मतदान
हे िनवडण ूक वाता कनाच े वैिश्य आह े. वृ कंपयांसाठी िनवडण ुका महवाया असतात
कारण या ंना वाटत े क या ंचे वाचक आिण दश कांसाठी या ंयाकड े वातिवक अथ आिण
परणाम आह ेत. एखाा ठरवल ेया तारख ेला घडणाया , िववाद असल ेया, तो उ ृत
करयासाठी उस ुक असल ेया िविवध ोता ंसाठी आिण मता ंची मोजणी झायावर प
िनकष काढयासाठी एखाा स ंथेकडून वाता कन प ॅकेज िदल े जाऊ शकत े. अशा
कायमाच े वाताकन करण े सामायतः सरळ आह े. यामुळे वृसंथांना या ंया स ंसाधना ंचे
िनयोजन करयास आिण मोिहम ेचे कायम उघडकस आयावर आवयकत ेनुसार या ंचे
पुहा वाटप करयात मदत होत े.
१९३६ या राायीय चारादरयान जॉज गॅलपने (George Gallup ) जेहा
वॉिशंटन पोट सोबत या ंया सव णाच े िनकष कािशत करयासाठी यवसाय
यवथा थापन क ेली त ेहा आध ुिनक मतदानाचा कालावधी स ु झाला .दिलटररी
डायज ेट, यायाप ूवया राायीय िनवडण ुकचा अगय अंदाजकता , याया सदोष
िकोना या समज ुतीया आधार े, गॅलपने पैसे परत िमळयाया हमीसह सा ंिगतल े क तो
अिधक चा ंगले काम क शकतो , यामुळे वृपाला कमी न ुकसान झाल े.गॅलपला
सावजिनक जागकत ेया बाबतीत बर ेच काही िमळवायच े होत े, याम ुळे याया
सावजिनक ेातील ित ेया आधारा वर यावसाियक ाहका ंकडून अिधक यवसाय
होऊ शकत होता . अनेक वृसंथा अन ुभवत असल ेया आिथ क आहाना ंसह आिण
नवीन त ंानाचा आिण मतदान पतवर बदलया जीवनश ैलीचा भाव असतानाही , ही
मायम स ंथा आिण पोलटर /मतदान अ ंदाजकत य ांयातील दीघ कालीन सहजी वन
भागीदारीची स ुवात होती जी आजही स ु आह े. munotes.in

Page 96


मायमे आिण समाज
96 िनवडण ूकपूव मतदानाची व ृसंथांना िविवध कार े िनवडण ूक वाता कन करयात मदत
होऊ शकत े. ते उमेदवारा ंवरील मतदारा ंया ितिया , तसेच या ंचे उमेदवार आिण चार ,
जसे क िवषयावरील मता ंचे मोजमाप आिण िविश का यमांवरील ितसादा ंची मािहती
देतात. ते अन ुदैय/रेखांश धोरणाचा भाग हण ून मोिहमा ंया भावा ंया बदलया
गितशीलत ेचे परीण करतात . हे खरे आहे क कोण प ुढे आहे आिण कोण माग े आहे हे
ठरवयात त े मदत करतात , वृसंथांया सवा त वाईट व ृ बातया ंसाठी असणाया
"घोड्यांया शय ती" या पकारत ेया वाताकनामय े यत ठ ेवयास त े सम करतात .
एकूणच, हे िनवडण ूकपूव मतदान ड, जेहा पूवानुमानकत आिण ड ेटा एकित करणाया ंनी
वापरल ेया िनवडण ूक िनकाला ंया अिधक अयाध ुिनक सा ंियकय मॉड ेससह एकित
केले जातात , तेहा आध ुिनक काळातील "सावजिनक /जनमत " या शदाया अथा संबंधी
महवप ूण िनमा ण होतात .
११.५ सावजिनक ओळख आिण जनमत
आतापय त, िसांताचा आधार या कपन ेवर होता क पसहर /समजून घेणारा ही एक
िनप मािहती िया /ोसेसर आह े जी मायमाचा िकोन िनयपण े वीकारत े आिण
कोणतीही बदलल ेली मत े ही िदशाभ ूल करणा री अहवाल ा करयाचा तािक क परणाम
आहेत. परंतु समजणाया ंची वतःची उि े आिण प ूवाह असतात याार े मािहती
तपासली /चाळली /िफटर आिण पच वली जात े. हा तो घटक आह े जो प ूव िवचारात घ ेतला
गेला नहता . समजणायाची सामािजक ओळख हा प ूवहाचा एक ोत आह े. यना
यांया सामािजक ओळखीचा एक भाग त े या सामािजक गटाशी स ंबंिधत आह ेत
यांयाकड ून िमळत े आिण परणामी या ंना या ंया गटातील उप-गटांना अिधक यो य,
योय आिण े सम ूह मानयास भाग पाडल े जाते.
वादिववादाया दोही बाज ूंया सदया ंना अन ेकदा या ंया वत :या गटासाठी अन ुकूल
नसलेया िनवडण ुकसारया वादत काय माच े तटथ मायम वाता कन समजत
असत े. कारण एखाा समय ेया सव बाजूंया वाताकनाम ुळे दोही बाज ूंमधील असमानता
ठळकपण े िदस ून येते, यामुळे जाणणायाच े वतः चे गट सदयव महवाच े ठरते. हे
जाणकाराला आपला गट े आिण बाह ेरील गट किन हण ून पाहयास व ृ करतात .
एखााया योयत ेबल अितशयोप ूण मता ंया त ुलनेत, गटातील तटथ वाता कन
अयोय आिण िवरोधी हण ून पािहल े जाते.
सामािजक ओळख क ेवळ धारणा ंनाच आकार द ेत नाही , तर मता ंनाही आकार द ेते.
संशोधनान ुसार, गटातील इतर सदया ंारे मतांवर वार ंवार भाव पडतो . १९९० मये
मॅक (Mackie, ), वथ (Worth ) आिण अस ुनिसयन (Asunc ion) यांनी कािशत क ेलेया
एका प ेपरनुसार, जेहा एखाा गटातील सदयान े एखााया न ैसिगक व ृीया िवरोधात
असे लोकिय मत य क ेले तरीही , गटातील सदय कोणयाही बाह ेरया प ेा िकतीतरी
जात अशी ेरक श राहतो .
या ितपान ुसार, मन वळव याया मयवत आिण परघीय पती , हे दोन म ुख माग
आहेत याार े वृी आिण मत े बदलली जातात . मन वळवयाची मयवत पत अशा munotes.in

Page 97


सावजिनक मत/ जनमत
97 परिथतच े वणन करत े यामय े ेरक आिण स ंानामक ्या सम समजणारा
य/समूह संेषण/संवादाया सव पैलूंचा काळजीप ूवक आिण जाणीवप ूवक िवचार
केयानंतर एका िनकषा पयत पोहोचतो . तथािप , ब याच वेळा जाणकारा ंमये एकतर ेरणा
िकंवा स ंदेशाची बरीचशी मािहती योयरया समज ून घेयाची मता कमी असत े
(उदाहरणाथ , वेळेचे बंधन िक ंवा स ंानामक स ंसाधन े कमी कर णा या इतर कठीण
अडचणम ुळे). जेहा ह े खरे असत े, तेहा समजणार े "मानिसक शॉट कट" वाप शकतात
याचा त े अिभाय तयार करयासाठी िक ंवा िनण य घेयासाठी वापर क शकतात .
जािहरात धोरण े परधीय स ंकेतांचा वापर कन (जसे क उपादनाच े आकष क ायोजक
दान करण े िकंवा उपादनाला िवनोदाशी जोडण े) मन वळवयाचा परघीय माग
यशवीपण े वापरतात . गटातील सदयव ह े मन वळवयाया िय ेत पूरक स ंकेत हण ून
काम करतील अस े मानल े जाते.जर गटातील सदय एखाा य ुिवादाया एका बाज ूचे
समथन करत असतील तर एका गटातील सदयवा मुळे इतर गटातील सदया ंमये साय
िदसून येते. यावन ह े उघड आह े क, संदेशाया मजक ुराचा िवचार न करता जाणणारा /
पसहर याच बाजूचे समथन कर ेल.
११.६ एकस ंध िव िवषम मत े
अयासात ून अस े िदसून आल े आहे क, गटातील आिण गटाबाह ेरील सदया ंारे काही
बाबतीत िवास य क ेला जातो . िवासा ंची एकस ंधता बदल ून, संशोधक थ ेट जनमतावर
भाव टाकयाया मत ेचे मूयांकन करतात . एका अयासातील सहभागना
समवयक /पीअर नाययिधकरण / ियुनलची चा एक िहिडओ दाखवयात आला होता .
यामय े एका ब ंधुता सदयावर शाळ ेया माल मेची तोडफोड क ेयाचा आरोप होता .
ओ.जेिसपसन क ेस (Simpson case ) चे(जो काया /कृणवणय सम ुदायाचा होता आिण
याला ख ुनाया आरोपाखाली अटक करयात आली होती ) याचे मायम वाता कन समज ून
घेयासाठी एक अयास तयार करयात आला होता . या अयासात याया
अपराधी पणाची िक ंवा िनदषत ेची धारणा थ ेट वांिशक गटाया सदयवाशी जोडल ेली
असयाच े दशिवले गेले. ीक स ंथांचे सदय िक ंवा गैर-सदय हण ून या ंया थानावर
आधारत िवषया ंचे वगकरण गटात िक ंवा गटाबाह ेर केले गेले. सव सहभागना समान
गधळात टाकणार े याया िधकरण दाखवयात आल े होते, याया आधी ितवादीच े
सहकारी "िवाथ " यांया म ुलाखती घ ेयात आया होया , यांना याया अपराधाबल
िकंवा िनदषत ेबल या ंया भावना कट करयास सा ंिगतल े होते.
संबंिधत यनी ितवादीया अपराधावर िटपया िदया आिण म ुलाखती पािहयान ंतर
आिण स ुनावणीन ंतर योय िश ेची िशफारस द ेखील क ेली. ितवादीया अपराधाबल
आिण िशफारस क ेलेया िश ेया माणावरील मता ंवर याया एकपत ेचा महवप ूण
भाव असयाच े आढळ ून आल े. जेहा इतरा ंची वृी एकस ंध होती आिण गट सदयवाशी
पूणपणे िनगडीत होती , तेहा ीक ज ेने ितवादीला पािठ ंबा िदला तर ग ैर-ीक ज ेने
याला िवरोध क ेला. जेहा मत े गटांमये समान रीतीन े िवतरीत क ेली गेली होती , तथािप ,
तेहा हा भाव प ूणपणे नाहीसा झाला . या अयासात ून अस े िदसून आल े आहे क अन ेकदा
एखााला गटात ज ुळवून घेयाची ही व ृी असत े. munotes.in

Page 98


मायमे आिण समाज
98 ११.७ िनकष
सारमायम े अनेक कार े जगाचा च ुकचा िकोन दाखवतात . ती मािहती सादर करताना
आंतरगट फरका ंवर जोर द ेऊन अच ूक मािहतीया पपाती िय ेस देखील मदत क
शकतात . िविश समया ंबल यापक लोकस ंयेला कस े वाटत े (उदा., िसपसन खटला ,
िलंटनची महािभयोग चाचणी ) हा अहवाल द ेयाऐवजी , मायम े वारंवार गटा ंमये
िवभागल ेया भावना ंवर अहवाल द ेतात. संशोधनात अस े िदस ून आल े आह े क अशा
दशनामुळे शयतो परिथतीचा काळजीप ूवक िवचार करयाची मोही म कमी
कन ,गटातील लोका ंया बाज ूने बळ झ ुकाव िबघड ू शकतो . दुसरीकड े, िम गटाया
िकोनाच े दशन या व ृीचा ितकार करयास मदत क शकत े.
११.८ सारांश
सावजिनक /जनमत ह े मनोव ैािनक आिण सामािजक िय ेचे असे उपादन आह े यामय े
जेहा एखा दी परिथती उवत े तेहा समाजाया इतर सदया ंनी याच िवषयावर या ंचे
मत सामाियक कराव े या अप ेेने सशत असल ेया एखाा समय ेला ितसाद हण ून
सावजिनक वत न केले जाते.
िनवडण ूकपूव मतदान उम ेदवारा ंवरील मतदारा ंया ितिया , तसेच या ंचे उमेदवार आिण
चार, उदा. िवषयावरील मता ंचे मोजमाप आिण िविश काय मांवरील ितसादा ंची
मािहती दान करतात .
यना या ंया सामािजक ओळखीचा भाग त े या सामािजक गटा ंशी स ंबंिधत आह ेत
यांयाकड ून िमळतो आिण परणामी या ंना या ंया गटाला बाह ेरील गटा ंपेा अिधक
योय, बरोबर आिण े मानयास भाग पाडल े जाते.
जािहरात धोरण े परधीय स ंकेतांचा वापर कन (जसे क उपादनाच े आकष क ायोजक
दान करण े िकंवा उपादनाला िवनोदाशी जोडण े) मन वळवयाचा परघीय माग
यशवीपण े वापरतात .
जेहा मत े गटांमये समान रीतीन े िवतरीत क ेली जातात त ेहा िविवध ीकोना ंया
कपन ेने एखााया गटाशी स ंरेिखत करयाची व ृी पूणपणे अिधिलिखत क ेली जात े.
११.९
● जनमताया िसा ंतांची तपशीलवार चचा करा.
● जनमताया िनिम तीमय े बातया आिण राजकय िय ेचे परणाम आिण िनकष
तपासा .
● सावजिनक मता ंया िनिम तीमय े सामािजक ओळख , एकसंधता आिण िवषमता
यांया भ ूिमकेचे िवेषण करा . munotes.in

Page 99


सावजिनक मत/ जनमत
99 ११.१० संदभ
Abrams, Mark. Opinion Polls and Party Propaganda - JSTOR .
https://www.jstor.org/stable/2747324.
Anastasio, Phyllis A., et al. Can the Media Create Public Opinion? A
Social ... - JSTOR . https://www.jstor.org/stable/20182590.
Hyman, Herbert H. Mass Communication and Socialization - Jstor Home .
https://www.jstor.org/stable/2747855.
Perrin, Andrew J., and Katherine McFarland. Vol. 37, 2011 of Annual
Review of Sociology on JSTOR . https://www.jstor.org/stable/i40058191.
Vasterman, Peter. 11.Media Hypes and Public Opinion M - JSTOR .
https://www.jstor.org/stable/j.ctt21215m0.16.


munotes.in

Page 100

100 १२
यावहारक घटक - समया -आधारत फडवक (ेभेट)
घटक रचना
१२.० उि्ये
१२.१ परचय
१२.२ फडवक (ेभेट) चा अथ
१२.३ फडवक (ेभेट) आिण मीिडया
१२.४ पारंपारक मािहती संकलन पत
१२.५ फडवक (ेभेट) मये मानसशाा ची भूिमका
१२.६ मुय मािहती देणायाार े फडकड े जाणे
१२.७ संवेदनशील िवषया ंचा अयास करताना लात ठेवयासारख े मुे
१२.८ फडवक (ेभेट) मये यावहारक िचंता
१२.९ मिहला आिण फडवक (ेभेट)
१२.१० संवेदनशील िवषय हाताळल ेली महवा ची कामे
१२.११ थेट अहवाल
१२.१२ नॅशनल ॉडकािट ंग टँडड असोिसएशन मागदशक तवे.
१२.१३ सारांश
१२.१४
१२.१५ संदभ
१२.० उि ्ये
● फडवक (ेभेट) चा अथ समजाव ून सांगणे
● समया आधारत ेात फडवक (ेभेट) करताना िवचारा त घेयाया महवाया
मुद्ांबल जाणून घेयासाठी .
● मायम संशोधन आिण सामािजक िवानातील शैिणक संशोधन यातील फरक
समजून घेणे munotes.in

Page 101


यावहारक घटक - समया -आधारत
फडवक (ेभेट)
101 १२.१ परचय
फडवक चा परचय आिण मागील सातील काही महवाया िवाना ंया कायाची चचा
असे िवषय होते. हा अयाय मागील चचचा एक सातय आहे; तुही या करणात
फडवक बल अिधक जाणून याल . समया -आधारत फड आिण इतर तपशील कसे
हाताळायच े ते तुही या करणात िशकाल . गैर-सरकारी संथांमये काम क इिछणाया
िकंवा पीएचडी सारख े उच िशण घेऊ इिछणाया िवाया नाही हा अयाय फायद ेशीर
ठरेल. कारण या करणाचा िवषय मीिडया आिण सोसायटी आहे, आपण मीिडया
यावसाियका ंया ीकोनात ून फड िपकड े देखील पाह.
िदलेया समय ेचा अयास करयासाठी िकंवा समया िनवडयासाठी वापरली जाणारी
पिहली पत हणज े िवमान सािहय वाचण े. दुसरे, या िवषयावर पतशीर पुतके
आहेत. ितसरी पायरी हणज े ायोिगक अयास (पायलट टडीज ) करणे. ायोिगक
अयास हा केवळ िदलेया लोकस ंयेचा (िवाचा ) अयास केलेला एक लहान नमुना
आहे. एक साधे उदाहरण घेऊ: दुकानात ून तांदळाची पोती िवकत घेयापूव, पिहली पायरी
हणज े तांदळाच े काही दाणे तडात घालण े आिण ते चघळयाचा यन करणे. काही लोक
तांदळाचा वास घेयापय त जातात . संपूण पोते खरेदी करायची क नाही हे ठरवयाप ूव
तुही एक िकंवा दोन िकलो ॅम देखील खरेदी क शकता आिण ते िशजव ू शकता .
१२.२ फडवक (ेभेट) चा अथ
शदकोषान ुसार फड वक हे योगशाळा िकंवा कायालयाऐवजी वातिवक परिथतीत
संशोधकाार े केलेले काय आहे. यामय े संशोधन , शोध, सवण आिण मुलाखती
यासारया फडवक चा देखील समाव ेश आहे.
१२.३ फडवक (ेभेट) आिण मीिडया
िविवध संशोधन समया तपासयासाठी समाजशा आिण मानवव ंशशाा ंारे
फडवक चा वारंवार वापर केला जातो. मानवव ंशशा आिण समाजशा सामायत :
दीघ कालावधीसाठी फडवक आयोिजत करतात , जे काही मिहया ंपासून वषापयत असू
शकता त. िवान लोकांया भाषा िशकयासाठी ओळखल े जातात . हे संेषण
सुधारयासाठी आिण थािनका ंया ीकोनात ून िवचार करयात यना मदत
करयासाठी तसेच िचहे, अथ आिण संदभ समजून घेयासाठी केले जाते. ही तंे
संशोधक आिण िवषय यांयातील अंतर कमी करया स देखील मदत करतात . गुणामक
अयासामय े, संशोधक खेड्यात राहतो आिण याचे िनकष नदवयाप ूव दैनंिदन
ियाकलापा ंमये भाग घेतो.
आता यावसाियक मायम संशोधन आिण समाजशाीय संशोधन यांयातील फरक पाह.
शोध संशोधक , पीएचडी िवाथ िकंवा ाया पक यांनी शैिणक अटमय े िलिहल ेले
आहेत. सैांितक ीकोन देखील वारंवार ेात वापरला जातो, एकतर िवमान
िसांताची चाचणी घेयासाठी िकंवा नवीन िवकिसत करयासाठी . तथािप , एखाा
समय ेचा अयास करणार ्या मायम यावसाियका ंचे येय सय पकडण े आहे; तथािप , munotes.in

Page 102


मायमे आिण समाज
102 वेळेया मयादांमुळे आिण थम बातमी कोण िवतरत करते यावरील पधमुळे,
यावसाियक अनेकदा एका गावात िकंवा करणासाठी महवप ूण वेळ घालव ू शकत नाहीत .
कहर टोरी असयािशवाय जात वेळ घालवयाकड े यांचा कल असतो . मायम
यावसाियक संशोधनाच े परणाम साया इंजीमय े िलिहल ेले आहेत. भाषा इतक सोपी
आहे क वतमानपात काय िलिहल े आहे ते लहान मूलही समजू शकते. शोध संेषणाची
पत कधीकधी िहिडओ असत े. तथािप , सारणासाठी िलिखत आिण िहिडओ या दोही
वपा ंमये वेळ मयादा आहे. ॉस-चेक करया साठी नेहमीच पुरेसा वेळ नसतो . मीिडया
यावसाियका ंया लेखनात सैांितक ानावर फारसा भर िदला जात नाही. सय समोर
आणण े, आवाजहीना ंना यासपीठ देणे आिण तटथ राहन सय समोर आणण े हे येय
आहे. तथािप , अनेक समानता आहेत. उदाहरणाथ , े भेटी देणारे मायम यावसाियक
मानवव ंशशाा ंसारयाच पती वापरतात , जसे क कथाकथन , केस टडी इ. आिण ते
ऑिडओ आिण िहय ुअल दोही पती वापरतात .
मीिडया यावसाियका ंया संशोधनाया परणामा ंसह काही समया देखील आहेत.
जािहरातदार वारंवार मीिडया संथांवर य िकंवा अयपण े िनयंण ठेवतात.
परणामी , सव तपशील िकंवा अचूक तपशील नेहमी दान केले जात नाहीत . अनेक
उपेित गट, जसे क जमाती , अपंग, आिण गैर-बायनरी िलंग बातया , यांया समया ंची
तीता असूनही कमी ितिनिधव केले जाते.
१२.४ पारंपारक मािहती संकलन पत
पूव, िवान इतर देशांना शोधक , यापारी आिण खलाश यांयामाफ त पे आिण ावली
पाठवत असत . यानंतर ते या देशातील शाा ंना पाठवतील आिण ावली भरली
जाईल . नंतर, हे मूळ देशात परत केले गेले आिण युपन केलेला डेटा रेकॉड केला गेला.
या पतीन े पुरेसे सािहय जमा झाले. ही सामी नंतर संकिलत , मुित आिण पुतके
हणून कािशत केली गेली. आमचेअर समाजशा आिण मानवव ंशशा हे िवान
होते यांनी इतर लोकांची पुतके वाचली आिण अंती िवकिसत केली. तथािप , ठरािवक
कालावधीन ंतर, अनेक मानवव ंशशाा ंनी फडवक चे महव सांिगतल े आिण समथन
केले, यात फंशनिलट - मािलनोक आिण अमेरकन मानवव ंशशा - ांझ
बोआस यांचा समाव ेश आहे.
१२.५ फडवक (ेभेट) मये मानसशााची भूिमका
येक े अितीय आहे, जे ते मनोरंजक बनवत े. येक िदवस , येक िमिनट वेगळा
असतो . जणू काही तुमयावर सतत नजर ठेवली जात आहे. एक संशोधक हणून, तुमचा
असा िवास असेल क तुही अयास कराल आिण लोकांकडून मािहती गोळा कराल .
मा, असे नाही. दोही बाजू एकमेकांशी संवाद साधत आहेत. अयास केलेले लोक आिण
संशोधक खालील परिथतीचा िवचार करा: कपना करा क तुही ५० िकलोमीटरचा
वास केयानंतर एखाा गावात जात आहात आिण तुही शोधयासाठी गेलेया ांची
उरे तुहाला िमळाली नाहीत . िनराशा , राग आिण ेष या सव संभाय भावना आहेत.
तुही खूप पैसे गुंतवले आिण याबदयात काहीही िमळाल े नाही. munotes.in

Page 103


यावहारक घटक - समया -आधारत
फडवक (ेभेट)
103 १२.६ मुय मािहती देणायाार े फडकड े जाणे
गटातील मुख मािहती देणाया ंशी संपक साधण े, जसे क नेते, सामािजक कायकत,
वयंसेवक, कलाकार आिण या ेातील धािमक नेते, काही वेळा फायदेशीर ठ
शकतात . यांयासोबत रािहयान े संशोधका ंना या ेात अिधक चांगला वेश िमळतो .
उदाहरणाथ , जर तुही या ेातील एखाा ओळखीया यसोबत पािहल े तर लोक
तुमयावर िवास ठेवतील कारण ओळखया गेलेया यचा तुमयावर िवास आहे
आिण यामुळे ते तुमयाशी मुपणे संवाद साधू शकतील .
तुमची गती तपासा
१. फडवक आिण मीिडया यांयातील परपरस ंबंध प करा.
२. तुमया मते एखाा समय ेवर आधारत िवषयाचा अयास करताना माणसामय े
कोणत े गुण असल े पािहज ेत.
१२.७ संवेदनशील िवषया ंचा अयास करताना लात ठेवयासारख े मुे
१. कोणयाही कारच े रेकॉिडग, िहिडओ िकंवा हॉईस रेकॉिडग कोणयाही मोबाइल
िडहाइस िकंवा कॅमेरासारया गॅझेटमय े, संबंिधत यया परवानगीन ेच वापराव े.
रेकॉिडग का आवयक आहे हे प केले पािहज े. सहभागी नकार देत असयास िकंवा
यास अवथ असयास , ते टाळण े चांगले आहे. सूिचत संमती ा करणे आवयक
आहे. मािहतीप ूण संमतीची याया मानवी िवषया ंया संशोधनासाठी नैितक मानके
आिण िनयम हणून केली जाते. सूिचत संमती िय ेचे उि हे आहे क िदलेया
सहभागीला याला िकंवा ितला समजत असल ेया भाषेत पुरेशी मािहती दान करणे
जेणेकन तो िकंवा ती संशोधन कपात भाग यायचा क नाही याबल मािहतीप ूण
िनणय घेऊ शकेल.
२. मािहती िमळिवयासाठी , एखाान े कोणयाही कारया आिथक यवहारात गुंतू नये.
कारण हा मूखपणाचा िनणय असेल याचा परणाम तुमयान ंतर याच ेाला भेट
देणाया इतरांना होईल.
३. एखादा िवषय तपास ू शकतो , क शकतो आिण चचा क शकतो . तथािप , वतःच े
पूवाह आिण मते टाळली पािहज ेत िकंवा कमीतकमी ठेवली पािहज ेत.
४. िवषया ंचा िवास संपादन करणे महवाच े आहे; हे तेहा घडते जेहा एखादी य संबंध
िवकिसत करते आिण ामािणक असत े, जसे क कपाच े परणाम प करणे,
वतःची ओळख कन देणे आिण केवळ मािहती काढयाऐवजी िवषयाशी एक संबंध
िनमाण करणे. लोकांचा िवास वाढेल आिण यांना ास देत असल ेया समया आिण
समया ंबल उघड होईल.
५. कोणयाही कारया फडवक मये नैितकता अयंत महवाची असत े; िस
होयासाठी िकंवा टीआरपी रेिटंग वाढवयासाठी , कोणयाही अयायकारक थेला munotes.in

Page 104


मायमे आिण समाज
104 ठळक केले जाऊ नये, मग ते रपोिट ग, टेिलिहजन िकंवा रेकॉड केलेले सािहय असो.
यया ओळखीच े रण करयासाठी , िहंसा आिण बलाकार पीिडता ंसारख े तपशील
कापिनक नावांनी बदलल े पािहज ेत.
६. ताकाळ फायासाठी , अनैितक लेखन आिण रेकॉिडग पूणपणे टाळण े आवयक आहे.
७. िवषया ंया भिवयातील परिथतीचा िवचार करणे आवयक आहे; एक संशोधक िकंवा
रपोटर हणून, तुही मुलाखत घेऊ शकता आिण फड सोडू शकता , परंतु या
लोकांनी तुहाला उरे िदली आहेत िकंवा ांचा संच तेथेच राहतील . परणामी , डेटा
कािशत करताना , सावधिगरी बाळगण े आवयक आहे. कोणयाही थेट अहवाल िकंवा
कािशत दतऐवजा ंया परणामी कोणतीही समया उवणार नाही याची खाी करणे
हे संशोधनाच े उि असाव े.
८. बालमज ुरी िकंवा गरबी यांसारया िवषया ंवर संशोधन करताना , पीिडत यची
मुलाखत या. एखाान े अिधक सावध असल े पािहज े क आघात िनमाण करणार
नाही आिण सहान ुभूतीचा िकोन पाळला पािहज े. मुलाखतीची पत देखील वापरली
जाणे आवयक आहे, आिण सहभागीला संशोधकावर िवास िनमाण करयासाठी
पुरेसा वेळ िदला पािहज े. एखाा यन े संशोधकावर िवास ठेवयासाठी आिण
यायावर िवास ठेवयासाठी आवयक असलेला वेळ िदला पािहज े.
९. जेहा एखाद े घर तुटलेले असत े, िकंवा आग लागयासारखी संकटाची परिथती असत े
िकंवा लोक पुरात अडकतात तेहा उपिथत करयात फार तकसंगत असण े
आवयक आहे. अशा परिथतीत कोणी िवचा नये, आपको कैसा लगा रहा है?
समया अनुभवत असल ेया यसाठी असे अास ंिगक आहेत.
१०. जेहा एखाद े घर फोडल े जाते िकंवा संकटाची परिथती उवत े, जसे क आग िकंवा
पुरात अडकल ेले लोक, तेहा उपिथत करयात अितशय तकसंगत असण े
आवयक आहे. अशा िथतीत ‘आपको कैसा लगा रहा है?’ अशी चौकशी क नये.
असे या यया समय ेतून जात आहेत यांयासाठी अास ंिगक आहेत.
११. संशोधनाची िथती आहे आिण हानी क तवाच े पालन करणे आवयक आहे.
संघषाया मांकावर, कमी मूयवान आिण कमी ितिनिधव गटाने देखील ल कित
केले पािहज े.
िशवाय , सोशल मीिडयान े समाजात आिण अगदी फडवक मयेही बदलाच े नवीन युग सु
केले आहे. िहिडओ एका यकड ून दुसया यकड े आिण एका िठकाणाहन दुसया
थानावर काही सेकंदात पाठवल े जाऊ शकतात . याला /ितला. गोी इतया लवकर घडू
शकतात क िवचार करायला िकंवा िवचार करायला वेळ नसतो . संशोधका ंनाही फेक
यूजया समय ेचा सामना करावा लागू शकतो . परणामी , शेतात अितर सावधिगरी
बाळगण े आवयक आहे.
munotes.in

Page 105


यावहारक घटक - समया -आधारत
फडवक (ेभेट)
105 १२.८ फडवक (ेभेट) मये यावहारक िचंता
संशोधकाला येक वेळी एकाच समय ेला सामोर े जावे लागेल असे नाही; तथािप , काही
सवात सामाय समया खाली सूचीब केया आहेत -
१. जेहा एखादा संशोधक िकंवा मीिडया यावसाियक संवेदनशील , संघषत भागात जसे
क दहशतवादी िनवासी ेे, संघष े िकंवा गटाबाह ेर वेश करतो , तेहा
यावसाियका ंचे अपहरण यांसारया जोखमीचा घटक असतो . हे काही देशांमये
िदसून आले आहे, िवशेषत: या देशांमये यु सु आहे. मिहला यावसाियका ंकडून
कधीकधी देशाया काया ंचे पालन करणे अपेित असत े आिण कोणत ेही उलंघन
यसाठी अयंत धोकादायक असू शकते.
२. मुलाखती घेणे आिण संघष झोनमय े वेश करणे ही िया वेळखाऊ आहे.
संवेदनशील िवषया ंवर संशोधन करणे देखील वेळखाऊ आहे. एका िवाया ने ितया
िवषया ंमये आिण वतूंमये वेश िमळवयासाठी िविवध िया हाताळयात तेरा
वष घालवली . ितया बंधाचा िवषय लकरी समाजशााशी संबंिधत होता.
३. संशोधकाची ओळख देखील कधीकधी समया असू शकते. धम, जात, िलंग,
वांिशकता , थान – जसे क देश – ही सव ओळखीची उदाहरण े आहेत.
४. संशोधक आिण सहभागी यांयातील भाषेतील अडथया ंमुळे दोही बाजूंनी चुकचा
संवाद आिण चुकचा अथ लावला जाऊ शकतो .
५. िदलेया संकृतीत अनुिचत था आढळयास , था अनुयायांवर कोणत ेही नकारामक
परणाम होणार नाहीत याची खाी करयासाठी पुरेशी खबरदारी घेणे आवयक आहे.
६. ांची उरे देणाया ितसादकया ना मानिसक ास होणार नाही याची काळजी
घेयासाठी आवयक ती सव खबरदारी घेयात यावी.
७. संवेदनशील िवषया ंचे संकलन , िवेषण आिण िनकष काढयान ंतर, फडवर परत
संवाद साधण े एक आहान बनते. िवशेषत: जर असे तपशील असतील यात
संशोधकान े एखाा गोीची मािहती नदवली असेल जी बा जगासाठी अयोय आहे
परंतु केवळ समाजासाठी आहे, तर याबल िलिहण े खूप कठीण परिथती बनते.
मा, एक संशोधक हणून सय समोर आले पािहज े. उदाहरणाथ , ी ूणहया ,
िहंसाचार इयादी मुद्ांचा िवचार करा.
या ेातील मिहला ंचे अनुभव अितीय आहेत. अनेक वेळा मादीकड े केवळ संशोधकच
नाही तर मादी हणूनही पािहले जाते. चला ते जवळून बघूया.
१२.९ मिहला आिण फडवक (ेभेट)
एखाा ीने शेतात जाऊन लोकांचा अयास केला तर. दोन परिथती असू शकतात .
थम सकारामक ितसाद आहे. लोक मिहला संशोधकाची तुलना कुटुंबातील सदयाशी
करतील . बहीण िकंवा मुलीमाण े, संशोधकाला मदत करा, अन वाटून या िकंवा अगदी munotes.in

Page 106


मायमे आिण समाज
106 जवळया बस टॉपवर िकंवा एखााला हवे ितथे सोडा. काही यांयासोबत असतील
आिण मुय मािहती देणाया ंशी यांची ओळख कन देयात मदत करतील . दुसरे
उदाहरण हणज े एखादी ी संशोधक हणून काम करत असेल तर ितला ी हणून
ितया अगितकत ेची आठवण कन िदली जाऊ शकते. जरी ते संवाद साधत असल े तरी ते
ितला गांभीयाने घेत नाहीत .
खालील उदाहरण िवचारात या: एक मिहला सामािजक कायकत एकदा ठायातील एका
झोपडपी भागात गेली होती. येथे मुा असा होता क हे लोक जवळपास १८ वषापासून
दुसर्या यला भाडे देत होते आिण यांनी अचानक सवाना घर रकाम े करयास
सांिगतल े होते. हणून, एक सामािजक कायकता हणून, या समय ेबल अिधक जाणून
घेयासाठी या िठकाणी गेया. थािनका ंनी उर िदले, "आहाला तुमयाशी बोलायच े
नाही; तुमची टीम इथे आणा." यांना संघाची गरज का आहे, असा समाजस ेवकाला
पडला होता. ती ाउंड-लेहल मािहती गोळा करयासाठी , यांया टीमला कळवयासाठी
आिण नंतर समय ेचे िनराकरण करयासाठी कोणती कृती िकंवा पावल े उचलली जाऊ
शकतात हे ठरवयासाठी ितथे होती. पण इथले लोक बोलायला तयार नहत े; ितने यांचे
मन वळवयाचा यन केला, पण ते यथ ठरले. थोड्या वेळाने, ितला समजल े क यांना
संघाचा अथ काय आहे ते हणज े यांना ितयाशी बोलायच े नाही, तर पुषाशी बोलायच े
आहे. बहधा, या समुदायांमये, िया ंमये िनणय घेयाची श जात नहती , हणून
यांनी याच लेसमध ून एक ी पािहली .
तुमची गती तपासा
१. संशोधन करताना मिहला ंचे फडवक अनुभव वेगळे असतात असे तुहाला वाटते का?
२. फडवक आयोिजत करताना संशोधकाला भेडसावणारी एक यावहारक समया
ओळखा .
१२.१० संवेदनशील िवषय हाताळल ेली महवाची कामे
िवयम हाईट यांचे 'ीट कॉनर सोसायटी ' हे पुतक शहरी समाजशााया ेातील
सवात महवाच े काय आहे. िवयम िशकागोमधील झोपडपीया अपाट मटमय े राहतो ,
िजथे तो टोया ंशी मैी करतो आिण यांचे जीवन आिण काम करयाया पती िशकतो .
तो राी उिशरा घरी परतायचा आिण याया टाईपरायटरवर नोट्स टाईप करायचा .
ऐितहािसक ्या, पााय िवाना ंना पूवकडील िकंवा इतर देशांबल जाणून घेयात
नेहमीच रस आहे. दुसरीकड े, िवयमच े काय हे पिहल े होते यामये संशोधकान े वतःया
समाजाकड े पािहल े.
रोहीन कुमार यांचे लालचौक
भारतीय संसदेया अया ंनी अलीकड ेच या पुतकाची िशफारस केली आहे. हे पुतक
पाच वषाया कायकाळात पकारान े एकित केलेया सयकथा ंचा संह आहे. यात
कामीरच े राजकारण , वेदनादायक आठवणी , अनुभव, अितर ेक, ाचार आिण इितहास
यांचा शोध घेयात आला आहे. या पुतकाच े महव हे आहे क ते सामाय लोकांया munotes.in

Page 107


यावहारक घटक - समया -आधारत
फडवक (ेभेट)
107 ीकोनात ून परिथतीच े परीण करते, याकड े मुय वाहातील मायमा ंनी दुल केले
आहे. भाव िनमाण करणे, बदल घडवून आणण े आिण चचसाठी वातावरण िनमाण करणे हे
लेखन, कलेचे खरे येय आहे.
येकजण चांगला दुकाळ अनुभवतो - पी साईनाथ .
हे पुतक वाचयासारख े महवाच े आहे कारण यात खेडेगावात राहणाया शेतकया ंया
जीवनाचा इितहास आहे. दुकाळाया कथा, लोकांचे दु:ख, िया ंया कथा कथाकथन
आिण लघुकथांया वपात िलिहया गेया आहेत. पुतकान ुसार या कथा गोळा
करयासाठी लेखकान े खोल खेड्यांमये वास केला.
े भेटीदरयान उवल ेया समय ेकडे एक नजर टाकूया.
१२.११ संवेदनशील समया ंवर थेट अहवाल
संवेदनशील काळात , जसे क बॉबफोट िकंवा दहशतवादी हले, लाइह रपोिट ग, कॅमेरा
सव िठकाणी झूम इन करणे आिण सव तपशील रअल टाइममय े रपोट करणे समया
सोडवयाचा यन करणाया ंसाठी समया िनमाण क शकतात . या लोकांना समया
िनमाण झाली यांना रपोिट गया परणामी रअल -टाइम अपडेट्स िमळतात आिण
यानुसार ते यांया योजना समायोिजत करतात . यामय े बॉबफोटा ंसारया
धोकादायक परिथतीत जीव वाचवयासाठी लढणाया सैिनकांना धोयात घालयाचाही
समाव ेश आहे. ोटोकॉलच े पालन करयात अयशवी झायास ओिलस िकंवा युात
अडकल ेया लोकांचा तसेच जीव वाचवयासाठी लढणाया सैिनकांचा मृयू होतो.
पकारा ंनी शेतात वेश करणे, वापरल ेली शे आिण यांचे सारण युाया काळात
चांगयाप ेा जात नुकसान करते. यूयॉक शहरातील वड ेड सटरवरील ९/११ चा
हला युनायटेड टेट्समय े कसा हाताळला गेला याचा िवचार करा. या काळात
मायमा ंनी थािपत िनयमा ंचे पालन केले. समया िनमाण करणारी ये अप होती.
ेपण मािहती बुिमान , शासकय अिधकारी आिण पोिलस ीिफंगमधून आली. बािधत
कुटुंबांसाठी िनयंण क थापन करयात आला . मीिडया हाऊस ेसला वेळोवेळी ीिफंज
देयात आया , याचा अहवाल सादर देयात आला .
१२.१२ नॅशनल ॉडकािट ंग टँडड असोिसएशन मागदशक तवे
नॅशनल ॉडकािट ंग टँडड्स असोिसएशन (iv) ने संकट आिण संघष अहवालासाठी
मागदशक तवे जारी केली आहेत, यात खालील मुद्ांचा समाव ेश आहे:
१. कहर ेजचे मूयमापन "सावजिनक िहताया टचटोन " िव केले जावे आिण दान
केलेली मािहती तयामक असावी यावर जोर देते. ते अचूक आिण वतुिनही असल े
पािहज े.
२. िजवंत ओिलस परिथती आिण सुटका यासारया परिथतीत , लंिबत बचाव काय,
िवशेषतः पती िकंवा कमचारी (य) जे संघष सोडवयासाठी काम करत आहेत,
याबल कोणत ेही तपशील दान िकंवा सारत केले जाऊ नयेत. munotes.in

Page 108


मायमे आिण समाज
108 ३. मृतांना पुरेसा आदर िदला गेला पािहज े आिण टेिलिहजनवर कोणत ेही गौरवप ूण य
दाखवल े जाऊ नये.
४. हे देखील लात घेतले पािहज े क पकारा ंनी पीिडत , सुरा दल, तांिक यावसाियक
िकंवा गुहेगार यांयाशी थेट िकंवा थेट संपक मयािदत केला पािहज े.
५. सव नेटवकने अिभल ेखीय फुटेजचे सतत/अनावयक सारण थांबवले पािहज े याम ुळे
संघष होऊ शकतो . असया स, तारीख आिण वेळ देखील उघड करावी .
तुमची गती तपासा
१. नॅशनल ॉडकािट ंग टँडड असोिसएशनया दोन सूचनांवर चचा करा.
२. तुमयावर भाव पाडणारी आिण सामािजक समया हाताळणारी दोन पुतके ओळखा .
१२.१३ सारांश
या करणात , आपण फडवक हणज े काय आिण संशोधक ते नैसिगक वातावरणात कसे
चालवतात हे िशकलो . िशवाय , आपण संशोधन करणार े मायम यावसाियक आिण
संशोधन करणार े संशोधक यांयातील फरक पािहला . समाजशाातील संशोधक हणून
मानवव ंशशा िसांतावर वारंवार जोर िदला जातो. कथा सांगणे, केस टडी, कथन
पती , जीवन कथा आिण इतर तसम पती मायम आिण शैिणक संशोधन दोहीमय े
वापरया जातात . िफडवक मये मानसशा महवाची भूिमका कशी बजावत े हे देखील
आपण शोधून काढल े. संयम, ऐकयाच े कौशय , तपासणी कौशय े आिण सहान ुभूतीपूण
िकोन यासारख े गुण देखील अयंत फायद ेशीर आहेत. वतःच े मत िकंवा पपाती चचा
करयाप ेा, एखाान े चौकशी करावी , िवचाराव े आिण िवषयावर चचा करावी .
सामािजक िवान संशोधनाच े वैिश्य हणज े संशोधक जेहा संवेदनशील िवषया ंचा शोध
घेतो तेहा संशोधकावरही परणाम होतो. संवेदनशील िवषयांचा अयास करताना आिण
नैितकता राखयासाठी वापरया जाणाया िविवध पतसह आपण अनेक िवषया ंवर चचा
केली. मिहला ंचे फडवक चे अनुभव काही वेळा पुषांपेा कसे वेगळे असतात हे देखील
आपण पािहल े. या करणामय े संवेदनशील िवषया ंवर अहवाल कसा ायचा यावर NBSA
(नॅशनल ॉडकािट ंग टँडड्स असोिसएशन मागदशक तवे) ची चचा देखील समािव
आहे.
१२.१४
1. संवेदनशील समया ंवरील लाईह रपोिट ग आिण नॅशनल ॉडकािट ंग टँडड
असोिसएशनन े िदलेया मागदशक तवांवर टीप िलहा.
2. फडवक शी संबंिधत यावहारक समया ंवर चचा करा.
3. संवेदनशील िवषया ंचा अयास करताना लात ठेवायच े मुे सूचीब करा.
4. फडवक आिण मीिडया समजाव ून सांगा. munotes.in

Page 109


यावहारक घटक - समया -आधारत
फडवक (ेभेट)
109 १२.१५ संदभ
 1 The title of the chapter field visit is used, here field visit and
fieldwork means the same and is used interchangeably.
 1 https://www.dictionary.com/browse/fieldwork
 1 Nijhawan, L. P., Janodia, M. D., Muddukrishna, B. S., Bhat, K. M.,
Bairy, K. L., Udupa, N., & Musmade, P. B. (2013). Informed consent:
Issues and challenges. Journal of advanced pharmaceutical technology
& research, 4(3), 134 –140. https://doi.org/10.4103/2231 -4040.116779
 1 Browne, Brendan. (2020). Conflict Fieldwork. 10.1007/978 -3-030-
11795 -5_90 -1.
https://www.researchgate.net/publication/338541010_Conflict_Fieldw
ork
 1 Moss, S. M., Uluğ, Ö. M., & Acar, Y. G. (2019). Doing research in
conflict contexts: Practical and ethical challenges for researchers when
conducting fieldwork. Peace and Conflict: Journal of Peace
Psychology, 25 (1), 86 –99. https://doi.org/10.1037/pac00003 34
 1 Whyte, W. F. (2012). Street corner society: The social structure of an
Italian slum. University of Chicago press.
 1 https://kashmirage.net/2021/12/17/book -titled -lal-chowk -released -in-
new-delhi/
 https://www.youtube.com/watch?v=PqXFoTgh1oQ
 1 Sainath, P . (1996). Everybody loves a good drought: stories from
India's poorest districts (Vol. 10). Penguin Books India.
 1 https://www.orfonline.org/expert -speak/2611 -and-the-media -where -
were -the-protocols -45705/





munotes.in

Page 110

11/28/22, 12:14 PMTurnitin - Originality Report - madhyame aani samaj
https://www.turnitin.com/newreport_printview.asp?eq=1&eb=1&esm=0&oid=1929470524&sid=0&n=0&m=2&svr=47&r=1.0005237535780198&lang=e…1/34Turnitin Originality ReportProcessed on: 19-Oct-2022 12:42 ISTID: 1929470524Word Count: 60256Submitted: 1madhyame aani samaj By Amit Jadhav1% match (student papers from 02-Aug-2022)Class: MAAssignment: Industry Labour and globalizationPaper ID: 1878025496< 1% match (student papers from 26-Apr-2013)Submitted to Middlesex University on 2013-04-26< 1% match (Internet from 25-Sep-2022)https://journals.bcit.ca/index.php/ehj/article/download/211/193/226< 1% match (Internet from 26-Feb-2022)https://informatika.stei.itb.ac.id/~rinaldi.munir/Kriptografi/2021-2022/Makalah-2021/Makalah-UAS-Kripto-2021%20%2850%29.pdf< 1% match (Internet from 30-Oct-2021)https://dokumen.pub/researching-peace-conflict-and-power-in-the-field-methodological-challenges-and-opportunities-1st-ed-9783030441128-9783030441135.html< 1% match (student papers from 18-Dec-2011)Submitted to University of Leicester on 2011-12-18< 1% match (Internet from 20-May-2019)http://etheses.whiterose.ac.uk/23884/1/e-thesis.pdf< 1% match (student papers from 24-Jul-2019)Submitted to University Der Es Salaam on 2019-07-24< 1% match (student papers from 22-Feb-2022)Submitted to Polytechnic High School on 2022-02-22< 1% match (Internet from 06-Sep-2014)http://archpedi.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=204843&resultClick=3< 1% match (student papers from 22-Apr-2022)Submitted to INTO University of East Anglia London on 2022-04-22< 1% match (Internet from 06-Jul-2022)http://vital.seals.ac.za:8080/vital/access/services/Download/vital:32562/SOURCE1< 1% match (student papers from 18-Feb-2019)Submitted to Laureate Education Inc. on 2019-02-18< 1% match (student papers from 20-Nov-2021)Submitted to Hofstra University on 2021-11-20< 1% match (Internet from 01-Jun-2019)https://norden.diva-portal.org/smash/get/diva2:1299036/FULLTEXT01.pdf< 1% match (Internet from 26-Aug-2022)https://sk.sagepub.com/books/media-effects/i187.xml< 1% match (student papers from 06-May-2018)Submitted to American School Foundation of Monterrey on 2018-05-06< 1% match (student papers from 16-Sep-2019)Submitted to American University in Cairo on 2019-09-16 Similarity Index3%Internet Sources:2%Publications:1%Student Papers:3%Similarity by Sourcemunotes.in